Verdeling van (top)inkomens en vermogen in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verdeling van (top)inkomens en vermogen in Nederland"

Transcriptie

1 Verdeling van (top)inkomens en vermogen in Nederland Basis normatieve aspecten voor beleid / belastinghervorming Koen Caminada Hoogleraar Empirische analyse van fiscale en sociale regelgeving Afdeling Economie Faculteit der Rechtsgeleerdheid Leiden University. The university to discover.

2 Aanleiding Steeds vaker worden zorgen uitgesproken over de ontwikkeling van de inkomens- en vermogensongelijkheid. - Internationaal: publicaties Wereldbank, OECD, EC en IMF - Wetenschap: Nobelprijswinnaar Shiller (2013), Piketty (2014) - Nederland: WRR (2014), Salverda (2014) en Van Bavel (2014) Kernboodschap Piketty (2014): Verdeling van inkomen en vermogen zal in de tijd steeds meer ongelijk worden. Reden: rendement op vermogen is structureel hoger dan groeivoet economie vermogenden eisen steeds groter deel van nationale koek op (filmpje 3:11).

3 Maatschappelijk debat Maatschappelijk debat is normatief voeren op basis van zo goed mogelijke feiten onderzoeksteam Hervorming Sociale Zekerheid Universiteit Leiden - Inkomensverdeling: veel empirisch materiaal beschikbaar - Vermogensverdeling: minder bekend (trend, pensioenen wel/niet meerekenen, internationale vergelijking) Notities: - Piketty (2014) neemt Nederland niet mee in empirische analyse. Veel empirisch materiaal verzameld en publicaties in topjournals, maar zijn verklaring berust op interpretatie, toekomstvoorspelling, beleidsaanbeveling. - WRR-studie: inkomensongelijkheid loopt op (Salverda, 2014), vermogensongelijkheid neemt toe (Van Bavel, 2014), zoals Piketty (2014) ook voor andere landen constateert.

4 1 Inkomensongelijkheid in Nederland (trend + internationale perspectief) Koen Caminada Hoogleraar Empirische Analyse van fiscale en sociale regelgeving Afdeling Economie Faculteit der Rechtsgeleerdheid Leiden University. The university to discover.

5 Nederlandse inkomensverdeling stabiel Ongelijkheid gestandaardiseerd primair en besteedbaar inkomen (Gini s) en herverdeling via sociale uitkeringen en belastingen Caminada et al (2014)

6 Decompositie herverdeling Herverdeling (Gini PI -/- Gini BI) 41% 45% 49% Aandelen (grote herverdelers) Aanvullende pensioenuitkeringen 20% 24% 26% AOW 32% 29% 31% Inkomensheffingen 8% 17% 19% Arbeidsongeschiktheidsuitkeringen 12% 9% 6% Bijstand 13% 7% 5% Gevoeligheidsanalyse m.b.v. Theilindex, Mean Log Deviation, Atkinson index (α=0.5 en α=1) ontwikkeling ongelijkheid én herverdeling niet gevoelig voor keuze globale ongelijkheidsmaat (resultaten robuust).

7 Conclusie: stabiele inkomensverhoudingen, toegenomen herverdeling - Periode op basis van microgegevens, CBS IPO. - Onderzoek: in hoeverre sociale uitkeringen en directe belastingen hebben bijdragen aan de inkomensongelijkheid - Trend inkomensongelijkheid gehele periode vrijwel stabiel - Stijging primaire inkomensongelijkheid - Tenietgedaan door belastingen en sociale uitkeringen - Momentopname: : het stelsel van sociale uitkeringen en belastingen vermindert de ongelijkheid in Nederland met 49% : 41% 2001: 45% - De verzorgingsstaat is de afgelopen periode dus meer gaan herverdelen. Per saldo is de ongelijkheid van besteedbare inkomens niet significant veranderd.

8 In lijn met CBS, maar Salverda komt tot conclusie stijgende inkomensongelijkheid - Salverda (2013 en 2014): meting ongelijkheid met name via S10:S1 voor de periode Conclusie: ongelijkheid vrijwel monotoon gestegen (nu hoogste punt). Kritiek - Geen globale maatstaf inkomensongelijkheid bij S10:S1 blijft 80 procent huishoudens buiten beeld - Reparatie trendbreuk reeks CBS IPO 2000 problematisch - Geen standaardisatie: in rijke huishoudens zijn meer personen aanwezig - Legt nadruk op ontwikkeling S10/S1 oppervlakkige lezer: inkomensongelijkheid is fors toegenomen. - Echter: gestandaardiseerde verdeling BI stabiel gebleven (Gini) of slechts bescheiden ongelijker geworden (S10:S1). Soep minder heet dan door Salverda wordt opgediend.

9 Ratio S80/S20, cijfers CBS

10 Internationaal perspectief: inkomensongelijkheid in Nederland relatief laag (39 LIS-landen)

11 Aandeel topinkomens stijgt in veel landen, maar niet in Nederland Source: Morelli, Smeeding & Thompson (2014: p. 97)

12 Aandeel topinkomens in Nederland stabiel 10 Top 1% Top 0.5% Source: The World Top Incomes Database, Accessed

13 2 Toptarief in Nederland te hoog? Koen Caminada Hoogleraar Empirische Analyse van fiscale en sociale regelgeving Afdeling Economie Faculteit der Rechtsgeleerdheid Leiden University. The university to discover.

14 Nederlands toptarief van 52% te hoog of niet? Inzet toptarief IB als instrument om huishoudens met de hoogste inkomens meer te laten bijdragen aan de financiering van collectieve voorzieningen? Notie: - Werknemers met inkomen > marginaal tarief > 50% - ¼ werknemers ervaart bij stijging inkomen marginale druk > 53% - Reden: samenloop inkomensheffing en kortingen op toeslagen Politieke economie: - Toptarief IB (nu 52%) omhoog naar 55 of 60%? - Toptarief van 55 of 60% past niet in internationale trend - Levert het iets op? afhankelijk van gedragsreacties

15 Hogere belastingopbrengst? Meeropbrengst toptarief naar 60% zonder gedragsreacties: - vanaf 55 mille: 1,6 miljard euro - vanaf een ton: 560 miljoen euro Hoe belangrijk zijn gedragseffecten van zo n tariefverhoging? - Studiecommissie Belastingstelsel (2010): helft meeropbrengst verdampt - Centraal Planbureau (2010): helft meeropbrengst verdampt - Dus meeropbrengst verhoging toptarief naar 60% = 280 miljoen euro - Conclusie Studiecommissie: hoger toptarief vooral symbolisch. Jacobs en Zoutman (2010) en Jacobs et al (2013) gaan een stap verder verhoging toptarief is schadelijk belastingopbrengst lager.

16 Optimale belastingtheorie Uitgangspunt: optimale-belastingtheorie en empirische gegevens. Aanname: hoogste arbeidsinkomens laten zich beschrijven volgens Paretoverdeling. Formule optimaal marginaal toptarief : T = (1-g)/(1-g+ae) - T = marginaal tarief hoogste belastingschijf - g = sociale waardering topinkomens - politieke voorkeuren - a = Paretoparameter. Hogere a kleine inkomensconcentratie aan de top hoger optimaal tarief. - e = elasticiteit belastbaar inkomen. T groter naarmate e lager is hoger tarief leidt tot minder sterke gedragsreacties / erosie belastinggrondslag.

17 Laffercurve: Tax rates versus tax revenue Tax revenue Toont verband tussen tariefpercentage en opbrengst. Bij zeer hoge tarieven loopt de opbrengst terug door gedragsreacties van belastingbetalers: minder werken, gebruik belastingbesparende constructies, fraude. t 1 t 2 t A t 3 Tax rate

18 Over de top? Jacobs en Zoutman (2010) en Jacobs, Jongen en Zoutman (2013): optimaal toptarief = 48% á 49% - Dus: (a) over de top van de Laffercurve en (b) lager dan huidig toptarief van 52% - Conclusie druist in tegen intuïtie: een lager toptarief zou leiden tot een hogere belastingopbrengst - Beleidsimplicatie: huidige wettelijke toptarief van 52% verlagen

19 Kritiek - Hoogte elasticiteit heffingsgrondslag hogere inkomensgroepen? - Dikkere staart bovenkant inkomensverdeling (lagere Paretowaarde)? - Jacobs en Zoutman (2010): a = 4,0 Jacobs et al (2013), a = 3,35. - Berekening Universiteit Leiden o.b.v. meer recente / uitgebreide data waarbij niet is afgetopt Pareto-parameter circa 2,65. - In Nederland: 7% belastingplichtigen betaalt toptarief vooral senioren en hoger ingeschaalde ambtenaren kunnen gedrag nauwelijks aanpassen om verhoging toptarief te ontgaan tamelijk ongevoelig voor verhoging toptarief én niet in positie om via fiscaal trapezewerk inkomen om te zetten naar lager belast kapitaalinkomen. - Nederlandse inkomstenbelasting sinds 2001 allerlei ontgaansmogelijkheden zijn de pas afgesneden

20 Nieuwsgierigheid In hoeverre zit Nederland af van top Laffercurve bij realistische waarden voor coëfficiënten in formule optimale belastingtarief: T = (1-g)/(1-g+ae)? Optimale belastingtarief (via formule CPB Policy Brief 2013/04, blz. 4) CPB: Jacobs, Jongen en Zoutman, 2013 Universiteit Leiden: Caminada, Knoef en Been 2013 g ,25 0,25 0, ,25 0,25 0,25 a 3,35 3,35 3,35 3,35 3,35 3,35 2,65 2,65 2,65 2,65 2,65 2,65 e 0,20 0,25 0,30 0,20 0,25 0,30 0,20 0,25 0,30 0,20 0,25 0,30 T 0,60 0,54 0,50 0,53 0,47 0,43 0,65 0,60 0,56 0,59 0,53 0,49 Optimaal toptarief 0,54 0,49 0,44 0,47 0,41 0,36 0,60 0,55 0,50 0,53 0,47 0,42

21 Conclusie - Wie meent dat de cruciale coëfficiënten wat lager zijn, komt op hogere optimale tarieven dan Jacobs, Jongen en Zoutman (2013). - Beleidsimplicatie: statutaire toptarief kan nog best iets omhoog als politici dat wenselijk vinden. - Discutabel - Constatering Studiecommissie Belastingstelsel (2010, p. 69): instellen hoger toptarief werkt vooral symbolisch - Conclusie Jacobs en Zoutman Hoger marginaal toptarief is onwenselijk.

22 3 Vermogensongelijkheid in Nederland (trend + internationale perspectief) Koen Caminada Hoogleraar Empirische Analyse van fiscale en sociale regelgeving Afdeling Economie Faculteit der Rechtsgeleerdheid Leiden University. The university to discover.

23 Vermogensverdeling in Nederland Scheefheid private vermogens 2012 (CBS) - Vermogen = saldo van bezittingen en schulden - Bezittingen: banktegoeden, effecten, onroerend goed en ondernemingsvermogen - Schulden: voor de eigen woning en consumptief krediet - Niet meegeteld (door CBS): 1. Opgebouwde pensioen- en lijfrenterechten (> mld) 2. Opgebouwd tegoed spaar- en levenhypotheken ( 80 mld) 3. Contant geld, duurzame cons.goederen, juwelen en antiek 4. Schulden bij postorderbedrijven 5. Overig

24 Hoe scheef is het private vermogen verdeeld? - Top 1% huishoudens: 23% van totale private vermogen - Top 5% 45% - Top 10% 61 procent: deze groep bestaat vooral uit senioren (36%) en ondernemers (29%) - Onderkant: de eerste 60% van alle huishoudens bezat tezamen een privaat vermogen van 0 euro. - Onderste vermogensdeciel: vooral werknemers en ambtenaren (76%). Zij hebben consumptief krediet of hun huis staat onder water. Conclusie: vermogens zijn scheef verdeeld Ginicoëfficiënt van privaat vermogen = 0,80.

25 Vermogensaandelen per deciel en de Lorenzcurve van vermogen, % 80% 60% 40% 20% 0% -20% 0% 20% 40% 60% 80% 100% vermogenspercentielen huishoudens Bron: eigen berekeningen op basis CBS Statline

26 Vermogen scheef verdeeld over leeftijdsgroepen

27 Effect opgebouwde pensioenrechten - Belangrijk voor internationale vergelijking - Opgebouwde pensioenrechten niet vergelijkbaar met privaat vermogen overdraagbaar, verkoopbaar en vererfbaar? - Anderzijds: gaat in beide gevallen om uitgestelde consumptie Pragmatisch: presentatie zonder én met pensioenrechten - CBS microdata pensioenaanspraken en vermogen (2010) - Inleg derde pijler vanaf 1989 (lijfrenten) - Alle bedragen bruto op privaat vermogen én aanvullende pensioenrechten rust een belastingclaim, zij het in verschillende mate (mede afhankelijk van de precieze samenstelling van het private vermogen). - Niet op voorhand duidelijk welk effect (uitgestelde) belastingheffing heeft op scheefheid vermogensverdeling.

28 Lorenzcurve vermogensverdeling in Nederland, exclusief en inclusief opgebouwd pensioen, 2010 Bron: eigen berekeningen op basis CBS Statline

29 Resultaten Blauwe curve ligt binnen rode curve vermogens inclusief opgebouwd pensioen zijn minder scheef verdeeld (Lorenz Dominantie) Vermogensverdeling in Nederland (met en zonder pensioenvermogen) Gehele verdeling Bovenkant Onderkant Gini Aandeel Aandeel Positief cumulatief coëfficiënt top 1% top 10% vermogen vanaf Zonder pensioenvermogen 0,80 25% 61% 60 e percentiel Met pensioenvermogen 0,68 17% 50% 35 e percentiel Bron: berekeningen op basis CBS IPO en CBS microdata over pensioenaanspraken, -uitkeringen en vermogen Mitigatie: pensioenvermogens hebben een dempend effect op vermogensongelijkheid. De totale vermogensongelijkheid in Nederland is aldus berekend kleiner dan wanneer louter naar de verdeling van privaat vermogen wordt gekeken (zoals eerder gerapporteerd door CBS en Van Bavel in de recente WRR-verkenning).

30 Groeiende vermogensconcentratie in Nederland? 65 Private vermogensverdeling; aandeel toppercentiel, (Pikkety s Dominant Class) Top 1% - Adults Top 1% - Housholds y = -0,366x R² = 0, y = -0,035x + 92 R² = 0, Source: Roine & Waldenström (2014); eigen berekeningen

31 Groeiende vermogensconcentratie ? Top wealth percentiles: share of total private wealth Source: Roine & Waldenström (2014); eigen berekeningen

32 Stapeling van ongelijkheid (1) Stapeling inkomens- en vermogensongelijkheid is zorgwekkend. Echter: ongelijkheid minder ernstig wanneer mensen met veel inkomen weinig vermogen hebben, terwijl anderen met veel vermogen juist weinig inkomen hebben. Empirische analyse voor Nederland: vermogens toerekenen aan inkomenspercentielen, waarbij het besteedbaar huishoudinkomen op de horizontale as is gezet. Gevolg: ongelijkheid van vermogen minder groot. De rijkste 1% (in termen van inkomen) bezit 9% van het vermogen en de rijkste 10% bezit zo n 31% van het vermogen.

33 Stapeling van ongelijkheid (2) Cumulatieve vermogensaandelen over de inkomensverdeling, exclusief en inclusief opgebouwd pensioen Bron: berekeningen op basis CBS IPO en CBS microdata over pensioenaanspraken, - uitkeringen en vermogen

34 Stapeling van ongelijkheid (3) Curven met (blauw) en zonder pensioenvermogen (rood) snijden elkaar nu. Reden: aanvullend pensioen speelt met name voor middeninkomens belangrijke rol. Rijkste 10%-groep huishoudens bestaat nu ineens voor een belangrijk deel uit werknemers en ambtenaren (53%) en ondernemers (36%), terwijl veel minder senioren worden aangetroffen (7%). Onderkant: nu ineens veel studenten (30%) laagste deciel; veel minder werknemers en ambtenaren (19%).

35 Stapeling van ongelijkheid (slot) Aldus benaderd: ongelijkheid minder scherp. Sommige groepen huishoudens blijken weliswaar schulden of weinig vermogen te hebben maar veel inkomen (werknemers en ambtenaren), terwijl andere groepen juist relatief veel vermogen hebben maar weinig inkomen (senioren). Ondernemers - een bijzondere groep: oververtegenwoordigd in laagste én hoogste inkomensdeciel, maar als het gaat om de vermogensverdeling dan schuiven ze op, en bevolken ze steeds vaker de hogere decielen. In topdeciel vermogen relatief veel ondernemers ondernemers (= 2½ % van alle huishoudens) bezitten samen 21% van het totale private vermogen.

36 Nederland in internationaal perspectief (1) - Goede vergelijkende vermogensstatistieken ontbreken. - Scheefheid private vermogensverdeling op basis van recente IMFstudie. NL zit beduidend onder het gemiddelde; VS ver daarboven. - Cijfers Luxembourg Wealth Study: vermogensongelijkheid NL afgeleid via vermeende correlatie met inkomensongelijkheid.

37 Nederland in internationaal perspectief (2) Goede vergelijkende vermogensstatistieken ontbreken. SHARE-data; o.a. gebruikt door Van Bavel NL koppositie Voor Nederland N=1.846 ; population aged 50 years and above Source: Skopek, Buchholz & Blossfeld (2011)

38 Nederland in internationaal perspectief (3) Distribution financial wealth 2013 (Pension at a Glance) Source: Pension at A Glance 2013 (Figure 2.2.2), and authors calculations based on data from first wave Eurosystem Household Finance and Consumption Survey in 2013.

39 Corresponding Gini s (Piketty's synthetic inequality index) Source: Pension at A Glance 2013 (Figure 2.2.2), and authors calculations based on data from first wave Eurosystem Household Finance and Consumption Survey in 2013.

40 Composition of financial wealth, % Other assets 80% Voluntary pensions/ life insurance Money owed to the hh Managed accounts 60% Shares Private business 40% Bonds Mutual funds 20% Deposit 0% Fra Spain Belgium Ger Lux NL Ita Austria Fin Slov Port Greece Slovak R. Source: Pension at A Glance 2013 (Figure 2.2.2), and authors calculations based on data from first wave Eurosystem Household Finance and Consumption Survey in 2013.

41 4 Piketty en zo Koen Caminada Hoogleraar Empirische Analyse van fiscale en sociale regelgeving Afdeling Economie Faculteit der Rechtsgeleerdheid Leiden University. The university to discover.

42 Piketty en Nederland - Nederlandse vermogensverdeling redelijk in lijn met gegevens boek Piketty voor continentaal Europese landen. - Echter: tevens meerekenen opgebouwde pensioenrechten dan lijken we volgens Piketty op Scandinavië. Let op: - Nederland wijkt op één belangrijk punt af (of heeft Piketty het niet meegerekend?): Pikketty presenteert voor geen enkel land schulden voor onderste helft huishoudens tezamen (in NL omslagpunt bij 60 ste percentiel) - Gini s van Piketty gebaseerd op 3 punten vermogensverdeling (aandelen laagste 50%, middelste 40% en top 10%). Ongelijkheidsindex nogal gebrekkig; zie Technical Appendix Piketty.

43 Piketty and Netherlands TABLE 7.2 Inequality of capital ownership across time and space Share of different groups in total capital Top 10% "upper class" Including top 1% ("dominant class") Including next 9% ("well-t-do-class") The middle 40% ("middle class") The bottom 50% ("lower class") Corresponding Gini (synthetic inequality index) Low inequality (never observed: ideal society?) Medium inequality (= Scandinavia, 1970s-1980s) Mediumhigh inequality (= Europe 2010) High inequality (= US 2010) Very high inequality (= Europe 1910) Netherlands 2010 Caminada et al (2014) Idem, including pension savings 30% 50% 60% 70% 90% 61% 50% 10% 20% 25% 35% 50% 25% 17% 20% 30% 35% 35% 40% 37% 33% 45% 40% 35% 25% 5% 41% 46% 25% 10% 5% 5% 5% -2% 4% 0,33 0,58 0,67 0,73 0,85 0,742 0,626 Source: Piketty (2014, p. 248) and calculations based on CBS IPO and CBS microdata on pensioenaanspraken, -uitkeringen en vermogen

44 Summing-up - Geen goede internationaal vergelijkende vermogensstatistiek - Nederlandse vermogensverdeling redelijk in lijn met gegevens boek Piketty voor continentaal Europese landen en Scandinavië. - Hoe omgaan met negatief privaat vermogen - heeft Piketty het wel / niet meegerekend?

45 To Do: effecten pensioen bv + spaar- en levenhypotheken Conclusie Inkomensverdeling Ongelijkheid in Nederland stabiel Herverdeling toegenomen (AOW, pensioenen, IB) Aandeel topinkomens stijgt in veel landen, maar niet in Nederland (1970-heden) Vermogensverdeling Scheefheid in Nederland groter dan inkomens Scheefheid neemt af wanneer rekening wordt gehouden met opgebouwde pensioenrechten Scheefheid neemt af door samenhang inkomen - vermogen Sterk / snel afgenomen concentratie topvermogens Vermogensverdeling Nederland lijkt meer op Scandinavië en Continentaal Europa dan op de VS of VK

46 Stellingen

47 Verder lezen? 1. Alvaredo, Atkinson, Piketty and Saez (2013), The top 1 percent in international and historical perspective, Journal of Economic Perspectives 27(3), Atkinson and Morelli (2014), Chartbook of Economic Inequality, 3. Atkinson, Piketty and Saez (2011), Top Incomes in the Long Run of History, Journal of Economic Literature 49(1), Van Bavel en Salverda (2014), Vermogensongelijkheid in Nederland, ESB 99(4688), Been, Knoef, Caminada en Goudswaard (2014), Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland, Pensioen Magazine, 19(4), Caminada, Been, Goudswaard en De Graaf-Zijl (2014), De ontwikkeling van inkomensongelijkheid en inkomensherverdeling in Nederland , RM 14.02, Leiden University, 46 p. 7. IMF (2014), Fiscal policy and income inequality, IMF Staff Policy Paper, January 23, Knoef, Been, Alessie, Caminada, Goudswaard en Kalwij (2013), Measuring retirement savings adequacy: a multi-pillar approach in the Netherlands, Netspar Design Paper Morelli, Smeeding and Thompson (2014), Post-1970 Trends in Within-Country Inequality and Poverty: Rich and Middle Income Countries Institute for Research on Poverty Discussion Paper, no Piketty (2014), Capital in the Twenty-First Century, Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press. 11. Pouwels-Urlings, en Van den Brakel (2014), Vermogensongelijkheid tijdens de crisis, ESB 99(4688), Roine, and Waldenström (2014), Long-Run Trends in the Distribution of Income and Wealth, IZA DP Salverda (2013), Inkomen, herverdeling en huishoudvorming : 35 jaar ongelijkheidsgroei in Nederland, TPEdigitaal 7(1), Tweede Kamer (2014), De Nederlandse vermogensverdeling, Kabinetsbrief 16 september WRR (2014), Hoe ongelijk is Nederland? Een verkenning van de ontwikkeling en gevolgen van economische ongelijkheid, WRR-Verkenning nr. 28, Kremer, Bovens, Schrijvers en Went (red.), Amsterdam: Amsterdam University Press.

Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw

Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind negentiende eeuw Koen Caminada, Universiteit Leiden Kees Goudswaard, Universiteit Leiden Marike Knoef, Universiteit Leiden De verdeling van vermogen in

Nadere informatie

Een kwart eeuw inkomensongelijkheid in Nederland

Een kwart eeuw inkomensongelijkheid in Nederland Een kwart eeuw inkomensongelijkheid in Nederland Koen Caminada, hoogleraar Empirische analyse van fiscale en sociale regelgeving, Universiteit Leiden Kees Goudswaard, hoogleraar Toegepaste economie en

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Datum 16 september 2014 Betreft De Nederlandse vermogensverdeling

Nadere informatie

Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief)

Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief) Toereikendheid pensioeninkomens in Nederland: een meerpijlerbenadering (in internationaal perspectief) Koen Caminada, Universiteit Leiden Onderzoeksteam: Marike Knoef, Jim Been, Rob Alessie, Koen Caminada,

Nadere informatie

Pensioeninkomens in de toekomst

Pensioeninkomens in de toekomst Verschenen: M.G. Knoef, K.P. Goudswaard, K. Caminada en J. Been, 'Pensioeninkomens in de toekomst', Economisch Statistische Berichten, 13 december 2013, pp. 734-737. Pensioeninkomens in de toekomst Marike

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 33 752 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014) CVII Europees semester 2014 R 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN

Nadere informatie

Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid

Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid Toereikendheid van het pensioen: Onderzoek & Beleid Jim Been (UL) & Leendert Klokkenburg (MinSZW) Instituut Gak, Amsterdam 12 december, 2016 Discover thediscover world at the Leiden world University at

Nadere informatie

Economische ongelijkheid in 8 figuren

Economische ongelijkheid in 8 figuren Economische ongelijkheid in 8 figuren Economische ongelijkheid staat hoog op de internationale politieke en academische agenda. Hoe staat het met de economische ongelijkheid en haar gevolgen in Nederland?

Nadere informatie

De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische

De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische De inkomensverdeling van ouderen en sociaaleconomische ongelijkheid in de levensverwachting Marike Knoef, Universiteit Leiden, CentERdata, Netspar Rob Alessie, Rijksuniversiteit Groningen, Netspar Adriaan

Nadere informatie

Verschil tussen arm en rijk is verkleind

Verschil tussen arm en rijk is verkleind Onderzoek Nederlandse topinkomens in de twintigste eeuw Verschil tussen arm en rijk is verkleind Emiel Afman is student aan Université de Paris 1 Panthéon Sorbonne en was ten tijde van het onderzoek als

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit

Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit Tentatieve berekening van de bijdrage van vermogensvolatiliteit aan consumptievolatiliteit CPB Achtergronddocument Jasper Lukkezen en Adam Elbourne Maart 2015 3 Samenvatting In dit document maken wij een

Nadere informatie

Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland

Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland Gepubliceerd in Pensioen Magazine, jrg. 19, nummer 4, april 2014, blz. 16-20. Drie scenario s voor de pensioenopbouw in Nederland Jim Been, Marike Knoef, Koen Caminada en Kees Goudswaard * Nederlandse

Nadere informatie

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei CPB Notitie 22 december 2014 CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid en economische groei Uitgevoerd op verzoek van de vaste commissie Financiën van de Tweede Kamer CPB Notitie

Nadere informatie

2014D41757 LIJST VAN VRAGEN

2014D41757 LIJST VAN VRAGEN 2014D41757 LIJST VAN VRAGEN De vaste commissie voor Financiën1 heeft over de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Staatssecretaris van Financiën over de Nederlandse vermogensverdeling

Nadere informatie

De cijfers: ongelijkheid ook in Nederland

De cijfers: ongelijkheid ook in Nederland 49 De cijfers: ongelijkheid ook in Nederland Nederland is Piketty-proof, sprak beleggingsgoeroe Peter Paul de Vries onlangs, wij zijn een gelijk land. Daar klopt dus helemaal niets van, laat Wiemer Salverda

Nadere informatie

Artikelen. Vermogensverdeling en vermogenspositie huishoudens. Jack Claessen. Lorenz-curve

Artikelen. Vermogensverdeling en vermogenspositie huishoudens. Jack Claessen. Lorenz-curve Artikelen Vermogensverdeling en vermogenspositie huishoudens Jack Claessen Begin 29 zijn de vermogens van huishoudens zeer scheef verdeeld. Bijna 6 procent van het vermogen is in handen van slechts 1 procent

Nadere informatie

Hoger toptarief levert niets op. It s lonely at the top. Over de top. CPB Policy Brief 2013/04. Bas Jacobs Egbert Jongen Floris Zoutman

Hoger toptarief levert niets op. It s lonely at the top. Over de top. CPB Policy Brief 2013/04. Bas Jacobs Egbert Jongen Floris Zoutman It s lonely at the top Hoger toptarief levert niets op CPB Policy Brief 2013/04 Over de top Bas Jacobs Egbert Jongen Floris Zoutman Samenvatting Een hoger toptarief in Nederland levert geen extra belastingopbrengst

Nadere informatie

Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve

Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve Financiering langdurige zorg uit wonen en pensioen? Netspar, 11 november 2016 Niels Kortleve 2 De routekaart naar een meer integrale benadering van wonen, zorg en pensioen (Bart e.a. 2016) Voorbeeld 1

Nadere informatie

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB*

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB* Mobiliteit: Wat economen willen (en weten) Egbert Jongen CPB* *Deze presentatie is op persoonlijke titel Overzicht presentatie Wat economen weten Wat economen willen Het Oostenrijkse systeem Wat economen

Nadere informatie

Inleiding: Inkomensverhoudingen

Inleiding: Inkomensverhoudingen Inleiding: Inkomensverhoudingen Koen Caminada Dit nummer van TPEdigitaal brengt berichten van het inkomensfront. Nu het kabinet Rutte-Asscher voor de opgave staat om miljarden euro aan bezuinigingen door

Nadere informatie

Hervorming personenbelasting: wat weten we (nog niet)?

Hervorming personenbelasting: wat weten we (nog niet)? Hoorzitting Kamer & Senaat - Fiscale Hervorming Brussel 21 oktober 2013 Hervorming personenbelasting: wat weten we (nog niet)? A. Decoster (CES KU Leuven) Met dank aan Kris De Swerdt en Kevin Spiritus

Nadere informatie

Tabel: loonelasticiteit van vaders en zonen. april 2013.

Tabel: loonelasticiteit van vaders en zonen. april 2013. Antwoorden op de vragen van de vaste commissie voor Financiën over de brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de staatssecretaris van Financiën over de Nederlandse vermogensverdeling.

Nadere informatie

Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013

Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013 Vermogensongelijkheid in Nederland, 2006 2013 CPB Achtergronddocument Thomas Kooiman Arjan Lejour 15 januari 2016 1 Inhoud 1 Inleiding 4 2 Data 6 3 Analyse 9 3.1 Nettovermogen 9 3.2 Financiële bezittingen

Nadere informatie

Koen Caminada, Jim Been, Kees Goudswaard en Marloes de Graaf-Zijl

Koen Caminada, Jim Been, Kees Goudswaard en Marloes de Graaf-Zijl Faculty of Law Department of Economics Research Memorandum 2014.02 De ontwikkeling van inkomensongelijkheid en inkomensherverdeling in Nederland 1990-2012 Koen Caminada, Jim Been, Kees Goudswaard en Marloes

Nadere informatie

Het loonaandeel, een index van sociale rechtvaardigheid? Het loonaandeel, de inkomensverdeling en het draagvlak voor de sociale zekerheid.

Het loonaandeel, een index van sociale rechtvaardigheid? Het loonaandeel, de inkomensverdeling en het draagvlak voor de sociale zekerheid. Het loonaandeel, een index van sociale rechtvaardigheid? Het loonaandeel, de inkomensverdeling en het draagvlak voor de sociale zekerheid. Inleiding Karel Van den Bosch Centrum voor Sociaal Beleid Herman

Nadere informatie

HANDOUT VOOR DE LES IN HET KADER VAN UNIVERSITEIT DERDE LEEFTIJD LEUVEN:

HANDOUT VOOR DE LES IN HET KADER VAN UNIVERSITEIT DERDE LEEFTIJD LEUVEN: HANDOUT VOOR DE LES IN HET KADER VAN UNIVERSITEIT DERDE LEEFTIJD LEUVEN: ONGELIJKHEID EN ARMOEDE OP WERELDVLAK: WAT METEN WE? WAT WETEN WE? A NDRÉ DECOSTER DINSDAG 15 MAART 2005 Samenvatting De vraag naar

Nadere informatie

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning CPB Notitie Datum : 27 augustus 2004 Aan : de SP, de heer E. Irrgang SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning 1 Inleiding De SP-fractie heeft het CPB gevraagd de budgettaire en koopkrachteffecten te

Nadere informatie

Een taks shift naar financieel vermogen, is een shift weg van de middenklasse

Een taks shift naar financieel vermogen, is een shift weg van de middenklasse Economie gepubliceerd dinsdag16 december 2014 Een taks shift naar financieel vermogen, is een shift weg van de middenklasse Dirk Verwerft - Inti Ghysels - Jan Cornillie Alexander De Croo wil geen vermogenswinstbijdrage

Nadere informatie

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro.

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro. Grote opgave personele inkomensverdeling Blz. 1 van 4 personele inkomensverdeling Inkomensverschillen tussen personen kunnen te maken hebben met de verschillende soorten inkomen. 1 Noem drie soorten primair

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 000 IX Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Financiën (IXB) en de begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor het

Nadere informatie

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK Jesse Klaver november 2014 NIEUWE NIVELLERINGSPOLITIEK De kloof tussen arm en rijk in Nederland neemt toe. GroenLinks pleit daarom bij het bezoek van Thomas Piketty aan Nederland

Nadere informatie

Herverdeling van inkomen door sociale zekerheid

Herverdeling van inkomen door sociale zekerheid Herverdeling van inkomen door sociale zekerheid Koen Caminada en Kees Goudswaard Het stelsel van sociale zekerheid beoogt een zekere mate van inkomensherverdeling tussen actieven en degenen die zijn aangewezen

Nadere informatie

Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek

Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek Vermogen en schokbestendigheid van woningeigenaren en huurders Special Leontine Treur Een groot deel van het vermogen van Nederlandse huishoudens zit vast in de woning of in de pensioenopbouw. Voor de

Nadere informatie

Inkomen, herverdeling en huishoudvorming 1977 2011: 35 jaar ongelijkheidsgroei in Nederland 1

Inkomen, herverdeling en huishoudvorming 1977 2011: 35 jaar ongelijkheidsgroei in Nederland 1 Inkomen, herverdeling en huishoudvorming 1977 2011: 35 jaar ongelijkheidsgroei in Nederland 1 Wiemer Salverda Dit artikel analyseert de Nederlandse inkomensongelijkheid op grond van speciaal beschikbaar

Nadere informatie

Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances

Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances Ed Westerhout CPB Opzet studie Drie vragen staan centraal in de studie: Is er sprake van een vergrijzings- of, beter, houdbaarheidsprobleem? Zo, wat

Nadere informatie

Inkomensverhoudingen en belastingpolitiek in Nederland. Koen Caminada. Masterclass voor journalisten 15 februari 2017 Den Haag

Inkomensverhoudingen en belastingpolitiek in Nederland. Koen Caminada. Masterclass voor journalisten 15 februari 2017 Den Haag Inkomensverhoudingen en belastingpolitiek in Nederland Koen Caminada Discover thediscover world at the Leiden world University at Leiden University Masterclass voor journalisten 15 februari 2017 Den Haag

Nadere informatie

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk 30 FINANCIËLE SITUATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële situatie van de Leidse burgers. In de enquête wordt onder andere gevraagd hoe moeilijk of gemakkelijk men rond kan komen met het

Nadere informatie

Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief

Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief Verbist, G. (2003). De fiscus als herverdeler. Personenbelasting en inkomensongelijkheid in België en andere OESO-landen. Antwerpen:

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

CPB Achtergronddocument Het financieel vermogen in box 3: verdeling en belasting

CPB Achtergronddocument Het financieel vermogen in box 3: verdeling en belasting CPB Achtergronddocument Het financieel vermogen in box 3: verdeling en belasting Erik Floor, Stefan Groot en Arjan Lejour 3 1 Inleiding In dit achtergronddocument wordt informatie over de belasting op

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Bron: Koen Caminada en Raymond Gradus, Verlaag belastingtarieven door vereenvoudiging belastingstelsel, Me Judice, www.mejudice.nl, 27 november 2011.

Bron: Koen Caminada en Raymond Gradus, Verlaag belastingtarieven door vereenvoudiging belastingstelsel, Me Judice, www.mejudice.nl, 27 november 2011. Bron: Koen Caminada en Raymond Gradus, Verlaag belastingtarieven door vereenvoudiging belastingstelsel, Me Judice, www.mejudice.nl, 27 november 2011. Verlaag belastingtarieven door vereenvoudiging belastingstelsel

Nadere informatie

Piketty en belastingen op kapitaal 1

Piketty en belastingen op kapitaal 1 Piketty en belastingen op kapitaal 1 Bas Jacobs 2 Thomas Piketty heeft met een zeer indrukwekkend boek een publiek debat over vermogens aangezwengeld. Hij stelt voor om in internationaal verband een progressieve

Nadere informatie

De SP en PvdA stellen in hun verkiezingsprogramma s

De SP en PvdA stellen in hun verkiezingsprogramma s binnenland Hoger toptarief leidt tot lagere belastingopbrengsten Een hoger toptarief voor de inkomstenbelasting is mogelijk welvaartsverhogend. Een noodzakelijke voorwaarde daarvoor is dat een hoger toptarief

Nadere informatie

Op weg naar de volgende belastinghervorming

Op weg naar de volgende belastinghervorming Op weg naar de volgende belastinghervorming Het kabinet komt na de zomer met plannen voor de herziening van ons belastingstelsel. Flip de Kam vindt het gewenst de belastingheffing progressiever te maken,

Nadere informatie

Een nieuw beleidsinstrument voor de Vlaamse overheid: regionale opcentiemen op de personenbelasting

Een nieuw beleidsinstrument voor de Vlaamse overheid: regionale opcentiemen op de personenbelasting Brussel 6 december 2012 Een nieuw beleidsinstrument voor de Vlaamse overheid: regionale opcentiemen op de personenbelasting A. Decoster, K. De Swerdt, W. Sas (CES KULeuven) Inhoud 1. Fantasi 2. Is onze

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 5

3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 5 3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 5 Inleiding Hoe maak je een lorenzcurve uit losse meetwaarden? Gegeven: 10 bedrijven met omzet: 40, 56, 90, 201, 162, 31, 170, 180, 191, 118 ( mln ) i Sorteren:

Nadere informatie

Het flexibele AOW pakket berekeningen

Het flexibele AOW pakket berekeningen Het flexibele AOW pakket berekeningen Algemeen Deze notitie laat in aanvulling met het 10 puntenplan een aantal voorbeeld rekensommen zien wat de inkomenseffecten zijn van het flexibele AOW pakket. De

Nadere informatie

1 Inleiding. 1 Zie Commissie van Weeghel (2010), Commissie van Dijkhuizen (2013) en de kabinetsbrief Keuzes voor een beter

1 Inleiding. 1 Zie Commissie van Weeghel (2010), Commissie van Dijkhuizen (2013) en de kabinetsbrief Keuzes voor een beter Samenvatting Generieke lastenverlichting doet relatief weinig voor de arbeidsparticipatie. Lastenverlichting voor werkende moeders met jonge kinderen is relatief effectief. Ook het beperken van inkomensondersteuning

Nadere informatie

Reële karakteristieken van beleggingscategorieën

Reële karakteristieken van beleggingscategorieën Reële karakteristieken van beleggingscategorieën Henk Hoek ORTEC Postbus 4074 3006 AB Rotterdam Max Euwelaan 78 Tel. +31 (0)10 498 6666 info@ortec.com www.ortec.com 6 november 2008 Inleiding: nominaal

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

ACTUALIA FISCALE ECONOMIE

ACTUALIA FISCALE ECONOMIE Erasmus Open Dag Bachelor 2016 ACTUALIA FISCALE ECONOMIE PROF. DR. PETER KAVELAARS 05 maart 2016 ACTUALIA FISCALE ECONOMIE Actualia fiscale economie Pagina 2 OPBRENGSTEN 2016 DIRECTE BELASTINGEN 69,9 -

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Belastingherziening; tips & tricks

Belastingherziening; tips & tricks Belastingherziening; tips & tricks Winterlezing 2015 Laura van Geest 14 februari 2015 Winterlezing over Belastingherziening Akkers geploegd door Van Dijkhuizen en Van Weghel Stas Wiebes heeft gezaaid met

Nadere informatie

3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 4

3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 4 3 oefenopgaven lorenzcurve pagina 1 van 4 Inleiding Abstracte beschrijving Een lorenzcurve geeft aan hoe meetwaarde y is verdeeld over de populatie x. Een lorenzcurve loopt van (x, y) = (, ) tot (1, 1).

Nadere informatie

Bronvermelding figuren & tabellen Overheidsfinanciën 13de druk

Bronvermelding figuren & tabellen Overheidsfinanciën 13de druk Bronvermelding figuren & tabellen Overheidsfinanciën 13de druk Figuren Figuur 2.1 (blz. 35): OESO, Economic Outlook (diverse afleveringen) Figuur 2.2 (blz. 36): Frits Bos (2007), The Dutch fiscal framework.

Nadere informatie

Wie belegt in wat? Het beleggingsgedrag van Belgische gezinnen. Een verkennende analyse.

Wie belegt in wat? Het beleggingsgedrag van Belgische gezinnen. Een verkennende analyse. Wie belegt in wat? Het beleggingsgedrag van Belgische gezinnen. Een verkennende analyse. Aaron Van den Heede Karel Van den Bosch Bea Cantillon In deze verkennende analyse trachten we het profiel te schetsen

Nadere informatie

Koopkracht: een kwestie van tienden

Koopkracht: een kwestie van tienden Koopkracht: een kwestie van tienden De meting van koopkracht en inkomensongelijkheid door het CPB Patrick Koot 12 februari 2016 Inhoud Hoe wordt koopkracht gemeten? Statische koopkrachtdefinitie Microsimulatie

Nadere informatie

De Nederlandse inkomensverdeling, overheidsuitgaven en macro-economische condities - Emiel Afman 1

De Nederlandse inkomensverdeling, overheidsuitgaven en macro-economische condities - Emiel Afman 1 De Nederlandse inkomensverdeling, overheidsuitgaven en macro-economische condities - Emiel Afman 1 1. Introductie Inkomensverhoudingen staan in de schijnwerpers. Top-inkomens halen regelmatig het nieuws,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 XV Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2012 Nr. 64 BRIEF VAN

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 750 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2014 Nr. 120 BRIEF

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

De omkeerregel voor pensioenopbouw en de inkomensverdeling

De omkeerregel voor pensioenopbouw en de inkomensverdeling De omkeerregel voor pensioenopbouw en de inkomensverdeling De omkeerregel de fiscale behandeling van pensioenopbouw werkt als een subsidie op pensioenbesparingen. Vanuit theoretisch oogpunt zijn vraagtekens

Nadere informatie

De inkomensverdeling tussen sectoren 10. Auteur Frank Notten

De inkomensverdeling tussen sectoren 10. Auteur Frank Notten De inkomensverdeling tussen sectoren 1. Auteur Frank Notten Het nationaal inkomen wordt verdiend door de verschillende sectoren binnen de Nederlandse economie. Het aandeel van bedrijven binnen het beschikbaar

Nadere informatie

AWBZ-premie over vier schijven Uitgevoerd op verzoek van de Socialistische Partij

AWBZ-premie over vier schijven Uitgevoerd op verzoek van de Socialistische Partij CPB Notitie 17 juni 2014 AWBZ-premie over vier schijven Uitgevoerd op verzoek van de Socialistische Partij. CPB Notitie Aan: SP, Henk van Gerven Datum: 17-6-2014 Betreft: AWBZ-premie over vier schijven

Nadere informatie

Grootverdiener zwaarder belast

Grootverdiener zwaarder belast 4 september 2009 Grootverdiener zwaarder belast AMSTERDAM - De PvdA zint op de terugkeer van een toptarief van 60 procent in de inkomstenbelasting. Het toptarief is nu 52 procent. Acht jaar geleden was

Nadere informatie

Pensioenvoorziening in internationaal perspectief

Pensioenvoorziening in internationaal perspectief Het pensioenvermogen van Nederlandse huishoudens bedroeg eind 2008 eur 740 miljard. Dit vormt meer dan de helft van hun financiële vermogen. Voor andere landen van het eurogebied is het pensioenvermogen

Nadere informatie

WERKCOLLEGE INTERNATIONALE ECONOMISCHE BETREKKINGEN MASTERVAK. Globalisation, Exchange-Rate Pass-Through and Currency Crises

WERKCOLLEGE INTERNATIONALE ECONOMISCHE BETREKKINGEN MASTERVAK. Globalisation, Exchange-Rate Pass-Through and Currency Crises Afdeling Algemene Economie Faculteit der Economische Wetenschappen en Econometrie Universiteit van Amsterdam WERKCOLLEGE INTERNATIONALE ECONOMISCHE BETREKKINGEN MASTERVAK Globalisation, Exchange-Rate Pass-Through

Nadere informatie

4 vermogensongelijkheid in nederland de vergeten dimensie

4 vermogensongelijkheid in nederland de vergeten dimensie 79 4 vermogensongelijkheid in nederland de vergeten dimensie Bas van Bavel 4.1 de vergeten dimensie van ongelijkheid De drie rijkste Nederlanders hebben meer bezit dan ruim de helft van alle Nederlandse

Nadere informatie

Uitgebreide onderzoeksbeschrijving statistiek Vermogens van huishoudens

Uitgebreide onderzoeksbeschrijving statistiek Vermogens van huishoudens Uitgebreide onderzoeksbeschrijving statistiek Vermogens van huishoudens Vermogensstatistiek Noortje Pouwels-Urlings 18-04-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Uitgebreide onderzoeksbeschrijving statistiek Vermogens

Nadere informatie

De FNV heeft een aantal speerpunten in het inkomensbeleid 2016 met als top 3:

De FNV heeft een aantal speerpunten in het inkomensbeleid 2016 met als top 3: Concept 26 augustus - Inkomensnota FNV 2016 Inleiding en samenvatting Naast de nota arbeidsvoorwaardenbeleid brengt de FNV een nota over het inkomens- en koopkrachtbeleid uit. Beide nota s moeten als een

Nadere informatie

Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie

Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie Hoofdstuk 10. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 11. Financiële situatie Samenvatting Hfst 10. Trendvragen financiële situatie Jaarlijks worden drie trendvragen gesteld die inzicht geven in de financiële

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening nu en straks. Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam

Oudedagsvoorziening nu en straks. Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam Oudedagsvoorziening nu en straks Casper van Ewijk Netspar & Universiteit van Amsterdam SER, 24 juni 2014 Agenda Internationaal perspectief Probleemanalyse Houdbaarheid Maatschappelijke trends Keuzes voor

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 33 752 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014) Z VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 24 april

Nadere informatie

Inkomensherverdeling door sociale uitkeringen en belastingen: een internationale vergelijking

Inkomensherverdeling door sociale uitkeringen en belastingen: een internationale vergelijking Tijdschrift voor Openbare Financiën, jaargang 45, 2013, nummer 3, blz. 111 Inkomensherverdeling door sociale uitkeringen en belastingen: een internationale vergelijking C.L.J. Caminada* K.P. Goudswaard

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

Alles (laten) doen voor een goed pensioen

Alles (laten) doen voor een goed pensioen Alles (laten) doen voor een goed pensioen Den Haag, 5 oktober 2012 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Een goed idee? Ik ga sparen. Je moet zelf voor je pensioen zorgen Sywert

Nadere informatie

De politieke plannen op een rijtje

De politieke plannen op een rijtje De politieke plannen op een rijtje partij titel bullettekst VVD Flexibele AOW-leeftijd: maximaal drie jaar later De VVD biedt de mogelijkheid om, actuarieel neutraal, de AOW maximaal drie jaar later te

Nadere informatie

Inkomens in de grote steden

Inkomens in de grote steden Inkomens in de grote steden 1950 2000 Hendrika Lautenbach en Petra Ament mermeer, en zijn de steden met gemiddeld de rijkste inwoners. In en zijn ze het armst. De inkomensontwikkeling van de steden is

Nadere informatie

DE LORENZKROMME. Lorenzkromme 1

DE LORENZKROMME. Lorenzkromme 1 DE LORENZKROMME Lorenzkromme 1 1. INKOMENSVERSCHILLEN VERKLAARD Elk jaar stelt managementadviesbureau Berenschot speciaal voor Elsevier een lijst op van 257 veel voorkomende functies en het daarvoor betaalde

Nadere informatie

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Agenda Pensioenfondsen Huidig toezicht op Nederlandse pensioenfondsen Europees toezicht financiële instellingen Solvency II voor pensioenfondsen Tot slot: Aangekondigde

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25%

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Inleiding Deze bijlage bevat de effecten van een mogelijke verhoging van de energiebelasting (EB) op aardgas in de

Nadere informatie

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag!

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Openingscollege facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Universiteit

Nadere informatie

Vermogensongelijkheid: trends en verklaringen

Vermogensongelijkheid: trends en verklaringen Nico Wilterdink * Na lange tijd vrijwel uit de aandacht te zijn verdwenen, is de ongelijkheid van kapitaalbezit of vermogen de laatste tijd sterk naar voren gekomen als onderwerp van studie en publieke

Nadere informatie

verschillende concepten

verschillende concepten Sociaal Economische Trends 213 De Nederlandse economie Werkloosheid 24-211 Ongelijkheid tussen Stromen huishoudens duren vanuit Werkloosheidsduren op basis van de Enquête verschillende concepten beroepsbevolking

Nadere informatie

Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording

Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording Transparantie: de schakel tussen institutionele autonomie en publieke verantwoording Dirk Van Damme Hoofd van het Centre for Educational Research and Innovation - OECD 1. EEN HO-KWALIFICATIE HEEFT EEN

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal 1

Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014-2015 33 752 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014) Y herdruk 1 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld

Nadere informatie

Prof. C.L.J. Caminada (Koen)

Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) College opening facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Erasmus

Nadere informatie

Steeds ongelijker? Inkomensverdeling en armoede in OESO-landen

Steeds ongelijker? Inkomensverdeling en armoede in OESO-landen Pub Cover Growing Unequal? : Income Distribution and Poverty in OECD Countries Summary in Dutch Steeds ongelijker? Inkomensverdeling en armoede in OESO-landen Samenvatting in het Nederlands Is de inkomensongelijkheid

Nadere informatie

Piketty: opmerkingen bij een nieuw icoon. Floris Heukelom

Piketty: opmerkingen bij een nieuw icoon. Floris Heukelom Piketty: opmerkingen bij een nieuw icoon Floris Heukelom f.heukelom@fm.ru.nl Inhoud presentatie Wat zegt Piketty precies? Vanwaar de snelle en enorme impact? Kritiek op Piketty Wat moeten we er van vinden?

Nadere informatie