De wereld is een groot dorp geworden, een global village.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De wereld is een groot dorp geworden, een global village."

Transcriptie

1 Inleiding De wereld is een groot dorp geworden, een global village. Afstanden zijn verdwenen, het verkeer van mensen en ideeën en de verspreiding van informatie kennen geen grenzen meer. Men spreekt van globalisering. Iedereen heeft het erover. Maar wat betekent het eigenlijk? Dit didactisch pakket biedt een antwoord. De Stichting Ryckevelde werkte het uit op vraag van een aantal leerkrachten economie. Samen met hen werd gebrainstormd over de inhoud en de vorm ervan. Het is modulair uitgewerkt. De brede waaier aan opdrachten laat de leerkracht toe die opdrachten te kiezen, die voor zijn/haar studenten het meest geschikt zijn. Het pakket is bedoeld voor leerlingen van de economische richtingen van het vierde tot het zesde jaar secundair onderwijs (ASO). Globetrotter bestaat uit drie delen: In het eerste deel gaan we dieper in op het begrip globalisering. We belichten het fenomeen op wereldvlak. Daarna zoomen we in op de Europese Unie. Globalisering biedt vele mogelijkheden, maar het is ook een van de grote uitdagingen waaraan de EU het hoofd moet bieden. Hoe pakt ze dat aan? In het laatste deel bekijken we de gevolgen van de globalisering voor Vlaanderen en onderzoeken we hoe de Vlaamse en lokale/provinciale overheden ervoor proberen te zorgen dat Vlaanderen een rol van betekenis kan blijven spelen in de geglobaliseerde wereld. Elke Vlaamse school krijgt het pakket gratis toegestuurd. Het losbladige pakket is ook in digitale versie te verkrijgen via of Onze speciale dank gaat uit naar de vele leerkrachten die hun steentje bijdroegen aan de uitwerking van Globetrotter. We wensen iedereen die met Globetrotter aan de slag gaat een boeiende ontdekkingstocht toe. Willy Hélin Vertegenwoordiger van de Europese Commissie in België 1

2 deel I I. GLOBALISERING 3 1. Definitie globalisering 4 2. Gevolgen van globalisering 6 3. De hoofdrolspelers van de globalisering 7 4. Katalysatoren van de globalisering Politieke antwoorden op de globalisering Internationale instellingen Regionale blokvorming Ontwikkelingshulp Maatschappelijke antwoorden op de globalisering De andersglobalistische beweging Consumentenactivisme Bedrijfsactivisme 31 Inhoud deel 2 II. EUROPESE ANTWOORDEN OP DE GLOBALISERING Inleiding Europese integratie: een terugblik De uitbreiding van de EU Interne Europese antwoorden op globalisering De Europese interne markt De Economische en Monetaire Unie De economische gevolgen van de EU-uitbreiding van 2004 en Positieve gevolgen 44 > Ruimere Europese interne markt biedt kansen voor nieuwe lidstaten 44 > Ruimere Europese interne markt biedt kansen voor oude lidstaten Negatieve gevolgen 49 > Delokalisatie 49 > Arbeidsmigratie Uitdagingen voor de Europese economie Externe Europese antwoorden op globalisering De relatie EU VS Japan De relatie EU - groei-economieën China India Brazilië De relatie EU Derde Wereld Europese instrumenten binnen de globalisering De rol van de EU binnen de WTO Vastleggen van de spelregels van de wereldhandel Beslechten van handelsgeschillen 69 deel 3 III. GLOBALISERING IN VLAANDEREN Welvaart in Vlaanderen Vlaanderen: economische draaischijf van Europa Open economie Troeven en uitdagingen van de Vlaamse economie Troeven Uitdagingen Welvaart is een werkwoord Evolutie van de welvaart in Vlaanderen Rol van de Vlaamse overheid in het creëren van welvaart Rol van lokale/provinciale overheden in het creëren van welvaart Internationale promotie Samenwerking met groei-economieën Ondersteuning van lokale bedrijven Werken aan een kenniseconomie 95 COLOFON UITGAVE Vertegenwoordiging van de Europese Commissie in belgië V. U. Willy Hélin TEKST Centrum Ryckevelde vzw VORMGEVING CitroenCitroen DRUK Drukkerij Vandamme-Beke Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder uitdrukkelijke, schriftelijke toestemming van Centrum Ryckevelde vzw. 2

3 deel I Globalisering 3

4 1. Definitie globalisering OPDRACHT 1: WAT? Globalisering. Iedereen heeft er al van gehoord. Maar wat betekent dit nu precies? a) Neem een blad papier en noteer welke woorden spontaan bij je opkomen als je de term globalisering hoort. Roept het woord eerder positieve of negatieve reacties bij je op? Hoe komt dat denk je? b) Lees nu onderstaande definities van globalisering. Welke sluit het meest aan bij jouw interpretatie van het begrip? Motiveer waarom. (1) Globalisering is de toename van het aantal verbindingen tussen de staten en de samenlevingen in de wereld. Op die manier krijgen gebeurtenissen, beslissingen en activiteiten in één deel van de wereld, belangrijke gevolgen voor individuen en gemeenschappen in een andere uithoek van de wereld. Deze trend situeert zich op tal van domeinen van het maatschappelijk leven: economie en financiën, technologie, cultuur, politiek, mentaliteit, enz. Ricardo Petrella (professor aan de UCL) (2) Globalisering is het intenser worden van wereldwijde sociale relaties die ver uit elkaar liggende plaatsen zo met elkaar verbinden dat lokale gebeurtenissen gevormd worden door gebeurtenissen ver daarvandaan en vice versa. Communicatie tussen mensen is niet langer afhankelijk van fysieke nabijheid, integendeel. Men heeft de dag van vandaag meer contact met familieleden of vrienden aan de andere kant van de wereld dan met de eigen buren. De wereld is een global village, waar communicatiesystemen met eenzelfde gemak informatie de wereld rond sturen als de hoek omzenden. Anthony Giddens (Britse professor Sociologie en politicus) (3) Globalisering is de groeiende economische wederzijdse afhankelijkheid van landen wereldwijd. Dit komt door het feit dat er meer en verschillende grensoverschrijdende transacties zijn in goederen en diensten, vrijere kapitaalstromen zijn en er een snellere en wijdverspreide verdeling van technologie is. Internationaal Monetair Fonds (4) Globalisering is een proces dat gekenmerkt wordt door: Een groei van telecommunicatie- en informatietechnologieën Het wegvallen van nationale grenzen voor handel en investeringen Toenemende kapitaalstromen en de onderlinge afhankelijkheid van financiële markten. Raad van Europa (5) Globalisering is het proces waarbij mensen, communicatie, handel, investeringen, democratie en de markteconomie steeds meer buiten hun nationale grenzen treden. Johan Norberg (auteur van het boek Leve de globalisering ) 4

5 OPDRACHT 2: NIETS NIEUWS ONDER DE ZON De afgelopen jaren werden er tientallen boeken gepubliceerd over de vraag of globalisering een nieuw fenomeen is of niet. De meeste auteurs gaan ervan uit dat het globaliseringsproces al eeuwenlang bezig is, maar dat het sinds de jaren tachtig in een stroomversnelling raakte. Om een overzicht te krijgen van hoe globalisering evolueerde, krijg je hieronder tien belangrijke gebeurtenissen van dat proces. Koppel het jaartal aan de bijhorende gebeurtenis Tijdens een WTO-conferentie in Cancún vormen de ontwikkelingslanden voor het eerst een coalitie tegen het Westen. Ze verzetten zich hiermee tegen de dominantie van de Westerse landen in de WTO De geplande oprichting van de ITO (International Trade Organisation), die regels voor de wereldhandel moest ontwerpen, komt er niet. De VS vreest voor de belangen van de Amerikaanse bedrijven. Enkel de GATT, de General Agreement on Tariffs and Trade, blijft overeind De WTO-vergadering in Seattle verloopt niet zoals gepland. Ze wordt verstoord door zware rellen. Deze Battle of Seattle wordt beschouwd als de geboorte van de andersglobalistische beweging Tijdens een WTO-conferentie in Doha wordt een begin gemaakt van de Doha-ontwikkelingsronde. Het doel is aandacht te schenken aan de positie van ontwikkelingslanden in de wereldhandel Christoffel Colombus ontdekt Amerika. Vele anderen volgden zijn voorbeeld en stichtten overal ter wereld handelsposten, van waaruit ze goederen verscheepten naar Europa In de nasleep van de beurscrash van 1929 neemt het ene land na het andere maatregelen om hun eigen markt te beschermen. Door dit protectionisme vertraagt de wereldhandel Oxfam opent de eerste wereldwinkel om eerlijke handel te promoten De uitvinding van de stoommachine wordt beschouwd als het begin van de industriële revolutie. Daardoor kwam ook de internationale handel in een stroomversnelling terecht De Venetiaanse koopman Marco Polo bereikt als eerste het huidige Peking via de zijderoute. Hij inspireerde de latere ontdekkingsreizigers De WTO, opvolger van de GATT, wordt opgericht. Ze krijgt als taak handelsgeschillen te beslechten en spelregels vast te leggen voor de wereldhandel De Vereenigde Oost-Indische Compagnie verwerft het monopolie op de handel met Azië. Het is de eerste multinational. 5

6 2. Gevolgen van de globalisering OPDRACHT 3: EFFECTEN VAN GLOBALISERING De term globalisering krijgt meestal een negatieve bijklank. Maar uiteraard zijn er ook positieve gevolgen aan verbonden. a) Bedenk eerst zelf wat de positieve en negatieve gevolgen zijn van het fenomeen. b) Vul daarna het schema aan met onderstaande stellingen. POSITIEVE EFFECTEN NEGATIEVE EFFECTEN Kies uit: de kloof tussen arm en rijk wordt groter mensen werken minder en hebben het materieel beter de politiek verliest zijn greep op de bedrijven de bedrijven (multinationals) krijgen meer macht door de toenemende concurrentie zijn de producten van een betere kwaliteit de prijzen dalen voor de consument sociale, milieu- en arbeidsnormen staan onder druk in contact komen met andere culturen wordt gemakkelijker de wereldwijde productie stijgt en daarmee ook de welvaart de politiek houdt veel rekening met de belangen van de grote bedrijven 6

7 3. De hoofdrolspelers van de globalisering OPDRACHT 4: MULTINATIONALS Als men spreekt over globalisering heeft men het meestal over economische globalisering. De hoofdrolspelers daarvan zijn de multinationals. a) Wat is een multinational? Geef je eigen definitie. Welke multinationals ken je? b) Neem een tijdschrift bij de hand en knip er alle advertenties uit van producten waarvan je denkt dat ze geproduceerd worden door een multinational. Kan je achterhalen welke multinational (MNO) de producten ontwikkelt? c) MNO s hebben vestigingen verspreid over de hele wereld. Hieronder vind je het logo van een Belgische multinational, Delhaize. Ook deze supermarktketen heeft vestigingen op drie continenten. Vermeld bij elk logo het land waar de keten met dat logo gevestigd is. In welke andere landen is de keten actief? 7

8 d) Niet alleen Delhaize, maar ook Umicore, Solvay, Kinepolis, Tractebel, Massive, Omega Pharma, Barco en Glaverbel zijn Belgische bedrijven die uitgegroeid zijn tot multinationals. Hieronder vind je het logo van deze acht Belgische ondernemingen. Plaats de naam van de multinational naast het logo. Zoek ook op welk(e) product(en) dat bedrijf maakt/verkoopt. Kies uit: Umicore, Solvay, Kinepolis, Tractebel, Massive, Omega Pharma, Barco en Glaverbel LOGO MULTINATIONAL PRODUCT 8

9 e) Omgekeerd proberen bedrijven uit de rest van de wereld een plaats te veroveren op de Belgische markt. Clear Channel, een Amerikaans bedrijf, groeide uit van een klein radiostation tot een echte mediareus. Door de overname in 2000 van SFX, Amerika s grootste concertorganisator, controleren ze wereldwijd nu 130 concertzalen. Ook in België kocht Clear Channel heel wat rockbedrijfjes op. Sinds 2005 neemt Live Nation, een onafhankelijk bedrijf van Clear Channel de concertorganisatie op zich. Zoek uit wat de zakelijke verhouding is tussen Live Nation en de onderstaande Belgische evenementen, zalen, enz. Je kan kiezen uit: samenwerken op vlak van promotie 25% aandelen in handen 8,8% aandelen Coproductie fifty-fifty coproductie 9

10 De invloed van Clear Channel (nu Live Nation) op de Belgische muziekindustrie is niet onbesproken. Haal uit onderstaande uitspraken de voor- en nadelen daarvan. Geef aan welke argumenten voor jou het meest doorwegen. Herman Schueremans en consorten hebben hun ziel verkocht, zegt Johan Verminnen over de baas van Rock Werchter, die zijn moeizaam opgebouwde rockimperium verkocht aan het Amerikaanse Clear Channel. Arno Mangelschots van organisator Jazztronaut over de redenen van het faillissement van Beachrock: Het werd onmogelijk om naast Clear Channel onze affiche vol te krijgen met grote namen. Clear Channel zei bijvoorbeeld tegen groepen dat ze niet meer op het podium van Werchter mochten spelen als ze op Beachrock speelden. Een andere tactiek was om onze hoofdact op een tweederangs festival in de buurt te programmeren, zodat die plots veel minder waard werd. Clear Channel heeft ook genoeg macht om de platenmaatschappijen te dwingen hun groepen via hen te laten optreden. Maar Clear Channel was niet de enige reden voor het stopzetten van Beachrock. Een tweede groot festival naast Rock Werchter op zo'n kleine markt als Vlaanderen is economisch gewoon niet haalbaar. Muziek is economie geworden en volgt dezelfde regels: concurrentie uitschakelen. Tom Kestens, ex-keyboardspeler van Das Pop: 'De kleine artiestenbureaus investeren in jong talent. Van zodra groepen klaar zijn voor een groter publiek en dus commercieel interessant zijn, toont Clear Channel interesse. Als band ben je ook meer gebaat bij de grotere machinerie, de zalen en de mogelijkheden van Clear Channel op dat moment. Je voelt je wel een beetje schuldig als ambitie het haalt van loyauteit.' Fabrice Lamproye van de Luikse club Soundstation kondigde in augustus 2003 aan niet meer te willen samenwerken met de mediagigant. 'Clear Channel beslist of de kraan open of toe gaat. Dat soort praktijken bestond vroeger ook, maar nu heeft het zulke vormen aangenomen dat ik het niet langer kan tolereren.' James Craven, communication director van Clear Channel: Verschraling van het aanbod! Cultureel imperialisme! Zo klinken de sloganeske klachten uit culturele en politieke hoek over Clear Channel. Ik ben het daar absoluut niet mee eens. België behoort tot de premier league van de muziekindustrie, een markt waar al veel jonge en nieuwe acts ontdekt zijn. Clear Channel Belgium weet wat goed is voor het lokale publiek. De lokale managing directors zijn dan ook verantwoordelijk voor beslissingen op hun markt. Clear Channel wordt niet centraal gestuurd. De Belgische afdeling werkt onafhankelijk. Johan Verminnen: Artiesten zijn vaak niet ontevreden over de samenwerking met Clear Channel. Hun buitenlands circuit en het feit dat ze Belgische groepen kunnen opdringen aan buitenlandse organisatoren bieden interessante mogelijkheden voor muzikanten. Met Radio 1, Studio Brussel, TMF en Humo wordt nauw samengewerkt voor promotie. Muziekjournalisten zouden oppassen met al te kritische stukken over Clear Channel uit schrik hun broodnodige relaties en exclusieve interviews kwijt te spelen. De combinatie van distributie en reclame is inderdaad gevaarlijk, zegt Dani Vandenbossche, concertorganisator, sp.a parlementslid en partijwoordvoerder voor cultuur en media. Het publiek kan het niet schelen. Waarom ook? Dankzij Clear Channel hebben de Rolling Stones België aangedaan. Fijn, zo hoefden de fans tenminste niet naar Nederland te gaan. Peter Van Tyghem, journalist, in De Standaard 10

11 f) Multinationals besteden heel wat van hun taken, die niet tot hun kerntaken behoren, uit aan lage-loon-landen. Ze doen dus vaak aan outsourcing of offshoring. Op de website vind je een overzicht van populaire outsource-bestemmingen. Stel dat jij bedrijfsleider bent, aan welk land zou jij taken uitbesteden? Welke criteria speelden een rol bij je keuze? g) Van de honderd grootste economieën ter wereld, zijn er 51 in handen van multinationale ondernemingen en maar 49 worden er gevormd door nationale staten. Maar weinigen zijn zich bewust van deze economische overmacht. De media blijven berichten over het beleid en de handelingen van gekozen politici, maar regeringen hebben nauwelijks invloed of een vrije keuze om te handelen. Het zijn de wereldondernemingen die ons in feite regeren. De rollen zijn omgedraaid sinds de oliecrisis begin de jaren zeventig. Volgens Noreena Hertz, gezicht van de andersglobalistische beweging, verliest de politiek zijn greep op de bedrijfswereld. Vind je dat een positieve evolutie? Waarom wel/niet? Moet de politiek de bedrijfswereld controleren of omgekeerd? 11

12 4. Katalysatoren van de globalisering OPDRACHT 5: LIBERALISERING, DEREGULERING EN PRIVATISERING De huidige globaliseringsgolf drijft op de slogan liberalisering, deregulering en privatisering zorgen voor meer groei en welvaart voor iedereen. Maar wat betekenen die begrippen nu eigenlijk? a) Vul het onderstaande schema aan met de definities en voorbeelden die je onderaan het schema terugvindt. DEFINITIE VOORBEELD VOORBEELD Liberalisering Deregulering Privatisering [1] De overheid doet afstand van een aantal van haar taken. Staatsbedrijven gaan over in private handen. [2] De dienstenrichtlijn van de Europese Unie moet ervoor zorgen dat Belgische bedrijven die in Italië een beurs willen organiseren geen rekening meer moeten houden met duizend en één Italiaanse regeltjes. [3] De overheid schaft regels af die de handel en investeringen bemoeilijken. [4] De EU bepaalt dat de burgers een keuze moeten hebben tussen verschillende telefoonmaatschappijen. Er moet ook vrije concurrentie zijn tussen deze ondernemingen. [5] Sommige mensen pleiten ervoor dat de watervoorziening zou geregeld worden door de privé-sector. [6] Voortaan kan je als consument kiezen bij welke elektriciteitsleverancier je je aansluit. [7] In Groot-Brittannië beheren verschillende spoorwegmaatschappijen het treinverkeer. [8] Men laat meer aan de markt over en de overheid bemoeit zich minder met de economie. [9] Werknemers uit de nieuwe EU-lidstaten, zoals Polen, Tsjechië, Hongarije, zullen in de toekomst makkelijk in België kunnen komen werken. b) Als gevolg van Europese beslissingen is er de afgelopen jaren ook door België een liberaliseringsgolf getrokken. Kan je enkele voorbeelden geven van sectoren die de voorbije jaren geliberaliseerd werden? Zet de voor- en nadelen ervan op een rijtje. Zie jij liberalisering als een positieve evolutie of net niet? Verklaar je antwoord. 12

13 c) Milieuwetgeving is vaak een heikel punt bij discussies over deregulering. Daarbij worden regels die een belemmering vormen voor de handel afgeschaft. Hoe denk jij erover? Wie moet volgens jou winnen als vrije handel en milieu botsen? Lees onderstaande tekstfragmenten en geef aan of je akkoord gaat met de uitspraken van de WTO. Argumenteer. De maritieme conflicten hebben een vast patroon. Aan de ene kant staat een rijke lidstaat die vreest dat vrije handel het milieu beschadigt. Zo weren de Verenigde Staten (VS) Maleisische garnalen, omdat die gevangen worden in schildpadonvriendelijke netten, netten die in de VS verboden zijn. Aan de andere kant staat steevast een lidstaat die vreest dat milieuregels worden misbruikt voor machtsspelletjes of om ongewenste concurrentie buiten de deur te houden. Zo beschouwen ontwikkelingslanden strenge milieuregels vaak als middel om hen te weren van de lucratieve westerse markten. De WTO bepaalde dat de Verenigde Staten garnalen mogen weren als die zijn gevangen met netten zonder nooduitgang voor schildpadden. De smadelijke nederlaag die de Europese Unie heeft geleden in het conflict over het gebruik van hormonen in rundvlees ligt Brussel nog vers in het geheugen. Europa weert het vlees uit de Verenigde Staten uit voorzichtigheid: er zouden nog te veel vragen bestaan over de gevolgen voor de gezondheid. Maar de WTO maakte korte metten met dit argument. De Europese zorgen waren wetenschappelijk onvoldoende onderbouwd. De Europese grenzen staan nog steeds niet open voor hormoonvlees uit de VS, maar dat kost Europa jaarlijks 117 miljoen dollar aan handel omdat de VS Europa ervoor straft. [Uit: Strijd tussen handel en milieu is een zeeslag, NRC Handelsblad, 1/11/2001] d) Binnen de Wereldhandelsorganisatie worden onderhandelingen gevoerd over de privatisering van de watervoorziening. Dit thema wekt echter heel wat controverse op. Wat zijn volgens jou de voor- en nadelen van de privatisering van de watervoorziening? Hoe denk jij erover? Argumenteer. 13

14 5. Politieke antwoorden op de globalisering 5.1 Internationale instellingen De economische globalisering is een feit. Drie internationale instellingen moeten erop toe zien dat de wereldhandel in goede banen geleid wordt: het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie. WERELDBANK (WB) De Wereldbank werd net als het IMF opgericht in Bretton-Woods in De organisatie houdt zich bezig met ontwikkeling en armoedebestrijding in de wereld. Ze verstrekt leningen die kunnen gebruikt worden voor bv. infrastructuurwerken (dammen, wegen, bruggen) en structurele hervormingen van de gezondheidzorg en het onderwijs. HET INTERNATIONAAL MONETAIR FONDS (IMF) Het IMF werd opgericht in mei 1946 in Bretton-Woods. Ze telt 184 leden en heeft haar zetel in Washington. De taken van het IMF zijn o.m. het promoten van monetaire samenwerking en stabiliteit en het zorgen voor economische groei en werkgelegenheid. OPDRACHT 6: IMF VERSUS WERELDBANK Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank worden vaak in één adem genoemd. Veelal is het verschil tussen beide instellingen niet erg duidelijk. We zetten ze even naast elkaar in volgende oefening. Duid bij elke vraag het juiste antwoord aan. Meerdere oplossingen zijn mogelijk. Deze websites kunnen je op weg helpen: of 1. Waarom worden de Wereldbank en het Internationale Monetaire Fonds ook wel de Bretton Woods -instellingen genoemd? a. Ze werden opgericht door de Amerikaan Bretton Woods. b. Ze werden opgericht in het Amerikaanse plaatsje Bretton Woods. c. De hoofdkantoren bevinden zich in de Amerikaanse stad Bretton Woods. 2. Wat zijn de taken van de Wereldbank en het IMF? a. WB: bestrijden van mondiale armoede - IMF: bevorderen van stabiliteit van de wereldeconomie. b. WB: leningen verstrekken aan grote bedrijven - IMF: bijstaan van grote aandelenfondsen. c. WB: financieren infrastructuurprojecten - IMF: adviseren van ministeries van Financiën. 3. De aandeelhouders bepalen het beleid van het IMF en de WB. Wie zijn ze? a. Grote (institutionele) beleggers, zoals pensioenfondsen en grote banken. b. De lidstaten, zoals België, Nederland en de Verenigde Staten. c. De Verenigde Naties en de Wereldhandelsorganisatie. 14

15 4. De filosofie van de Wereldbank staat haaks op die van organisaties zoals Oxfam. Klopt deze stelling? a. Ja. Of het nu gaat om het verstrekken van leningen aan arme landen of het kwijtschelden van schulden: ze zitten nooit op dezelfde golflengte. b. Nee. Ze willen allebei armoede bestrijden, en zijn het in hoofdlijnen bijna altijd met elkaar eens. c. Soms. Beide organisaties willen bijvoorbeeld meer hulp voor ontwikkelingssamenwerking en schuldvermindering. Oxfam vindt echter dat er te weinig aandacht geschonken wordt aan kleinschalige, lokale initiatieven. 5. Het IMF werpt een land een financiële reddingsboei toe wanneer het in financiële nood verkeert. Welk van deze landen kreeg ooit steun? a. Groot-Brittannië (1976) b. Thailand (1997) c. Argentinië (2001) 6. De topman van de WB is altijd een Amerikaan, die van het IMF een Europeaan. Wie zijn dat momenteel? a. WB: James Wolfensohn - IMF: Horst Köhler. b. WB: Paul Wolfowitz - IMF: Rodrigo de Rato y Figaredo. c. WB: Paul Wolfowitz - IMF: Caio Koch-Weser. 7. Onder welke voorwaarden verstrekt het IMF leningen? a. Het land moet zijn lokale markten openstellen voor producten van buitenaf, overheidsbedrijven privatiseren en de overheidsuitgaven drastisch verlagen. b. Het IMF eist een goed bestuur en bestrijding van de corruptie. c. De voorwaarden worden samen met het betrokken land besproken en verschillen dus van land tot land. 8. Wat is de Washington Consensus? a. Ze bepaalt, afhankelijk van de financiële bijdrage, het aantal stemmen per land in de WB en het IMF. b. Het is een set maatregelen die economische groei moeten bevorderen in minder ontwikkelde landen. c. Het is het verdrag dat de Wereldbank en het IMF oprichtte. 9. Twee landen betaalden hun schulden aan het IMF vervroegd af. Het IMF kon hen daardoor geen streng economisch beleid meer opleggen. Welke? a. Argentinië en Venezuela. b. Venezuela en Brazilië. c. Brazilië en Argentinië. 10. De rijkste landen (de G8) beslisten in 2005 de schulden van de minst ontwikkelde landen kwijt te schelden. Over hoeveel landen ging het? a. 8 b. 18 c

16 OPDRACHT 7: KRITIEK OP WERELDBANK EN IMF Het IMF en de Wereldbank liggen steeds vaker onder vuur. Men verwijt de organisaties een té liberaal beleid, zonder rekening te houden met de sociale en economische situatie van het land waar ze hervormingen willen doorvoeren. Eén van de meest geciteerde critici van het beleid van het IMF is Joseph Stiglitz. In de jaren negentig werkte hij als topeconoom bij de Wereldbank. In 2001 kreeg hij de Nobelprijs voor Economie. Hieronder vind je een tekstfragment over zijn jongste boek Perverse globalisering. Dat het IMF weinig of niets geleerd heeft van de Aziatische crisis bleek uit haar herhaalde fouten in landen als Rusland, Brazilië en Argentinië. Stiglitz geeft in zijn boek een ontluisterend beeld over de wijze van privatisering van Rusland. Het IMF en de VS wilden zo snel mogelijk overgaan tot privatiseringen zonder ondersteunende maatregelen. Zo waren er geen behoorlijk werkende juridische en regulerende kaders om ervoor te zorgen dat contracten worden nageleefd of om zakelijke geschillen op te lossen. Er waren ook geen goede procedures voor faillissementen of om de concurrentie in stand te houden. Tegelijk had het IMF geen oog voor sociale instituties zoals opvang bij werkloosheid, woonruimte, pensioenen en andere vangnetten. Om de markteconomie van de grond te krijgen werden de meeste prijzen in 1992 van de ene dag op de andere vrijgelaten waardoor een inflatiegolf werd ontketend en spaartegoeden wegspoelden. De middenklassen zijn geruïneerd, er is een systeem van vriendjespolitiek en maffiakapitalisme gecreëerd en het enige wat tot stand is gebracht, een democratie met reële vrijheden zoals een vrije pers, lijkt op zijn best kwetsbaar, vooral nu de voorheen onafhankelijke tv-stations een voor een worden gesloten. Hoe rampzalig dit alles was voor de Russische levensstandaard blijkt uit het feit dat in de periode de industriële productie daalde met 60%. Gepensioneerden ontvingen geen pensioen meer, armen geen bijstand en terwijl de levensverwachting over gans de wereld steeg, daalde ze in Rusland. Volgens Stiglitz waren leningen door het IMF aan Rusland niet nodig. Het land beschikt over olie en natuurlijke hulpbronnen. Een belasting op de exploitatie zou onmiddellijk inkomsten genereren. Toch bleef het IMF miljarden pompen in Rusland. Gelden die onmiddellijk wegvloeiden naar oligarchen maar tevens dienden als reddingsoperatie voor westerse banken die dreigden miljarden dollars te verliezen (Stiglitz spreekt over het IMF zelfs als het incassobureau voor de kredietverleners van de G7). China luisterde niet naar het IMF maar streefde vooral naar stabiliteit door nieuwe ondernemingen op te zetten en aldus banen te scheppen in plaats van de bestaande staatsbedrijven te privatiseren. Het belang van die staatsbedrijven daalde evenwel tot amper 28% van de globale industriële productie. Intussen zette China wel onvoorstelbaar hoge groeicijfers neer en daalde de armoede er aanzienlijk. Voor Stiglitz is het probleem niet de globalisering op zich maar wel de manier waarop ze door de internationale economische instellingen als IMF, Wereldbank en WTO gestuurd wordt. Welke fouten verwijt Stiglitz het IMF bij de hervormingen in Rusland? Wat zijn de gevolgen voor Rusland van die fouten? Had het IMF het hervormingsproces in Rusland beter kunnen aanpakken? Verklaar. Hoe pakte China haar economisch hervormingsproces aan? 16

17 WERELDHANDELSORGANISATIE (WTO) OPDRACHT 8: WTO VERSUS GATT In 1947 werd het General Agreement on Tariffs and Trade afgesloten door 23 landen. Met dit akkoord beloofden de deelnemende landen om handelsbelemmeringen zoals invoerrechten, uitvoersubsidies, enz. af te bouwen. In 1995 vloeide de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie of World Trade Organisation voort uit de GATT. De WTO moest strenger toezicht houden op de uitvoering van de regels afgesproken in de GATT en op het vrijmaken van de handel. De Wereldhandelsorganisatie bepaalt nu de spelregels van de internationale handel. De 150 leden maken er afspraken rond de bevordering van wereldhandel en de opheffing van handelsbarrières. Er wordt ook naar oplossingen gezocht voor handelsconflicten. Volgens de WTO is internationale handel de beste en snelste manier om de wereld welvarender te maken. De afspraken die er gemaakt worden zijn bindend. Lees bovenstaande tekst en los daarna de volgende vragen op. a) Wat was de voorganger van de WTO? b) Wat is de taak van de WTO? c) Heb je nog gehoord over de WTO? In welke context was dat? OPDRACHT 9: VRIJHANDEL VERSUS PROTECTIONISME De Wereldhandelsorganisatie is de promotor van vrijhandel. a) Geef een omschrijving voor de term vrijhandel. b) Geef een omschrijving voor de term protectionisme. c) In onderstaande cartoon wordt verwezen naar een instrument van protectionisme. Welk is het en kan je het verklaren? Ken je nog andere instrumenten van protectionisme? 17

18 OPDRACHT 10: VOOR- EN NADELEN VAN DE WTO De Wereldhandelsorganisatie legt de spelregels voor de wereldhandel vast. Ze ziet internationale handel als het beste instrument om welvaart te creëren. De manier waarop ze de wereldhandel regelt, wordt echter steeds meer in vraag gesteld door de andersglobalistische beweging. Hieronder vind je naast een aantal voordelen van het WTO-systeem, enkele nadelen ervan volgens de andersglobalistische organisaties. a) Schrijf naast elke uitspraak of het, volgens jou, om een voor- of een nadeel gaat. b) Geef je mening. Vind je dat de voordelen opwegen tegen de nadelen? Of verkies je het standpunt van de andersglobalisten die geloven dat de wereldhandel anders en beter kan georganiseerd worden? Argumenteer. 1. De WTO voorkomt conflicten omdat het een forum biedt voor het oplossen van handelsgeschillen. 2. Grote bedrijven gebruiken hun invloed op regeringen om WTO-beslissingen af te dwingen of tegen te houden. 3. De WTO stelt regels op voor de wereldhandel. Dit is eerlijker dan de wereldhandel over te laten aan het recht van de sterkste. 4. Door vrijhandel dalen de invoerrechten. Handel drijven wordt zo goedkoper en ook de levenskost wordt lager. 5. De WTO pleit voor een flexibele arbeidsmarkt. Werknemers moeten zich dus sneller aanpassen aan de veranderde economische omstandigheden. 6. Er moeten zo weinig mogelijk handelsbelemmeringen zijn. Te veel beperkende regels voor producten invoeren ter bescherming van het milieu of de volksgezondheid kan niet. 7. De WTO beschermt intellectuele eigendomsrechten, zoals medicijnpatenten. Farmaceutische bedrijven kunnen dus verhinderen dat goedkopere, generische middelen gebruikt worden. 8. Omdat invoer van buitenlandse producten goedkoper wordt, heeft de consument meer keuze. 9. Handel stimuleert economische groei en dus werkgelegenheid. 10. Heel wat bedrijven besteden taken uit aan lage-loon-landen. Om competitief te blijven, proberen ze te verhinderen dat de loonkosten er stijgen. Zo neemt de kloof tussen arme en rijke landen toe. 11. Eenmaal lid van de WTO moet een land de handelsregels respecteren. Dit biedt meer zekerheid aan bedrijven die in dat land willen investeren. 12. Steeds vaker worden topbijeenkomsten van de WTO voorbereid op minitoppen waarop slechts een aantal landen wordt uitgenodigd. De arme landen hebben minder te zeggen dan de rijke in de WTO. 18

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Rapport met betrekking tot Gegunde Uitvoer Periode : van 01/01/2013 tot en met 31/01/2013

Rapport met betrekking tot Gegunde Uitvoer Periode : van 01/01/2013 tot en met 31/01/2013 1 van 22 Rapport met betrekking tot Gegunde Uitvoer Periode : van 01/01/2013 tot en met 31/01/2013 Dossier Land van Bestemming Land van Eindgebruik Controlelijst Categorie Controlelijst Subcategorie Bedrag

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND

LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND LAND WERELDDEEL VIDEOREPORTAGES VLAANDEREN VAKANTIELAND Algerije http://www.een.be/programmas/vlaanderen-vakantieland/nic-de-oases-van-de-sahara http://www.een.be/programmas/vlaanderen-vakantieland/nic-tussen-de-kamelen-algerije

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen. Statistiek buitenlandse handel. Kwartaalbericht 2014-II

Instituut voor de nationale rekeningen. Statistiek buitenlandse handel. Kwartaalbericht 2014-II nstituut voor de nationale rekeningen Statistiek buitenlandse handel Kwartaalbericht 2014- nstituut voor de nationale rekeningen Nationale Bank van België, Brussel Alle rechten voorbehouden. De volledige

Nadere informatie

I. OVEREENKOMSTEN. van dubbele belasting en tot het voorkomen van het ontgaan van belasting inzake belastingen naar het inkomen en naar het vermogen

I. OVEREENKOMSTEN. van dubbele belasting en tot het voorkomen van het ontgaan van belasting inzake belastingen naar het inkomen en naar het vermogen I. OVEREENKOMSTEN Overeenkomst tussen de Republiek Albanië en het Koninkrijk België tot het vermijden van dubbele belasting inzake belastingen naar het inkomen en naar het vermogen en tot het voorkomen

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

Datum onderteken ing

Datum onderteken ing Datum onderteken ing Datum inwerkingtreding Land Status Vindplaats 1. Albanië In werking 15-04-1994 01-09-1995 1994, 145 2. Algerije In werking 20-03-1997 01-08-2008 2007, 079 3. Argentinië In werking

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

De buitenlandse handel van België - 2009 -

De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België in 2009 (Bron: NBB communautair concept*) Analyse van de cijfers van 2009 Zoals lang gevreesd, werden in 2009 de gevolgen van

Nadere informatie

Voizz Prijslijst. 1 maart 2011

Voizz Prijslijst. 1 maart 2011 Voizz Prijslijst 1 maart 2011 Onze algemene voorwaarden zijn van toepassing, druk- en zetfouten voorbehouden. De voorgaande prijslijsten komen te vervallen. Alle genoemde prijzen zijn exclusief B.T.W.

Nadere informatie

Landenlijst Bazel, OESO, EU en EVA

Landenlijst Bazel, OESO, EU en EVA -12- Landenlijst Bazel, OESO, EU en EVA Toelichting: EVA staat voor de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) en is een samenwerkingsverband tussen Liechtenstein, Noorwegen, Island en Zwitserland. De associatie

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen OOSTENDE. Opsplitsing in nationaliteitsgroepen

Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen OOSTENDE. Opsplitsing in nationaliteitsgroepen Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen OOSTENDE HUIDIGE NATIONALITEIT PG2 NATIONALITEIT BIJ GEBOORTE PG 3 HUISHOUDENS PG 4 WERKZOEKENDEN PG 5 NIEUWKOMERS PG 6 Arrondissement Oostende Opsplitsing in nationaliteitsgroepen

Nadere informatie

Buitenlandse dienstreizen - tabel van de dagelijkse forfaitaire vergoedingen en maximumprijzen voor logies (vanaf 1 april 2011)

Buitenlandse dienstreizen - tabel van de dagelijkse forfaitaire vergoedingen en maximumprijzen voor logies (vanaf 1 april 2011) Buitenlandse dienstreizen - tabel van de dagelijkse en en maximumprijzen voor logies (vanaf 1 april 2011) Landen Steden in EUR Afghanistan Alle bestemmingen 155 69 Albanië Alle bestemmingen 139 92 Algerije

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG

ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG OVERZICHT 2014 Publicatiedatum: 8 januari 2015 Contact: Tine Van Valckenborgh tine.vanvalckenborgh@ibz.fgov.be 02 205 50 56 INHOUDSTAFEL I. Algemeen overzicht van asielaanvragen

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

VERTALING. Amendement op het protocol van Montreal inzake substanties die de ozonlaag aantasten ARTIKEL 1

VERTALING. Amendement op het protocol van Montreal inzake substanties die de ozonlaag aantasten ARTIKEL 1 VERTALING Amendement op het protocol van Montreal inzake substanties die de ozonlaag aantasten ARTIKEL 1 Wijziging A. Artikel 2, vijfde lid In artikel 2, vijfde lid, van het Protocol worden de woorden

Nadere informatie

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL TOELICHTING CONTACT WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL Januari - december 2015 De wereldhandel liet bij alle zuivelproducten een groei zien in het vierde kwartaal. Kaas nam fors toe in de laatste drie maanden

Nadere informatie

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL TOELICHTING CONTACT WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL Januari - juni 2015 De wereldhandel nam in het tweede kwartaal van 2015 fors af, waarmee de lijn werd voortgezet van de twee voorgaande kwartalen. Ook nu

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG APRIL 2015

ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG APRIL 2015 ASIELSTATISTIEKEN MAANDVERSLAG APRIL 2015 Publicatiedatum: 18 mei 2015 INHOUDSTAFEL I. Algemeen overzicht van asielaanvragen in 2015... 2 II. Overzicht van asielaanvragen in België... 4 1. Aantal asielaanvragen

Nadere informatie

Iedereen West-Vlaams!

Iedereen West-Vlaams! Iedereen West-Vlaams! / start: 2009 / West-Vlaamse identiteit + trots op eigen regio / - campagne met niet-west-vlamingen - verkiezing West-Vlaams woord en West-Vlaamse uitdrukking die niet mogen verdwijnen

Nadere informatie

Nederland 0,10 0,10. Internationaal 0,10 0,10. Alarmnummer 112 Gratis Gratis

Nederland 0,10 0,10. Internationaal 0,10 0,10. Alarmnummer 112 Gratis Gratis Tarievenkaart Starttarieven Doel Incl. btw Mobiel Nederland 0,10 0,10 Internationaal 0,10 0,10 Tarieven bellen binnen Nederland tarieven in euro/ minuut (doorberekend per hele minuut) Bestemming Incl.

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL TOELICHTING CONTACT WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL Januari - september 2015 De wereldhandel nam, na een langdurige periode van krimp, in het derde kwartaal van 2015 toe. Alleen boter en -olie liet voor het

Nadere informatie

Om te beginnen. Pro Focus UltraView. Deze handleiding is beschikbaar in verschillende talen op de website van BK Medical.

Om te beginnen. Pro Focus UltraView. Deze handleiding is beschikbaar in verschillende talen op de website van BK Medical. Om te beginnen Pro Focus UltraView Deze handleiding is beschikbaar in verschillende talen op de website van BK Medical. Ga naar: www.bkmed.com/customer service/user manuals Lees voordat u de scanner gebruikt

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

GLOBE TR TTER O oplossingen 1

GLOBE TR TTER O oplossingen 1 oplossingen GLOBE TR TTER O 1 1. GLOBALISERING ALGEMEEN OPDRACHT 2 1271 Marco Polo bereikt als eerste het huidige Peking via de zijderoute. 1492 Christoffel Colombus ontdekt Amerika. 1602 De Vereenigde

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak. Werkgroep: Walter Michielsen

Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak. Werkgroep: Walter Michielsen Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak Werkgroep: Walter Michielsen MOBILITEIT Binnenlands Europese Unie Buiten Europa ELEMENTEN

Nadere informatie

Beknopte nasslaggids Pro Focus 2202 Kleur

Beknopte nasslaggids Pro Focus 2202 Kleur Beknopte nasslaggids Pro Focus 2202 Kleur 2 Scanner aan- en uitzetten Mechanisch contact Stand-byschakelaar Array contact Transducers aansluiten Gebruik de groene stand-byschakelaar. Scanner aanzetten:

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Herman 1ste president van EU

Herman 1ste president van EU Herman 1ste president van EU Herman for President Een droom van een grijze muis komt uit uit! Heel het land reageerde positief op de aanstelling van Herman Van Rompuy als Europees president. Velen vonden

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL TOELICHTING CONTACT WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL Januari - maart 2015 In het eerste kwartaal nam de wereldhandel, met uitzondering van mager melkpoeder, opnieuw fors af. Hiermee werd de lijn voortgezet van

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

TARIEVEN. 1. Grensoverschrijdende betalingen. Toepassingsgebied

TARIEVEN. 1. Grensoverschrijdende betalingen. Toepassingsgebied TARIEVEN Algemene Voorwaarden en tarieven voor internationale betalingen en incasso van buitenlandse cheques en cheques in deviezen, in voege op 1 april 2013 Opmerking: 21% BTW is inbegrepen in de tarieven

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen BRUGGE. Opsplitsing in nationaliteitsgroepen

Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen BRUGGE. Opsplitsing in nationaliteitsgroepen Fiche Kleurrijk West-Vlaanderen BRUGGE Arrondissement Brugge HUIDIGE NATIONALITEIT PG2 NATIONALITEIT BIJ GEBOORTE PG 3 HUISHOUDENS PG 4 WERKZOEKENDEN PG 5 NIEUWKOMERS PG 6 Opsplitsing in nationaliteitsgroepen

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING Non-member state of the Council of Europe (Belarus) LIDSTATEN HOOFDZETEL EN OVERIGE VESTIGINGEN BEGROTING Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan,

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

RPM International Inc. Instructies hotline

RPM International Inc. Instructies hotline RPM International Inc. Instructies hotline Terwijl problemen inzake naleving vaak op lokaal niveau kunnen worden opgelost, biedt de hotline van RPM International Inc. ( RPM ) nog een mogelijkheid voor

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

'' ( % %$ # ) "& & * %+ +, "& #$ $ " # % " & ' - " &"'& *.& +$ ( ) ( * ( + # (# * -. ( )&' "& +/ # /0 1 # $ 1 " -+ 2 $ 3 3 4 ( 2 ) 3 (( 2 3 (#

'' ( % %$ # ) & & * %+ +, & #$ $  # %  & ' -  &'& *.& +$ ( ) ( * ( + # (# * -. ( )&' & +/ # /0 1 # $ 1  -+ 2 $ 3 3 4 ( 2 ) 3 (( 2 3 (# ! #$%$ & '' ( % %$ # ) & & * %+! # +, & #$ $ # % & ' - &'& *.& +$ ( ) ( * ( + ((, # (# * -. ( )&' & +/ # /0 1 # $ 1 0, && -+ 2 $ 3 3 4 ( 2 ) 3 (( 2 3 (# 1 2' -0 ' (2 ' $ (' -/ ( '' & 0 5+66/78 ) 8 + 0,

Nadere informatie

Nieuwe FedEx tarieven Geldig vanaf 4 januari 2016

Nieuwe FedEx tarieven Geldig vanaf 4 januari 2016 Nieuwe FedEx tarieven Geldig vanaf januari 0 Of uw zendingen nu zwaar of licht zijn - en spoedeisend of minder dringend, FedEx heeft de oplossing voor u. Profiteer van scherpe tarieven voor een zeer betrouwbare

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Resultaten VVNH monitoring 2008

Resultaten VVNH monitoring 2008 Resultaten VVNH monitoring 2008 Resultaten totaal In totaal is er door de leden van de VVNH in 2008 iets minder dan 2,3 miljoen m 3 naaldhout, hardhout en plaatmateriaal door de respondenten geïmporteerd.

Nadere informatie

Europese en Internationale

Europese en Internationale 1ste bach TEW Europese en Internationale Smvt Boek Internationale Economische Organisaties Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 117 4.50 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Toeslagen Belastingdienst. Berekening kindgebonden budget 2015

Toeslagen Belastingdienst. Berekening kindgebonden budget 2015 Toeslagen Belastingdienst Berekening kindgebonden budget 2015 Kindgebonden budget is een bijdrage in de kosten voor kinderen tot 18 jaar. Uw klant krijgt het kindgebonden budget naast de kinderbijslag.

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR De Argentijnse Republiek, de Federatieve Republiek Brazilië, de Republiek Paraguay, de Republiek ten oosten van de Uruguay, de

Nadere informatie

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN

DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN DE BRIEVEN BRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE TIJDSLIJN INTRO VOOR DE LEERKRACHT Deze tijdslijn illustreert het verhaal van de Europese Unie. U kunt de tijdslijn in verschillende stukken afdrukken

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Afghanistan incl mobiel - Azoren

Afghanistan incl mobiel - Azoren Afghanistan incl mobiel - Azoren Afghanistan incl mobiel 2,57 Alaska incl mobiel 0,10 Albanië 0,36 Albanië Mobiel 0,42 Albanië Tirana 0,27 Algerije Mobiel 0,51 Amerikaans Samoa 1,00 Amerikaanse Maagendeilanden

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 96 50 (1999) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2002 Nr. 96 A. TITEL Verdrag betreffende het verbod op en de onmiddellijke actie voor de uitbanning van de ergste vormen van kinderarbeid

Nadere informatie

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL

WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL TOELICHTING CONTACT WERELDZUIVELHANDEL ACTUEEL Januari - september 2014 In het derde kwartaal was in de wereldhandel sprake van een iets afgevlakte maar nog stevige groei bij mager melkpoeder. Datzelfde

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Korte omschrijving werkvorm Welke argumenten dragen voor- en tegenstanders van het associatieverdrag met Oekraïne aan? Leerlingen concentreren zich in kleine

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I Wereld Opgave 1 Demografische ontwikkelingen in Afrika Bestudeer de bronnen 1 en 2 die bij deze opgave horen. Stelling: In ontwikkelingslanden ligt het geboortecijfer in steden doorgaans lager dan op het

Nadere informatie

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015 Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen International Days 2015 Op Erasmus gaan: wereldwijde mogelijkheden Binnen Europa: 32 landen: 28 EU landen, Turkije, IJsland, Noorwegen, FYROM

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012 Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 212 NA KRIMP IN FEBRUARI STOKT EXPORT BLOEMEN EN PLANTEN OP KRAPPE PLUS VAN 1% TOT 915 MILJOEN In februari is de exportwaarde van bloemen en planten vanuit

Nadere informatie

Tarieven. 1. Grensoverschrijdende betalingen. Toepassingsgebied

Tarieven. 1. Grensoverschrijdende betalingen. Toepassingsgebied Tarieven Algemene Voorwaarden en tarieven voor internationale betalingen en incasso van buitenlandse cheques en cheques in deviezen, in voege op 1 januari 2015. Opmerking: 21% BTW is inbegrepen in de tarieven

Nadere informatie

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen?

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen? Dienst Voogdij Hoe zal deze dienst je helpen? Aankomst in België Je bent nog geen 18 en in België aangekomen zonder je vader of moeder. Je zoekt hulp of opvang, of je werd door de politie onderschept.

Nadere informatie

Instructie: Quiz EU - Test je kennis!

Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Stages via IFMSA. Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen

Stages via IFMSA. Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen Op stage met IFMSA Stages via IFMSA Algemene introductie IFMSA Ontwikkelingsstages Klinische stages Onderzoeksstages Vragen Introductie IFMSA International Federation of Medical Student s Associations

Nadere informatie

mobiel prepaid HEMA Tarieven Buitenland: 1. Bellen in Nederland naar buitenlandse nummers (internationaal)

mobiel prepaid HEMA Tarieven Buitenland: 1. Bellen in Nederland naar buitenlandse nummers (internationaal) HEMA Tarieven Buitenland: 1. Bellen in Nederland naar buitenlandse nummers (internationaal) naar vast naar mobiel Europese Unie (EU) 0,25 0,49 Rest van Europa 0,49 0,59 VS & Canada 0,30 0,30 Rest van de

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Type special need bij geadopteerde kinderen in 2009

Type special need bij geadopteerde kinderen in 2009 Type special need bij geadopteerde kinderen in 29 8% 8% verhoogd med. risico 42% 6% < 4 operaties operaties + revalidatie 5% soc.emo. belaste achtergrond % Afrika 4% 3% % 4% 2% verhoogd risico < 4 operaties

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

WERELDHANDEL ACTUEEL. Januari - juni 2014 KAAS BOTER EN BOTEROLIE NIET-MAGER MELKPOEDER MAGER MELKPOEDER TOELICHTING ABONNEMENT CONTACT

WERELDHANDEL ACTUEEL. Januari - juni 2014 KAAS BOTER EN BOTEROLIE NIET-MAGER MELKPOEDER MAGER MELKPOEDER TOELICHTING ABONNEMENT CONTACT English version TOELICHTING ABONNEMENT CONTACT WERELDHANDEL ACTUEEL Januari - juni 2014 Met uitzondering van kaas werd in het tweede kwartaal een significante groei in de wereldhandel gerealiseerd. Kaas

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

Veranderende verhoudingen binnen het imf

Veranderende verhoudingen binnen het imf Veranderende verhoudingen binnen het imf De robuuste groei en de relatieve stabiliteit van de wereldeconomie heeft de afgelopen jaren de rol van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) veranderd. Het Fonds

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Europa in een notendop

Europa in een notendop Europa in een notendop Wat is de Europese Unie? Europees Een unie = gelegen in Europa. = verenigt landen en mensen. Laten we eens verder kijken: Wat hebben de Europeanen gemeenschappelijk? Hoe heeft de

Nadere informatie