Cevo Reeks. Examens met behulp van de computer. Cevo-beleid geformuleerd. Henk Kreeft

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cevo Reeks. Examens met behulp van de computer. Cevo-beleid geformuleerd. Henk Kreeft"

Transcriptie

1 Cevo Reeks Examens met behulp van de computer Cevo-beleid geformuleerd Henk Kreeft

2 Cevo Utrecht, oktober

3 Inhoud blz.: Inleiding 5 1. De beleidsrichting 7 2. De beleidsrichting getoetst 9 3. Experimenten passend in de beleidsrichting Enkele binnen- en buitenlandse voorbeelden Cevo beleid geformuleerd 31 Literatuur 37 Bijlage 1, Organisaties waarmee gesprekken gevoerd zijn over de beleidsrichting ICT en Examens Bijlage 2, Uitslag Vragenlijst Pilot-examens vmbo 2002 met behulp van de computer Bijlage 3, Pilotexamens 2001, vmbo, Overzicht van tijden van de praktijkexamens BB en de integratieve eindtoets KB en het computer-/ programmagebruik

4 4

5 Inleiding Cevo-beleid geformuleerd. Beleid is, als het goed is, gestoeld op een beeld van de (nabije) toekomst. Als de Cevo een beleid formuleert voor de introductie van ict-componenten in de centrale examens dient zich ook de vraag aan op welk beeld van de toekomst de keuzes gebaseerd zijn. Het zal niemand verbazen dat een directe lijn uitzetten naar het onderwijs van de toekomst en daar de ict-doelstellingen voor examens van afleiden, niet mogelijk is. Wel kunnen een aantal ontwikkelingen geschetst worden en kan bezien worden welke plaats de gemaakte keuzes daarin kunnen innemen. De ontwikkelingen die in dit verband van belang zijn, zijn - vergroting van de autonomie voor onderwijsinstellingen - individualisering van het onderwijs - internationalisering in het onderwijs autonomie Het onderwijs wordt meer autonoom. Dat wil zeggen dat de scholen en de vaak bovenschoolse schoolbesturen een eigen beleid kunnen gaan voeren en dat verschillen tussen onderwijs instellingen gaan ontstaan. Meer autonomie houdt in, minder centrale regelgeving. Ten aanzien van examens kunnen hier twee heel verschillende consequenties aan verbonden worden. 1. Tot de autonomie van de scholen behoort ook de kwaliteitsbewaking. Centrale examinering past niet meer bij de autonome school. De examinering wordt geheel een zaak van de onderwijsinstelling zelf. 2. Bij een grotere autonomie past een externe controle. Het is niet juist dat de opleiders geheel zelf bepalen of hun onderwijs de gewenste resultaten opgeleverd heeft. Het maatschappelijk belang van het voortgezet onderwijs is dermate groot dat een externe kwaliteitscontrole met een sturend effect naar het voorafgaande onderwijs gewenst is. In deze beleidsnotitie gaan we uit van de tweede opvatting. individualisering De vernieuwingen in het voortgezet onderwijs gaan alle in de richting van meer geïndividualiseerd onderwijs. Het studiehuis in havo en vwo, de leerwegen in het vmbo richten zich alle op het omgaan met verschillen, op een grotere zelfstandigheid bij de leerling en meer verantwoordelijkheid voor de eigen opleiding. De ontwikkelingen van ICT stimuleren eveneens een meer individuele opzet van het onderwijs. De mogelijkheid om "any time en any place" te studeren leiden ook tot een meer individuele aanpak. De introductie van e-learning systemen zal een minder klassikale onderwijsvorm tot gevolg hebben. Voor examens zou dit alles betekenen dat het centrale examen op één moment aan het eind van de opleiding voor een groot aantal vakken en leerlingen minder goed aansluit bij de onderwijssituatie. In dit beleidsplan worden nog geen ontwikkelingen ingezet die direct leiden tot flexibilisering van het examen. Wel gaat het beleidsplan ervan uit dat de gemaakte keuzes flexibilisering niet moeten bemoeilijken. Internationalisering Scholen voor voortgezet onderwijs en leerlingen over de hele wereld kunnen door gebruik van internet contacten onderhouden. In de onderwijs situatie wordt reeds hiervan gebruik gemaakt. Samenwerkingsprojecten met leerlingen uit andere landen worden her en der uitgevoerd. De jaarlijkse Think Quest wedstrijd is hier een goed voorbeeld van. Op het internet zullen leermiddelen, cursussen toegankelijk worden binnen het eigen land (Het ministerie van OCenW heeft hiervoor in december 2000 een contract gesloten met de grote educatieve uitgeverijen.) maar ook internationaal. 5

6 Waarom zou elk land zijn eigen cursus Engels of Spaans ontwikkelen? Zal het op een gegeven moment niet zo zijn dat scholen zich profileren met een gerenommeerde cursus van een science instituut in de USA? Dergelijke ontwikkelingen zijn ook voor examinering te voorzien. Waarom zou het behalen van een certificaat Engels van de Cambridge Board alleen bij particuliere opleidingen gebruikelijk zijn? In dit beleidsplan worden nog geen voorstellen gedaan voor het gebruiken van buitenlandse toetsen, of het produceren van Nederlandse toetsen voor een internationale markt, wel om veel te vergelijken met ontwikkelingen buiten onze grenzen. Civiel effect van diploma's Autonomie, individualisering en internationalisering kennen ook hun grenzen, wil het voortgezet onderwijs zijn functie goed blijven vervullen. Welke ontwikkeling ook plaats zal vinden, in onze kennismaatschappij zal de maatschappelijk ordening mede gestuurd worden door diploma's of met certificaten aantoonbare competenties. Een diploma aan het eind van het voortgezet onderwijs, dat per definitie een midden positie inneemt in de opleiding van elk individu, moet voldoende herkenbaarheid hebben wil het een civiel effect hebben. Wordt de samenstelling van de onderdelen waarop het diploma gebaseerd is te divers dan verliest het diploma zijn functie in het maatschappelijk verkeer. In dit beleidsplan is dit principe mede richtinggevend. Hoofdstuk 1 herhaalt de beleidsrichting die de Cevo in september 2000 gepubliceerd heeft. De reacties op de beleidrichting zijn weergegeven in hoofdstuk 2. Tevens geeft hoofdstuk 2 een beeld van het draagvlak waarop de beleidsrichting mag rekenen. In het schooljaar 2000/2001 zijn een aantal experimenten uitgevoerd in het kader van de beleidsrichting, de evaluatie van de hiermee opgedane ervaringen, levert de input voor de verdere beleidkeuzes. Hoofdstuk 3 beschrijft het verloop van de experimenten. Hoofdstuk 4 bevat de beschrijving van een aantal bruikbare voorbeelden uit binnen- en buitenland. In hoofdstuk 5 wordt het Cevo-beleid geformuleerd voor de periode 2002 tot 2005 en worden de randvoorwaarden waaraan voldaan moet zijn, wil het beleid gerealiseerd kunnen worden, besproken. 6

7 1. Beleidsrichting voor examens met behulp van de computer De notitie "Examens met behulp van de computer, een verkenning van de ICT-mogelijkheden bij centrale examens" (Kreeft, 2000) schetste een beleidsrichting voor de introductie van de computer bij de centrale Examens. Deze vervolgnotitie start met de weergave de beleidsrichting. De computer kunnen we op drie verschillende manieren inzetten bij examens. 1. Gebruik van standaardprogrammatuur De examens worden zo opgesteld dat de leerling bij de beantwoording van vragen of de uitvoering van opdrachten gebruik moet maken van standaard programmatuur. De kandidaten krijgen de vragen of opdrachten en het uitgangsmateriaal op papier aangeboden. Voorbeelden hiervan zijn het gebruik van een spreadsheet bij vmbo-examens administratie of handel en verkoop, het gebruik van een boekhoudprogramma bij administratie of het gebruik van een CAD (programma voor technisch tekenen) bij bouwtechniek, het gebruik van IP-coach bij een vwo examen natuurkunde en het gebruik van een tekstverwerker voor schrijfvaardigheid Nederlands. 2. Informatie aanbieden op de computer Het uitgangsmateriaal dat bij examenvragen aangeboden wordt, wordt beperkt doordat het op papier afgedrukt moet kunnen worden. De computer heeft heel wat meer mogelijkheden, geluid, video en kleur kunnen veel toevoegen. De centrale examens culturele en kunstzinnige vorming -2 (havo en vwo) en drama en dans (vmbo) zijn bijvoorbeeld niet denkbaar zonder deze mogelijkheid. Maar ook examens bij andere vakken kunnen hun vraagmogelijkheden uitbreiden. 3. Geheel computerbased of webbased examens Het examen, vragen en uitgangsmateriaal wordt geheel op het scherm aangeboden. De leerlingen voeren de antwoorden in. De computer beoordeelt de antwoorden voor zover dat mogelijk is of maakt correctiebestanden van de antwoorden die een beoordeling door een docent vragen. De computer berekent nadat de docent de open vragen gescoord heeft de eindscore. Bij computerbased examens is de programmatuur geïnstalleerd op een PC of lokale server. Bij Web-based examens wordt de programmatuur benaderd via internet. Voor de verschillende examens die momenteel in het voortgezet onderwijs voorkomen zou dit het volgende kunnen betekenen: 1. Voor de centraal schriftelijke examens van het vmbo worden beeldschermafnames mogelijk gemaakt. De vakken waarvoor dit als eerste gerealiseerd wordt, zijn die vakken met een niet te groot aantal kandidaten per school, zodat afname in twee opeenvolgende sessies met bijvoorbeeld 20 tot 30 computers mogelijk is. Omdat niet alle scholen op korte termijn over voldoende computers beschikken, is het gewenst enige jaren de beeldschermversie aan te bieden naast de papieren versie. De Cevo kan het beste kiezen voor een bestaand toetsservice systeem, voor als nog niet webbased. De constructie van de examens moet direct gericht zijn op de constructie van beeldschermtoetsen, omdat hierdoor de aandacht extra gericht wordt op taalgebruik en het gebruik maken van visuele elementen. 2. Bij de centraal praktische examens en de centraal integratieve eindtoets vmbo voor de beroepsgerichte vakken, wordt daar waar dat zinvol is, gebruik gemaakt van bestaande programmatuur. De afname is goed te realiseren omdat het bij deze examens niet nodig is dat 7

8 alle kandidaten op het zelfde moment examen doen, zodat een beperkt aantal computers toereikend kan zijn. 3. Voor de centraal schriftelijke examens havo en vwo wordt ingezet op het gebruik van bestaande programmatuur bij delen van examens (of mogelijk het examen als geheel) en het presenteren van uitgangsmateriaal op de computer. Wanneer dit gebeurt bij vakken waarvoor de meeste scholen niet meer dan 60 kandidaten hebben, kan de organisatie binnen het huidige examenrooster gerealiseerd worden, wanneer zo nodig twee direct opeenvolgende zittingen georganiseerd worden. 4. Voor de examens moderne vreemde talen havo en vwo zou een beeldscherm versie aangeboden kunnen worden naast de papieren versie. De teksten die soms een lengte van meer dan één A4 hebben, worden bij de beeldschermversie ook op papier aangeboden, zodat kandidaten zelf de keuze kunnen maken of ze de teksten van het scherm lezen of van het papier. 5. De ontwikkelingen als voorgesteld in punt 1 tot en met 4 zijn onafhankelijk van de vraag of beter met PC's of met mobiele hardware (note-books e.d.) gewerkt kan worden. De Cevo doet er goed aan speciale contacten te onderhouden met scholen die examens met note-books afnemen. Om ook met het gebruik van deze apparatuur ervaring op te doen. 6. Voor de ontwikkelingen als voorgesteld in punt 1 tot en met 4 is het niet noodzakelijk dat scholen beschikken over een toetslokaal. Scholen moeten wel bereid zijn in de examenperiode een of meer toetslokalen in te richten en de hardware speciaal en alleen voor examens geschikt te maken. 7. Het is denkbaar bij de ontwikkelingen als voorgesteld onder punt 1 tot en met 4 uit te gaan van internettoepassingen. Een keuze voor web-based examens zou echter op dit moment de introductie van de computer bij examens vertragen, omdat scholen niet voldoende krachtige servers en verbindingen hebben om met grote aantallen leerlingen gelijktijdig op het net actief te zijn. Ook de beveiligingsproblematiek is nog niet voldoende opgelost. De Cevo doet er echter wel goed aan experimenten met web-based toepassingen in te zetten. De kennisnet aansluitingen voor alle scholen die binnenkort gerealiseerd zullen zijn, bieden meer mogelijkheden. 8. De beslissing om te gaan werken met flexibele, geheime examens hoeft voor de ontwikkelingen als voorgesteld bij de punten 1 tot en met 4 nog niet genomen te worden. Het kan zich evenwel voordoen dat bij examens waarvoor beeldscherm toetsen ontwikkeld zijn, het aantal kandidaten te groot is voor een afname op één moment. Voor zo'n vak zou dan een aparte regeling getroffen kunnen worden, waarbinnen tevens ervaring opgedaan wordt met flexibel examineren en geheimhouding. Het maakt dan niet uit of de afnamemomenten over het gehele jaar gespreid zijn of binnen een maand aan het eind van het jaar. 9. De beslissing om het gehele examensysteem te flexibiliseren wordt niet bepaald door van het al of niet gebruiken van de computer bij examens. Het gebruik van geheime examens uit een opgavenbank maakt flexibiliseren wel makkelijker te realiseren. 10. Tenslotte moet het altijd zo zijn dat de meerwaarde van computertoepassingen door leerlingen en docenten sterk gevoeld wordt. Dit is de basis voor een succesvolle invoering. De beleidsrichting voor de ontwikkeling van examens met behulp van de computer kan gerealiseerd worden binnen het huidige examensysteem. Met de ontwikkeling in de aangegeven richting kan een geleidelijke overgang naar een andere organisatie, indien gewenst, eveneens gerealiseerd worden. 8

9 2. De beleidsrichting getoetst op wenselijkheid en haalbaarheid De beleidsrichting is in het najaar van 2000 en het voorjaar van 2001 in beperkte mate getoetst op wenselijkheid en haalbaarheid. De punten uit de beleidsrichting zijn voorgelegd aan vertegenwoordigers van diverse onderwijs organisaties en aan groepen docenten, coördinatoren (middenmanagement) en schoolleiders. Uiteraard kwam er een diversiteit aan opmerkingen en meningen naar voren, negatief waren de reacties vrijwel nooit. In twee van de hier volgende paragrafen komen vertegenwoordigers van onderwijs organisaties en docenten en coördinatoren uit het vmbo aan het woord. In paragraaf drie wordt kort verslag gedaan van een enquête onder schoolleiders vmbo. Paragraaf vier geeft een samenvatting van de ICT-monitor die het gehele voortgezet onderwijs bestrijkt. 2.1 vertegenwoordigers van organisaties De gesprekken zijn gevoerd met vertegenwoordigers van onderwijs organisaties. Dat betekent dat hier geen meningen of standpunten van organisaties weergegeven worden. De gesprekken waren gericht op het onderzoeken van het draagvlak voor de gekozen beleidsrichting. In het hier volgende worden dan ook geen organisaties of personen afzonderlijk genoemd. Ook de zwaarte van de reacties kan niet onderling gewogen worden. De enige uitzondering daarop is het resultaat van het overleg met de Citogroep. De Citogroep heeft de 10 punten van de beleidsrichting opgenomen in het eigen ICTbeleidsplan voor de unit voortgezet onderwijs. Zie bijlage 1 voor de organisaties waarmee gesproken is. Het type reacties dat in de gesprekken naar voren kwam was van principiële aard, betrof organisatorische aspecten of bestond uit ideeën en goede adviezen Principiële punten De belangrijkste vraag is natuurlijk: "Waarom zouden we de computer gaan gebruiken bij centrale examens." De stelling dat de introductie van de computer een duidelijk meerwaarde moet hebben, werd algemeen onderschreven. Die meerwaarde zag men op twee terreinen: meer mogelijkheden en flexibilisering. 1. De computer maakt meer mogelijk in de centrale examens. Er kan een groter accent op het examineren van vaardigheden gelegd worden. "Dit zou een zeer positieve ontwikkeling zijn!" "Het is heel verstandig om te starten met de computer bij examens en die zaken die meerwaarde hebben aan te pakken. Leerlingen leven in een gecomputeriseerde maatschappij. Met onderwijs en examens moeten daarbij aansluiten. Het leren van leerlingen verandert, dan moet ook de eindtoets veranderen." "Leerlingen moeten uitgedaagd worden door virtueel materiaal om zich kennis eigen te maken en situaties te manipuleren. Spelen als Sun-city en Ceasar III zijn uitstekend geschikt om leerlingen leerstof eigen te laten maken op een uitdagende manier." Hierin ligt de suggestie besloten dat de examens ook een soortgelijke virtuele vorm moeten krijgen. Vmbo docenten waren vooral enthousiast over de visuele mogelijkheden van de computer. "De leerlingen worden er meer door uitgedaagd en aangesproken op hun manier van leerstof benaderen." 2. De computer maakt flexibilisering van examens mogelijk. Over welke vorm van flexibiliseren dat dan precies moest zijn, bleken uitgebreide discussies mogelijk. Het meest werd gedacht aan de mogelijkheid om leerlingen te examineren op momenten dat zij eraan toe zijn. Hiervoor zijn diverse varianten van een examen nodig. Beeldschermexamens op basis van vragenbanken kunnen telkens nieuw samengestelde examens aanbieden. 9

10 "Het gebruik van de computer wordt interessant als het absolverend toetsen mogelijk maakt. Het wordt dan een middel dat het individualiseren ondersteunt. Het vergemakkelijkt periodisering in de tweede fase havo/vwo. Het zal veel invloed hebben op de schoolorganisatie." Schoolleiders die intensief bezig zijn met de invoering van ICT in het onderwijs gaan ervan uit dat e- learning een grote rol gaat spelen. Er zal gebruik gemaakt gaan worden van on-line leeromgevingen. Examinering met behulp van de computer moet in een e-learning omgeving goed inpasbaar zijn, zowel technisch als organisatorisch. In een onderwijssysteem waarin e-learning een rol speelt, zijn niet alle leerlingen zijn op het zelfde moment aan het zelfde toe, er moet dus flexibel getoetst kunnen worden.. De vraag waarom we de computer gaan gebruiken bij (centrale) examens wordt op twee verschillende manieren beantwoord: meer vaardigheden en meer flexibiliteit. De computers moeten dus iets toevoegen. Niet het bestaande anders doen. Wie mogelijkheden zag voor meer vaardigheden en meer visueel aanbod van examens ondersteunt de beleidsrichting van de Cevo. Voor degenen die flexibilisering als belangrijkste reden zien om de computer te gebruiken, is de beleidsrichting slechts een eerste stap, die nog niet snel tot het gewenste resultaat zal leiden. Organisatie 1. Organisatorisch zagen veel gesprekspartners nogal wat problemen. "Wanneer de realisatie van de voorstellen enige omvang gekregen heeft wordt een gigantisch beslag gelegd op de apparatuur en de mankracht. In feite zijn de meeste schoolcomputers en systeembeheerders dan een maand lang gereserveerd voor examens", zo werd er geconstateerd. "Voor scholen betekent examineren met behulp van de computer veel extra organisatie. Examineren met papier is veel efficiënter. Sommige van onze examens zijn heel efficiënt, veel kandidaten tegelijk in een gymzaal, gaat snel en met een minimum aan inspanning." 2. De technische mogelijkheden vormen ook een probleem. Hier veel aandacht aan schenken. Pas wanneer de technische problemen bevredigend opgelost zijn, kunnen er vorderingen gemaakt worden. De beleidsrichting van de Cevo ontmoette in organisatorisch opzicht niet direct een gunstig onthaal. Er moet dus heel wat meerwaarde geboden worden, willen scholen aan de implementatie mee willen werken. Overigens is het ook niet de bedoeling van het nu ingezette beleid om de computer voor alle vakken integraal te gaan gebruiken. ideeën en adviezen Er werden tijdens de bijeenkomsten ook heel wat suggesties gedaan om de beleidsrichting handen en voeten te geven. Ook door degenen die eerst de nodige obstakels zagen. 1. De simulatie als examenvorm ontbreekt. Aan de hand van een simulatie kan heel wat kennis getoetst worden. Bovendien is het uitdagend voor de leerlingen. 2. Laat Internet niet ter zijde. Internet kan op verschillende manieren gebruikt worden. Als online werken niet mogelijk is tijdens een examen, kan gewerkt worden met gedownloade pagina's. 3. Ook de mogelijkheden van lap tops blijven volgen. De lap top kan bijvoorbeeld de vervanger worden van de grafische rekenmachine. 4. Alle kandidaten op één moment examineren is onmogelijk. Grote groepen tegelijk digitaal examineren moeten we niet willen. Alleen te realiseren als examens in de tijd gespreid kunnen worden. Als je dit wil moet je heel anders gaan denken over examens. Je moet op verschillende momenten kunnen afsluiten. Je zou toetsen centraal kunnen aanbieden met een begin datum zoals bij luistertoetsen gebeurt. Scholen kunnen dan spreiden en kleinere groepen realiseren. 10

11 5. Centrale examens in januari, april en juni zouden het geheel al flexibeler maken. Het maakt het gebruik van de computer ook makkelijker omdat er dan minder leerlingen tegelijk examen doen. 6. Maak helder aan welke systeemvereisten de scholen moeten voldoen willen ze mee kunnen doen met computerexamens en houd je daar dan aan. 7. Let op dat de beveiligingsproblematiek niet te veel overdreven wordt. opmerkingen naar aanleiding van de verschillende beleidsrichtingen 1 beeldschermexamens Beeldscherm examens voor de beroepsgerichte vakken sluit goed aan bij de ontwikkelingen die in scholen reeds ingezet zijn. Als je beeldscherm examens maakt naast papieren examens moeten deze gelijkwaardig zijn. Gelijk is niet gewenst, want dan krijgt de vernieuwing geen echte kans. Leg de nadruk op het visueel maken van de opgaven. 2. praktisch examen en integratieve eindtoets beroepsgerichte vakken vmbo "Het gebruik van standaard programmatuur in de centraal praktische examens en centraal integratieve eindtoets voor de beroepsgerichte vakken is noodzakelijk. Het behoort bij het vak en het staat in de eindtermen." Uit deze reactie spreekt de vanzelfsprekendheid. Maar ook het volgende was te horen: "De computervaardigheid van veel leerlingen laat te wensen over, zeker in de sectoren Zorg en Welzijn en landbouw. Wees dus voorzichtig met de invoering." Voor het vmbo zullen in het kader van het Victo project verschillende programma's geïntroduceerd worden die in examens bruikbaar zijn. De Cevo mag er niet vanuit gaan dat Victo-programmatuur op alle scholen aanwezig zal zijn. De Cevo kan er wel voor zorgen dat scholen die met Victo- programmatuur werken zonder meer aan de examens met ICT kunnen meedoen. 3. vaardigheden toetsing met gebruik van standaardprogrammatuur algemene vakken De meerwaarde van de computer is zeer duidelijk wanneer meer vaardigheden in het centraal examen geëxamineerd worden. "Docenten zullen dit met veel plezier onderwijzen en examineren". Het is zeer belangrijk om zowel in het vmbo als in het havo/vwo een start te maken. 4. beeldscherm versies voor moderne vreemde talen havo/vwo Bij moderne vreemde talen wordt het ook mogelijk andere vaardigheden dan leesvaardigheid te examineren. Niet iedereen is hier positief over. Een havo/vwo schooleider merkt op: "Meer vaardigheden in het centrale examen bij moderne vreemde Talen hoeft niet zonodig. Meer in het centraal examen is meer centralisatie, laat het maar in het school examen." Naar aanleiding van het beeldscherm examen Frans voor de basisberoepsgericht leerweg kwamen bij vmbo docenten enthousiaste reacties. Een dergelijke examenvorm voor alle talen en ook voor de andere leerwegen zouden zij toejuichen. 2.2 docenten en coördinatoren vmbo De Cevo beleidsrichting is in 2000/2001 ook voorgelegd aan docenten en docenten met middenkader functies. Dit gebeurde op een aantal conferenties voor vmbo docenten. Op de landelijke conferentie leerwegen in uitvoeringen op 22 februari 2001 werd de beleidsrichting besproken in drie workshops met totaal zo'n 80 docenten. Op de Economendag op 25 maart 2001 werd eveneens in drie workshops gesproken met 90 docenten beroepsgerichte vakken uit de sector economie. Tijdens platformbijeenkomsten van het platform metaal techniek en het platform zorg en welzijn werd eveneens over de ICT beleidsrichting gesproken. 11

12 Docenten staan zeker niet afwijzend tegen ICT onderdelen in de praktische examens voor de beroepsgerichte vakken. In de hardware voorzieningen op hun school en de vaardigheid van de leerlingen zien zij nog wel problemen. Sommige docenten zien bij hun vak geen enkele zinvolle mogelijkheid voor ICT-toepassingen. "Bakken met de computer, hoe had u dat gedacht?". De bijkomende opdrachten met tekstverwerker en spreadsheet in de integratieve eindtoets moeten volgens sommige docenten niet bij hun vak onderwezen worden. Andere docenten zien hier juist uitstekende mogelijkheden voor de integratie van theorie en praktijk vakken. Beeldschermexamens zijn zeer welkom als ze inderdaad de examens een meer visueel karakter kunnen geven. Leerlingen werken over het algemeen graag aan de computer, is de reactie. Waarom worden beeldscherm toetsen alleen voor de basisberoepsgerichte leerweg gemaakt, was een vraag. De leerlingen voor de kaderberoepsgerichte leerweg zitten voor de beroepsgerichte vakken vaak in dezelfde groep. Op de vraag in hoeverre docenten in hun eigen schoolonderzoek of in de toetsing in de les al gebruik maakten van de computer, bleek dat dit nauwelijks gebeurde. Docenten die gebruik maakten van de computer gaven een vak waarvoor de methode beeldscherm toetsen beschikbaar stelde. Docenten staan niet afwijzend ten opzichte van het gebruik van de computer bij examens. Plannen hiervoor moeten wel tijdig bekend gemaakt worden en zeer concreet gecommuniceerd worden, willen scholen en leerlingen voldoende voorbereid zijn. 2.3 enquête onder schoolleiders vmbo Wanneer de Cevo beslissingen wil nemen over de invoering van ICT-onderdelen in het centrale examen gaat het steeds om specifieke schooltypen en soms zelfs om de situatie bij specifieke vakken. Dit laatste is het geval bij de centraal praktische examens en de centrale integratieve eindtoets van de beroepsgerichte vakken in het vmbo. De Cevo heeft in de pilot examens van 2001 ICT onderdelen opgenomen en is van plan dit ook te doen in de examens van 2003 waaraan alle scholen deel moeten nemen. ICT-gebruik in de centraal praktische examens en de centrale integratieve eindtoets is goed te realiseren omdat de afname plaats kan vinden met kleine aantallen kandidaten tegelijk. (4 tot 12 kandidaten) Het is bij deze examens ook niet noodzakelijk om alle kandidaten tegelijk te examineren en dat gebeurt dan ook niet. In 2002 mogen vmbo scholen aan de pilot examens deelnemen en in 2003 zijn de vmbo examens verplicht, terwijl de normering nog op basis van een advies van de Cevo door de scholen zelf vastgesteld kan worden. Om een beeld te krijgen hoe de situatie in het algemeen is ten aanzien van de mogelijkheden voor computeronderdelen in de centraal praktische examens en de centrale integratieve eindtoets heeft de Cevo in maart 2001 een vragenlijst doen uitgaan naar alle vmbo scholen met beroepsgerichte vakken. De enquête had een response van 53%, 301 scholen hebben gereageerd. In de enquête werd nadrukkelijk gevraagd naar de situatie voor (zie bijlage 2) Uit de enquête bleek dat 85% van de scholen voldoende computers heeft of in 2002 voldoende computers zal hebben op de praktische examens af te kunnen nemen. 88% van de scholen heeft voldoende computers om de leerlingen te laten oefenen of zal binnenkort voldoende computers hebben. Op de vraag of de leerlingen in 2002 voldoende vaardig zijn om de computer onderdelen in de praktische examens te kunnen afleggen, antwoordde 13% van de scholen dat dit in het geheel niet het geval is. Op 51 % is ongeveer de helft van de leerlingen wel voldoende computervaardig. Op 36% van de scholen zijn de leerlingen voldoende vaardig. De vraag of het verantwoord is computeronderdelen in te voeren, kan waarschijnlijk toch positief beantwoord worden. De scholen die in 2002 mee willen doen zijn nu op de hoogte. Ze kunnen net als op de pilot scholen gebeurde de leerlingen nog de 12

13 benodigde extra oefening geven. De computervaardigheden die de examens vragen zijn beperkt en komen bij de meeste vakken alleen voor in de centrale integratieve eindtoets voor leerlingen uit de kaderberoepsgerichte leerweg. Anderzijds moet geconstateerd worden dat wanneer een gedeelte van de leerlingen niet beschikt over computervaardigheden dit ook gezien de examenprogramma's een ongewenste situatie is. De invoering van computeronderdelen zal daar een stimulerend effect hebben. Problematischer is mogelijk dat de scholen niet alle docenten in staat achten de leerlingen de computervaardigheden bij te brengen. Dat betekent namelijk dat de docenten ook niet alle eindtermen uit de examenprogramma's kunnen onderwijzen. De Cevo zal zich de eerste tijd moeten beperken tot zeer eenvoudige toepassingen bij die vakken waar het gebruik van de computer het meest voor de hand ligt. Bij een vak als Grafische techniek is natuurlijk veel meer mogelijk en wenselijk. Voor alle volgende stappen moet de Cevo zich steeds goed informeren over de haalbaarheid. 2.4 ICT Monitor 1999/2000 In opdracht van het ministerie van OCenW is in 1999/2000 door het Onderwijs Centrum Toegepaste Onderwijskunde van de Universiteit van Twente voor de derde maal een onderzoek uitgevoerd naar de stand van zaken van het ICT-gebruik in het onderwijs. Het verslag van de ICT-monitor 1999/2000 verscheen in mei Het geeft het meest recente algemene beeld van de ICT-situatie in de Nederlandse scholen. De gegevens zijn helaas niet uitgesplitst naar schooltype. Aan het verslag voor het voortgezet onderwijs (Pelgrum, Ten Brummelhuis, 2001) zijn de volgende voor de examens van belang zijnde constateringen ontleend: De ICT-infrastructuur - Het aantal computers dat beschikbaar is voor onderwijsdoeleinden is in de afgelopen jaren in het voortgezet onderwijs fors gestegen. Gemiddeld werd in het voorjaar van 2000 een leerling:computer ratio van 13 gemeten. In het voorjaar van 2000 was reeds 3/4 van de apparatuur uitgerust met Pentium processoren. 57% van de computers zijn multimediacomputers, dat wil zeggen dat bewegende beelden en geluid al dan niet afkomstig van een CD-rom verwerkt kunnen worden. - Meer dan 3/4 van de scholen blijkt te kunnen beschikken over moderne randapparatuur als een scanner, kleurenprinter, beamer en cd-writer. - De toegang tot het internet is sinds 1998 zeer sterk toegenomen. Vrijwel alle scholen hebben nu een aansluiting. Bij slechts 8% was dat nog niet het geval. - Veel scholen werken nog met (trage) ISDN-verbindingen. (Dit is nu snel aan het veranderen door de uitrol van kennisnet.) - Vrijwel alle (98%) scholen beschikken over een intern computernetwerk. De software Voor de volgende vakken was software aanwezig op meer dan 3/4 van de scholen: Nederlands, vreemde talen, wiskunde, informatiekunde, aardrijkskunde, natuurwetenschappelijke vakken en techniek of bijna op ¾ van de scholen: geschiedenis/staatsinrichting (71%), economie/handelskennis/recht (62%), verzorging (63%). Voor andere vakken was software in mindere mate aanwezig: muziek/dans/drama/tekenen/handvaardigheid (48%), maatschappijleer (42%), vakoverstlijgende projecten (35%), klassieke talen (29%) en. lichamelijke opvoeding (8%). De informatie in het monitor verslag is niet uitgesplitst naar schooltype en onder of bovenbouw, zodat niet te beoordelen is voor welke vakken software aanwezig is op examenniveau. De beroepsgerichte vakken van het vmbo worden niet genoemd. Computergebruik - Leraren zijn sinds 1998 veel meer gebruik gaan maken van ICT buiten de lessen. Het gebruik binnen de lessen is onveranderd gering. 13

14 - Leerlingen komen sinds 1998 ook veel meer in aanraking met ICT, maar de gebruiksfrequentie onder schooltijd is nauwelijks veranderd. - De frequentie van het gebruik van computers voor 'schoolse' activiteiten is thuis groter dan op school. - De toename van ICT-gebruik bij leraren en leerlingen ligt voornamelijk op het gebied van gegevensverwerving via het Internet. - Leerlingen kunnen buiten school steeds meer gebruik maken van computers en (geavanceerde) randapparatuur. - Het merendeel van de leraren karakteriseert zichzelf als geïnteresseerd, dan wel als enigszins ervaren met ICT, waarbij in een derde van de gevallen een intentie wordt uitgesproken om meer te leren over de wijze waarop computers in de dagelijkse onderwijspraktijk kunnen worden toegepast. Houding kennis en vaardigheden - Gemeten over een periode van acht jaar blijken leerlingen veel meer plezier te beleven aan het werken met computers, ze vinden computers steeds belangrijker en de ouders geven meer ondersteuning. Echter, de opvatting dat op het gebied van computers jongens en meisjes elkaars gelijke zouden zijn, verliest terrein. - Leerlingen vinden van zichzelf dat ze een steeds groter aantal aspecten van het gebruik van computers beheersen. Opvallend is dat een vrij grote groep leerlingen aangeeft nog niet te kunnen en. - De meeste docenten geven aan dat ze op de hoogte zijn van het bedienen van een computer (en het Windows besturingssysteem) en dat ze met een tekstverwerker overweg kunnen. Ook kan een, in de afgelopen drie jaar, zeer snel groter wordende groep docenten zich voortbewegen op de elektronische snelweg. Echter, de groep docenten die zegt bekend te zijn met diverse onderwijskundige aspecten van ICT (zoals organiseren, differentiëren en gebruik als didactisch hulpmiddel) is betrekkelijk klein. Uit deze samenvatting van de resultaten van de derde meting die in het kader van de ICT-monitor is uitgevoerd, blijkt dat zich op veel aspecten sinds 1998 substantiële veranderingen hebben voorgedaan: de beschikbaarheid van computers is aanzienlijk toegenomen, de apparatuur wordt steeds moderner, de toegang tot het internet is aanzienlijk verbeterd, veel scholen beschikken over ICT-beleidsplannen, etc. Echter, het belangrijkste knelpunt dat uit de voorliggende rapportage gedestilleerd kan worden, is dat het gebruik van ICT binnen de bestaande vakken in het voortgezet onderwijs stagneert: slechts een minderheid van de docenten gebruikt computers binnen de lessen wat ertoe leidt dat leerlingen slechts marginaal in de les van ICT gebruik maken. Voor de beleidsrichting betekent dit dat de infrastructuur op de meeste scholen aanwezig is, maar dat de keuze die in de beleidsrichting gemaakt is om voorlopig te werken met parallelle examens (Computerexamen en papieren examen naar keuze) een juiste is, gezien de vaardigheid van leerlingen en docenten. 2.5 Constateringen 1. De geraadpleegde vertegenwoordigers van organisaties staan in principe positief tegenover het gebruik van computers bij (centrale) examens. In organisatorisch opzicht ziet men heel wat problemen. Computerexamens moeten een duidelijke meerwaarde hebben willen de scholen met enthousiasme meewerken. 2. Dat de zinzet van computers bij examinering ook de efficiëncy van examinering kan verhogen en een aantal minder aantrekkelijke taken van docenten kan overnemen, wordt nu nog niet onderkend of meegewogen. 3. De ICT-onderdelen van de centraal praktische examens en centrale integratieve eindtoets zijn voor de meeste scholen uitvoerbaar. Hoewel de Cevo zich in de eerste tijd tot zeer eenvoudige 14

15 toepassingen zal moeten beperken bij die vakken waar het gebruik van de computer het meest voor de hand ligt. Vmbo vertegenwoordigers staan hier positief tegenover. 4. Het examineren met behulp van de computer is wat de infrastructuur betreft op vrijwel alle scholen uitvoerbaar. Wat het gebruik van de computertoepassingen bij de lessen betreft zullen ICT-onderdelen in examens eerder sturend zijn, dan dat ze kunnen steunen op in de reguliere lessen aangeleerde vaardigheden. 5. Leerlingen doen buiten de school veel ervaring op met computertoepassingen. Probleem met de op deze wijze verworven vaardigheden is dat ze niet voor alle leerlingen even bereikbaar zijn. 15

16 16

17 3. Experimenten passend in de beleidsrichting In het schooljaar 2000/2001 zijn een aantal experimenten uitgevoerd die passen in de beleidsrichting. Dergelijke experimenten moeten informatie opleveren voor het formuleren van het feitelijk te voeren beleid. Ze leveren informatie op over: - de acceptatie bij schoolleiding en docenten - de constructie technische aspecten - de technische realisatie - de organisatorische uitvoerbaarheid - de inpassing in het bestaande examenstramien - de benodigde implementatie activiteiten De hier volgende paragraaf bespreekt de in 2000/2001 uitgevoerde experimenten op deze punten. Uitvoerige informatie over de experimenten iedere afzonderlijk is te vinden in de verslagen die van elk experiment verschenen zijn. Het betreft achtereenvolgens: - de examens culturele en kunstzinnige vorming 2 havo en vwo - de ontwikkeling van een beeldschermtoets Engels havo en de online afname van een prototype - de ontwikkeling van een examens biologie met gebruikmaking van de computer - schrijfvaardigheid Nederlands volgens het D-programma, vbo/mavo - pilot integratieve eindtoets kaderberoepsgerichte leerweg, vmbo - pilot praktische examens basisberoepsgerichte leerweg, vmbo - beeldschermexamens basisberoepsgerichte leerweg, vmbo - beeldscherm examen Frans, vmbo Tenslotte gaat deze paragraaf voor de volledigheid van het overzicht ook nog kort in op twee eerder uitgevoerde experimenten. (zie par.3.3) 3.1 De CKV-2 examens havo en vwo De examens culturele en kunstzinnige vorming 2 (CKV-2) zijn een voorbeeld van informatie aanbieden op de computer. Vanuit de eisen die het vak stelt, werd gekozen voor een examen met gebruikmaking van de computer en een CD-rom. Alleen multimedia computers kunnen de combinatie van tekst, beeldende kunst, muziek, drama en dans op één medium presenteren. Het CKV-2 examen werd in 2000 op negen scholen afgenomen en in 2001 op ruim honderd scholen. De acceptatie bij schoolleiding en docenten bleek uit de deelname. De deelname aan het examen was niet verplicht. Er schreven 154 scholen in. Ongeveer 107 scholen namen het examen ook werkelijk af. Wat de redenen zijn om wel in te schrijven en niet deel te nemen, moet nog nader onderzocht worden. De reacties van scholen die wel deelgenomen hebben waren overwegend positief. Over de presentatie van vragen en uitgangsmateriaal waren de leerlingen zeer positief. De meeste leerlingen lazen de teksten vanaf het beeldscherm, ondanks het feit dat ze ook de beschikking hadden over de gedrukte tekst. De technische en organisatorisch uitvoerbaarheid bleek heel behoorlijk. Scholen moesten omdat het de eerste keer was de nodige tijd besteden aan de voorbereiding. De afname van de examens is (voor zover bekend) overal goed verlopen. Een probleem dat zich blijft voordoen, is het vastlopen van computers vooral bij het opstarten van video. Het klaar staan van een reserve computer lost dit probleem voor de leerling op. 17

18 De Citogroep verzamelde net als bij de reguliere examens examengegevens voor de normering en evaluatie. De Cevo stelde een advies norm vast. (Advies omdat het examen opgenomen was in het schoolexamen en niet in het centraal examen.) Bij de voorbereiding van dit examen zijn op vier plaatsen in het land informatie bijeenkomsten belegd. Tevens hebben alle deelnemende scholen handleidingen voor de verschillende betrokken doelgroepen ontvangen. (doelgroepen: schoolleiders/secretarissen van het examens; systeembeheerders/ictcoördinatoren en docenten) De uitvoering van het examen bij een dergelijke grote groep scholen bleek zonder al te veel problemen mogelijk. (Zie voor een gedetailleerd verslag van dit examen: (Kreeft, 2001) 3.2 De ontwikkeling van een beeldschermtoets Engels havo en de online afname van een prototype De ontwikkeling van een beeldschermtoets leesvaardigheid Engels is een twee jarig project dat in 2002 tot een afname moet leiden. Voor de presentatie van de toets wordt gebruik gemaakt van Question Mark Perception. Dit is het programma dat door de Citogroep op basis van vergelijking met verschillende andere programma's, gekozen is voor het uitbrengen van beeldschermtoetsen. Het belangrijkste punt van aandacht in de eerste projectperiode is de manier waarop het examen op het beeldscherm geplaatst kan worden, zodat voor de leerlingen een optimale interface ontstaat. Het is de bedoeling dat het examen in 2002 op twee manieren afgenomen gaat worden: via het schoolinterne netwerk en online. De online afname zal buiten het regulier examen plaatsvinden. Met de online afname is in juni 2001 op één school een pilot met 28 leerlingen uitgevoerd. Hiervoor was op de Citogroep een server ingericht. De pilot liet direct een van de problemen zien die zich voor kunnen doen bij online afname: kort na het inloggen werd de verbinding voor een korte periode onderbroken. Nadat de verbinding hersteld was, was de afname van de toets probleemloos. 3.3 Havo/vwo examens met gebruikmaking van standaardprogrammatuur Eveneens voor afname in 2002 wordt een examen voor biologie havo ontwikkeld. Een gedeelte van het examen zal bestaan uit de normale vragen van het papieren examen, een gedeelte uit computer opgaven. Het afgelopen jaar is vooral gewerkt aan de keuze van geschikte programma's en aan de constructie van opgaven daarbij. Deze werkwijze is reeds eerder gebruikt bij een experiment in (Boeijen en Post, 2000) In dit experiment werden op een aantal scholen een gedeelte van de examenvragen voor natuurkunde vwo en aardrijkskunde havo vervangen door computeropgaven. Voor natuurkunde zijn opgaven geconstrueerd die betrekking hadden op modelleren met behulp de modelomgeving van het programma IP-coach 4.5. van de Universiteit van Amsterdam en het programma Multimedia Motion van de uitgever Cambridge Science, waarmee onderzoek kan worden verricht aan bewegingen van voorwerpen. Voor aardrijkskunde werden opgaven ontworpen die met behulp van het programma statistiek 99/00 dienden te worden opgelost. De betrokken docenten zijn van mening dat deze opgaven een stap in de goede richting zijn van het gebruik van ICT bij examens. De programma's breiden de mogelijkheden om onderwerpen en vaardigheden in het centraal examen te toetsen uit. De voorbereiding van de leerlingen is een aangename afwisseling in de lessen (!). Tijdens de constructie kregen twee aspecten de volle aandacht: het gebruik van de computer moet een duidelijke meerwaarde hebben, de opgaven moeten zonder computer niet of zeer moeilijk te maken zijn,zemoetenpasseninhetprogrammaenvanhetjuisteniveauzijn. Technisch en organisatorisch bleek het voor scholen lastig een examensituatie te creëren in het computerlokaal of mediatheek. De te gebruiken programmatuur werkte niet altijd foutloos onder Windows 95. Als geheel is de examenafname naar tevredenheid afgerond. De examens zijn op de gebruikelijke wijze genormeerd. De drie scholen die per examen meededen zijn vanaf het begin dus ook bij de voorbereiding van de lessen door de Citogroep begeleid. Wanneer dergelijke examens op grotere schaal ingevoerd zouden 18

19 worden moet veel aandacht besteed worden aan een goede begeleiding. (zie voor een gedetailleerd verslag Boeijen en Post, 2000) 3.4 Schrijfvaardigheid Nederlands volgens het D-programma In 2001 is op tien mavo/vbo scholen het schrijfvaardigheids examen Nederlands door leerlingen die daarvoor kozen met de tekstverwerker gemaakt. Leerlingen en docenten waren zeer positief over deze vorm van examen doen. Technisch was dit examen met de computer zeer eenvoudig uitvoerbaar. De organisatie was eveneens eenvoudig, vooral omdat de scholen met kleine groepen werkten. (Alleen kandidaten met voldoende tekstverwerkingsvaardigheden deden mee.) Correctie en normering verliep op de normale wijze. Een onderzoekje naar het gebruik van de spellingcontrole wees uit dat lang niet alle spelfouten uit het werk verdwenen waren. Met de deelnemende scholen is een voorbespreking gehouden en zij konden werken aan de hand van een handleiding. Bij uitbreiding van deze examenvorm zal de handleiding nuttige diensten kunnen bewijzen. Informatiebijeenkomsten zijn zeker wanneer scholen voor het eerst deelnemen zeer gewenst. (Zie voor een uitgebreid verslag Kreeft en Maas, 2001) 3.5 pilot integratieve eindtoets kaderberoepsgerichte leerweg, vmbo pilot praktische examens basisberoepsgerichte leerweg, vmbo Op twintig Pilot scholen zijn in 2001 de eerste examens voor het nieuwe vmbo afgenomen. Onderdeel van de pilot waren de praktische examens en de integratieve eindtoets voor de beroepsgerichte vakken. De examens bestonden uit verschillende opdrachten, waarvan soms enkele met de computer uitgevoerd werden. De leerlingen deden de examens in kleine groepjes van 4 tot 12 leerlingen. Examens voor Administratie en Grafische vormgeving kader beroepsgericht bestonden geheel uit computeropdrachten. De school maakte zelf een planning voor deze examens. (Zie voor een schema van opdrachten bijlage 2) Er werd afhankelijk van het vak gebruik gemaakt van tekstverwerker, spreadsheet, tekenprogramma, presentatieprogramma,, opmaakprogramma, CAD-programma, administratieprogramma, beheersingsautomatiseringssysteem elektrotechniek, routeplanner, CD-rom met fabrieksgegevens en bij Grafische techniek een computer met internet aansluiting. (zie bijlage 2) De scholen ontvingen een handleiding waarin de organisatorische en technische aandachtspunten aangegeven waren. In het bijzonder werd aandacht besteed aan de Auto-save functies. In principe werd alle werk van leerlingen vastgelegd op floppen en na voltooiing van de opdracht uitgeprint. Vanaf januari waren de docenten op de hoogte met de type opgaven. Leerlingen hebben voorzover dat al niet gebeurd was, geoefend met de programmatuur. De twintig pilotscholen bleken alle instaat op de afname van de ICT-onderdelen goed te laten verlopen. Alle pilot scholen beschikken over een of meer computerlokalen. Alle pilotscholen hebben de computers in de computerlokalen in een netwerk staan. De computers in de computerlokalen zijn meest Pentium computers (waaronder soms 75 mhz computers). De aanwezigheid van computers in de vaklokalen is afhankelijk van het schoolbeleid en de ICT-interesse van de docent. Soms zijn dit nog modellen. Het lokaal van het vak administratie is het beste voorzien, in elk geval in aantal computers. De vaklokalen uit de sector zorg en welzijn en landbouw zijn het minst voorzien. Aangezien alle scholen over een computerlokaal met minimaal 16 computers beschikten, was met een goed organisatieschema voor alle leerlingen die computeronderdelen moesten afleggen een geschikt moment te vinden. De onderdelen van de integratieve eindtoets die met de computer moesten worden gemaakt werden afgenomen in: praktisch examen bbl integratieve eindtoets kbl het vaklokaal 53% 47% het computerlokaal 47% 53% 19

20 Op de pilotscholen was de aanwezige software toereikend. Een probleem voor de Cevo is dat er bij de technische vakken zeer veel verschillende CAD programma's (technische tekenprogramma's) gebruikt worden. Het zelfde geldt voor de kantoorsimulaties bij het vak administratie. Dit betekent voor de Cevo dat er programmatuur onafhankelijke opgaven gemaakt moeten worden. Dit is helaas een beperking op de mogelijkheden. Tekstverwerkingsprogrammatuur en spreadsheets zijn op de meeste scholen de Microsoft producten Word en Excel. Een enkele school werkt met Word Perfect en Quatro Pro van Corel. Op de vraag of de computervaardigheden van de leerlingen voldoende was voor de opdrachten kwamen de volgende reacties: Beschikten de leerlingen over voldoende ICT-vaardigheden voor het uitvoeren van de opdrachten? Praktisch examen bbl integratieve eindtoets kbl nee 6% kan beter 18% 26% ja 82% 68% Het verschil in moeilijkheidsgraad en het verschil in frequentie van computeropdrachten tussen basisberoepsgerichte leerweg (bbl) en kaderberoepsgerichte leerweg (kbl) verklaart de verschillen in voldoende vaardigheid. De opdrachten voor de basisberoepsgerichte leerweg vereisten minder vaardigheid. Het is de bedoeling dat deze opdrachten direct met de invoering van de nieuwe examens in 2003 onderdeel uitmaken van de reguliere examens. (Zie voor gegevens over de mogelijkheden van scholen in 2002 ook hoofdstuk 2). De handleiding voor de ICT onderdelen moet naar alle scholen verspreid worden. In de platformbijeenkomsten voor de beroepsgerichte vakken moet aandacht besteed worden aan de introductie van deze examenonderdelen. 3.6 beeldschermexamens basisberoepsgerichte leerweg, vmbo In 2001 zijn op tien pilot scholen beeldscherm examens afgenomen voor de vakken biologie, metaaltechniek en horeca-bakken. Het betrof de theoretische examens, het centraal schriftelijk examen in de basisberoepsgerichte leerweg. Bij dit eerste experiment zijn de examens op papier zonder veel wijzigingen omgezet in beeldscherm examens. Hierbij is gebruik gemaakt van het programma Question Mark Perception for Windows. De scholen die deelnamen, deden dit met al hun leerlingen voor het vak. Het aantal leerlingen varieerde van 8 tot 60. Op sommige scholen werd het examen afgenomen in twee opeenvolgende zittingen. De leerlingen waren zeer positief over deze vorm van examen doen. Computervaardigheden spelen bij deze examens een zeer beperkte rol. Docenten waren van mening dat meer gebruik gemaakt moet gaan worden van de specifieke mogelijkheden van de computer, wil een beeldscherm examen zinvol zijn. Tijdens de afname hebben zich nog de nodige problemen voorgedaan. Problemen die te maken hadden met de aangeleverde beeldscherm examens en problemen die te maken hadden met de computersystemen op de scholen. Dit maakte dat de schoolleiders minder tevreden waren over deze afname, te meer daar de verwerkingsprogrammatuur waarmee de open vragen gecorrigeerd moesten worden en de leerlingresultaten vastgesteld, een aantal fouten bevatte en moeilijk hanteerbaar was.. Systeembeheerders hebben hier het nodige werk aan gehad. De Pilot examens werden uitgevoerd als onderdeel van de schoolexamens. De Cevo leverde een adviesnorm. Voordat ruimere invoering mogelijk is, vragen de nodige technische en organisatorische problemen om een oplossing. De systeemeisen waaraan scholen voor deelname moeten voldoen zullen beter gedefinieerd en gecontroleerd moeten worden. Maar vooral zal de aangeboden programmatuur aan hogere eisen moeten voldoen. (Zie voor een uitgebreid verslag Maas, 2001) 20

Centrale vmbo examens: geslaagd.

Centrale vmbo examens: geslaagd. Centrale vmbo examens: geslaagd. 0. Samenvatting De eerste indruk is dat het centraal examen in het vmbo in het algemeen goed verlopen is: organisatorisch, inhoudelijk en qua resultaat. In de basisberoepsgerichte

Nadere informatie

FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS

FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS VISIE VAN HET COLLEGE VOOR TOETSEN EN EXAMENS pagina 2 van 8 Aanleiding en historisch perspectief De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Nadere informatie

De computer bij de centrale examens 2009-2013. duidelijk digitaal

De computer bij de centrale examens 2009-2013. duidelijk digitaal De computer bij de centrale examens 2009-2013 duidelijk digitaal De computer bij de centrale examens 2009-2013 duidelijk digitaal Inhoud Duidelijk kiezen voor digitaal 5 1 Wanneer digitaliseren 7 2 Hoe

Nadere informatie

OVERGANGSNORMEN OP- EN AFSTROOMREGELINGEN 2013-2014

OVERGANGSNORMEN OP- EN AFSTROOMREGELINGEN 2013-2014 OVERGANGSNORMEN OP- EN AFSTROOMREGELINGEN 2013-2014 Voorwoord Voor u ligt het document Overgangsnormen en op- en afstroomregelingen 2013-2014. De Johan de Witt Scholengroep is een school waar het behalen

Nadere informatie

EXAMENVOORLICHTING. Voor ouders/verzorgers kandidaten BB en KB

EXAMENVOORLICHTING. Voor ouders/verzorgers kandidaten BB en KB EXAMENVOORLICHTING Voor ouders/verzorgers kandidaten BB en KB 1. Hoeveel procent van de examenkandidaten slaagde de afgelopen jaren op het HC? Slagingspercentages VMBO BB en KB Jaar NL HC 2010 90,2% 96,4%

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Voorlichtingspublicatie College voor Toetsen en Examens

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Voorlichtingspublicatie College voor Toetsen en Examens STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 44367 9 december 2015 Voorlichtingspublicatie Rooster centrale examens van de eindexamens en de staatsexamens voortgezet

Nadere informatie

DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2011

DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2011 DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2011 DUIDELIJK DIGITAAL 3 SEPTEMBER 2010 Veel draagvlak voor computerexamens De digitale centrale examens in het voortgezet onderwijs zijn in 2010 succesvol verlopen.

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VMBO GT/TL EERSTE TIJDVAK 2011 1 Inleiding 1. Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het

Nadere informatie

De introductie van digitale examens

De introductie van digitale examens De introductie van digitale examens Stand van zaken en ontwikkelingen Henk Kreeft Cevo Utrecht, februari 2004 2 Inhoud Voorwoord 1. Digitale examens in 2003, 7 Stand van zaken aan het eind van het tweede

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

1. 2. 3. 4. 5. Pagina 1 van 13

1. 2. 3. 4. 5. Pagina 1 van 13 1. 2. 3. 4. 5. Pagina 1 van 13 1 o o 1 Indien het examen in meerdere ruimtes wordt afgenomen dienen de examenopgaven, vanwege de fraudegevoeligheid, door minimaal 2 door de directeur aangewezen personen

Nadere informatie

UITSLAG, HERKANSING EN DIPLOMERING. Artikel 23 Eindcijfer eindexamen

UITSLAG, HERKANSING EN DIPLOMERING. Artikel 23 Eindcijfer eindexamen HOOFDSTUK V UITSLAG, HERKANSING EN DIPLOMERING Artikel 23 Eindcijfer eindexamen 1. Het eindcijfer voor alle vakken van het eindexamen wordt uitgedrukt in een geheel cijfer uit de reeks 1 tot en met 10.

Nadere informatie

DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2013

DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2013 DE COMPUTER BIJ DE CENTRALE EXAMENS 2013 DUIDELIJK DIGITAAL 5 SEPTEMBER 2012 Centrale examens VO Aanbod digitale centrale examens in 2013 Meer kandidaten dan ooit hebben in 2012 bij hun centraal examen

Nadere informatie

Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk. Inleiding

Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk. Inleiding Het VMBO op het Groenhorst College Nijkerk Inleiding Voor u ligt de informatie over de leerwegen binnen het VMBO. Het is een naslagwerkje naar aanleiding van de informatie-avond. Mocht u vragen hebben

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 24 578 MAVO/VBO/VSO Nr. 26 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 6740 11 maart 2014 Regeling van het College voor examens van 11 februari 2014, nummer CvE-14.00870, houdende wijziging

Nadere informatie

Hoe reageerden de respondenten op deze voorgestelde verandering? Dat is te zien in onderstaande tabel:

Hoe reageerden de respondenten op deze voorgestelde verandering? Dat is te zien in onderstaande tabel: Examens Nederlands BB en KB worden digitaal - Een goede zaak? Er zijn volop plannen om de VMBO-examens Nederlands BB en KB te veranderen. De papieren versie van deze toetsen zal vermoedelijk in de toekomst

Nadere informatie

Activiteitenplanning 2011 CBT-examens op een vast moment

Activiteitenplanning 2011 CBT-examens op een vast moment Activiteitenplanning CBT-examens op een vast moment versie 1, september Deze activiteitenplanning is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid van het College voor Examens. Leeswijzer Deze activiteitenplanning

Nadere informatie

Staatsexamen havo/vwo

Staatsexamen havo/vwo Algemeen deel Staatsexamen havo/vwo Programma van toetsing en afsluiting (vernieuwde profielstructuur) Inhoudsopgave Algemeen deel staatsexamen havo en vwo *) 3 1. Inleiding. 3 2. Staatsexamens en de vernieuwde

Nadere informatie

Verslag informatiebijeenkomst centraal examen Duits havo op de computer

Verslag informatiebijeenkomst centraal examen Duits havo op de computer Verslag informatiebijeenkomst centraal examen Duits havo op de computer Donderdag 27 november 2008 vond de eerste informatiebijeenkomst over Duits havo examens op de computer plaats. Een groep van ongeveer

Nadere informatie

Wat een ieder moet weten over het eindexamen

Wat een ieder moet weten over het eindexamen Wat een ieder moet weten over het eindexamen examen 2011/2012 Schoolexamens De schoolexamens komen als volgt tot stand: zij worden gevormd door het geheel van alle behaalde cijfers van alle examentoetsen

Nadere informatie

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze!

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze! Presentatie tijdens lesjes middag De Vos: jouw slimste keuze! Visie Strategisch Beleidsplan Onze primaire functie en ons hoofddoel is het ontplooien van leerlingen op basis van individuele kwaliteiten.

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Informatica. VWO 5 en 6 HAVO 4 en 5

Informatica. VWO 5 en 6 HAVO 4 en 5 Informatica VWO 5 en 6 HAVO 4 en 5 informatiekunde - informatica Onderbouw: Word Excel Bovenbouw: Nieuw vak Inhoud komt straks Powerpoint E-mail Internet Studielast Havo HAVO 4 3 lesuren per week HAVO

Nadere informatie

REGELING CIJFERGEVING/BEOORDELING EN BEVORDERINGSNORMEN. Stedelijk Dalton College Alkmaar schooljaar 2015-2016

REGELING CIJFERGEVING/BEOORDELING EN BEVORDERINGSNORMEN. Stedelijk Dalton College Alkmaar schooljaar 2015-2016 REGELING CIJFERGEVING/BEOORDELING EN BEVORDERINGSNORMEN Stedelijk Dalton College Alkmaar schooljaar 2015-2016 Vastgesteld door de medezeggenschapsraad d.d. 27 mei 2015 ALGEMEEN In gevallen waarin deze

Nadere informatie

Muntkade 8 3531 AK Utrecht Postbus 8128 3503 RC Utrecht tel. 030 2840700 fax. 030 2840709 e-mail: info@cevo.nl

Muntkade 8 3531 AK Utrecht Postbus 8128 3503 RC Utrecht tel. 030 2840700 fax. 030 2840709 e-mail: info@cevo.nl Aan het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen t.a.v. de wnd. Directeur directie Voortgezet Onderwijs, mw. ir. J. Robberse Muntkade 8 3531 AK Utrecht Postbus 8128 3503 RC Utrecht tel. 030 2840700

Nadere informatie

examenstof zie syllabus 2014 NB de syllabus is leidend (niet de educatieve methode)

examenstof zie syllabus 2014 NB de syllabus is leidend (niet de educatieve methode) wiskunde - vmbo : vakspecifieke informatie centraal examen 2014 Deze informatie maakt deel uit van de Septembermededeling van het College voor Examens (CvE) (zie Examenblad.nl). Alle leerwegen: BB, KB

Nadere informatie

De studielast is voor de tweede fase vwo in totaal 4800 uur (drie maal 1600), voor het havo 3200 uur (twee maal 1600). Dit is als volgt verdeeld:

De studielast is voor de tweede fase vwo in totaal 4800 uur (drie maal 1600), voor het havo 3200 uur (twee maal 1600). Dit is als volgt verdeeld: (oud, maar hier en daar nuttig) Studielasttabellen Studielast is een nieuw begrip in de bovenbouw van havo en vwo. Het staat voor de gemiddelde tijd die de gemiddelde leerling aan schoolwerk besteedt.

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VWO EERSTE TIJDVAK 2014

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VWO EERSTE TIJDVAK 2014 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS VWO EERSTE TIJDVAK 2014 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

Vier in balans. Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs

Vier in balans. Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs Vier in balans Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs Stichting Ict op School voor samenwerking en kennisuitwisseling Versie: augustus 2001 2001

Nadere informatie

VOORLICHTING 2016 - vmbo WELKOM

VOORLICHTING 2016 - vmbo WELKOM VERBINDEND ONDERWIJS VOORLICHTING 2016 - vmbo WELKOM C O N N E C TC O L L E G E. N L KIND Aanleg Belangstelling Schoolpresta2es Beroepswens BASISSCHOOL Leerlingvolgsysteem Toetsen Leerpresta2es Interesses

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 4824 27 februari 2013 Regeling van het College voor examens van 12 februari 2013, nummer Cve-13.00545, houdende wijziging

Nadere informatie

Een Europees Referentiekader voor talenexamens. Een utopie?

Een Europees Referentiekader voor talenexamens. Een utopie? Een Europees Referentiekader voor talenexamens Een utopie? José Noijons VLoD 34. Jahreshochschultagung 07.11.2008 Stichting CITO Instituut voor Toetsontwikkeling 1 Europees Referentiekader (ERK) Ontwikkeld

Nadere informatie

TooropMavo. Inhoud en opzet van examens Theoretische Leerweg 2015-2016

TooropMavo. Inhoud en opzet van examens Theoretische Leerweg 2015-2016 TooropMavo Inhoud en opzet van examens Theoretische Leerweg 2015-2016 Alle vakken in klas 4 op een rij Nederlands Engels Frans Duits Spaans Aardrijkskunde Geschiedenis Wiskunde Economie Natuurkunde Biologie

Nadere informatie

Toelichting bij PTA vmbo 2014 2015 op BLS

Toelichting bij PTA vmbo 2014 2015 op BLS Toelichting bij PTA vmbo 2014 2015 op BLS Inleiding De Bernard Lievegoed School maakt onderdeel uit van het Bonnefanten College te Maastricht. Binnen de Bernard Lievegoed School worden zowel ivo-mavo,

Nadere informatie

Vmbo-referentieplanning PMVO, april 2000

Vmbo-referentieplanning PMVO, april 2000 (oud, maar hier en daar nog nuttig) Inleiding Augustus 2001 stromen de eerste leerlingen in de leerwegen. Om hen naar de eindstreep te brengen moeten nog de nodige voorbereidingen getroffen worden. Maar

Nadere informatie

OVERGANGSNORMEN 2015-2016

OVERGANGSNORMEN 2015-2016 De overgangsnormen maken deel uit van de schoolgids SCZ Stedelijk College Van Doornenplantsoen 1 2722 ZA Zoetermeer Tel. (079) 331 03 00 Fax (079) 331 40 40 E-mail: info@stedelijk-college.nl Website: www.stedelijk-college.nl

Nadere informatie

OVERGANGSNORMEN 2014-2015

OVERGANGSNORMEN 2014-2015 De overgangsnormen maken deel uit van de schoolgids 2014-2015 SCZ Stedelijk College Van Doornenplantsoen 1 2722 ZA Zoetermeer Tel. (079) 331 03 00 Fax (079) 331 40 40 E-mail: info@stedelijk-college.nl

Nadere informatie

Inhoud: 1. Algemeen 1.1 Inhoud en doel van het PTA pagina 2 1.2 Het PTA en de wet pagina 2 1.3 Bijzondere gevallen pagina 2 1.4 Begrippen pagina 2

Inhoud: 1. Algemeen 1.1 Inhoud en doel van het PTA pagina 2 1.2 Het PTA en de wet pagina 2 1.3 Bijzondere gevallen pagina 2 1.4 Begrippen pagina 2 Inhoud: 1. Algemeen 1.1 Inhoud en doel van het PTA pagina 2 1.2 Het PTA en de wet pagina 2 1.3 Bijzondere gevallen pagina 2 1.4 Begrippen pagina 2 2. Algemeen PTA 2.1 Organisatie schoolexamen pagina 2

Nadere informatie

Nieuwe afspraken over de overstap. 1. Basisschooladvies is leidend.! LVS-gegevens groep 6, 7 en 8 Werkhouding en gedrag Aanvullende gegevens

Nieuwe afspraken over de overstap. 1. Basisschooladvies is leidend.! LVS-gegevens groep 6, 7 en 8 Werkhouding en gedrag Aanvullende gegevens Na de basisschool Nieuwe afspraken over de overstap Naar welke opleiding kan mijn kind? Het basisschooladvies Het 2e toetsgegeven Welke opleidingen zijn er? Wat verwachten we van de ouders bij deze schoolkeuze?

Nadere informatie

KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3

KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3 KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3 2014-2015 Belangrijke data i.v.m. profielkeuze schooljaar 2014 2015 9 dec. Ouderavond 10 dec. Mentoravond 26-30 jan. Elke derde klas gaat één dag op keuzedag 2 feb

Nadere informatie

Berger Scholengemeenschap PTA 4 havo 2015-2016

Berger Scholengemeenschap PTA 4 havo 2015-2016 VOORWOORD Bergen NH, augustus 2015 Beste leerlingen van 4 havo, Op dit moment gaat de Tweede Fase voor jullie al van start. Buiten de toetsen laat je ook al op andere manieren zien wat je geleerd hebt.

Nadere informatie

KEUZEBEGELEIDING KLAS 3

KEUZEBEGELEIDING KLAS 3 KEUZEBEGELEIDING KLAS 3 2013-2014 Afdelingsleiders Decanen dhr. drs. G.C. Zijlstra (vwo) en dhr. R de Boef (havo) mw. E. de Neef en mw. drs. A.C.R.I. Govaarts Mentoren 3A mw. E.A.M. van Veen 3GA dhr.

Nadere informatie

KEUZE IN KLAS 3. Decanaat 2015-2016 Ouderavond VMBO tl 3 22-09-2015

KEUZE IN KLAS 3. Decanaat 2015-2016 Ouderavond VMBO tl 3 22-09-2015 KEUZE IN KLAS 3 Decanaat 2015-2016 Ouderavond VMBO tl 3 22-09-2015 VMBO 4 leerwegen: 1. Basisberoepsgerichte leerweg 2. Kaderberoepsgerichte leerweg 3. Gemengde leerweg 4. Theoretische leerweg VMBO op

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN GESCHIEDENIS VWO

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN GESCHIEDENIS VWO TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN GESCHIEDENIS VWO EERSTE TIJDVAK 2011 1 Inleiding 1. Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het

Nadere informatie

TERUGBLIK CENRAAL EXAMEN MAATSCHAPPIJLEER II VMBO GL/TL

TERUGBLIK CENRAAL EXAMEN MAATSCHAPPIJLEER II VMBO GL/TL TERUGBLIK CENRAAL EXAMEN MAATSCHAPPIJLEER II VMBO GL/TL EERSTE TIJDVAK 2011 1 Inleiding 1. Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten

Nadere informatie

Overgangsnormen en uitslagregel

Overgangsnormen en uitslagregel Overgangsnormen en uitslagregel 2012 2013 Picasso Lyceum gymnasium, atheneum, havo en TOPmavo Paletsingel 38c 2718 NT Zoetermeer Tel. (079) 347 17 00 Fax (079) 347 17 99 E-mail:info@picasso-lyceum.nl Website:

Nadere informatie

STRUCTUUR SG SINT URSULA

STRUCTUUR SG SINT URSULA 7 Onderwijs STRUCTUUR SG SINT URSULA De Scholengemeenschap St. Ursula heeft locaties in Horn en in Heythuysen. In de locatie Heythuysen zijn de opleidingen voor theoretisch, gemengd en beroepsgericht (kader

Nadere informatie

EXAMEN INSTRUCTIE 2011 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL

EXAMEN INSTRUCTIE 2011 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL EXAMEN INSTRUCTIE 2011 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL Oosterlicht College Vianen Inhoud: Voorbereiding Examen op de computer Examenroosters Ziekte Uitsluiting Extra s Tijdens het examen: Op tijd

Nadere informatie

Informatiebrochure. Ouders 3 VMBO-T Leerlingen. Vakkenpakket 4 vmbo -T

Informatiebrochure. Ouders 3 VMBO-T Leerlingen. Vakkenpakket 4 vmbo -T Informatiebrochure Ouders 3 VMBO-T Leerlingen Vakkenpakket 4 vmbo -T 2015/2016 Inhoud. 1. Inleiding. 2. Voorbereiding op de keuze en de website www.huygens.dedecaan.net 3. Vakkenpakket examenjaar. 4. Uitbreiding

Nadere informatie

OVERGANGSNORMEN OP- en DOORSTROOMREGELING 2014-2015

OVERGANGSNORMEN OP- en DOORSTROOMREGELING 2014-2015 OVERGANGSNORMEN OP- en DOORSTROOMREGELING 2014-2015 Voorwoord Voor u ligt het document Overgangsnormen en op- en doorstroomregeling 2014-2015. De Johan de Witt Scholengroep is een school waar het behalen

Nadere informatie

EVALUATIE CENTRAAL EXAMEN DUITS HAVO EERSTE TIJDVAK 2010

EVALUATIE CENTRAAL EXAMEN DUITS HAVO EERSTE TIJDVAK 2010 EVALUATIE CENTRAAL EXAMEN DUITS HAVO EERSTE TIJDVAK 2010 Januari 2011 Inhoud Inleiding 3 1 Resultaten quick scan 4 2 Samenvatting uitkomsten enquête 6 3 Identieke vragen in de quick scan en de vragenlijst

Nadere informatie

Er wordt tevens een kopie in pdf via Examenblad.nl verstuurd aan de examensecretaris.

Er wordt tevens een kopie in pdf via Examenblad.nl verstuurd aan de examensecretaris. > Retouradres Postbus 315 3500 AH Utrecht Aan de directeuren van alle scholen voor Voortgezet Onderwijs Er wordt tevens een kopie in pdf via Examenblad.nl verstuurd aan de examensecretaris. Bureau CvE

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal

Nadere informatie

Informatieboekje Voortgezet Onderwijs

Informatieboekje Voortgezet Onderwijs Informatieboekje Voortgezet Onderwijs 1 2 Voorwoord Dit informatieboekje geeft een overzicht van de belangrijkste gegevens over het VMBO, Havo en VWO. Hoe het VMBO is opgebouwd, welke vakken in de onderbouw

Nadere informatie

Berger Scholengemeenschap PTA 5 havo 2015-2016

Berger Scholengemeenschap PTA 5 havo 2015-2016 VOORWOORD Bergen NH, augustus 2015 Beste leerlingen van 5 havo, Vorig jaar is de Tweede Fase voor jullie al van start gegaan. Naast de toetsen heb je ook al op andere manieren laten zien wat je geleerd

Nadere informatie

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf In vet en genummerd van A tot en met F: Aspecten Daar onder per aspect genummerd in cijfers: Indicatoren Een flink aantal indicatoren

Nadere informatie

Informatieavond 2016. De Vos: jouw slimste keuze!

Informatieavond 2016. De Vos: jouw slimste keuze! Informatieavond 2016 De Vos: jouw slimste keuze! Welkom Namens het gehele team: Onderwerp presentatie.. Visie Strategisch Beleidsplan Onze primaire functie en ons hoofddoel is het ontplooien van leerlingen

Nadere informatie

maatschappijleer II - vmbo : vakspecifieke informatie centraal examen 2015

maatschappijleer II - vmbo : vakspecifieke informatie centraal examen 2015 maatschappijleer II - vmbo : vakspecifieke informatie centraal examen 2015 Deze informatie maakt deel uit van de Septembermededeling van het College voor Toetsen Examens (het CvTE) (zie Examenblad.nl).

Nadere informatie

Examenreglement VMBO BBL KBL GL (VHBO) Schooljaar 2014-2015

Examenreglement VMBO BBL KBL GL (VHBO) Schooljaar 2014-2015 Examenreglement VMBO BBL KBL GL (VHBO) Schooljaar 2014-2015 Inleiding Beste examenkandidaat, Het eindexamen bestaat uit schoolexamens en een centraal examen. De schoolexamens bestaan uit verschillende

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Profielkeuze 2014-2015. M. van den Bremer, decaan bovenbouw havo/vwo

Profielkeuze 2014-2015. M. van den Bremer, decaan bovenbouw havo/vwo Profielkeuze 2014-2015 M. van den Bremer, decaan bovenbouw havo/vwo Inrichting tweede fase 4 havo 4 vwo 5 havo 5 vwo 6 vwo Opbouw vakkenpakket havo en vwo algemeen deel profieldeel vrij deel Het algemene

Nadere informatie

EXAMEN INSTRUCTIE 2013 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL/KBL

EXAMEN INSTRUCTIE 2013 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL/KBL EXAMEN INSTRUCTIE 2013 voor eindexamenkandidaten VMBO-4 BBL/KBL Oosterlicht College Vianen Inhoud: Voorbereiding Examen op de computer Examenroosters Ziekte Uitsluiting Tijdens het examen: Op tijd Te laat

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie Opdracht 1, module 4, les 2 Tijdens hun puberteit maken kinderen verschillende veranderingen door en moeten zij keuzes maken die belangrijk zijn voor hun toekomst. Daarbij hebben

Nadere informatie

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk VO/OK/2003/53723 Uw kenmerk Onderwerp tweede fase havo/vwo 1.Inleiding In het algemeen

Nadere informatie

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TL HAVO - VWO

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TL HAVO - VWO ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TL - cursus 2014-2015 1 Algemeen deel van het PTA TL// Op de TL, het en het bestaat het totale onderwijspakket uit de volgende vaste onderdelen:

Nadere informatie

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

Onderwerp Kenmerk datum Oefenen met invoeren N-term in CitoTester CEVO 08.0320 5 maart 2008

Onderwerp Kenmerk datum Oefenen met invoeren N-term in CitoTester CEVO 08.0320 5 maart 2008 Muntkade 8 3531 AK Utrecht Postbus 8128 3503 RC Utrecht tel. 030 2840700 fax. 030 2840709 e-mail: info@cevo.nl De scholen die deelnemen aan de digitale centrale examens algemene vakken BB 2008 t.a.v. de

Nadere informatie

Bevorderingsnormen H.N. Werkman College VMBO Onderbouw 2015-2016

Bevorderingsnormen H.N. Werkman College VMBO Onderbouw 2015-2016 H.N. Werkman College - bevorderingsnormen VMBO Onderbouw 5-6 Bevorderingsnormen H.N. Werkman College VMBO Onderbouw 5-6 leerjaar, leerjaar Algemeen. Aan het eind van het schooljaar beslist het docententeam

Nadere informatie

EXAMENPROGRAMMA S VMBO MAATSCHAPPIJLEER EN KUNSTVAKKEN I

EXAMENPROGRAMMA S VMBO MAATSCHAPPIJLEER EN KUNSTVAKKEN I EXAMENPROGRAMMA S VMBO MAATSCHAPPIJLEER EN KUNSTVAKKEN I De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, ingesteld bij wet van 15 mei 1997 (de Wet op de Onderwijsraad). De Raad adviseert, gevraagd

Nadere informatie

Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015

Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015 Kiezen.. voor een sector en uitstroomprofiel voor de MAVO schooljaar 2014-2015 1 INHOUD Blz. 3 Inleiding Blz. 4 Wat wil je? Blz. 4 Blz. 6 Op onze school bieden we 3 sectoren aan Samengevat Blz. 7 Vakkenpakketten

Nadere informatie

Leerlingen basisberoepsgerichte leerweg van het

Leerlingen basisberoepsgerichte leerweg van het Een jaar geleden deed het Dongemond college te Raamsdonksveer mee aan de pilot om het centraal schriftelijk examen met behulp van de computer af te nemen. Johan Akkermans beschrijft de organisatie en maakt

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Examenstof van centraal examen en schoolexamen 7 2 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 8 Domein A: Leesvaardigheid

Nadere informatie

EXAMEN HAVO/VWO 2015

EXAMEN HAVO/VWO 2015 EXAMEN HAVO/VWO 2015 Waarom examen? niveaubewaking school, overheid, vervolgopleidingen kwaliteitsbewaking school, overheid, inspectie 15 december 2014 examen 2 Onderdelen examen Schoolexamen (SE) organisatie

Nadere informatie

Gemeenschappelijk deel (1920 slu, was 1960) Nederlands 480 Engels 400 2 e moderne vreemde taal *) 480

Gemeenschappelijk deel (1920 slu, was 1960) Nederlands 480 Engels 400 2 e moderne vreemde taal *) 480 BIJLAGE Tabel 1: profielen vwo Gemeenschappelijk deel (1920 slu, was 1960) Nederlands 480 Engels 400 2 e moderne vreemde taal *) 480 maatschappijleer 120 lich. opvoeding 1 160 ckv 1 óf kcv 160 anw 120

Nadere informatie

Algemene uitleg door 2College Durendael

Algemene uitleg door 2College Durendael Algemene uitleg door VMBO algemeen VMBO, hoe is het ontstaan en waarom? Met de invoering van het VMBO in 1999 wilde toenmalig staatssecretaris van Onderwijs, mevr. T. Netelenbos (PvdA) de instroom in het

Nadere informatie

Sectoren - bovenbouw vmbo

Sectoren - bovenbouw vmbo LifeTech College Sectoren - bovenbouw vmbo 2016-2017 Locatie Oude Bossche Baan Het Stedelijk College Eindhoven Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

3 Basisberoepsgerichte leerweg 3 Kaderberoepsgerichte leerweg

3 Basisberoepsgerichte leerweg 3 Kaderberoepsgerichte leerweg Voorlichting klas 3 3 Basisberoepsgerichte leerweg 3 Kaderberoepsgerichte leerweg Programma Inleiding Programma 3 VMBO Bevorderingsnormen en tijdpad Vakkenkeuze en examen 4 VMBO Doorstroming en leerwegen

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ECONOMIE HAVO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ECONOMIE HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ECONOMIE HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal

Nadere informatie

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Rapport Meer materiaal en meer kennis over

Nadere informatie

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Film bekijken? Scan met Layar! vmbo-theoretisch leerweg (tl) havo, atheneum, atheneum+ 900 leerlingen Uit de kunst! Ongeveer 900 leerlingen komen elke dag naar

Nadere informatie

Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit.

Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit. Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit. Mededelingen Overgangsrichtlijnen van klas 2 naar 3; Determinatie: keuze kader-, basis beroepsgerichte Leerweg; of gemengde Leerweg. Zorg

Nadere informatie

Deze informatie maakt deel uit van de Septembermededeling van het College voor Examens (zie Examenblad.nl).

Deze informatie maakt deel uit van de Septembermededeling van het College voor Examens (zie Examenblad.nl). Engels - vmbo : vakspecifieke informatie centraal examen 2014 Deze informatie maakt deel uit van de Septembermededeling van het College voor Examens (zie Examenblad.nl). alle leerwegen: BB, KB en GL/TL

Nadere informatie

Informatieavond 25 november 2015. doorstroom voor 2 vmbo basis en kader

Informatieavond 25 november 2015. doorstroom voor 2 vmbo basis en kader Informatieavond 25 november 2015 doorstroom voor 2 vmbo basis en kader Onderwerpen Doorstroom Vernieuwing VMBO Keuzes Aanbod van 2College Durendael Leerjaar 3 Begeleiding en procedure profielkeuze Doorstroommogelijkheden

Nadere informatie

maak kennis met Het College voor examens

maak kennis met Het College voor examens maak kennis met Het College voor examens College voor Examens 030 28 40 700, info@cve.nl Postbus 315, 3500 AH Utrecht www.cve.nl Het is enorm belangrijk dat de focus altijd gericht blijft op de leerling

Nadere informatie

Programma voor vanavond

Programma voor vanavond MARIS COLLEGE Programma voor vanavond Rekentoets 2016 Vernieuwing examenprogramma s VMBO Keuzes bij overgang van 2 e naar 3 e leerjaar Keuze van het niveau Keuze van de afdeling (kader en gemengd) Keuze

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015 FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 2013 College voor Examens, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING

ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING ALGEMEEN DEEL VAN HET PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING HAVO cursus 2014-2015 1 Algeme deel van het PTA HAVO/ Op het HAVO het bestaat het totale onderwijspakket uit de volgde vaste onderdel: e gemeschappelijk

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN FRANS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN FRANS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN FRANS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau

Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau Schoolportretten bij onderzoek naar examens in extra vakken / vakken op een hoger niveau Colofon: Dit is een uitgave van het ministerie van OCW, directie Voortgezet Onderwijs Coordinatie: Muriel Cluitmans

Nadere informatie

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT Utrecht, maart 2008 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding en probleemstelling 5 2 Resultaten basisonderwijs 7 2.1 Representativiteit

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN SCHEIKUNDE VWO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN SCHEIKUNDE VWO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN SCHEIKUNDE VWO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal

Nadere informatie

OVERGANGSNORMEN. LEERWERKHUIS (bovenbouw vmbo)

OVERGANGSNORMEN. LEERWERKHUIS (bovenbouw vmbo) OVERGANGSNORMEN LEERWERKHUIS (bovenbouw vmbo) Overgangsnormen van VMBO 3 naar VMBO 4 BBL en KBL 1. De vakken per afdeling: Handel en Verkoop Verzorging Uiterlijke Verzorging Sport Dienstverlening en Veiligheid

Nadere informatie

zorg en welzijn Voorbeeld van een grote opdracht:

zorg en welzijn Voorbeeld van een grote opdracht: zorg en welzijn vmbo sport & dienstverlening mogelijkheden binnen de sector zorg en welzijn is de leerroute sport & dienstverlening. In de directe omgeving is Kollum de enige vmbo- sportief en sociaal

Nadere informatie