Medische Basiskennis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Medische Basiskennis"

Transcriptie

1 Medische Basiskennis

2 Medische Basiskennis Frans Verstappen Vierde druk Boom Lemma uitgevers Den Haag 2012

3 Inhoudsopgave Inleiding 17 1 Celbiologie Inleiding Aantal en soorten cellen Cellen in organen Veroudering DNA en genen Opbouw van het hoofdstuk Algemene bouw en functie van een cel De cel en zijn omgeving Cel, weefsel en orgaan Stofwisseling Stoffen: anorganisch versus organisch Afmetingen van de cel en zijn onderdelen De celfuncties vergeleken met die van een fabriek Het celmembraan De celkern De celorganellen Het celskelet en de celbewegingen Onderzoekstechnieken: atomen en moleculen Krachten tussen atomen Materie: massa en energie De elementen Krachten tussen atomen Organische stoffen Eiwitten Koolhydraten Vetten Nucleïnezuren Celdeling Inleiding De celcyclus Regulatie van de celdeling DNA-replicatie Meiose en genetische recombinatie Epiloog 62 2 PATHOLOGIE (ziekteleer) Inleiding Geschiedenis Diagnostisch onderzoek Specialisatie van de behandelend arts Ontwikkeling van de preventieve geneeskunde Opbouw van het hoofdstuk: hoofd groepen van ziektemechanismen Genetische afwijkingen Overerving: dominante en recessieve genen Chromosoomafwijkingen Multifactoriële aandoeningen 67 5

4 medische basiskennis Kanker Polymorfisme Micro-organismen als ziekteverwekker Bacteriën Virussen Overige micro-organismen en parasieten Traumatische beschadiging Oorzaken Wondkenmerken Stoornissen van de homeostase Homeostase als fenomeen Stoornis van de doorbloeding Overige stoornissen van de homeostase Tumoren Goedaardig en kwaadaardig Soorten kanker Carcinogenen en mutatie Prognose en verloop Mogelijkheden tot preventie Ontsteking Algemene kenmerken Lontmechanismen Regelmechanismen Fagocytose Algemene verschijnselen van een ontsteking 85 3 IMMUNOLOGIE Inleiding De betrokkenheid van het immuun systeem bij ziekten Kernbegrippen in de immunologie Infectieziekten Besmettingswegen Opbouw van het hoofdstuk Evolutie van het immuunsysteem Randvoorwaarden in de evolutie Organische stoffen en DNA De genetische code Signaalmoleculen Antigene eigenschappen Doel van kennis van de evolutie Antistoffen en B-lymfocyten B-lymfocyten en lymfoïde weefsel Op elk slot (antigeen) past slechts één sleutel (antistof) Weefseltypering Embryologische ontwikkeling van B-lymfocyten Chemische reacties van antigeen-antistof complexen Indeling van de antistoffen in klassen T-lymfocyten T-lymfocyt en de thymus T-helpercel en aids Functie van de T-helpercel Cytotoxische T-lymfocyt Deactivering van het immuunsysteem Actieve en passieve immuniteit Ontsporingen van het immuunsysteem Auto-immuunziekten Allergie Onderdrukking van het immuunsysteem Algemeen overzicht Het natuurlijke immuunsysteem Het adaptieve immuunsysteem 113 6

5 inhoudsopgave 4 SUIKERSTOFWISSELING; SUIKERZIEKTE (diabetes mellitus) Inleiding Twee vormen van diabetes mellitus Wat is er aan de hand bij suikerziekte? De betekenis van suiker voor het lichaam Wat is suiker? Suikerhormonen Opbouw van het hoofdstuk Suikerhuishouding Glucose Insuline Glucagon Adrenaline Glucocorticoïden Kwetsbaarheid van de insulinefunctie Invloed van insuline op de eiwiten vethuishouding Acute stoornissen in de suiker huishouding Hypoglycemie Hyperglycemie Complicaties van suikerziekte op de lange termijn Processen bij een chronisch verhoogde glucoseconcentratie Micro-angiopathie Neuropathie Macro-angiopathie en hypertensie Suikerziekte: type 1 en type Type 1 (vroeger ook wel getypeerd als insuline-afhankelijke diabetes mellitus, maar nu niet meer opportuun omdat tegenwoordig ook veel type 2 diabetes patiënten met insuline behandeld worden) Type 2, (insuline-resistente diabetes mellitus) Zwangerschapsdiabetes Zorgaspecten van suikerziekte Leeftijd Toediening van insuline Risico op hypoglycemie-aanvallen Angst voor late complicaties Coping en coördinatie van de zorg Casuïstiek BLOEDSOMLOOP; HARTFALEN Inleiding Eigenschappen van de bloedsomloop Moeheid als eerste symptoom bij hart falen Hoofdoorzaak van hartfalen Doodsoorzaak nummer één Opbouw van het hoofdstuk Bouw en functie van hart en bloeds omloop Ligging van het hart Bouw van het hart Hartactie Prikkelsysteem Drukveranderingen in het hart Bloeddruk Bloedverdeling over het bloedvatensys teem Hartminuutvolume Rol van zenuwstelsel en hormoonstelsel Weefseldoorbloeding Pathofysiologie van hartfalen Oorzaken van hartfalen 153 7

6 medische basiskennis 5.5 Behandeling van hartfalen De patiënt met hartfalen Casuïstiek: acute longembolie Pathofysiologie Verschijnselen Medisch onderzoek en behandeling Herstel en nabehandeling Publicatie Samenvatting ADEMHALING; LONGEMFYSEEM Inleiding Celademhaling Ademgassen Gastransport Longventilatie COPD Opbouw van het hoofdstuk Bouw en functie van de longen Adembeweging Luchtwegen Gasuitwisseling Longcirculatie Gastransport Ademhalingsregulatie Chronische obstructieve longaandoening (COPD) Pathogenese Symptomen en diagnostiek Behandeling Epidemiologie Longtransplantatie Casuïstiek Chronische luchtweginfectie Chronische bronchitis Conclusie SPIJSVERTERING; DIKKEDARM- KANKER Inleiding Een lange buis voor de voedselverwerking Darmcellen zijn kwetsbaar voor de ontwikkeling van kanker Opbouw van het hoofdstuk Functies van het spijsverteringsstelsel Beweging (motoriek) Vertering (digestie) Opname (absorptie) Onderdelen van het spijsverteringsstelsel Mond- en keelholte (pharynx) Slokdarm (oesophagus) Maag (gastrium) Dunne darm (intestinum tenue), alvleesklier (pancreas) en galblaas (vesica fellea) Lever (hepar) Dikke darm (colon) Functiestoornissen van het spijsverterings stelsel Keel en slokdarm Maag Dunne darm Alvleesklier Galblaas Dikke darm Ileus ( acute buik ) Kanker Epidemiologie Turnover van darmepitheel 197 8

7 inhoudsopgave Carcinogenese Rol van genen in de ontwikkeling van kanker Behandeling en verzorging van de kankerpatiënt Verschillende stadia in het kankerproces Incidentiegegevens naar onderdeel van maagdarmkanaal, geslacht en leeftijd Diagnostische aspecten Behandelingsaspecten Verzorgingsaspecten Prognose Casuïstiek: prikkelbare darm UITSCHEIDING; NIERFALEN Inleiding Zuiveren van bloed Tijdelijk zonder nierfunctie Uitscheiding Opbouw van het hoofdstuk Bouw en functie van de nier Filtratie Reabsorptie Concentratiegradiënt Secretie en synthese Hormoonproductie Nierfalen Acute nierinsufficiëntie Chronische nierinsufficiëntie Kunstmatige dialyse Klassieke dialyse Peritoneale dialyse Prognose van de dialysepatiënt Hemodialyse en niertransplantaties in de gezondheidszorg SKELET; REUMA Inleiding Skeletmateriaal: bot, kraakbeen en bindweefsel Celtypen en materiaaleigenschappen Steunweefsel in zachte organen Reuma Opbouw van het hoofdstuk Steunfunctie: van molecuul tot compleet lichaam Celskelet Weefselskelet: vezels en grondsubstantie Differentiatie en specialisatie van steunweefsel Vorming en afbraak van bot Gewrichten Embryonale ontwikkeling van gewrichten Bewegingsvrijheid Schokabsorptie Smering Kapselfuncties Artrose Reumatoïde artritis Ziekteproces Epidemiologie Verloop van de ziekte Immunologische aspecten Behandeling Casuïstiek 240 9

8 medische basiskennis 10 ZENUWSTELSEL; BEROERTE Inleiding Hersenen: moeilijk te doorgronden Zintuigen en spieren: automatisme versus aandacht Pijngewaarwording en reflexen De geest Beroerte Opbouw van het hoofdstuk Bouw van het zenuwstelsel Inleiding: vergelijking tussen mens en dier Beschrijving van de bouw van het zenuwstelsel Functies van het zenuwstelsel Inleiding: vegetatief en animaal Vegetatieve zenuwstelsel Grote hersenen (cerebrum) Kleine hersenen (cerebellum) Hersenstam (truncus cerebri) Ruggenmerg (medulla spinalis) Betekenis van het zenuwstelsel voor lichaam en geest Bouw en functie van de zenuwcel (neuron) Zenuwsignaal: een elektrisch proces Signaaloverdracht: een chemisch proces Vormen en afmetingen van neuronen Plasticiteit Bijzondere aspecten Cerebrovasculair accident (CVA) Inleiding Epidemiologie Risicofactoren Symptomatologie Behandeling Casuïstiek BEWEGING; MOBILITEITS- STOORNISSEN Inleiding Automatische piloot Oorzaken van stoornissen in de mobiliteit Gevolgen van een beperkte mobiliteit Opbouw van het hoofdstuk Ontwikkeling van de motoriek Reflexen Sensomotoriek Psychomotoriek Evenwicht Inleiding Evenwichtsorgaan Ogen Proprioceptieve zintuigen Coördinatievermogen Spieren Pezen, beenderen en gewrichten Motoneuronen Bewegingsprogramma Bewegingscoördinatie Betekenis van het evenwicht tijdens bewegen Uithoudingsvermogen Inleiding Betekenis van de zuurstofvoorziening Moeheid, vermoeidheid en fitheid Valrisico Hoogtevrees Valangst Risicohomeostase

9 inhoudsopgave 11.7 Begeleiding van mobiliteitsproblemen in de gezondheidszorg Casuïstiek Spierkramp Letsels Spierkater Kenmerken Casuïstiek Hobby s Werk Familie Faillissement STRESS, VERMOEIDHEID EN BURN-OUT Inleiding Plaats van dit hoofdstuk Stress Vermoeidheid Burn-out Opbouw van het hoofdstuk Lichaam en geest Historie De evolutie en de functies van het emotionele brein Computationele verwerking van informatie en cognitieve controle Prestatie en vermoeidheid Fysieke en mentale belasting Belasting en belastbaarheid Stress Omschrijving Persoonlijkheid Psychosomatische klachten Psychobiologisch evenwicht Homeostase Fysiologische regelsystemen en stress Gevoel en gevoelens Burn-out Energie VERSLAVING; ALCOHOLMISBRUIK Inleiding Het gebruik van alcoholische dranken Categorieën van alcoholgebruikers Dosis-afhankelijkheid Chronisch alcoholgebruik en gezondheid Opbouw van het hoofdstuk De invloed van alcohol op het zenuwstelsel Alcohol als product van de natuur Eigenschappen van alcohol Alcohol en zenuwce Hypothese over het werkings mechanisme van alcohol op de hersenen De stofwisseling van alcohol De plaats van alcohol in de voedselconsumptie De functie van de lever in de stof wisseling van alcohol Van alcohol naar azijnzuur De levercapaciteit voor de alcoholverwerking De energiewaarde van alcohol Alcohol verstoort de verwerking van andere stoffen Alcohol en voeding Het effect van alcohol op de voedselconsumptie

10 medische basiskennis Beschadiging van het darmstelsel Diagnostiek en behandeling Alcohol en orgaanafwijkingen Lever Alvleesklier (pancreas) Spijsverteringsstelsel Hart en bloedvaten Zenuwstelsel Foetaal alcoholsyndroom Alcoholproblemen Alcoholmisbruik en dorst Alcoholzucht (craving) Alcoholtolerantie Alcoholafhankelijkheid en alcoholabstinentie Casuïstiek STEMMINGSSTOORNISSEN; DEPRESSIE Inleiding Depressie: aandoening of bijverschijnsel? Depressie: behandeling met medicijnen of psychotherapie? Opbouw van het hoofdstuk Klinische verschijnselen Depressie in de Oudheid Symptoomcategorieën Specificaties van symptomen Classificatie van depressie Epidemiologie Randvoorwaarden bij het epidemiologische onderzoek Onderzoekspopulaties Bijzondere bevindingen Verloop Kwetsbaarheidsmodel Depressie-concept Erfelijkheid Persoonlijkheid Neurotransmitters en hormonen Limbisch systeem Neurotransmissie Werking van medicijnen Werking van een slaapkuur Werking van psychotherapie Therapie Inleiding Medicijnen Psychotherapie Elektroconvulsieve therapie (ECT) Synthese SYNDROOM VAN DOWN (trisomie 21) Inleiding Mongooltje Trisomie Geestelijke ontwikkeling Opbouw van het hoofdstuk Mechanisme van chromosoomafwijkingen Celdeling Ontwikkeling van de eicel Bijzondere vormen van het syndroom van Down Prenatale diagnostiek Risico-zwangerschap Vlokkentest en vruchtwaterpunctie Screeningstest

11 inhoudsopgave 15.4 Uiterlijke kenmerken Herkenning bij de geboorte Hoofd en lichaamsvorm Motoriek Zwakzinnigheid Afwijkingen van organen Team van specialisten Hart Keel, neus en oren Ogen Maag en darmen Schildklier Skelet en tanden Voortplanting Immuunsysteem en kanker Neurologische en psychiatrische stoornissen ONTWIKKELING EN GROEI Inleiding De bevruchte eicel Het leven in de baarmoeder De hulpeloosheid van de pasgeborene Ontwikkeling en groei naar volwassenheid De ontwikkeling van het embryo De bevruchting van de eicel Van bevruchte eicel tot compleet embryo (0 tot 8 weken) De foetale fase en de geboorte Kenmerken van de lichaamsgroei Veranderingen van weefsel tijdens de groei Veranderingen na de geboorte Het eerste levensjaar Ademen, drinken en ontlasten Ontwikkeling van de motoriek Ontwikkeling van de taal Ontwikkeling van emoties en cognitieve functies Ontwikkeling en groei van peuter tot puber Lengte en gewicht Motoriek en conditie Emotionele en cognitieve ontwikkeling Puberteit en adolescentie Lichamelijke veranderingen Op zoek naar de eigen identiteit VEROUDERING Inleiding Hoe oud wordt de mens? Ouder worden of veroudering? Lichamelijke versus geestelijke processen Gezondheid en welzijn Theorieën over veroudering Inleiding Verschillen in levensduur (levensverwachting) tussen diersoorten Waardoor veroudert een organisme? Conclusie Ouderdomsaandoeningen Inleiding Bloedvaten Bloed Hart Longen Maagdarmstelsel Nieren en urinewegen Immuunstelsel

12 medische basiskennis Hormoonstelsel Hersenen en zenuwen Bewegingsapparaat Zintuigen Huid Sterven Inleiding Acute dood Ziekbed Palliatieve sedatie en euthanasie 457 Boekenlijst 459 Register 465 Verklarende woordenlijst 477 Over de auteur

13 Voorwoord bij de 4 e druk Het doel van dit boek, een algemeen inzicht in en overzicht van medische kennis in begrijpelijke taal aan te reiken, is bij het samenstellen van de vierde druk als uitgangspunt gehandhaafd. Er zijn in zeven jaar ongeveer exemplaren verkocht, voornamelijk in paramedische studierichtingen van het hoger beroepsonderwijs. Met dat resultaat ben ik tevreden, temeer daar de promotie van dit boek door de uitgever uitsluitend in het hbo heeft plaatsgevonden. Ikzelf ben van mening dat (onderdelen van) het boek ook geschikt is voor de examenklassen van het voortgezet onderwijs in het profiel Natuur en Gezondheid, en voor de eerste studiejaren van de universitaire studie geneeskunde. De reden voor deze brede inzet van het boek is de integrale benadering van de kennisstof. Met integraal wordt de samenhang van de kennis onderdelen van de specialistische vakgebieden binnen de geneeskunde bedoeld. Die samenhang ontbreekt in het reguliere onderwijs, dat immers is opgedeeld in afzonderlijke vakgebieden. Misschien lukt het sommige briljante studenten wel om die samenhang zelf aan te brengen. Docenten zijn vrijwel zonder uitzondering monodisciplinair opgeleid en verwijzen bij vakoverstijgende vraagstukken naar hun collega s van de betreffende disciplines. Ook de toetsing en dus de bestudering van de leerstof door de studenten vindt monodisciplinair plaats. Daarom ben ik enigszins verrast dat zoveel docenten dit boek ontdekt en vervolgens geschikt bevonden hebben om het te gebruiken voor hun onderwijs. Blijkbaar wordt de integrale benadering van de kennisstof als een meerwaarde beschouwd. Dat is me overigens ook vaak verteld door geïnteresseerde leken die het boek gebruiken als naslagwerk. Het boek is allesbehalve een encyclopedie, want het is verre van compleet. Maar het geeft wel enig inzicht in verwante medische vraagstukken en dus begrip van klachten en ziekteverschijnselen en mogelijkheden van behandeling. Gezien bovenstaande toelichting is het duidelijk dat de actualisering van dit boek niet tot grote aanpassingen heeft geleid. Basiskennis op het gebied van vakken zoals anatomie, fysiologie en pathologie verandert niet. Die basiskennis staat al vele decennia vast en heeft de toets van wetenschappelijke kritiek weten te doorstaan. Ik heb veel relevante vakliteratuur doorgenomen en er zijn weinig vernieuwende inzichten. Uitzondering vormen de inleidende hoofdstukken over celbiologie en vooral immunologie, die nog volop in ontwikkeling zijn, maar ook daar is de aanvulling beperkt gebleven. Het doel van dit boek is immers basiskennis en niet uitbreiding met op zich interessante deelgebieden. Wat wel sinds het verschijnen van de eerste druk in 2004 is veranderd, is de ontwikkeling van de gezondheidszorg. Wanneer een nieuwe behandeling betere resultaten geeft dan de bestaande, vindt algemene invoering plaats. Voorbeelden zijn de pacemaker met cardioverter defibrillator bij patiënten met hartritmestoornissen én een hoog risico op hartstilstand, en de knieprothese bij ernstige artroseklachten. Er is ook een ontwikkeling om de patiënt zelf in te schakelen bij zijn behandeling, zoals het 15

14 monitoren van het bloedsuikergehalte en van de bloedstollingstijd door handzame apparaatjes. In de geestelijke gezondheidszorg wordt bij de behandeling steeds meer gebruikgemaakt van internet, zoals het uitvoeren van tests en het consulteren van een expert. Ook op het gebied van preventie staat de ontwikkeling niet stil, zoals de inschakeling van optometristen en audiologen voor metingen van gezichtsscherpte en gehoor en nieuwe screeningsprogramma s voor darmkanker en erfelijke aandoeningen. Relevante informatie over nieuwe ontwikkelingen in de gezondheidszorg is opgenomen in de betreffende hoofdstukken. De belangrijkste aanvulling is de opname van casuïstiek aan het einde van een aantal hoofdstukken. Dit is gebeurd op verzoek van gebruikers van het boek. Ik kan me daar prima in vinden, want ik heb zelf verbaasd gestaan over sommige gezondheidsperikelen die niet direct verklaarbaar waren. Medische Basiskennis is afgestemd op veel voorkomende aandoeningen die zich vooral aan het einde van leven zich manifesteren. De bijbehorende beperkingen en klachten gaan gepaard met inboeting van de kwaliteit van leven. In vroegere tijden was daarvan nauwelijks sprake omdat de levensverwachting veel korter was. Honger (voedseltekort), infectieziekten (epidemieën) en geweld (oorlogen) waren de oorzaken van vroegtijdig overlijden. Het overlevingsbeginsel van de natuurlijke selectie survival of the fittest, gedocumenteerd in de evolutietheorie, is tegenwoordig nauwelijks nog van toepassing. De globalisering van de samenleving door de toegenomen mobiliteit, de onbegrensde communicatiemogelijkheden en de groei van de economie leidt tot nieuwe uitdagingen in de gezondheidszorg. Nieuwe ziekteverwekkers met resistentie tegen gangbare antibiotica, de schijnbaar niet te stoppen epidemie van adipositas en de verstoring van natuurlijke ecosystemen zijn voorbeelden van hedendaagse bedreigingen van onze gezondheid. Daar staan nieuwe ontwikkelingen in de geneeskunde zoals gentherapie, stamceltherapie en effectievere geneesmiddelen tegenover. Al deze veranderingen maken het lastig een voorspelling over de ontwikkeling van de gezondheid van de mensheid in de naaste, laat staan verre, toekomst te doen. Ongeveer jaar geleden heeft de start van de culturele evolutie van de mens plaatsgevonden. Toen is de leefstijl van de nomadische jager/verzamelaar geleidelijk overgegaan in die van de nederzettingen met eigen voedselproductie door het veredelen van geschikte planten (granen, rijst, maïs, groenten, fruit) en het fokken van geschikte dieren (runderen, varkens, geiten). De eenvoudige nederzettingen zijn inmiddels steden van miljoenen mensen geworden en de wereldbevolking is toegenomen van naar schatting 5 miljoen in 8000 vóór Christus tot 7 miljard in De gevolgen voor de natuur zijn enorm, zoals blijkt uit de dreigende klimaatveranderingen en de dreigende uitsterving van allerlei vormen van leven. De mens zelf is en blijft een product van de natuur (denk aan de bevruchting van de eicel door een zaadcel) en dus afhankelijk van zijn natuurlijke omgeving (denk aan water, voedsel, lucht). Onder de titel Evolutie en gezondheid wilde ik hierover een nieuw hoofdstuk voor dit boek schrijven, maar het is veel te omvangrijk geworden. Daarom zal het binnenkort als een apart boek worden gepubliceerd. Tot slot zijn op beelden behorende bij de hoofdstukken verzameld, die regelmatig worden ververst. De beelden bestaan uit (kleuren)foto s, grafieken en tekeningen die de leerstof visueel toelichten. Verder is de toetsfunctie nader uitgewerkt door de leerstof onder te verdelen naar clusters van hoofdstukken. Op deze manier is de score op de toets een betrouwbare graadmeter voor de verworven kennis en dus voor de officiële toetsing in het onderwijs. Meerssen, 2012 Frans Verstappen

15 Inleiding Medische Basiskennis (MB) is een ontwikkeld leerstofconcept dat gericht is op het verkrijgen van inzicht in zowel het functioneren van het gezonde lichaam als de biologische mechanismen die ten grondslag liggen aan belangrijke ziekten. Het uitgangspunt van het leerstofconcept vormt de integratie van relevante kennis over belangrijke aandoeningen. Voor allerlei functies in de gezondheidszorg is deze kennis over gezondheid en ziekte zinvol, omdat een gemeenschappelijke kennisachtergrond de wederzijdse communicatie en dus de samenwerking bevordert. Algemeen begrip van klachten en ziekteverschijnselen is bovendien van toepassing in de contacten met patiënten. MB is ontwikkeld om in deze behoefte te voorzien. In de opleiding voor beroepen in de gezondheidszorg wordt de leerstof over gezondheid en geneeskunde doorgaans verdeeld over de traditionele vakgebieden zoals anatomie, fysiologie, pathologie, microbiologie, interne geneeskunde, enzovoort. Deze verdeling doet recht aan de historische ontwikkeling van de geneeskunde, waarin de groeiende kennis tot steeds verdere specialisering heeft geleid. Het gevolg voor de basisopleiding is evenwel dat de hoeveelheid leerstof explosief is toegenomen, zoals blijkt uit handboeken van 1000 en meer pagina s. Een bijkomend gevolg is dat er nauwelijks tijd is ingeruimd om aandacht te besteden aan de samenhang tussen vakgebieden. Door de overdaad aan leerstof komt de student niet veel verder dan geheugentraining op feitenkennis en blijft het verwerven van inzicht achterwege. Hierbij speelt de veelvuldig toegepaste methode van gesloten toetsen met tweeof meerkeuzevragen een sturende rol. Iedereen weet uit eigen ervaring dat van buiten geleerde kennis snel vervaagt. Termen en begrippen worden weliswaar nog langere tijd herkend, maar de betekenis ervan in een nieuwe context kan niet meer worden uitgelegd. Dat lukt pas later in de beroepspraktijk door het opdoen van ervaring in combinatie met na- en bijscholing. Het leerstofconcept van Medische Basiskennis heeft als doelstelling een integraal overzicht van de hoofdzaken over gezondheid en ziekte samen te vatten in een studeerbaar boek van beperkte omvang. Hiertoe zijn de volgende uitgangspunten geformuleerd: De leerstof beoogt een vrij compleet overzicht van gezondheid en ziekte te verschaffen. De leerstof blijft beperkt tot hoofdzaken die noodzakelijk zijn om de (patho)fysiologische mechanismen te kunnen begrijpen. De leerstof van verschillende medisch-biologische vakgebieden wordt zoveel mogelijk integraal beschreven. Deze uitgangspunten hebben geleid tot een opzet waarbij de hoofdstukken zijn verdeeld over vier categorieën: inleidende medisch-biologische vakgebieden, chronische orgaanaandoeningen, geestelijke gezondheidsproblemen en leeftijdkarakteristieke gezondheidsproblemen. 17

16 medische basiskennis De medisch-biologische vakgebieden zijn celbiologie, pathologie en immunologie. Kennis van deze vakgebieden is van fundamentele betekenis om de biologische aspecten van orgaanaandoeningen en geestelijke gezondheidsproblemen te kunnen begrijpen. Enkele voorbeelden: Kennis van de bouw en de werking van een zenuwcel vormt de basis voor het begrijpen van zenuwnetwerken. Geestelijke gezondheidsproblemen zoals depressie en overspannenheid worden in de wetenschap verklaard met behulp van biologische modellen. Zowel de effecten van medicijnen als van psychotherapeutische behandeling zijn hierdoor beter te begrijpen. Kennis van het ziekteverwekkende mechanisme van een bepaalde bacterie of van een type kanker verklaart de mogelijkheden voor behandeling in de gezondheidszorg. Kennis van het immuunsysteem levert inzicht in het proces van belangrijke chronische aandoeningen zoals suikerziekte type 1 en reuma. Deze voorbeelden laten zien dat gezondheid en ziekte uiteindelijk bepaald worden door biologische moleculen en de betrokken cellen. De tweede categorie van hoofdstukken gaat over chronische orgaanaandoeningen. Hiervoor is gekozen om twee redenen. De verschillende orgaansystemen vormen gezamenlijk het menselijk lichaam. De belangrijkste lichaamsfuncties komen daarmee aan de orde, en de combinatie met een chronische aandoening laat zien welke klachten en ziekteverschijnselen het gevolg kunnen zijn in geval van een stoornis. Deze integratie van gezond en ziek is uitgewerkt in de volgende combinaties: stofwisseling suikerziekte, bloedsomloop hartfalen, ademhaling longemfyseem, spijsvertering dikkedarmkanker, uitscheiding nierfalen, steunweefsel reuma, hersenen beroerte, en zintuigen, zenuwstelsel en spieren mobiliteitsstoornissen. Bestudering van deze hoofdstukken geeft een breed beeld van gezondheid en ziekte en daarmee een bruikbaar kader voor inzicht in de organisatie van de gezondheidszorg. De derde categorie van hoofdstukken gaat over geestelijke gezondheidsproblemen. De reden voor het opnemen van deze categorie in een boek over medische basiskennis is eenvoudigweg het (in)directe verband met lichamelijke gezondheidsproblemen. In de beroepsuitoefening van iedere functionaris in de gezondheidszorg speelt dit een rol. De volgende syndromen zijn geselecteerd: stress (overspannenheid), stemmingsstoornissen (depressie), zwakzinnigheid (syndroom van Down) en verslaving (alcoholmisbruik). Deze keuze is bepaald door de hoge impact van deze syndromen op voorzieningen in de gezondheidszorg. Gezien de doelstelling van dit boek ligt ook bij de categorie geestelijke gezondheidsproblemen het accent op de medisch-biologische aspecten. De vierde categorie betreft twee hoofdstukken over leeftijdskarakteristieke gezondheidsproblemen. Het hoofdstuk over ontwikkeling en groei is onderverdeeld in de gebruikelijke fasen vanaf de bevruchte eicel tot de volwassene, waarbij aandacht besteed wordt aan lichamelijke, emotionele en cognitieve aspecten. Het hoofdstuk over veroudering behandelt de theorieën over verouderingsmechanismen, geeft een beknopt overzicht van typische ouderdomsaandoeningen en beschrijft belangrijke aspecten rond het sterfproces. Een van de uitgangspunten van dit boek is inperking van de hoeveelheid leerstof. Daarom zijn allerlei details die belangrijk zijn voor de specialistische vakgebieden weggelaten. Het gaat in dit boek om begripsverwerving van ziektemechanismen en lichamelijke klachten respectievelijk verschijnselen bij de patiënt, en daarvoor volstaat de beschrijving in hoofdlijnen. Het boekconcept kan vergeleken worden met een landkaart waarop alleen de snelwegen en hoofdwegen zijn aangegeven met weglating van de regionale en lokale wegen. De tekst is erg compact geschreven. Dat heeft het voordeel dat het doel snel bereikt wordt, net als afsnijden van een bocht bij een slingerend wandelpad. Maar dat vereist wel extra concentratie, want anders verlies je het pad uit het oog of struikel je over 18

17 inleiding een tak, wat dan meer tijd zal kosten in plaats van minder. In het begin zal blijken dat de tekst na een keer doorlezen nog niet helemaal duidelijk is, laat staan dat de opgenomen kennis volstaat voor tentaminering. Maar door herhaling wordt het inzicht steeds scherper en ontstaat er een duidelijk beeld, als van een puzzel waarvan de stukken op hun plaats vallen. Dat geeft voldoening en zelfvertrouwen voor verdere studie. De vele kleine puzzelstukjes van de afzonderlijke vakgebieden kunnen vervolgens beter geselecteerd en op de goede plaats gelegd worden. 19

18

19 1 Celbiologie 1.1 Inleiding Aantal en soorten cellen Het menselijk lichaam bevat ongeveer (honderdduizend miljard) cellen. De cel is de functionele eenheid van ieder organisme. Dat wil zeggen dat de cellen in feite structuur en functie geven aan het lichaam. Cellen kunnen enorm van elkaar verschillen. Cellen in spieren, darmen, longen en zenuwstelsel zien er door een microscoop volstrekt verschillend uit. Die verschillen in bouw staan natuurlijk in nauw verband met de verschillen in functie. Een spiercel heeft als primaire taak het uitvoeren van bewegingen, een darmcel neemt voedingsstoffen op of scheidt verteringssappen af, een longcel is buitengewoon dun om zuurstof en kooldioxide zo snel mogelijk door te laten en een zenuwcel heeft elektrische eigenschappen om signalen op te wekken en te geleiden. Al deze functies zijn nodig om het totale lichaam te onderhouden. Als één van die functies onvoldoende wordt uitgevoerd, kan het lichaam niet overleven Cellen in organen We vinden het vanzelfsprekend dat ons lichaam één hart, twee nieren, twee benen, tien vingers enzovoort heeft, want zo zijn we nu eenmaal gebouwd. Je staat er nauwelijks bij stil dat alle organen normaal hun werk doen. Pas als een orgaan zijn functie niet meer optimaal uitvoert, bijvoorbeeld door een letsel, een ontsteking of een gestoorde bloedvoorziening, valt het op door het ontstane ongemak. Pas dan beseffen we hoe belangrijk gezondheid is. Ook het herstelproces bij een stoornis wordt uitgevoerd door cellen. Witte bloedcellen maken ziekteverwekkers onschadelijk en ruimen het beschadigde weefsel op. Zogeheten stamcellen gaan zich delen en de dochtercellen ontwikkelen zich vervolgens tot de gespecialiseerde cellen van het betreffende orgaan. Op deze wijze wordt de oorspronkelijke structuur en functie van het orgaan zo goed mogelijk gerepareerd. Dat gaat allemaal vanzelf. Althans, je bent je dat niet bewust. Het is een buitengewoon intrigerend vraagstuk hoe een cel dat allemaal voor elkaar krijgt. Het is toch nauwelijks voorstelbaar dat uit één bevruchte eicel een lichaam van cellen met een grote variëteit aan structuur en functie kan ontstaan? Daarom spreken we over het wonder van het leven Veroudering De mens ontwikkelt zich niet alleen uit één bevruchte eicel tot een volwassen individu, maar hij gaat ook weer dood. Na zijn 20 e jaar treedt het proces van veroudering in en gaat de capaciteit van het lichaam geleidelijk achteruit. Op den duur laat/ laten een of meerdere van de organen het steeds verder afweten, doorgaans ten gevolge van een aandoening. Dat geeft serieuze gezondheidsproblemen. Het verouderingsproces van het lichaam is niet tegen te houden (zie verder hoofdstuk 17). Je kunt je afvra 21

20 medische basiskennis gen waarom (of liever waardoor) de cellen niet eeuwig zo vitaal blijven zoals in de jeugdfase DNA en genen De geheimen van de cel zijn nog slechts gedeeltelijk bekend. Dankzij wetenschappelijk onderzoek met steeds verder ontwikkelde technieken om moleculaire processen te bestuderen, is in de afgelopen decennia grote vooruitgang geboekt. Begrippen als DNA en genen worden in het nieuws op televisie en in de kranten regelmatig gebruikt. De televisie zendt boeiende documentaires over het leven op celniveau uit. Er wordt ruim aandacht besteed aan nieuwe ontdekkingen. Het zogenaamde genenpaspoort van de mens is in 2000 ontrafeld. Dat wil zeggen dat alle erfelijke codes, die opgeslagen liggen in het DNA, ontcijferd zijn. Deze kennis biedt enorme mogelijkheden voor de diagnostiek van aandoeningen met een erfelijke component en geeft inzicht in de mogelijkheden voor behandeling. In de geneeskunde is steeds meer mogelijk. Voorspellingen over de richting van de mogelijkheden zijn vrij duidelijk, maar niet het precieze verloop. Met name ethische en financiële gevolgen zullen de verdere ontwikkelingen mede bepalen Opbouw van het hoofdstuk Het is alleszins wenselijk dat iedere studierichting en beroepsopleiding die enig verband heeft met gezondheid of gezondheidszorg aandacht besteedt aan kennis op het gebied van de celbiologie. De omvang en de diepgang van die kennis is moeilijk aan te geven. Vooral kennis van enkele onderdelen van de scheikunde is wezenlijk voor het begrijpen van de celbiologie. Deze onderdelen worden in de derde paragraaf van dit hoofdstuk behandeld om iedereen in de gelegenheid te stellen de gehele leerstof te begrijpen. Maar eerst worden de algemene bouw en functie van een cel besproken om een algemeen overzicht te verkrijgen. Daarbij komen moleculaire aspecten van de celfunctie automatisch aan de orde. Dan wordt vanzelf duidelijk welke kennis van de scheikunde voor beter begrip noodzakelijk is. De daarna volgende paragrafen gaan over belangrijke aspecten van de celbiologie die samenhangen met het ontstaan van allerlei ziekten. Die kennis verschaft inzicht in de ziekteverschijnselen en in de mogelijkheden van behandeling. Daarmee ben je goed voorbereid in de contacten met zowel patiënten als allerlei beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg. 1.2 Algemene bouw en functie van een cel De cel en zijn omgeving Als we ons een voorstelling willen maken van een cel, dan verwacht je daarbij een zeker beeld. Een cel kun je zien. Niet met het blote oog, want daar is hij te klein voor, maar met behulp van een microscoop. Als je door een microscoop naar weefsel kijkt kun je cellen zien omdat er een membraan om de cel zit. Daardoor onderscheidt de celinhoud zich van zijn omgeving. Dat geeft in het microscopisch beeld een contrastverschil, dat versterkt kan worden door toevoeging van een bepaalde kleurstof die specifiek hecht aan een bepaalde stof in de cel. Het celmembraan is buitengewoon belangrijk voor de cel, want daardoor kan hij zijn eigen processen regelen en uitvoeren en zich dus onderscheiden van zijn omgeving. Als het membraan te veel lekt, is dat funest voor de cel. Elke cel is natuurlijk wel afhankelijk van zijn omgeving. Hij moet aan stoffen kunnen komen die nodig zijn voor zijn eigen bouw en functie. En hij moet afvalstoffen kwijt kunnen, omdat hij anders zichzelf vergiftigt. Een cel kan dus alleen overleven als de omgeving voldoet aan de voorwaarden voor onderlinge interactie. Daartoe moet de waterige omgeving van de cel vrij constant van samenstelling zijn, waarin alle benodigde stoffen aanwezig zijn. Dit verschijnsel van een vrij 22

HOOFDSTUK 1: CELLEN VAN ONS LICHAAM

HOOFDSTUK 1: CELLEN VAN ONS LICHAAM HOOFDSTUK 1: CELLEN VAN ONS LICHAAM Cellen, weefsels en organen (grondig lezen) Cellen: Organen: Weefsel: kleinste functionele eenheden van ons lichaam zeer uiteenlopende morfologie (=vorm/bouw) die samenhangt

Nadere informatie

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41 3 1 Functionele morfologie van de cel 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 2.1 Bouw en functie van het eenheidsmembraan 10 2.2 Overzicht van de celorganellen

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Les wetenschappen: biologie

Les wetenschappen: biologie Les wetenschappen: biologie 1. De ontdekking van cellen: Vermogen= 0,2mm Lichtmicroscoop= x 1000 Elektronenmicroscoop= x 1000 2. Cellen in relatie met andere organisatieniveaus: Organisme Algemeen Konijn

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie

Anatomie / fysiologie Anatomie / fysiologie O1 week 2 Homeostase Diffusie osmose filtratie FHV2011 / Anatomie & fysiologie periode 1 week 2 1 Bij de mens zit er in verhouding meer water intracellulair dan extracellulair. 10

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Lichaamscellen NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 25 3. Geneesmiddelen 29 - Medicijnen tegen vermoeidheid 30 4. Medisch

Nadere informatie

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten?

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten? INHOUD NATURALIS 1 DEEL 1 ORGANISMEN EN HUN BIOTOOP 15 Hoofdstuk 1 Biotoopstudie van het bos 16 1 Wat is een biotoop? 17 2 Energie is alomtegenwoordig 18 3 Observeren is leren 18 3.1 Leren correct meten

Nadere informatie

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Deelexamen 1 In dit proefexamen worden over de volgende onderwerpen vragen gesteld: opbouw van het menselijk lichaam algemene fysiologie spijsverteringsstelsel ademhalingsstelsel

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Eukaryote cel 7/2/2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie. Team anatomie/fysiologie AFI1. Anatomie / fysiologie / pathologie. Cxx53 1 en 2. Milieu interieur Uitwisseling van stoffen

Anatomie / fysiologie. Team anatomie/fysiologie AFI1. Anatomie / fysiologie / pathologie. Cxx53 1 en 2. Milieu interieur Uitwisseling van stoffen Anatomie / fysiologie Cxx53 1 en 2 Milieu interieur Uitwisseling van stoffen 1 Team anatomie/fysiologie Alfabetische volgorde achternaam Matthieu Berenbroek Jan Borm Simone Egberts Eric van Roon Nol van

Nadere informatie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie Inleiding Wat goed dat je hebt doorgezet naar de volgende cursus! Je wilt dus nog meer te weten komen over hoe je lichaam precies in elkaar zit en hoe het werkt! En dat precies is wat je in deze cursus

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

1) Tot de flexorenvan de knie behoort o.a. A) M Soleus B) M Glutaeus maximus C) M Gastrocnemius D) M Vastus medialis. Vragen les 1 fysiologie

1) Tot de flexorenvan de knie behoort o.a. A) M Soleus B) M Glutaeus maximus C) M Gastrocnemius D) M Vastus medialis. Vragen les 1 fysiologie 1) Tot de flexorenvan de knie behoort o.a. A) M Soleus B) M Glutaeus maximus C) M Gastrocnemius D) M Vastus medialis Vragen les 1 fysiologie 2) Aan de spina iliaca anterior superior (sias) hechten vast:

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies krijg je een dorstsignaal? Ong. 2% Bewerkt door

Nadere informatie

Biologie Hoofdstuk 3 Structuren Binnen Organismen Gerrit van der Stelt

Biologie Hoofdstuk 3 Structuren Binnen Organismen Gerrit van der Stelt Biologie hoofdstuk 3 Paragraaf 3.1 Cellen Celtheorie: Organismen zijn opgebouwd uit cellen, 300 jaar geleden werden cellen voor het eerst waargenomen door Hooke. Antonie van Leeuwenhoek zag als eerste

Nadere informatie

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Thema: Transport HAVO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet - de bestanddelen van bloed kunnen noemen, ingecalculeerd de kenmerken

Nadere informatie

2. mitochondriën leveren de benodigde energie. Eiwit-flagellen zogen voor de beweging van staart

2. mitochondriën leveren de benodigde energie. Eiwit-flagellen zogen voor de beweging van staart Vwo-5 ANTWOORDEN DE CEL OPDRACHTEN Een alvleeskliercel 1 De juiste volgorde is: 8 5 7 3 6 4 2 1 2 Voorbeeld van een juist ingetekende lijn: De lijn begint in de celkern, aangegeven met een m, loopt via

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Examencursus

Voorbereidende opgaven Examencursus Voorbereidende opgaven Examencursus Tips: Maak de volgende opgaven voorin in één van de A4-schriften die je gaat gebruiken tijdens de cursus. Als een som niet lukt, werk hem dan uit tot waar je kunt en

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen: Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid Basisstof 1 Erfelijke eigenschappen: - Genotype: o genen liggen op de chromosomen in kernen van alle cellen o wordt bepaald op moment van de bevruchting - Fenotype: o

Nadere informatie

Bloed, Afweer en Infectieziekten

Bloed, Afweer en Infectieziekten Bloed, Afweer en Infectieziekten Functies Vervoer van stoffen O 2 van longen naar cellen CO 2 van cellen naar longen Voedingstoffen van de dunne darm naar cellen Ureum van de lever naar de nieren Hormonen

Nadere informatie

Medicinale dranken - Chlorophyl

Medicinale dranken - Chlorophyl Medicinale dranken - Chlorophyl Chlorophyl (water) Een wonder van de natuur. Chlorophyl en de balans zuren en base Giffen, schadelijke stoffen en andere milieubelastende stoffen, zoals een onevenwichtige

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden

1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden Paragraaf 5.1 1. Een orgaan waarbij stoffen vanuit het interne milieu naar het externe milieu gebracht worden 2. a) Huid, longen, nieren en lever b) Water c) Huid: zouten, Longen: CO 2, Nieren: Ureum,

Nadere informatie

V5 Begrippenlijst Hormonen

V5 Begrippenlijst Hormonen V5 Begrippenlijst Hormonen ADH Hormoon dat de terugresorptie van water in de nierkanaaltjes stimuleert. adrenaline Hormoon dat door het bijniermerg wordt afgescheiden. Adrenaline wordt ook door zenuwvezels

Nadere informatie

Eencellige en meercellige organismen

Eencellige en meercellige organismen 2 Eencellige en e organismen 2.1 Eencelligen en en Tonen onderstaande microscopische foto s een of een organisme? Kruis aan. 1 2 pantoffeldiertje amoebe 3 4 lever nier 5 6 blauwwier wortel tuinboon Conclusie

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Thema: Inleiding in de biologie & Cellen

Thema: Inleiding in de biologie & Cellen Thema: Inleiding in de biologie & Cellen HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai VWO DOELSTELLINGEN (1) 4V:

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband?

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Bij mensen kan slechts 1 w h i p l a s h a c c i d e n t langdurige pijn en lijden veroorzaken. De anatomie van de hond is fundamenteel gelijk aan

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

4 HAVO thema 2 Cellen EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN

4 HAVO thema 2 Cellen EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN Examentrainer Vragen Cellen onder een microscoop Een leerling krijgt een preparaat van een aantal cellen. Hij gebruikt de kleinste vergroting van een normale schoolmicroscoop om het preparaat te bekijken.

Nadere informatie

VAK: BIOLOGIE METHODE: Biologie voor jou 3VMBO- BK Deel 1 en 2 KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week

VAK: BIOLOGIE METHODE: Biologie voor jou 3VMBO- BK Deel 1 en 2 KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TSG VMBO CURSUSJAAR 205-206 NIVEAU BASIS VAK: BIOLOGIE METHODE: Biologie voor jou 3VMBO- BK Deel en 2 KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x uten per week P periode C code

Nadere informatie

Onderwijsmagazijn Anatomie, fysiologie en pathologie Opleiding Verpleegkundige BOL ~ Generieke fase schooljaar 2012-2013

Onderwijsmagazijn Anatomie, fysiologie en pathologie Opleiding Verpleegkundige BOL ~ Generieke fase schooljaar 2012-2013 Onderwijsmagazijn Anatomie, fysiologie en pathologie Opleiding Verpleegkundige BOL ~ Generieke fase schooljaar 2012-2013 Opleiding Verpleegkundige niveau 4 Generieke opleidingsfase, vanaf groep september

Nadere informatie

Biologie (jaartal onbekend)

Biologie (jaartal onbekend) Biologie (jaartal onbekend) 1) Bijgevoegde fotografische afbeelding geeft de elektronenmicroscopische opname van een organel (P) van een cel. Wat is de belangrijkste functie van dit organel? A. Het transporteren

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct?

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? Biologie Vraag 1 Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? ribosoom en synthese van eiwitten kern en fotosynthese mitochondrion en fotosynthese ribosoom

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1 Anatomie / fysiologie Zenuwstelsel 1 FHV2009 / Cxx56 1+2 / Anatomie & Fysiologie - Zenuwstelsel 1 1 Zenuwstelsel overzicht Encephalon = hersenen Spinalis = wervelkolom Medulla = merg perifeer centraal

Nadere informatie

De eukaryotische cel. Inleiding¹

De eukaryotische cel. Inleiding¹ De eukaryotische cel Bronvermelding: 1 Theorie: Junqueira L.C. en Carneiro J. (2004, tiende druk), Functionele histologie, Maarssen. Uitgeverij Elsevier. Hoofdstuk 3, 'De cel'. 2 Wikipedia, de vrije encyclopedie,

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 1 1. Over de auteurs 1 2. Redactionele verantwoording 1 3 Curriculummodel 1 3 Didactisch concept Basiswerken 1 4

Inhoud. Woord vooraf 1 1. Over de auteurs 1 2. Redactionele verantwoording 1 3 Curriculummodel 1 3 Didactisch concept Basiswerken 1 4 Inhoud Woord vooraf 1 1 Over de auteurs 1 2 Redactionele verantwoording 1 3 Curriculummodel 1 3 Didactisch concept Basiswerken 1 4 1 Cellen en weefsels 1 6 1.1 Kenmerken van het leven 1 7 1.2 De opbouw

Nadere informatie

Declaratiecode Zorgproductcode Lekenomschrijving Totaal bedrag 15A066 020109023 Diagnostiek bij Prostaatkanker 1.070,00 15A077 020109034 Behandeling

Declaratiecode Zorgproductcode Lekenomschrijving Totaal bedrag 15A066 020109023 Diagnostiek bij Prostaatkanker 1.070,00 15A077 020109034 Behandeling 15A066 020109023 Diagnostiek bij Prostaatkanker 1.070,00 15A077 020109034 Behandeling of onderzoek op de polikliniek of dagbehandeling bij Prostaatkanker 570,00 15A130 020110010 Diagnostiek waarbij een

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten Hoofdstuk 1 Meerkeuzevraag 1.1 Meerkeuzevraag 1.2 Meerkeuzevraag 1.3 Meerkeuzevraag 1.4 Meerkeuzevraag 1.5 Meerkeuzevraag 1.6 Meerkeuzevraag 1.7 Waar ligt de lever in de buikholte? A. Boven rechts B. Boven

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Paragraaf 6.1 en 6.2. 2. Osmotische waarde, ph weefselvloeistof, glucosegehalte

Paragraaf 6.1 en 6.2. 2. Osmotische waarde, ph weefselvloeistof, glucosegehalte Paragraaf 6.1 en 6.2 1. Neem de volgende begrippen over in je schrift en geef een omschrijving Homeostase In stand houden van het interne milieu opperhuid Bovenste laag van de huid chitine Koolhydraat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

4. Bereiden 49 - Rekenen 50 - Bereiden 52. 8. Persoonlijke groei 81 - Feedback 82

4. Bereiden 49 - Rekenen 50 - Bereiden 52. 8. Persoonlijke groei 81 - Feedback 82 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 2. Verhelderen van de zorgvraag 25 - Recepten 26 - Zelfzorgvragen 33 3. Geneesmiddelen 39 - Medicijnen tegen

Nadere informatie

BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.10.1

BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.10.1 BIOLOGIE VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.10.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA

VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Thema: Transport VWO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet 5V: blz. 215 t/m

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

MEDISCHE BASISKENNIS INLEIDING HOOFDSTUK 1 2015/2016

MEDISCHE BASISKENNIS INLEIDING HOOFDSTUK 1 2015/2016 MEDISCHE BASISKENNIS HOOFDSTUK 1 INLEIDING 2015/2016 2 INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1 INLEIDING Inhoud: 1:1 inleiding: 1:2 anatomie: 1:3 fysiologie 1:4 topografie. 3 1:1 INLEIDING ANATOMIE FYSIOLOGIE EN PATHOLOGIE

Nadere informatie

Verklarende Woordenlijst

Verklarende Woordenlijst 12 Verklarende Woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Wat zijn de symptomen van het syndroom van Pallister-Killian?

Wat zijn de symptomen van het syndroom van Pallister-Killian? Het syndroom van Pallister-Killian Wat is het syndroom Pallister-Killian? Pallister-Killian syndroom is een syndroom veroorzaakt door een chromosoomafwijking. Kinderen met het syndroom van Pallister-Killian

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 2. De intake 25 - Ernst van de klachten 26 - Het intakegesprek 27 3. Geneesmiddelen 33 - Medicijnen tegen kinderziektes

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 26 3. Geneesmiddelen 31 - Medicijnen tegen griep en verkoudheid 32

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

H.6 regeling. Samenvatting

H.6 regeling. Samenvatting H.6 regeling Samenvatting Zenuwstelsel Het zenuwstelsel bestaat uit: Centrale zenuwstelsel ( bestaat uit: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg Zenuwen Functies van zenuwstelsel: Verwerken

Nadere informatie

Vragen bij paragraaf 3.1

Vragen bij paragraaf 3.1 Vragen bij paragraaf 3.1 1. Organen en orgaanstelsels a) Beenderstelsel/botttenstelsel b) ademhalingsstelsel en bloedvatenstelsel c) Longen, nieren en huid (de blaas is FOUT) d) spier, klier en bloedvatweefsel

Nadere informatie

Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A

Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A Waar biologie de grens met ethiek raakt deel A An Quaghebeur Leraar biologie VLTI - Torhout Vakbegeleider biologie-natuurwetenschappen Bisdom Brugge 1 Waar biologie de grens met ethiek raakt Situering

Nadere informatie

toekomstig te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland. Door de hoofdstructuur worden natuurgebieden aan elkaar verbonden.

toekomstig te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland. Door de hoofdstructuur worden natuurgebieden aan elkaar verbonden. E Ecologische hoofdstructuur Ecologische voedingsmiddelen Ecosysteem Eenjarige plant Effectoren Eicel Eierstokken Eilandjes van Langerhans Eilandtheorie Eileider Eiwitsynthese Een samenhangend netwerk

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Inleiding Mineralisatie in een organisme is het afzetten van kalkzouten (die voornamelijk bestaan uit calcium en fosfaat) in dood of levend weefsel. Mineralisatie of verkalking is essentiëel voor de ontwikkeling

Nadere informatie

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed?

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed? Naam: BLOEDSOMLOOP Bloed Een volwassen persoon heeft 5 á 6 liter bloed. Dat bloed bestaat uit bloedplasma, bloedcellen (rode en witte) en bloedplaatjes. Als bloed een paar dagen heeft gestaan, zakken de

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. Zorgvraag verhelderen 23 - Recepten 24 - Zelfzorgvragen 30 3. Geneesmiddelen 37 - Medicijnen tegen griep en verkoudheid 38 - De

Nadere informatie

Passantentarieven Medisch Centrum de Veluwe Tarieven per 1 januari 2013

Passantentarieven Medisch Centrum de Veluwe Tarieven per 1 januari 2013 019999003 Meerdere dagbehandelingen bij Een infectieziekte 15B928 3.343,25 3.060,85 282,40 019999004 Maximaal 5 verpleegligdagen bij Een infectieziekte 15B929 3.816,23 3.540,83 275,40 019999005 Onderzoek

Nadere informatie

ERFELIJKHEID. 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2

ERFELIJKHEID. 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2 ERFELIJKHEID 1 N i e t a l l e m a a l h e t z e l f d e Afbeelding 17-2 Afbeelding 17-1 Mensen uit elkaar houden vind je vast makkelijker. Toch hebben ook mensen veel meer overeenkomsten dan verschillen.

Nadere informatie

1. Wat is erfelijke informatie en hoe functioneert het?

1. Wat is erfelijke informatie en hoe functioneert het? DNA IN BEWEGING DNA is vooral bekend als de drager van erfelijke informatie, maar hoe is DNA georganiseerd in de cel en hoe verandert deze organisatie in de tijd, oftewel: hoe beweegt het? Met die vragen

Nadere informatie

Cellen en hoe ze werken

Cellen en hoe ze werken XXXX Hoofdstuk 1 Cellen en hoe ze werken Leerdoelen Als je klaar bent met dit hoofdstuk begrijp je: de bouw en functie van cellen (cellen zijn het voornaamste aangrijpingspunt voor de meeste geneesmiddelen);

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Bijlage met informatie. 700045-2-740b

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Bijlage met informatie. 700045-2-740b Bijlage VMBO-KB 2007 tijdvak 2 biologie CSE KB Bijlage met informatie 700045-2-740b De kip en het ei Informatie 1 Uiterlijk kam oog snavel kinlellen Borst P tenen Een witte leghorn Al 7000 jaar geleden

Nadere informatie

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan.

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Herhalingsles Het lichaam Ademhaling Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Als we ademen, stroomt er lucht binnen in ons lichaam. Welke weg legt deze lucht af? Vul het schema aan.

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch Paragraaf 8.1 en 8.2 perifere zenuwstelsel Uitlopers van zenuwcellen buiten de hersenen en het ruggenmerg centrale zenuwstelsel Zenuwcellen en uitlopers in hersenen en ruggenmerg autonome zenuwstelsel

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: Erfelijke informatie in de cel 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst 12 Verklarende woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 Gesteund door EuroGentest, NoE

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie