HARTFALEN. Workshop HA opleiding VUMC April Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts hart- en vaatziekten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HARTFALEN. Workshop HA opleiding VUMC April 2015. Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts hart- en vaatziekten"

Transcriptie

1 HARTFALEN Workshop HA opleiding VUMC April 2015 Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts hart- en vaatziekten (Auteurs: Ester Wesseling/Robert Zegers/Judith Tjin-A-Ton)

2 Voorkomen hartfalen

3 3 Programma cursusdag Inventariseren van de huiswerkopdrachten Kort theorie hartfalen: verschil HF-PEF/HF-REF Casus rode draad: anamnese, LO, DD Behandeling en pathofysiologie Moderne interventiemogelijkheden Acuut hartfalen Organisatie van hartfalen zorg Doel: hartfalen snappen!!

4 4 Huiswerkopdrachten Kernpunten/vragen NHG-standaard hartfalen Waarin wijkt je opleider af van de standaard? Wat vind je daarvan?

5 Theorie 5

6 6 Definitie hartfalen Hartfalen is een complex van klachten en verschijnselen bij een structurele of functionele afwijking van het hart die leiden tot een tekortschietende pompfunctie van het hart. NHG standaard Hartfalen 2010

7 Hoeveel patiënten hebben HF? Prevalentie patiënten per huisartspraktijk 0,8% jaar 3% jaar 10% jaar 20% % bij patiënten >65 jaar met COPD! Incidentie 7:2350 patiënten in huisartsenpraktijk Nieuwe ijsberg van de toekomst (25%??) Cijfers van RIVM 2009/ERGO Rotterdam Mosterd ea. 1999

8 8 Sterfte aan hartfalen Hoge mortaliteit!! Na ziekenhuisopname ivm. hartfalen na 1 jaar: 20% overleden na 4 jaar: 50% overleden 2013: sterfte aan hartfalen, 4136 vrouwen 2625 mannen CBS 2004

9 9 Indeling hartfalen Nieuw ontstaan Acuut of geleidelijk ontstaan Tijdelijk hartfalen Eenmalig of recidiverend Chronisch hartfalen Stabiel, (langzaam) progressief of acuut exacerberend NHG standaard Hartfalen 2010

10 NYHA functionele classificatie; 10 ernst gebaseerd op symptomen bij inspanning Klasse I Klasse II Klasse III Klasse IV geen beperking van het inspanningsvermogen; normale lichamelijke activiteit veroorzaakt geen overmatige vermoeidheid, palpitaties of dyspneu enige beperking van het inspanningsvermogen; in rust geen klachten maar normale lichamelijke inspanning veroorzaakt overmatige vermoeidheid, palpitaties of dyspneu ernstige beperking van het inspanningsvermogen; in rust geen of weinig klachten, maar lichte lichamelijke inspanning veroorzaakt overmatige vermoeidheid, palpitaties of dyspneu geen enkele lichamelijke inspanning mogelijk zonder klachten; ook klachten in rust [American Heart Association 1994; Hunt 2005; NYHA 1999]

11 Diagnostiek hartfalen

12 12 Diagnose hartfalen berust op drie pijlers 1. Klinische symptomen passend bij hartfalen 2. Onderzoeksbevindingen passend bij hartfalen 3. Objectief bewijs voor een structurele of functionele afwijking van het hart in rust. NHG standaard Hartfalen 2010

13 13 Diastolisch/systolisch hartfalen Leg je buurman/vrouw het verschil uit Wat is er pathofysiologisch aan de hand? Welke vorm komt vaker voor? Wat zijn de consequenties voor behandeling of prognose?

14 ESC guideline Heart failure

15 15 Termen bij hartfalen HF-REF Heartfailure with restricted ejection fraction Hartfalen met verminderde ejectie fraction systolisch hartfalen, verouderde term HF-PEF heartfailure with preserved ejection fraction hartfalen met behouden ejectiefractie diastolisch hartfalen verouderde term

16 Indeling hartfalen 16

17 17

18 18 Ejectiefractie Slagvolume (eind diastolisch-eind systolisch vol) Eind diastolisch volume

19 19 LVEF ESC guideline LVEF > 50% is goed/normaal LVEF 35-50% grijs gebied LVEF < 35% HF REF NHG standaard hartfalen LVEF <45% systolisch hartfalen

20 20 HF REF Schade/dysfunctie van de myocyten (ischemie) Slechtere prognose dan HF PEF Excentrische remodeling LV dilatatie Systolisch en diastolische dysfunctie Effect van behandeling op prognose aangetoond Onbehandeld is het progressief agv Meer ischemische events Activatie RAAS systeem en sympathicus

21 21 HF PEF Stijf hart Stijfheid myocyten, dysfunctie endotheel en toename bindweefsel Concentrische remodeling/hypertrofie Diastolische disfunctie: relaxatie, vulling en rek van LV Vaker bij ouderen, vrouwen, hypertensie en boezemfibrilleren Geen behandeling waarvan bewijs op prognose is aangetoond

22 22 Echocardiografie HF-PEF Structurele afwijkingen: LV hypertrofie LA dilatatie Functionele afwijkingen e : verminderde snelheid van relaxatie van het myocard (gemiddeld <9 cm/sec) E/e ratio: verhoogde LV vullingsdruk (>15) Inflow mitralis (restrictief of juist te weinig relaxatie)

23 DE HEER KRAAI Casus bespreking

24 24 De heer Kraai 65 jaar, alleenwonend Onbekende/bagatelliseert Vroeger ober Grand café Klachten: moeheid/onrustig slapen Nachtelijke benauwdheid Voorgeschiedenis: 15jr hypertensie, rookt 20sig/dag Medicatie: Metoprolol 100mg 1dd1, hydrochloorthiazide 50mg 1dd1

25 25 De heer Kraai Vraag 1 Wat valt op aan dit verhaal? DD.? Aanvullende anamnese? Vraag 2 Lichamelijk onderzoek?

26 26 De heer Kraai Anamnese: Geleidelijk in 3 maanden klachten ontstaan Slaapt op 3 kussens + Nycturie Alcohol> Therapietrouw? Familie positief (vader 57jr hartdood) Ibuprofen ivm. jicht Onderzoek: RR 152/96, pols 92 reg. eq. Cor geen souffles, ictus >MCL, CVD normaal 90 kg, 184cm Pulmonaal: basale crepitaties Varices met enkeloedeem

27 Klinische symptomen hartfalen 27

28 28

29 29 Klinische symptomen: Dyspnoe/orthopnoe Perifeer oedeem Chronisch energiegebrek/moe Slaapproblemen Hoesten met opgeven sputum Opgezet abdomen + anorexie Nycturie Verward/Geheugenstoornissen

30 30 Aanvullende anamnese bij hartfalen Mogelijke oorzaken/triggers Angina pectoris Palpitaties à ritmestoornissen Medicatie Risicofactoren (CVRM) Voorgeschiedenis mn. Hart- vaatlijden/operaties/diabetes NHG standaard Hartfalen 2010

31 31 Lichamelijk onderzoek bij hartfalen Algemeen Bloeddruk/pols Overvulling: verhoogde CVD/perifeer oedeem/vergrote lever/ascites Longen: tachypnoe/crepiteren/basale demping Hart: heffende verbrede ictus (>MCL), tachycardie, ritmestoornissen, souffles, derde harttoon NHG standaard Hartfalen 2010

32 Centraal veneuze druk

33 Palpatie van de ictus cordis

34 Derde Harttoon 34

35 4 e harttoon 35

36 36 De heer Kraai Vraag 3. Waarschijnlijkheidsdiagnose? Differentiaaldiagnose?

37 37 Dhr Kraai Vraag 4/5/6. Maak een plan van aanpak voor therapie. Doe je aanvullende diagnostiek? Wanneer start je met de behandeling en waarmee?

38 38 De heer Kraai ECG: Oud infarct X thorax: vergrote Ratio Hb 8.2 mmol/l Chol 7.2 NT-Pro BNP 600 pg/ml Wat draagt bij aan de diagnose, hoe verder?

39 39 Bijdragend aan diagnose hartfalen: Verhoogd NT-ProBNP ECG Bloedonderzoek (oorzakelijk) X-thorax: CTR > 0,5 (tevens uitsluiten pulmonale problematiek) Afwijkingen bevestigd bij hartecho LVEF < 45% of aanwijzingen voor diastolische disfunctie op echocardiogram NHG standaard Hartfalen 2010

40 40 Betekenis aanvullend onderzoek Normaal ECG en normaal NT-ProBNP sluiten hartfalen vrijwel uit! Kans nieuw acuut hartfalen Kans geleidelijk nieuw hartfalen Negatief ECG < 2% 10-14% BNP/NT-proBNP < afkappunt < 4% < 8% NHG standaard Hartfalen 2010

41 41 BNP/NT-proBNP Myocyten produceren natriuretische peptiden Onder invloed van toegenomen wandspanning ANP, BNP/ pro-bnp/ NT-pro-BNP Biomarkers voor hartfalen Verschillende afkappunten afhankelijk van etiologie van hartfalen Obesitas geeft lagere waarden Zorgen voor minder natrium terugresorptie en dus meer diurese

42 42 Algoritme diagnostiek hartfalen Symptomen en verschijnselen passend bij hartfalen Acuut ontstaan Geleidelijk ontstaan ECG, (NT-pro)BNP, evt. X-thorax ECG, (NT-pro)BNP, evt. X-thorax ECG is normaal en NT-proBNP < 400pg/ml Of BNP < 100pg/ml ECG is abnormaal of NT-proBNP 400pg/ml Of BNP 100pg/ml ECG is abnormaal of NT-proBNP 125pg/ml Of BNP 35pg/ml ECG is normaal en NT-proBNP < 125pg/ml Of BNP < 35pg/ml Acuut Hartfalen onwaarschijnlijk echocardiografie Geleidelijk ontstaan Hartfalen onwaarschijnlijk 400 pg/ml NT-proBNP ~ 50pmol/l NT-proBNP 125 pg/ml NT-proBNP ~ 15pmol/l NT-proBNP 100 pg/ml BNP ~ 35pmol/l BNP 35 pg/ml BNP ~ 10pmol/l BNP NHG standaard Hartfalen 2010

43 BEHANDELING HARTFALEN

44 44 Niet-medicamenteuze behandeling Kan goed door POH: Voorlichting (NHG-brieven) Gewichtsbeperking bij overgewicht Zoutarm dieet, vochtbeperking Zuinig met alcohol ( 2 EH/ dag) Stoppen met roken Bewegen Influenzavaccinatie Zelfmonitoring door dagelijks wegen

45 45 Zout in voeding Na-gehalte etiket x 2,5 = zoutgehalte 1g Natrium ~ 2,5 g zout ¾ zout van bewerkte voedingsmiddelen K-zouten bevatten 70% minder Na 1kop soep ~ 2-2,5 g zout 1 diepvriespizza ~ 6 g zout 4 sneeën brood ~ 2 g zout Per dag gemiddeld 9 g zoutinname Advies bij zoutbeperking max 6 g zout

46 PAUZE 46

47 MEDICATIE BIJ HARTFALEN

48 48 Waarom geven we? Diuretica? ACE-remmers? Betablokkers? Aldosteronremmers? Begrijp je het pathofysiologisch?? Vul in op de plaatjes waar jij denkt dat de medicatie werkt

49 Pathofysiologie

50 Waar werkt wat?? 50

51 Pathofysiologie 51

52 52 Pathofysiologie Verminderde cardiac output -> lagere arteriele RR Activatie sympathicus Snellere hartfrequentie perifere vasoconstrictie (adrenaline) Secretie ADH uit hypofyse (vochtretentie nieren) Activatie RAAS door verminderde perfusie nieren Vasoconstrictie Secretie aldosteron (bijnieren) (vochtretentie)

53 53

54 54

55 55

56 Normale autoregulatie Abuelo, NEJM 357;8

57 Normale autoregulatie Abuelo, NEJM 357;8

58 Effect van ACEi of ARB Abuelo, NEJM 357;8

59 Effect van NSAID s Abuelo, NEJM 357;8

60 Effect van de combinatie very low GFR

61 61

62 62

63

64 64 Medicatiestappen hartfalen NYHA II-IV 1. Start met een ACE-remmer/ARB + diureticum geleidelijk optitreren tot patiënt stabiel is. 2. Stop Ca-antagonist (antihypertensivum) 3. Alle stabiele patiënten B-Blokker starten 4. ACE-remmer/ARB en B-Blokker geleidelijk optitreren tot maximaal effectieve of verdragen dosis (Start low go slow!) 5. Eventueel diuretica verlagen of intermitterend toedienen bij stabiele patiënt NHG standaard Hartfalen 2010

65 65 Medicatiestappen hartfalen NYHA II-IV 6. Voeg aldosteronantagonist toe bij onvoldoende effect/persisteren NYHA III-IV ondanks voorgaande stappen. 7. Overweeg digoxine bij AF bij rustfrequentie >80/min of inspanningsfrequentie /min, of persisteren klachten 8. Overweeg nitraten bij persisteren klachten/nycturie 9. Overweeg zuurstof en/of morfine bij dyspnoe/malaise/pijn in acuut stadium en terminale fase NHG standaard Hartfalen 2010

66 66 Theorie Maar werkt het ook in de praktijk??

67 67 ACE remmers CONSENSUS en SOLVD trials (enalapril vs placebo) NNT overlijden uitstellen bij ernstig hartfalen 7 (6mnd)! NNT overlijden mild-matig hartfalen 22 (41 mnd)

68 68 Betablokkers CIBIS, COPERNICUS, MERIT-HF trial NNT 14 bij ernstig hartfalen, overlijden uitstellen (1 jaar) NNT 23 bij mild-matig hartfalen

69 69 Aldosteron antagonisten Spironolacton Elperenon (inspra) RALES studie (spironolacton EF < 35%, NYHA III) NNT 9 overlijden (2 jaar) EMPHASIS

70 70 Optitreerschema ACE-remmer Startdosis Volgende stappen per 2-4 weken Streefdosis/onderhoud Enalapril 2,5 mg 2dd 2x5, 2x10, 2x20mg 10-20mg 2dd Lisinopril 2,5-5mg 1dd 1x5, 1x10, 1x20mg 20-35mg 1dd Tegelijk met lage dosis diureticum starten. 1 a 2 weken na start ACE-remmer: nierfunctie en elektrolyten bepalen. Iedere 2wk dosisverhoging na nierfunctiecontrole. Creatklaring <15ml: ACE stoppen Creatklaring ml/min: ACE halveren + iedere 4 wk dosis> Bij oplopen serumkalium >5,5 mmol/l dosisverhoging uitstellen Na bereiken maximale (haalbare) dosis Na, K en Creat na en vervolgens iedere 6 maanden controleren. NHG standaard Hartfalen 2010

71 71 Diuretica dosering Lisdiuretica Furosemide Bumetanide Thiazide diuretica Hydrochloorthiazide Chloortalidon Startdosis Evt. iv. Toedienen: 20-40mg 0,5-1,0mg 25mg 25mg Streefdosis/onderhoud mg 1-5mg 12,5-100mg 12,5-50mg Start met lage dosis, evt. intraveneus. Meestal lisdiureticum, overweeg thiazide bij prostaathypertrofie. Ophogen tot klinisch vochtretentie verbetert. Daarna dosis verlagen Flexibele zelfdosering overwegen Geen thiazides bij creatklaring <30ml/min NHG standaard Hartfalen 2010

72 72 Optitreerschema Bètablokker Startdosis Volgende stappen per 2-4 weken Streefdosis / onderhoud Bisoprolol 1 dd 1,25mg 1x2,5, 1x5, 1x10mg 10mg 1dd (evt 2dd 5mg) Metoprolol succinaat retard 1 dd 12,5/25mg 1x25, 1x50, 1x100, 1x200mg 200mg 1dd Carvedilol 2 dd 3,125mg 2x 6,25, 2x12,5, 2x25mg Start low, go slow! 25-50mg 2dd Evt. 2dd doseren (betere 24uurs dekking, minder bijwerkingen) Start laagste dosis, per 2-4 weken dosis verdubbelen Hartfrequentie in rust < 50/min: B-blokker niet ophogen. Let op: Vaak eerst verslechtering conditie! NHG standaard Hartfalen 2010

73 Medicamenteuze behandeling van systolisch hartfalen 73 Wanneer toedienen? Altijd toedienen Tenzij contraïndicaties Bij aanhoudende symptomen Stoppen! Welke medicatie: ACE-i of AII/ARB s Bètablokkers Diuretica (indien overvulling) Aldosteron antagonist of ACE +ARB s!?! Digoxine Nitraten Anti-arrhytmica Calcium antagonisten

74 Medicamenteuze behandeling van systolisch hartfalen ACE + AII antagonist/arb niet meer doen 74. Staat nog in standaard ONTARGET (N.Engl J Med 2008; 358: April 10, 2008) Meta Analyse ( jan. 28, 2013, BMJ)

75 75 Statines?? Niet aangetoond effectief bij hartfalen! Deze maand nieuwe publicatie mogelijk toch effect 10% daling 1 e zkh opname NNT jaar lang om 1 zkh opname te voorkomen = 1000 patienten 1 jaar lang.. Geen effect op mortaliteit aangetoond Press release European Atherosclerosis Society, 83 rd Annual Congress, Glasgow, Scotland, UK

76 76 Toekomst Angiotensine-neprilysine-remmer Neprilysine breekt natriuretische peptides af RCT 8442 pat EF< 40 Sacubitril met valsartan 160mg vs enalapril 20 mg/dag Overige medicatie gelijk (betablokkers, spironolacton) Prim maat: overlijden hvz / opname hartfalen Stop 27 mnd: 21,8 vs 26,5% Totale mortaliteit: 17 vs 19,8% N Engl J Med, Mc Murray JJV et al. 2014;371:

77 Heel veel pillen!

78 Behandeling HF PEF 78

79 79 HF PEF Géén studie laat reductie van morbiditeit/mortaliteit zien bij behandeling van diastolisch hartfalen Alleen effect op symptomen/kwaliteit van leven Aanbevolen behandeling: Diuretica: minder vochtretentie (< dyspnoe, < oedemen) Hypertensie behandelen (ACE/B-blokker) Adequate rate-control bij atriumfibrilleren Na myocardinfarct volgens richtlijn behandelen Bij combinatie met systolisch hartfalen conform richtlijn hartfalen behandelen NHG standaard Hartfalen 2010

80 80 Nog even terug naar dhr Kraai Wat voor voorlichting geef je?

81 81 De heer Kraai 5 jaar later Medicatie: Hydrochloorthiazide 1dd25mg, ACE-i 2dd10mg, Bisoprolol 2dd2,5mg Regelmatig jicht Vraag 7: Wat vind je van de medicatie?

82 82 De heer Kraai Buurvrouw belt in paniek: Er is hevige benauwdheid bij dhr. Kraai, in de loop van de nacht ontstaan!!! Vraag ? Visite rijden??

83 83 De heer Kraai Spoedvisite: Onderzoek: Forse kortademigheid Rechtop Hoorbare reutelende ademhaling Geen pob Transpireert fors Vraag 9. Meer weten/vragen of direct 112?

84 84 De heer Kraai RR 146/86 Pols 104/min, regulair/equaal Cor S1S2 geen souffles Pulm over alle velden crepiteren/rhonchi Beide enkels licht pitting oedeem Vraag 10: d.d.?

85 85 Dhr Kraai Ondanks zijn benauwdheid wil patient thuis behandeld worden. Ga je daarmee akkoord? Zo nee waarom niet? Zo ja Hoe ziet je beleid eruit?

86 86 Behandeling acuut hartfalen Lisdiuretica furosemide bumetanide Vaatverwijders Nitraten Zuurstof Morfine Bij veneuze stuwing/vochtretentie mg iv.(max 100mg) 0,5-1 mg iv. (max 4mg per os/iv) Indien RR syst>90mmhg Indien géén obstructief kleplijden Elke 3 minuten sl 0,8-1,6mg tot klachten verbeteren of RR syst<90mmhg Bij hypoxemische patiënten 5-20 l/min tot saturatie >95% bij COPD 2 l/min en tot saturatie >90% Bij onrust, dyspnoe, angst of AP-klachten 2,5-5mg iv bolus, evt. meermalen herhalen NHG standaard Hartfalen 2010

87 87 Geavanceerde behandeling Specialistische medicatie (Ivabradine) (Intermitterend) intraveneus lisdiuretica Kan ook thuis! Niet-medicamenteuze therapie CABG/coronaire stent Klepchirurgie Pacemakers: ICD/Biventriculaire pacemakers Harttransplantatie NHG standaard Hartfalen 2010

88 88 Hartfalen met verminderde ejectiefractie Diuretica + ACE/AII optitreren tot patiënt klinisch stabiel is Voeg Bblokker toe en titreer samen met ACE/AII tot streefdosis/max. dosis die door patiënt verdragen wordt Persisterende klachten of verschijnselen Ja Nee Aldosteronagonist of AII toevoegen Persisterende klachten Ja Nee QRS>120msec? LVEF<35%? Ja Nee Ja Nee Overweeg CRT-P/CRT-D Overweeg digoxine, hydralazine, nitraat, ICD bij LVEF<35% bij overleving >1jr, LVAD, transplantatie Overweeg ICD Geen aanvullende behandeling geïndiceerd Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen CBO 2010

89 Devices 89

90 90 Devices bij hartfalen Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen, CBO 2010

91 91 ICD ESC richtlijn hartfalen Secundaire preventie (na reanimatie of blijvende ventriculaire aritmie) Alle patiënten met een levensverwachting van meer dan een jaar Primaire preventie Ischaemische oorzaak NYHA II-III EF< 35% ondanks optimale therapie Levensverwachting > 1 jaar NNT 14 (45 mnd 1 overlijden) (SCD-HeFTrial) Non ischaemische etiologie: minder sterk bewijs

92 92 CRT ESC richtlijn hartfalen Patienten met hartfalen, NYHA III-IV met optimale medicatie en sinusritme, QRS > 120, LBTB en EF < 35% (bewijs 1A) SR, QRS > 150 zonder LBTB en EF < 35% (bewijs II A) Patienten met hartfalen, NYHA II met optimale medicatie SR, QRS > 130, LBTB, EF < 30% (bewijs 1A) Idem maar QRS > 150 zonder LBTB (bewijs Iia)

93 93 Voorspeller succes CRT QRS> 120 ms LBTB Dyssynchronie significant aanwezig Non-ischemische cardiomyopathie Weinig posterolateraal gelegen littekenweefsel NYHA II en III Vrouw Weinig mitraalklepinsuff.

94 Resynchronisatie therapie 94

95 Plaatsing CRT 95

96 ICD locatie 96

97 Organisatie hartfalenzorg 97

98 98 Echo Cor Zijn er praktijken waar je hem zelf aan kan vragen? Zo ja, wat zijn je ervaringen? Zo niet, zou je er gebruik van maken als het kan? Wat verwacht je dan van de uitslag?

99 99 Eerstelijns echocardiografie? Bevindingen: Systolische functie: matig Aortaklepstenose + insufficiëntie matig Mitralisklep insufficiëntie: matig Pulmonalisklep insufficiëntie: spoor Tricuspidalisklepinsufficiëntie: matig Conclusie: matige LV functie, multipel kleplijden. Tja, Wat nu?

100 100 Organisatie van hartfalenzorg Aanvraag echo cor vanuit de 1 e lijn Telemonitoring Wat is de rol van de huisarts(praktijk) bij de chronische hartfalen patiënten? Welke categorie patiënten Wie?? POH/HA ICT Selectie in HA praktijk een uitdaging!! Hoeveelheid patiënten (niet veel die zelf gecontr kunnen worden, moet gebundeld worden) palliatie

101 101 Take home Verschil HF REF/HF PEF Snappen we nu waarom we aceremmers geven? Rol van de huisarts

102 102

103 103

104 104

105 105

106 106

107 Effecten RAAS en RAAS-remmers Aangrijpingspunt ace remmers (bv enalapril) Aangrijpingspunt A2-antagonisten (bv losartan) Aangrijpingspunt renine remmers (aliskiren)

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010 De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt Loes Klieverik WES 11-03-2010 Wat is oud?? Definitie Hartfalen Tekortschieten van de pompwerking van het hart en veranderingen in de neurohumorale activatie

Nadere informatie

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist

Hartfalen voor de huisarts. Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Dr Katrien Gijsbers Cardioloog-intensivist Hartfalen voor de huisarts Hartfalen: een groeiende epidemie Duwen en trekken: 2 types hartfalen Hoe stel ik de diagnose? Behandeling

Nadere informatie

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog Hartfalen Duo-avonden 20-4-2015 Jaco Houtgraaf, cardioloog Opbouw presentatie Inleiding Wat is het? Hoe ziet het eruit? Hoe ontstaat het? Behandeling Waar op te letten? Symptomen / klachten / dieet / vocht

Nadere informatie

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Hartfalen UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Programma Verschijningsvormen, epidemiologie, diagnostiek Behandeling hoofdlijnen Behandeling in relatie tot pathofysiologie Afzonderlijke middelen bij hartfalen

Nadere informatie

Hartfalen: kunnen we het beter doen?

Hartfalen: kunnen we het beter doen? Hartfalen: kunnen we het beter doen? Dr. Irène Oudejans, klinisch geriater 17 Maart 2015 Inhoud Wat is hartfalen? Wanneer aan hartfalen denken? Hoe stel je de diagnose? Hartfalen Onderzoek GERiatrie Wat

Nadere informatie

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer Klinische les Links Hartfalen IC/CC specialisatie Marco van Meer Inhoud Definitie Gradaties Oorzaken (patho)fysiologie Gevolg Diagnostiek en monitoring Therapie Er komt een man bij de dokter: Definitie

Nadere informatie

Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Hartfalen Toelichting

Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Hartfalen Toelichting Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Hartfalen Toelichting Pagina 1 Achtergrondinformatie Chronisch hartfalen wordt gedefinieerd als: een complex van klachten en verschijnselen ten gevolge van

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

HARTFALEN casusschetsen

HARTFALEN casusschetsen HARTFALEN casusschetsen 1 Casusschetsen Hartfalen 4 maart 2003 Casusschets 1 Boer, 72 jaar Voorgeschiedenis: Bekend met COPD en recidiverende bronchitiden. Anamnese: Sinds 1 week last van hevige benauwdheid

Nadere informatie

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen Wanneer faalt het hart? 14 april 2011 Aggie H.M.M. Balk, cardioloog Thoraxcentrum,, Erasmus MC Wanneer faalt het hart?. een rondje langs de toehoorders Hartfalen in de loop der eeuwen Hartfalen in de Middeleeuwen

Nadere informatie

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen

April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP. Palliatieve zorg omtrent Hartfalen April 2016 Alexandra Kleberger, M ANP Palliatieve zorg omtrent Hartfalen Deel I Wat is hartfalen? Oorzaken van hartfalen Symptomen Compensatiemechanismen Diagnostiek Behandeling Hartfalenpoli Vragen Deel

Nadere informatie

Polyfarmacie in de cardiologie

Polyfarmacie in de cardiologie Polyfarmacie in de cardiologie CarVasZ congres 21 november 2014 Alina Constantinescu cardioloog Indeling Casus 1: - patient met hartfalen - belangrijkste medicatieklassen - introductie medicatie in de

Nadere informatie

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL

chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL chronisch hartfalen Johan Van Cleemput, MD, PhD cardiologie UZL echocardio 1. HFrEF versus HFpEF 2. etiologie 3. vullingstoestand HFrEF versus HFpEF (systolisch HF) HFrEF symptomen en tekens van HF + systolische

Nadere informatie

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Komt iemand bij de dokter.. Heb ik hartfalen? Indeling + Definitie + Statistiek + Oorzaken + Onderzoek + Behandeling: medicatie leefregels CABG/klepoperatie

Nadere informatie

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 CBO RICHTLIJN HARTFALEN Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 ESC guidelines Richtlijn is gebaseerd op de ESC Guidelines for the

Nadere informatie

# $% &% ' ()))* +, - "./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666! " %-

# $% &% ' ()))* +, - ./ -.. -, 0 -- % 1.! ', ', +. - % - 2 3, 4 5# 666!  %- !" # $%&%'()))* +,-"./-.. -,0--%1.!', ', +.-%-2 3, 4 5# 666!"%- 7 $- 1-7,8 " 7 7 %- - - 9 - -: ;())6)))

Nadere informatie

Cardiorenaal syndroom

Cardiorenaal syndroom Cardiorenaal syndroom Symposium Chronische Nierschade 29-10-2012 Irene van der Meer nefroloog, HAGA ziekenhuis Huisarts-voorzitter: Marjon Tombrock (HA te Rijswijk) 1 Cardiorenaal syndroom Betekenis: Een

Nadere informatie

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG

Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen. Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Cardiologie De nieuwste ontwikkelingen Dr. S.A.J. van den Broek Thoraxcentrum/Afdeling Cardiologie UMCG Dhr. A, 48 jaar taxichauffeur s ochtends 06.20 uur acuut pijn op de borst met een zwaar gevoel in

Nadere informatie

NHG-Standaard Hartfalen

NHG-Standaard Hartfalen NHG-Standaard Hartfalen Tweede herziening Hoes AW, Voors AA, Rutten FH, Van Lieshout J, Janssen PGH, Walma EP. Huisarts Wet 2010:53(7):368-89. De standaard en de wetenschappelijke verantwoording zijn herzien

Nadere informatie

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011

Dieet bij hartfalen. Een kwestie van smaak. Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Dieet bij hartfalen Een kwestie van smaak Marjon Achterberg- Budding, diëtist 4 e Nationale Voedingscongres 8 februari 2011 Wat komt aan de orde? Achtergronden bij de nieuwe Multidisciplinaire Richtlijn

Nadere informatie

Duo avond 20 april 2015. Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig

Duo avond 20 april 2015. Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig Duo avond 20 april 2015 Hartfalen van ziekte tot zorg, we hebben elkaar nodig Doel hartfalenpolikliniek Intensieve begeleiding Instructie en begripsvorming Optitreren van medicatie Coördinatie van zorg

Nadere informatie

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA)

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA) Inhoud Verpleegkunde Cardiologie Han van der Borgh Verpleegkundige aspecten bij: Angina Pectoris Acuut coronair syndroom Prinz Metal Decompensatie cordis Cardiogene shock P.C.I./STENT/ spoed CABG in perifeer

Nadere informatie

Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh

Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh Hartfalen LH Takens, Cardioloog Martini Zh Indeling Definitie Bouw hart / bloedsomloop Fysiologie normale pompfunktie Onderzoekmethoden Ziektes leidend tot en wat we zien bij hartfalen Behandeling hartfalen

Nadere informatie

Chronisch hartfalen. NMP middag 27 mei 2008 Praktijkondersteuners en doktersassitenten. Lisette Baltussen Nurse practitioner hartfalenpoli UMC

Chronisch hartfalen. NMP middag 27 mei 2008 Praktijkondersteuners en doktersassitenten. Lisette Baltussen Nurse practitioner hartfalenpoli UMC Chronisch hartfalen NMP middag 27 mei 2008 Praktijkondersteuners en doktersassitenten Lisette Baltussen Nurse practitioner hartfalenpoli UMC Sessie 1 Casus Wat is hartfalen Klachten en verschijnselen Oorzaken

Nadere informatie

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015

Dyspnoe. Duo-dagen IJsselland ziekenhuis. Jaco Houtgraaf, Cardioloog. 16 en 17 april 2015 Dyspnoe Duo-dagen IJsselland ziekenhuis 16 en 17 april 2015 Jaco Houtgraaf, Cardioloog Opbouw presentatie 1. Inleiding 2. Etiologie 3. Diagnostiek 4. Casuïstiek 5. Take-home messages 25-5-2015 Voettekst

Nadere informatie

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist

Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Hoe diagnosticeer en behandel ik acuut gedecompenseerd hartfalen (cardiogene shock) Georg Kluge, Anesthesioloog-intensivist Wat is acuut gedecompenseerd hartfalen? Acuut cardiogeen longoedeem agv acute

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn. Chronisch hartfalen. Samenvattende adviezen voor diagnostiek, medicamenteuze behandeling en begeleiding

Multidisciplinaire richtlijn. Chronisch hartfalen. Samenvattende adviezen voor diagnostiek, medicamenteuze behandeling en begeleiding Multidisciplinaire richtlijn Chronisch hartfalen Samenvattende adviezen voor diagnostiek, medicamenteuze behandeling en begeleiding Multidisciplinaire richtlijn Chronisch hartfalen Samenvattende adviezen

Nadere informatie

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient?

Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Hartfalen: Wat is de optimale samenwerking voor de patient? Arend Mosterd VITHas symposium Leusden 11 oktober 2013 VITHaS VITHaS Vereniging van Invasief Technische Hartstimulatie Specialisten Hartfalen

Nadere informatie

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL

Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose. Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL Updates in hartfalen: Epidemiologie en diagnose Bert Vaes, MD, PhD IRSS UCL ACHG KUL 1. Definitie 2. Epidemiologie 3. Diagnose 4. Take home messages 1. Definitie hartfalen A - acute onset - slow onset

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

hartfalen Transmurale Regionale Richtlijn Hartfalen Midden-Brabant

hartfalen Transmurale Regionale Richtlijn Hartfalen Midden-Brabant hartfalen Transmurale Regionale Richtlijn Hartfalen Midden-Brabant Werkgroep Hartfalen: dr. H.F. Baars mevr. drs. M.A.A.E. Cusiel mevr. drs. R.N. Eggink drs. D.W.A.A. Groot dhr. E.H.W.T. Hendriks drs.

Nadere informatie

Vakgroepoverleg praktijkondersteuners. 5 juni 2014

Vakgroepoverleg praktijkondersteuners. 5 juni 2014 Vakgroepoverleg praktijkondersteuners 5 juni 2014 Te bespreken Het vrouwenhart, begeerd maar miskend Hartfalen Consultvoering Het vrouwenhart, begeerd maar miskend Afname sterfte hart/vaatziekten sinds

Nadere informatie

Voorbeeld consultatieaanvraag: expertteam COPD/Astma

Voorbeeld consultatieaanvraag: expertteam COPD/Astma Voorbeeld consultatieaanvraag: expertteam COPD/Astma Veel praktijken weten het expertteam te vinden wanneer zij specialistische vragen hebben met betrekking tot de behandeling van een patiënt met Diabetes

Nadere informatie

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Hypertensie Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Waarom bloeddruk? Bloeddruk: niet te laag Bloeddruk: niet te hoog Het verband tussen bloeddruk en cardiovasculaire complicaties heeft als drempel

Nadere informatie

Cardiologie. Verder na het hartinfarct.

Cardiologie. Verder na het hartinfarct. Cardiologie Verder na het hartinfarct. Machiel van de Wetering Sylvia de Waal 18-3-2014 presentatie 1 inleiding 2 Richtlijn/protocol aan de hand van voorbeelden 3 samenvatting / discussie inleiding - Informatieoverdracht

Nadere informatie

Hartfalen bij de geriatrische patiënt: waar huisarts en cardioloog elkaar (zouden moeten) vinden. Marc Goethals OLV Aalst Grimbergen 14 november 2015

Hartfalen bij de geriatrische patiënt: waar huisarts en cardioloog elkaar (zouden moeten) vinden. Marc Goethals OLV Aalst Grimbergen 14 november 2015 Hartfalen bij de geriatrische patiënt: waar huisarts en cardioloog elkaar (zouden moeten) vinden Marc Goethals OLV Aalst Grimbergen 14 november 2015 BM 05/02/1935 14/8/2015: NYHA 4 met notie van orthopnoe

Nadere informatie

P. VAN ROYEN, S. BOULANGER, P. CHEVALIER, G. DEKEULENAER, M. GOOSSENS, P. KOECK, M. VANHALEWYN, P. VAN DEN HEUVEL

P. VAN ROYEN, S. BOULANGER, P. CHEVALIER, G. DEKEULENAER, M. GOOSSENS, P. KOECK, M. VANHALEWYN, P. VAN DEN HEUVEL VOOR GOEDE MEDISCHE PRAKTIJKVOERING Gevalideerd door CEBAM in september 2011 AUTEURS P. VAN ROYEN, S. BOULANGER, P. CHEVALIER, G. DEKEULENAER, M. GOOSSENS, P. KOECK, M. VANHALEWYN, P. VAN DEN HEUVEL Uitgave

Nadere informatie

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG

Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio. dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Myocard infarct Diagnostiek en transmurale afspraken OLVG regio dr. Geert-Jan Geersing Huisarts Buitenhof Prof.dr. Freek Verheugt Cardioloog OLVG Presentatie vandaag Epidemiologie myocardinfarct Diagnostiek

Nadere informatie

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar HARTFALEN ANNO 2010 diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar http://www.nvvc.nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2 nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Samenwerken: Het verschil tussen falen en slagen?

Samenwerken: Het verschil tussen falen en slagen? Workshop 1 - Terminaal hartfalen Samenwerken: Het verschil tussen falen en slagen? Symposium Palliatieve Zorg: Samen Sterk Signaleren & anticiperen in de transmurale palliatieve zorg Donderdag 11 oktober

Nadere informatie

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Kathy Schoenmakers, nursepractitioner Hagaziekenhuis Anneke Boon, diabetesverpleegkundige SHG Annick Linders, huisarts SHG Leefregels

Nadere informatie

Transmurale afspraken interne <-> huisartsen

Transmurale afspraken interne <-> huisartsen Transmurale afspraken interne huisartsen dr. D.R. Faber, internist-vasculair geneeskundige A. van Essen-Rubingh, huisarts 18-03-2014 Casus Hypertensie Vrouw, 44 jaar, belaste familie anamnese, was

Nadere informatie

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler BSD september 2014 Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler Casuïstiek chronische nierschade Wat kan de huisarts Wanneer consultatie nefroloog Wanneer verwijzing

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist

Markeermeter bij Hartfalen. Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist Markeermeter bij Hartfalen Toon Hermans, gespecialiseerd verpleegkundige Olga Kruit, Verpleegkundig Specialist T Presentatie Carvasc 2015 Voorstellen Toon en Olga Uitleg aanleiding ontwerp Markeermeter

Nadere informatie

26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling

26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling 26 Klinische aspecten, diagnostiek en behandeling A.A. Voors en R.A. de Boer 219 Inhoud 26.1 Inleiding 219 26.2 Achtergrond 219 26.3 Huidige inzichten 222 26.4 Conclusie 226 Kernpunten 226 Literatuur 227

Nadere informatie

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen

Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding. Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen cardioloog Universitair Medisch Centrum St. Radboud Nijmegen Terminaal hartfalen, palliatie en thuisbegeleiding Louise Bellersen UMC

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM

Fries Wisselprotocol CVRM Fries Wisselprotocol CVRM Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding waaronder zoutbeperking (tot 5 gram/dag) o stoppen roken o voldoende lichamelijke activiteiten

Nadere informatie

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland

Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Bespreken van prognose en einde van het leven op hartfalenpoli s in Zweden en Nederland Martje van der Wal m.h.l.van.der.wal@umcg.nl Achtergrond Behandeling van (systolisch) hartfalen verbeterd Medicatie

Nadere informatie

AngsAngst bij Hartfalen

AngsAngst bij Hartfalen AngsAngst bij Hartfalen Gini van Til,verpleegkundig specialist Hartfalen polikliniek CWZ Lezing Verpleegkundig Vizier 18-6-2015 Even voorstellen: Gini van Til Verpleegkundig Specialist intensieve zorg

Nadere informatie

Vulling. Hoeveel water heeft een mens en waar zit het?

Vulling. Hoeveel water heeft een mens en waar zit het? Vulling Hoeveel water heeft een mens en waar zit het? Vulling Lichaamswater Bij mannen 60%; vrouwen 50% ECV: iets minder dan de helft ICV: iets meer dan de helft Intravasculair (plasma): onderdeel van

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

CVRM: patiënten selectie en registratie!! cvrm(anagement!!) Registratie 8-1-2013. Maak een (verbeter)plan!!

CVRM: patiënten selectie en registratie!! cvrm(anagement!!) Registratie 8-1-2013. Maak een (verbeter)plan!! CVRM: patiënten selectie en registratie!! Sandwichcursus huisartsen/praktijkondersteuners 13 december 2012 Organisatie: Zorggroep Synchroon en WDH Uden-Veghel en Oss cvrm(anagement!!) Maak een (verbeter)plan!!

Nadere informatie

De huisarts, een bodyguard voor het falend hart.

De huisarts, een bodyguard voor het falend hart. De huisarts, een bodyguard voor het falend hart. Een hartfalenleidraad voor de huisarts. Astrid Waerenburgh & Liesbet Bruyninckx Promotor: Prof. Jo Goedhuys Co-promotor: Prof. Dr. Paul De Cort Opleiders:

Nadere informatie

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Workshop chronische nierschade Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Mevr. Muis 73 jaar Voorgeschiedenis: diabetes mellitus type 2 hartfalen regelmatig urineweginfecties, 2x pyelonefritis aspecifieke

Nadere informatie

Sessie Electrofysiologie

Sessie Electrofysiologie Multidisciplinaire aanpak van de cardiale patie nt Sessie Electrofysiologie Dr Vanhuffel Christian Situatie Man, 68j Sociaal: Gepensioneerd Sportief, loopt nog frequent Geen ethyl abusus, occasioneel roker

Nadere informatie

RICHTLIJN PALLIATIEVE ZORG BIJ CHRONISCH HARTFALEN

RICHTLIJN PALLIATIEVE ZORG BIJ CHRONISCH HARTFALEN 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 RICHTLIJN PALLIATIEVE ZORG BIJ CHRONISCH HARTFALEN Herziende conceptrichtlijn Hartfalen, versie 6, 13 april 2010 Pagina 1 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Colofon De Richtlijn

Nadere informatie

Workshop voor apothekers en huisartsen Behandeling van COPD anno 2007

Workshop voor apothekers en huisartsen Behandeling van COPD anno 2007 Workshop voor apothekers en huisartsen Behandeling van COPD anno 2007 Voorbeeld Programma Maken van de ingangstoets Bespreking leerdoelen l en inleiding idi Presentatie van regionale voorschrijfcijfers

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Hoes AW, Voors AA, Rutten FH, Van Lieshout J, Janssen PGH, Walma EP.. Huisarts Wet 2010:53(7):368-89.

Inhoudsopgave. Hoes AW, Voors AA, Rutten FH, Van Lieshout J, Janssen PGH, Walma EP.. Huisarts Wet 2010:53(7):368-89. Page 1 of 47 NHG-Standaard M51 Inhoudsopgave INLEIDING ACHTERGRONDEN Epidemiologie Begrippen Oorzaken van hartfalen Prognose Comorbiditeit RICHTLIJNEN DIAGNOSTIEK Anamnese Lichamelijk onderzoek Aanvullend

Nadere informatie

DRUK OP DE BORST. Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts HVZ

DRUK OP DE BORST. Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts HVZ DRUK OP DE BORST Judith Tjin-A-Ton Kaderhuisarts HVZ Programma/onderwerpen Inventarisatie dilemma s / casuistiek aios Verschil Acuut coronair syndroom en stabiele AP Casus stabiele AP Stabiele AP: Lezen

Nadere informatie

Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater

Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater Decompensatio cordis bij de geriatrische patiënt. CarVasz 21-11-2014 Katie Dermout, klinisch geriater Epidemiologie Symptomatologie Diastolisch hartfalen Comorbiditeit Onderzoek Therapie Prognose Inhoud

Nadere informatie

Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam

Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam Sanne van Wissen internist-vasculair geneeskundige Onze Lieve Vrouwe Gasthuis Stellingen Stelling 1: Niet elke diabeet heeft

Nadere informatie

Verder bordurend op bovenstaande. Je koos optie 2 en herhaalde de tensie en MDRD na 3 maand: MDRD nog steeds 50 ml/min; RR 140/85.

Verder bordurend op bovenstaande. Je koos optie 2 en herhaalde de tensie en MDRD na 3 maand: MDRD nog steeds 50 ml/min; RR 140/85. Casusschets 1 De heer. H. is 55 jaar. Hij is bekend met DM type 2, goed gereguleerd met metformine en tolbutamide. De bloeddruk heb je recent een paar keer achter elkaar gemeten en bedroeg gemiddeld 150/90.

Nadere informatie

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen?

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen? Chronisch Hartfalen Wat is chronisch hartfalen? Omschrijving Hartfalen Hartfalen is een aandoening van het hart waarbij het hart niet meer in staat is om voldoende bloed uit te pompen en rond te pompen.

Nadere informatie

Jicht belicht. Laura Kienhorst Arts-onderzoeker

Jicht belicht. Laura Kienhorst Arts-onderzoeker Jicht belicht Laura Kienhorst Arts-onderzoeker Beroemde jichtpatiënten Erasmus Rubens Kant Keizer Karel Kenmerken van jicht Prevalentie 1-2% van volwassenen Incidentie 0,6-2/1000 Man/vrouw = 8:1 Meest

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding

Nadere informatie

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015 Chronische nierschade A. van Tellingen Smeerolie voor de poli 2015 Wie dient verwezen te worden? 52-jarige vrouw met diabetische nefropathie: MDRD 62 ml/min/1.73m 2 en albuminurie 28 mg/l? 68-jarige man:

Nadere informatie

CARDIOLOGIE. Zelf kunt u dagelijks uw gewicht opschrijven. Ook als uw bloeddruk en pols zijn opgemeten, kunnen deze waarden worden genoteerd.

CARDIOLOGIE. Zelf kunt u dagelijks uw gewicht opschrijven. Ook als uw bloeddruk en pols zijn opgemeten, kunnen deze waarden worden genoteerd. CARDIOLOGIE Hartfalendagboek In dit hartfalendagboek worden gegevens genoteerd over uw gezondheid. Het dagboek helpt u en uw hulpverleners om inzicht te krijgen in uw lichamelijke conditie en het verloop

Nadere informatie

Dagboek Hartfalen. Thoraxcentrum Dagboek hartfalen

Dagboek Hartfalen. Thoraxcentrum Dagboek hartfalen Dagboek Hartfalen Dit dagboek hartfalen heeft u gedownload op de website van het UMCG (www.umcg.nl). Het dagboek is zowel voor u als voor de betrokken hulpverleners een belangrijk hulpmiddel. Om ervoor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Samenvatting In de diagnose en prognose van hartfalen hebben B-type Natriuretisch Peptide (BNP) en N-terminaal probnp (NT-proBNP) in de afgelopen jaren hun waarde bewezen. Tegenwoordig

Nadere informatie

27-6-2014. Disclosure. Programma. Lab-w aarden. Casus De heer J. Xxxxxxx. Langerhanssymposium. Drs. V.R. Rambharose, kaderhuisarts

27-6-2014. Disclosure. Programma. Lab-w aarden. Casus De heer J. Xxxxxxx. Langerhanssymposium. Drs. V.R. Rambharose, kaderhuisarts 1 Sociale problematiek en diabetes Een sombere werkloze man van 59 jaar, veel sociale problemen en ook nog eens diabetes Ontwikkeld door de HartVaatHAG Langerhanssymposium Juni 2014 Drs. V.R. Rambharose,

Nadere informatie

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA

Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA Protocol Chronische nierschade op basis van de LTA A. Doel en achtergrondinformatie Doel Patiënten met chronische nierschade in een vroege fase diagnosticeren en het juiste behandeltraject inzetten om

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE

Inhoud. Voorwoord 13 ALGEMENE ASPECTEN DEEL II SECUNDAIRE HYPERTENSIE Inhoud Voorwoord 13 DEEL I ALGEMENE ASPECTEN Hoofdstuk 1 Ambachtelijke en geautomatiseerde methoden van bloeddrukmeting 17 Inleiding 17 1 Conventionele sfygmomanometrie 18 2 Ambulante niet-invasieve automatische

Nadere informatie

De casus is bedoeld voor medisch studenten in de doctoraalfase van de opleiding.

De casus is bedoeld voor medisch studenten in de doctoraalfase van de opleiding. Casus 05A Fase A Titel Pijn op de borst Onderwerp Angina Pectoris Inhoudsdeskundige Drs. M.C.J. Schreuder Technisch verantwoordelijke Drs. R. Sijstermans Opleidingsniveau studenten De casus is bedoeld

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nierschade. Kernboodschap. Nierfunctiestoornissen en albuminurie. Hart- en vaatziekten. Tijdige behandeling kan dit risico verminderen! Nierschade April 2013 Leonie Tromp huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling kan dit risico verminderen!

Nadere informatie

ZORGPROGRAMMA HARTFALEN

ZORGPROGRAMMA HARTFALEN ZORGPROGRAMMA HARTFALEN Stichting Eerstelijnszorg Haaksbergen 2013 1 Inhoudsopgave Pagina Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Doelstellingen en uitgangspunt 3 Zorgprogramma Hartfalen 6 A Inclusie

Nadere informatie

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Workshop voor apothekers en huisartsen (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Diabetes Mellitus type 2 Voorbeeld Programma Maken van de ingangstoets Bespreking leerdoelen l

Nadere informatie

Appendix K77.2 Chronisch hartfalen

Appendix K77.2 Chronisch hartfalen Appendix K77.2 Chronisch hartfalen Niet medicamenteuze maatregelen: Beperking van zout, vocht inname en alcohol. Bij overgewicht dieetmaatregelen gericht op gewichtsvermindering. Lichaamsbeweging aangepast

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 12 Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding en beschrijft de achtergronden en het doel van dit proefschrift. Met het stijgen van de leeftijd nemen de incidentie en prevalentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts. Waar gaat het over? De bejaarde. De ene bejaarde is de andere bejaarde niet...

Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts. Waar gaat het over? De bejaarde. De ene bejaarde is de andere bejaarde niet... Diabetes bij kwetsbare ouderen Dr. ST Houweling, kaderhuisarts Waar gaat het over? Kwetsbare bejaarden: zin van goede glucoseregeling, bloeddrukbehandeling lipiden en bijv. funduscontrole 3 De bejaarde

Nadere informatie

Chronische Nierschade

Chronische Nierschade RCH15.331 Chronische Nierschade Chronische Nierschade Leonie Tromp Huisarts te Tilburg Kaderarts Hart- en Vaatziekten Kernboodschap Nierfunctiestoornissen en albuminurie Hart- en vaatziekten Tijdige behandeling

Nadere informatie

Obesitas op de recovery

Obesitas op de recovery Obesitas op de recovery Marlous Huijzer AIOS anesthesiologie UMC Utrecht Inzichten Toegenomen arbeid hart en longen Verhoogde kans metabool syndroom Verhoogde kans op DVT of longembolie Obesitas hypoventilatie

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2009

Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2009 Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2009 Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC) De Hart&Vaatgroep Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie

Nadere informatie

PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND. Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren

PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND. Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren PILLENCOCKTAILS: HARTVEROVEREND Aspecten van geneesmiddelen bij atriumfibrilleren INHOUD Presentatie (20-25 minuten) Inleiding Medicamenteuze behandeling atriumfibrilleren Geneesmiddelgroepen Bijwerkingen

Nadere informatie

Decompensatio Cordis. Het hart als metafoor. Het menselijk hart. Matthieu Berenbroek. Fontys Hogeschool Verpleegkunde. Hoop & Liefde.

Decompensatio Cordis. Het hart als metafoor. Het menselijk hart. Matthieu Berenbroek. Fontys Hogeschool Verpleegkunde. Hoop & Liefde. Decompensatio Cordis Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Hoop & Liefde Het hart als metafoor Ongeluk & pijn Het menselijk hart Hoop & Liefde Ongeluk & pijn 1 Heart failure: : an increasing

Nadere informatie

COPD en hartfalen in de palliatieve fase

COPD en hartfalen in de palliatieve fase COPD en hartfalen in de palliatieve fase Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Bardo en Spaarne Ziekenhuis Antoon van Dijck Kwaliteit van leven Verloop COPD en hartfalen Markering palliatieve fase

Nadere informatie

Opschonen! In 6 stappen schoon! Marieke Zeeman Internist-ouderengeneeskunde/klinisch farmacoloog io

Opschonen! In 6 stappen schoon! Marieke Zeeman Internist-ouderengeneeskunde/klinisch farmacoloog io Opschonen! In 6 stappen schoon! Marieke Zeeman Internist-ouderengeneeskunde/klinisch farmacoloog io Medicijnen: jaarlijks 1254 doden Van onze verslaggeefster Margreet Vermeulen AMSTERDAM - Gemiddeld sterven

Nadere informatie

Regien Kievits, Gerrit van Roekel Malaga, 2014

Regien Kievits, Gerrit van Roekel Malaga, 2014 Regien Kievits, Gerrit van Roekel Malaga, 2014 Dhr Terlouw, 62 jaar is sedert 1 jaar bekend met COPD, Gold 2. Rookgeschiedenis: 52 pakjaren Comorbiditeit: ACS 60 jarige leeftijd, dotter met stentplaatsing.

Nadere informatie

Medicatie bij atherosclerose. Yvette Henstra Verpleegkundig Specialist Vasculaire Geneeskunde OLVG

Medicatie bij atherosclerose. Yvette Henstra Verpleegkundig Specialist Vasculaire Geneeskunde OLVG Medicatie bij atherosclerose Yvette Henstra Verpleegkundig Specialist Vasculaire Geneeskunde OLVG Wat heeft de patiënt? Cerebrovasculair lijden Perifeer arterieel vaatlijden Coronairlijden Inhoud Trombocytenaggregatieremmers

Nadere informatie

Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012

Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012 Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012 Dhr. Braakman, 21-10-1933 fictief Medische voorgeschiedenis: Jaren 90 pijn op de borst e.c.i. waarvoor starten Ascal. Geen cardiologische onderliggende ziekte

Nadere informatie

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team

TAVI (Un) limited. transcatheter aorta valve implantation. NVVC 1 April 2016. Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team TAVI (Un) limited transcatheter aorta valve implantation NVVC 1 April 2016 Anjo van Staaveren Verpleegkundig specialist TAVI team Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling geen Zijn er grenzen aan

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010

Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC) Nederlandsche Internisten Vereeniging (NIV) De Hart&Vaatgroep Koninklijk

Nadere informatie

Richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling van acuut hartfalen

Richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling van acuut hartfalen Richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling van acuut hartfalen NVVC richtlijnen in zakformaat Richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling van acuut hartfalen, gebaseerd op de ESC-guidelines Diagnosis

Nadere informatie