marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner"

Transcriptie

1 E-pal nr. 22 sept 2009 Via verspreid tijdschrift met samenvattingen van artikelen uit diverse* periodieken over palliatieve zorg. Bestemd voor artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners in de palliatieve zorg; verschijnt eens per kwartaal. Aanvragen abonnement (gratis, vrijwillige bijdrage 10 euro/jaar welkom op giro tnv Zorgstroom te Middelburg ovv E-PAL): Uitgegeven door de werkgroep deskundigheidsbevordering van het Netwerk Palliatieve Zorg Walcheren ) redactie frank van den berg huisarts marian beudeker internist marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige judith kuiper oncologieverpleegkundige, nurse practitioner maria meijers verpleeghuisarts marjan oortman huisarts petra de rijke verpleegkundige BITteam/ praktijkondersteuner De redactie is weer erg blij met een ingezonden brief deze keer van Serge vd Rijt, zie onder 1. Dank! Inhoud 1. Ingezonden 2. Barrières in het aanbieden van palliatieve zorg aan patienten met COPD 3. Oncologische patiënten met Borderline: een uitdaging in de palliatieve zorg! 4. De Moe-meter 5. Carbamazepine bij jeuk 6. Lijden bij chronisch orgaanfalen. 7. Welk middel bij reutelen?

2 1. Ingezonden L.S., Naar aanleiding van het juninummer (1. Alcoholconsumptie: Effect op de farmacokinetiek van langwerkende morfine mogelijk? ) Ik heb navraag gedaan bij TevaPharmachemie als grootste producent morfine retard tabletten in Nederland Over de combinatie met alcohol. Kapanol capsules : bevatten een groot oppervlak waardoor het oplossend vermogen in alcohol groter kan zijn. Wat betreft morfine retard tabletten PCH: de studies zijn niet eenduidig maar men is aan het dubben om de waarschuwing op te nemen. Uit voorzorg. De afbraak van morfine wordt in het cytochroom P450 ook eneigszins beïnvloed door alcohol. Iemand die gewend is enkele glazen alcohol te drinken per dag kan soms moeilijker getitreerd worden naar de optimale pijnvrije dosis morfine. Dit zie je ook bij midazolam trouwens. Alleen daar wordt de afbraak beïnvloed door het cytochroom P450 en alcohol kan daar invloed op hebben. Met vriendelijke groet Serge van de Rijt Zeeuwse Apotheek Goes 2. Barrières in het aanbieden van palliatieve zorg aan patienten met COPD Spence A.ea. Professionals delivering palliative care to people with COPD: qualitative study. Palliative Medicine 2009;23: Samenvatting COPD is een progressieve longziekte waaraan in Engeland (UK) jaarlijks patienten overlijden. Er is steeds meer aandacht voor de noodzaak van palliatieve zorg voor patienten met deze niet- oncologische aandoening. In Noord Ierland is onderzoek gedaan onder professionele hulpverleners welke barrières zij ondervinden in het aanbieden van palliatieve zorg aan patienten met COPD. De deelnemers aan het onderzoek gaven aan dat COPD vaak ondergediagnostiseerd is en daardoor vaak ook onderbehandeld. De zorg voor de patient met COPD is veelal gericht op curatie en bestaat vooral uit crisis management. De hulpverleners zien de noodzaak van intensieve begeleiding van COPD patienten wel in, maar hebben te weinig tijd om stil te staan bij de behoeften van de patient. De hulpverlener is vaak niet op de hoogte van het ziekte-inzicht van de patient en zijn palliatieve zorgbehoefte. De zorg richt zich veelal alleen op acute problemen. Daarnaast kan een moeizame communicatie met de patient, door bijvoorbeeld benauwdheidsklachten, ook een barrière vormen. Uit angst meer onrust te veroorzaken wordt het gesprek over het ziekteverloop en prognose vermeden.

3 Verder blijkt uit het onderzoek dat lange wachtlijsten een praktische barrière zijn in het verkrijgen van noodzakelijke hulpmiddelen, zoals een rolstoel of traplift. Ook zijn mantelzorgers niet altijd goed op de hoogte welke ondersteuning mogelijk is. Als belangrijkste barrières voor het aanbieden van palliatieve zorg worden genoemd: Verwarring over de definitie van palliatieve zorg. Palliatieve zorg wordt veelal nog gezien als alleen terminale zorg, waarbij de nadruk ligt op het einde van het leven in plaats van op kwaliteit van leven. Hierdoor wordt het ter sprake brengen van palliatieve zorg bij een patient met COPD vaak uitgesteld. Daarnaast speelt de onzekerheid over het moment van introduceren van palliatieve zorg een belangrijke rol. De onvoorspelbaarheid van het verloop van COPD maakt de hulpverlener onzeker in het ter sprake brengen van palliatieve zorg. Men wil de patient en familie niet onnodig belasten. Uit het onderzoek blijkt verder dat er onder de hulpverleners verwarring is wie palliatieve zorg ter sprake moet brengen bij de patient: de specialist of de huisarts. Artsen zijn niet altijd op de hoogte van het aanbod en de mogelijkheden van palliatieve zorg voor COPD patienten. Geadviseerd wordt om het introduceren van palliatieve zorg vooraf in een multidisciplinair overleg te bespreken. Commentaar Dit onderzoek laat zien waarom COPD patienten, gedurende het ziekteverloop, nog onvoldoende vanuit een palliatieve zorgvisie benaderd worden. Het biedt aandachtspunten om in de praktijk meer alert te zijn op het aanbieden van palliatieve zorg aan deze grote groep patienten. Ik verwacht dat de nieuwe Richtlijn Palliatieve zorg bij COPD een belangrijk hulpmiddel zal zijn in het verbeteren van de zorg voor patienten met COPD. PR 3. Oncologische patiënten met Borderline: een uitdaging in de palliatieve zorg! Mezzini TM ea. Borderline personality disorder: challenges in the palliative care setting. Eur J Palliative Care 2009; 16: Samenvatting "The strong are here to look after the weak, and the weak here to teach the strong". Bovenstaande uitspraak is het begin van het artikel. Er is veel aandacht voor psychosociale problematiek bij oncologiepatiënten. Psychiatrische problematiek en persoonlijkheidsstoornissen zijn soms minder duidelijk bij patiënten met kanker dan bij niet kanker patiënten. De ziekteverschijnselen bij maligniteiten en de bijwerkingen van behandelingen kunnen ervoor zorgen dat psychiatrische stoornissen wat gemaskeerd worden. Het staat hierdoor minder op de voorgrond. In dit artikel wordt gesteld dat het onderschatten van deze problematiek een negatieve invloed kan hebben op de kwaliteit van leven en dat het kan leiden tot meer opnames tijdens de behandeling van de maligniteit. Er wordt specifiek ingegaan op Borderline als psychiatrisch ziektebeeld. De incidentie hiervan is 1 tot 2 % van de totale populatie en het komt twee keer zoveel bij vrouwen voor. De DSM-IV lijst beschrijft negen criteria (o.a. moeilijkheden met het

4 onderhouden van relaties, negatief zelfbeeld, chronisch gevoel van leegheid en terugkerende suïcidegedachten), waarvan de patiënt er in ieder geval aan vijf moet voldoen. Oncologiepatiënten ervaren vaak perioden van angst, onzekerheid en psychisch minder functioneren. Deze gevoelens zijn bij Borderline patiënten nog veel sterker aanwezig. Ze ervaren vaak chaos en zijn boos op zorgverleners. Het ontstaan van Borderline heeft te maken met emotionele disbalans. En dit is het resultaat van combinatie van aanleg en de omgeving waarin je als kind bent opgegroeid. Uit vele onderzoeken blijkt dat patiënten met Borderline te maken hebben gehad met fysiek, sociaal of seksueel misbruik in de kinderjaren. De stijl van ouderschap zorgt voor afhankelijke relaties en een overtuiging dat zij verlaten zullen worden door degenen waar zij het meest op vertrouwen. In de volwassenheid worden deze patronen vaak gekopieerd. Ze zijn hierdoor weinig autonoom en weten niet hoe ze met emoties moeten omgaan. Hierdoor voelt men zich vaak alleen, zijn vaak boos op anderen en hebben weinig vertrouwen in de ander. Het voorgaande zorgt ervoor dat juist deze patiënten voor problemen zorgen als ze door een maligniteit in een afhankelijke positie komen ten opzichte van zorgverleners. Hun angst voor verlating en verwaarlozing komt weer heftig terug. Dit kan leiden tot impulsief gedrag, irrationeel handelen en acute schizofrenie. Deze patiënten moeten zo snel mogelijk "herkend" worden, zodat er op een adequate wijze mee kan worden omgegaan. Het is aan te bevelen dat alle zorgverleners met elkaar een plan maken. De adviezen die hierbij worden gegeven zijn: Multidisciplinaire bespreking, zoveel mogelijk dezelfde zorgverleners, stel grenzen en stimuleer ontspanningstechnieken bij stressmomenten. De doelen van een gezamenlijke, eenduidige aanpak zijn: Behandeling van de psychiatrische symptomen, formuleren en stellen van grenzen, inzicht krijgen in gedrag en het ondersteunen van de zorgverleners. Er is geen specifieke medicatie voor Borderline, maar er is medicatie die wordt ingezet, zoals SSRIs (stabiliseert stemming en reduceert geïrriteerdheid en het kan de boosheid verminderen). Benzodiazepines zijn problematisch in verband met de grote kans op afhankelijkheid en het toenemen van de impulsiviteit. Een belangrijk aandachtpunt is het gelimiteerd voorschrijven in verband met de kans op het nemen van een overdosis. Speciale therapie (combinatie van gedragstherapie en vaardigheidstraining) kan behulpzaam zijn bij het leren omgaan met veranderingen die er vaak zijn bij een patiënt met een oncologische aandoening. Het is een aandachtspunt om te zien of het voor de individuele patiënt mogelijk is om zo'n therapie te volgen. De patiënt moet nog enige tijd van leven hebben, om er baat bij te hebben. Als er een goed multidisciplinair plan is, kan dat ervoor zorgen dat de zorg uniform wordt aangeboden. Dit kan de vertrouwensband bevorderen. Verder kan het mogelijk voorkómen dat een zorgverlener zich steeds overvraagd voelt. Hierdoor is een empathische benadering met respect mogelijk. Ook het gevoel er niet alleen als zorgverlener voor te staan is een steun voor alle zorgverleners. Commentaar

5 Het lijkt misschien overbekende informatie, maar ik vind het persoonlijk verhelderend om apart aandacht te vragen voor de patiënten met een psychiatrische stoornis als comorbiditeit. Mijn ervaring is dat de zorgverleners elkaar zoeken als er al veel gepasseerd is en als er meerdere mensen moeiten hebben in het contact met deze patiënten. Dit is een pleidooi om patiënten multidisciplinair te bespreken. JK 4. De Moe-meter Andrykowski MA ea. Magnitude and Correlates of Response Shift in Fatigue Ratings in Women Undergoing Adjuvant Therapy for Breast cancer. J Pain and Symptom Manage 2009; 37: Samenvatting. De laatste vijftien jaar is vermoeidheid een belangrijk onderwerp in de oncologie en de palliatieve zorg. Moe blijkt een veel voorkomende klacht. Tijdens ziekte en behandeling geven veel mensen aan dat hun vermoeidheid het symptoom is dat hen het meest beperkt. De wetenschappelijke benadering blijkt niet simpel. Het vertalen van het subjectieve gevoel naar een objectief getal is lastig. Een getalsmatige benadering lijkt noodzakelijk om het beloop van de klacht te vervolgen en het effect van interventies te meten. De Fatigue Symptom Inventory (FSI) is een gevalideerd meetinstrument. Patiënten geven aan op een schaal van 0-10 hoe moe zij gemiddeld en maximaal zijn geweest in de afgelopen week. In de huidige studie wordt bij 102 vrouwen met borstkanker de FSI afgenomen voor start van de adjuvante behandeling (dus na chirurgie), bij 73 vrouwen meteen na de eerste behandeling: chemotherapie (CT) of radiotherapie (RT) en bij 39 vrouwen na CT én RT. En volgens nog twee maal in de follow-up. Hun gemiddelde scores pieken meteen na de behandeling, maar dalen vervolgens en zelfs onder de uitgangswaarde. Als hen echter gevraagd wordt om hun vermoeidheid voor behandeling opnieuw te scoren ( de zg Then-test) dan geven zij een lager cijfer dan tevoren. Het verschil tussen hun initiële score en de Then-test wordt gezien als de response-shift. Deze responseshift blijkt aanzienlijk en is in de hele groep statistisch significant. Commentaar. Dit onderzoek is van belang om ons opnieuw te realiseren hoe moeilijk het is om subjectieve ervaringen om te zetten in getallen. De FSI is gevalideerd voor het heden. Ons geheugen voor subjectieve klachten als pijn en vermoeidheid is onbetrouwbaar. Een vergelijking tussen een huidige score en een herinnerde score lijkt dan ook niet zinvol. Wij vinden het niet aanvaardbaar dat de patiënt voor de behandeling even moe was als erna. Ook de patiënt geeft aan meer moe te zijn. Maar ons instrument is niet geschikt om dit verschil helder te maken. Kortom we moeten ons realiseren dat we niet over een moe-meter beschikken. MB

6 5. Carbamazepine bij jeuk Korfitis, C, Trafalis, DT, Letter to the editor: Carbamazepine Can Be Effective in Alleviating Tormenting Pruritus in Patients with Hematologic Malignancy. J Pain Symptom Manage 2008;35: Samenvatting De Griekse auteurs beschrijven vier patiënten met jeuk bij een maligniteit. Het zijn twee mannen en twee vrouwen, in de leeftijd van 31 tot 63 jaar. De oudste lijdt aan een multipel myeloom, de andere drie aan een non-hodgkin lymfoom. Alle vier kregen zowel een antihistaminicum als een corticosteroïd tegen de jeuk en chemotherapie gericht tegen de ziekte. Die middelen hadden echter geen effect gehad op de jeuk. Twee patiënten kregen een trigeminusneuralgie en werden om die reden behandeld met carbamazepine. Bij beiden verminderde de intensiteit van de jeuk aanzienlijk, reeds na enkele giften van 200 mg carbamazepine. Aan de twee andere patiënten werd op proef, zonder andere indicatie, tevens carbamazepine voorgeschreven, in de vrij lage dosering van 2 dd 200 mg. Dit had op hen hetzelfde positieve effect. Na drie à vier weken kon de carbamazepine gestaakt worden. De jeuk recidiveerde wel enigermate maar er was geen medicatie meer voor nodig. Commentaar De auteurs hebben niet het hele rijtje van middelen tegen jeuk (zoals dat bv. in onze VIKC-richtlijn voorkomt) geprobeerd. Bovendien benoemen zij niet welk antihistaminicum noch hoeveel prednison/dexamethason zij hebben voorgeschreven. Toch vind ik het middel carbamazepine iets om in het achterhoofd te houden bij patiënten met jeuk bij kanker, met name bij de beschreven vormen. Evidence lijkt me niet moeilijk te vergaren, gezien de vrij hoge frequentie waarmee jeuk bij dit soort aandoeningen voorkomt. Alleen moet iemand de moeite nemen om zo n onderzoek op te zetten. MO Annonce Pallium is een multidisciplinair tijdschrift over palliatieve zorg. Pallium volgt de medische en verpleegkundige ontwikkelingen op het gebied van palliatieve zorg. Daarbij is de praktijk de belangrijkste leidraad. Hoewel de ontwikkelingen in Nederland en Vlaanderen vooral betrekking hebben op de zorg voor stervenden, streeft de redactie ernaar een breder spectrum van palliatieve zorgverlening te beschrijven. Pallium is bestemd voor huisartsen, verpleeghuisartsen en verpleegkundigen, maar heeft ook aan medisch specialisten, maatschappelijk werkers, vrijwilligers, paramedici en psychologen veel te bieden. Redactie: R. Bruntink (hoofdredacteur), mw. M. van Brussel (eindredacteur), P. van Leeuwen, mw. J. Roelands, S. Swart en H. van Zoest

7 Frequentie: 5 keer per jaar ISSN: Prijs: - particulier abonnement: per jaar - zakelijk abonnement: per jaar - studentenabonnement: per jaar Ga voor een abonnement op Pallium naar de website van Bohn Stafleu van Loghum: zoek op Pallium. 6. Lijden bij chronisch orgaanfalen. Janssen DJA ea. Daily symptom burden in end-stage chronic organ failure: a systematic review. Palliative medicine 2008;22: Samenvatting. Bekend is dat chronisch orgaanfalen wereldwijd doodsoorzaak nr 1 is. Ook weten we dat deze patienten vaak een kortere prognose hebben en ernstiger lijden dan kankerpatienten. Toch is in richtlijnen vaak weinig te vinden over zorg in de palliatieve fase bij deze groep. De schrijvers hebben aan de hand van literatuur geprobeerd na te gaan welke symptomen patienten met eindstadia hartfalen, COPD of nierfalen hadden. Daartoe selecteerden ze uit MEDLINE en Web of Science 595 artikelen waarvan er 39 voldeden aan de gestelde eisen. Het moest gaan om methodologisch goede studies waarin kwantitatief onderzoek was gedaan naar de prevalentie van diverse symptomen. Bij hartfalen ging het om patienten met NYHA klasse 3 of 4, bij COPD wordt de ernst minder duidelijk gedefinieerd en bij nierfalen betrof het patienten met al dan niet gestaakte dialyse. De prognose was steeds korter dan een jaar (vaak retrospectief). De symptoomfrequenties liepen uiteraard sterk uiteen tussen de verschillende studies maar opvallend was dat zowel bij hartfalen, COPD als nierfalen vermoeidheid, dyspnoe, slaapstoornissen en pijn het meest gerapporteerd werden. Oedeem kwam veel voor bij hart- en nierfalen, jeuk alleen bij nierfalen. Angst, depressie, anorexie en obstipatie kwamen bij de drie groepen minder vaak maar niet in erg verschillende mate voor. De gerapporteerde frequentie hield ook verband met de rapporteur: Er bestonden grote verschillen tussen melding door patient zelf, naasten en hulpverleners. Ook de tijd tussen overlijden van de patient en het stellen van de vraag aan naasten of hulpverleners speelde een rol: Pijn en depressie werden minder vaak gemeld naarmate er later naar werd gevraagd. Alle symptomen kwamen in de week voor overlijden minder voor dan in het laatste levensjaar! Commentaar.

8 Er is in de research op palliatieve zorg gebied nog zo weinig gestandaardiseerd dat resultaten van verschillende studies moeilijk vergelijkbaar zijn. In deze studie is de meest opvallende bevinding dat qua frequent voorkomende symptomen geen verschillen bestaan tussen patienten met hartfalen, COPD en nierfalen. FB 7. Welk middel bij reutelen? Wildiers H ea. Atropine, Hyoscine Butylbromide, or Scopolamine Are Equally Effective for the Treatment of Death Rattle in Terminal Care. J Pain Symptom Manage 2009;38: Samenvatting. Terminaal reutelen wordt veroorzaakt door het oscilleren van ingedikt secreet in de bovenste luchtwegen. Het komt voor bij 25-92% van de stervenden in hun laatste uren tot etmalen. Anticholinergica verminderen de secretie en hebben effect op het reutelen. Gebruikelijke middelen zijn atropine, scopolamine (hyoscine hydrobromide) en buscopan (hyoscine butylbromide).deze laatste stof passeert itt de eerste twee de bloed-hersenbarriere niet en veroorzaakt dus geen sufheid. Deze studie is de eerste voldoende grote prospectieve gerandomiseerde studie waarin de effecten van deze drie middelen bij terminaal reutelen worden vergeleken. Om ethische redenen was er geen placebogroep. Reutelen werd als volgt gekwantificeerd: 0= niet hoorbaar, 1= vlakbij patient hoorbaar, 2= aan voeteneind bed hoorbaar, 3= bij de deur van de kamer (ongeveer 9-10m) hoorbaar. Uitgesloten van de studie werden patienten bij wie het reutelen door een andere oorzaak werd veroorzaakt zoals een luchtweginfectie, aspiratie of hartfalen. Doses: Atropine 0.5mg sc, gevolgd door 3mg/24u (0.5mg a 4u of continu sc/iv) Scopolamine 0.25mg sc, gevolgd door 1.5mg/24u (0.25mg/24u sc of continu sc/iv) Buscopan 20mg sc, gevolgd door 60mg/24u (10mg a 4u sc of continu sc/iv) Indien na 12 uren de reutelscore nog 2 of 3 was gaf men opnieuw de begindosis en werd de onderhoudsdosis verdubbeld. Effectiviteit en bijwerkingen werden frequent bijgehouden. Effectiviteit betekende afname van de score van 2-3 naar 0-1 of van 1 naar 0. Resultaten: In totaal werden 333 patienten ingesloten. Er werd geen significant verschil in effect gevonden tussen de drie middelen. Naarmate het reutelen initieel minder intensief was hadden de middelen een groter en sneller effect. In de groep als geheel waarin score 2 het meest voorkwam was de behandeling na 1 uur effectief bij zo n 40%, een effect dat toenam tot zo n 70% na 24 uur, waarna dit percentage stabiel bleef. Wel waren de patienten die scopolamine kregen suffer (slechts een kwart was aanspreekbaar en dus in dit opzicht te evalueren). Geen enkele patient werd verwarder. Andere anticholinerge bijwerkingen zoals ileus, hartfalen en urineretentie waren zeldzaam. De mediane overleving hield verband met de mate van reutelen: 38.6u bij score1 en 24.3u bij score 3.

9 De onderzoekers merken op dat vochttoediening niet bijgehouden werd maar in Belgie in dit stadium van de ziekte ongebruikelijk is. Tevens wijzen ze op het ongeblindeerde karakter van de studie. De aanbevelingen luiden: - Begin liefst met de behandeling van terminaal reutelen als dit nog niet zo erg is. - Ga 24u door voordat besloten wordt dat de behandeling niet effectief is - Als een sufmakend effect gewenst is neem dan Scopolamine. Commentaar. Merkwaardig is dat de vraag of behandelen van reutelen nodig is niet aan de orde komt. Mijn ervaring is dat goede uitleg aan familie van een patient die waarschijnlijk, zoals meestal voorkomt, zelf tgv sterk gedaald bewustzijn geen last heeft vaak volstaat. Van dezelfde onderzoeker werd al eerder namelijk in E-PAL nr 1 een artikel over terminaal reutelen gerefereerd. Hierin werd aangegeven dat scopolamine effectief was. Nu is dus de logische volgende stap gezet. FB

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012

Palliatieve zorg bij copd. Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg bij copd Minisymposium 22 maart 2012 Palliatieve zorg Hans Timmer, longarts ZGT Caroline Braam, huisarts Hengelo PALLIATIEVE ZORG CASUS 75-jarige terminale COPD-patient Mantelzorger valt

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul

Palliatieve zorg bij COPD in onze regio. Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Palliatieve zorg bij COPD in onze regio Karin Janssen-van Hemmen Jeroen Verheul Inhoud Stellingen Wie zijn we? Wat is ons doel? En waarom? Wat hebben we tot nu toe gedaan? Toekomst? Antwoorden op stellingen

Nadere informatie

COPD en Palliatieve Zorg

COPD en Palliatieve Zorg Een logisch sluitstuk van de keten Lucyl Verhoeven Longverpleegkundige Nurse Practitioner i.o. Thebe Mick Raeven Medisch coördinator Palliatief Netwerk Midden-Brabant COPD is dodelijk Bij mensen met COPD

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft?

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Het belang van een integraal anticiperend beleid 22 maart 2012 Bernardina Wanrooij Huisarts, consulent palliatieve zorg AMC Palliatieve zorg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Symptomen in de Palliatieve Fase

Symptomen in de Palliatieve Fase Symptomen in de Palliatieve Fase Internationale dag Palliatieve zorg Limburg 2015 Marieke van den Beuken- van Everdingen 36 symptomen die bij > 10% voorkomen vermoeidheid obstipatie snelle verzadiging

Nadere informatie

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Symposium 14 april 2009 aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Palliatieve sedatie Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levens of stervensfase.

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC

Palliatieve sedatie. 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Palliatieve sedatie 21 oktober 2014 Elgin Gülpinar, ANIOS IC Casus Patient, 78 jr Overname ander ziekenhuis i.v.m. respiratoire insufficiëntie Voorgeschiedenis COPD, Hypertensie, DM II, PAF Nefrectomie

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Deze thesis beschrijft de ontwikkeling van palliatieve zorg in Roemenië en evalueert een nieuwe dienstverlening, i.c. palliatieve zorg thuis door een multidisciplinair team. Deze studie is

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Richtlijn Mammacarcinoom

Richtlijn Mammacarcinoom Richtlijn Mammacarcinoom Truus Smit-Hoeksma Waterlandziekenhuis, Purmerend Fase in de richtlijnontwikkeling - uitwerken conclusie literatuursearch - schrijven aanbevelingen Aanleiding voor aanvullingen

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

AngsAngst bij Hartfalen

AngsAngst bij Hartfalen AngsAngst bij Hartfalen Gini van Til,verpleegkundig specialist Hartfalen polikliniek CWZ Lezing Verpleegkundig Vizier 18-6-2015 Even voorstellen: Gini van Til Verpleegkundig Specialist intensieve zorg

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn Inge van Mansom palliatief arts/specialist ouderengeneeskunde Sint Elisabeth Gasthuishof, LUMC en IKNL regio Leiden Maartje Klapwijk specialist ouderengeneeskunde en onderzoeker LUMC Introductie! 22 september

Nadere informatie

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is!

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Carmen Houben MSc. Wetenschappelijk onderzoeker Medisch Psycholoog 24 november 2015 Chronische ziekten - 1900: overlijden door

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

E-pal nr. 30, september 2011

E-pal nr. 30, september 2011 E-pal nr. 30, september 2011 Via e-mail verspreid tijdschrift met samenvattingen van artikelen uit diverse* periodieken over palliatieve zorg. Bestemd voor artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Samenvatting Richtlijn Palliatieve zorg voor mensen met COPD

Samenvatting Richtlijn Palliatieve zorg voor mensen met COPD Samenvatting Richtlijn Palliatieve zorg voor mensen met COPD 1 Samenvatting Richtlijn Palliatieve zorg voor mensen met COPD Initiatief: Long Alliantie Nederland Organisatie: Kwaliteitsinstituut voor de

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Zelfmanagement bij kanker

Zelfmanagement bij kanker Zelfmanagement bij kanker Presentatie voor de Werkgroep Fysiotherapie & Oncologie Midden- Nederland 6 november 2012 Dr. Marije van der Lee Programma Wat doet het Helen Dowling Instituut (HDI)? Wat biedt

Nadere informatie

Dr. Vanclooster ( Huisarts )

Dr. Vanclooster ( Huisarts ) CASUS COPD Dr. Vanclooster ( Huisarts ) Dr. Tits ( Pneumoloog) Niet-medische context Man 86 jaar Gehuwd (echtgenote is nog goed) 7 gehuwde kinderen (erg betrokken) Medische voorgeschiedenis CARA patiënt,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Leven met epilepsie: Zelfmanagement Loes Leenen, MANP PhD trainee zelfmanagement Inleiding Achtergrond Zelfmanagement Zelfmanagement & Kwaliteit van leven

Nadere informatie

Implementatie Zorgpad stervensfase

Implementatie Zorgpad stervensfase Implementatie Zorgpad stervensfase Navigatie naar een goed einde Navigatie naar een goed einde René de Bakker Verpleeghuisarts Verpleeghuis De Blaauwe Hoeve Hulst rdebakker@curamus.nl Navigatie naar een

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG

En dan.? De rol van de huisarts. Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG En dan.? De rol van de huisarts Marjolein Berger, afdeling huisartsgeneeskunde UMCG Kanker in Nederland tot 2020 Trends en prognoses KWF Kankerbestrijding Kanker in Nederland tot 2040 De bevolking zal

Nadere informatie

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten

Palliatieve sedatie is geen euthanasie. Medische aspecten Palliatieve sedatie is geen euthanasie Medische aspecten Hoe kwam deze richtlijn er? Werkgroep artsen met interesse in palliatieve zorg Uit meerdere regionale ziekenhuizen en 1 ste lijn Meerdere specialiteiten

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg binnen het st. Anna Ziekenhuis en de eerste lijn Input huidig procesverloop: Doorlopen

Nadere informatie

Je bent jong, krijgt kanker en dan

Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade 03 oktober 2014 Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen Peter F M Verhaak NIVEL 12-maands prevalentie stemmings-, angst- en middelenstoornis 250 200 N/1000 patiënten 150 100 50 Depressie

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN Doel Het doel is te zorgen dat kankerpatiënten in de - overgang naar de - pallatieve fase niet tussen wal en schip vallen. Hiertoe worden

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Pijn als verzorg -probleem

Pijn als verzorg -probleem Pijn als verzorg -probleem Mimmie Wouters Netwerk Palliatieve Zorg Aalst Dendermonde Ninove Pijnbestrijding bij palliatieve patiënten De huidige versie richtlijn Pijn werd in de periode van 2010-2013 geschreven

Nadere informatie

Inclusiecriteria/ indicatie

Inclusiecriteria/ indicatie Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie/Stichting Herstel & Balans, Utrecht 2003 Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie Herstel & Balans/2003 Deze kwaliteitscriteria zijn vastgesteld door

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker prof. dr. Judith Prins drs. Sanne vd Berg- dr. Marieke Gielissen dr. Nelleke Ottevanger Medische Psychologie UMC St Radboud Nijmegen 8 maart

Nadere informatie

marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner

marian van der hooft-bimmel verpleegkundig consulent/ oncologieverpleegkundige oncologieverpleegkundige, nurse practitioner E-pal nr. 21 juni 2009 Via e-mail verspreid tijdschrift met samenvattingen van artikelen uit diverse* periodieken over palliatieve zorg. Bestemd voor artsen, verpleegkundigen en andere hulpverleners in

Nadere informatie

Oncologische zorg bij ouderen

Oncologische zorg bij ouderen Oncologische zorg bij ouderen Balanceren tussen over- en onderbehandeling Johanneke Portielje, HagaZiekenhuis Kring ouderenzorg AMC & partners 12 juni 2013 mamma carcinoom

Nadere informatie

SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE. Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam

SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE. Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE Lia van Zuylen, internist-oncoloog Expertisecentrum Palliatieve Zorg Rotterdam SYMPTOMEN IN DE STERVENSFASE Marjan de Gruijter, specialist ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

1 Revalidatie bij kanker

1 Revalidatie bij kanker De ziekte kanker is ingrijpend en kan uw leven flink overhoop halen. Tijdens en na de behandeling kunt u allerlei klachten krijgen. Soms gaat uw conditie achteruit. Misschien bent u moe, angstig of onzeker.

Nadere informatie

Misselijkheid en braken in de palliatieve fase

Misselijkheid en braken in de palliatieve fase Misselijkheid en braken in de palliatieve fase Annemieke Delhaas: oncologie verpleegkundige hospice, consulent PTMN Franca Horstink-Wortel: Specialist ouderengeneeskunde/kaderarts palliatieve zorg, consulent

Nadere informatie

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Thema Palliatieve en Terminale Zorg Colofon Expertgroep Palliatieve en Terminale Zorg Marcel Reinders (voorzitter), huisarts, projectleider toetsing

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ

Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn. dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ Een Transmuraal Palliatief Advies Team in de regio: de rol van de huisarts in de eerstelijn dr. Eric van Rijswijk, huisarts, lid PAT team JBZ De praktijk van palliatieve zorg huisartspraktijk Mw van Z,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Heleen Nederveen: palliatief verpleegkundige Maasstadziekenhuis Lolkje Roos: palliatief verpleegkundige hospice Cadenza / Laurens Levina Oosterom: longverpleegkundige

Nadere informatie

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN PALLIATIEVE ZORG: EEN SYSTEMATISCHE OVERZICHTSSTUDIE Slort, W., Schweitzer, B.P.M., Blankenstein, A. H., Abarshi, E. A.,

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?*

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Floor Ploos van Amstel, RN, MSc, verpleegkundig expert, afd. Medische Oncologie Maaike

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen.

Doen bij Depressie. Module 3 Fase 4 - Behandelen. Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen. Doen bij Depressie Module 3 Fase 4 - Behandelen Module 3 Medicamenteuze behandeling Bijlage 8 Medicamenteuze behandeling van depressie bij cliënten van verpleeghuizen Protocol gebaseerd op het Addendum

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Psychosociale zorg. voor mensen met kanker

PATIËNTEN INFORMATIE. Psychosociale zorg. voor mensen met kanker PATIËNTEN INFORMATIE Psychosociale zorg voor mensen met kanker 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over psychosociale zorg voor mensen met

Nadere informatie

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Orale Mucositis herziening Richtlijn Arno Mank, RN PhD Onderzoeksverpleegkundige Oncologie/Hematologie AMC, Amsterdam Email vorige E-mail week eind vorige week Richtlijnencyclus 2007 2014 Doelstelling

Nadere informatie