2 Nederlandse Hartstichting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2 Nederlandse Hartstichting"

Transcriptie

1 Dieet bij Hartfalen

2 Inhoudsopgave Pagina Inleiding 3 De basis voor een gezonde voeding 4 Het advies voor de patiënt met hartfalen 5 Letten op natrium 7 De broodmaaltijd 11 De warme maaltijd 15 Tussen de maaltijden door 22 Letten op vocht 25 Letten op energie 28 Letten op eiwitten, vitaminen en mineralen 32 Letten op alcohol 33 Meer informatie 34 2 Nederlandse Hartstichting

3 Inleiding De huisarts vermoedde al dat uw klachten als kortademigheid en moeheid, te maken zouden kunnen hebben met een slechte pompfunctie van het hart. De cardioloog heeft u na verder onderzoek verteld dat u hartfalen heeft. Leven met hartfalen betekent dat u uw klachten goed in de gaten moet houden en sommige gewoonten - zoals de hoeveelheid zout en vocht in uw voeding - moet aanpassen. Cardioloog, (hartfalen)verpleegkundige, diëtist en fysiotherapeut zullen u daar bij begeleiden. In deze brochure staat informatie over het onderwerp voeding. Uw dagelijkse voeding vormt een belangrijk onderdeel van het behandelplan om u in zo goed mogelijke conditie te houden of te brengen. Het kan zijn dat u daarover al adviezen heeft gekregen van de hartfalenverpleegkundige. De inhoud van deze brochure vormt het voedingsadvies. Het kan worden aangevuld met de persoonlijke adviezen van de diëtist. In deze brochure vindt u informatie over de basis voor een gezonde voeding, de speciale adviezen die gelden voor mensen met hartfalen over onder meer zout, vocht en de hoeveelheid energie. U krijgt ook boodschappentips en suggesties voor lekkere maaltijden. Veel praktische tips die het u gemakkelijk maken om zonder veel extra inspanningen toch te genieten van smakelijke maaltijden. Dieet bij Hartfalen 3

4 De basis voor een gezonde voeding Gezond zijn is een belangrijke voorwaarde om prettig te kunnen leven. Dat realiseren we ons eens te meer als de gezondheid te wensen over laat. Ons lichaam heeft energie en allerlei voedingsstoffen nodig om zo goed mogelijk te functioneren. Dat geldt voor iedereen, zeker als er gezondheidsproblemen zijn. Als u bijvoorbeeld al geruime tijd maar kleine porties of eenzijdig heeft gegeten, kan het bijstellen van uw dagelijkse voeding helpen om u in betere conditie te brengen. Variatie Veel variatie aanbrengen in de keuze van voedingsmiddelen maakt het gemakkelijk om gezond te eten. Probeer in ieder geval elke dag verschillende keuzes te maken uit elk van deze vier groepen: Brood, en aardappelen of rijst of pasta Groenten (200 g) en (twee keer) fruit* Melk en melkproducten (halfvol of mager), en kaas, en (mager) vlees of kip of (vette) vis (twee keer in de week). Margarine of halvarine**, en olie, vloeibaar bak- en braadproduct of vloeibare margarine. * Houd rekening met het individuele advies dat u van de cardioloog heeft gekregen over de hoeveelheid vocht per dag. ** In deze brochure wordt regelmatig margarine of halvarine genoemd. Kies die margarine, halvarine en andere smeersels voor op brood die minder dan 17 g verzadigd vet per 100 g bevatten. Ander vet Let vooral ook op de soort vet die u gebruikt. Minder verzadigd vet heeft een gunstig effect op de conditie van uw bloedvaten. Kijk of u de verzadigde vetten zo veel mogelijk kunt vervangen door onverzadigde vetten. Onverzadigde vetten verlagen het cholesterolgehalte in het bloed. Dat is gunstig, het risico op het dichtslibben van de bloedvaten wordt kleiner. Veel groente en fruit Een flinke portie groente en fruit eten, is een belangrijke pijler van gezonde voeding. Het levert diverse voedingsstoffen die van groot belang zijn. Groente en fruit verminderen de kans op harten vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Ook de spijsvertering is er bij gebaat. 4 Nederlandse Hartstichting

5 Vooral ook lekker Dat gezond eten niet samen zou gaan met lekker eten, is een fabeltje. Er zijn lekkere en gezonde producten die ook voor mensen met hartfalen geschikt zijn. Waarschijnlijk zult u in het begin moeten wennen aan een voeding die minder zout bevat. In deze brochure staan handige en simpele tips om elke dag toe te passen. Ook een gezonde leefstijl Gezond eten helpt om een betere conditie te krijgen, maar het is niet het enige dat voor u van belang is. Roken heeft nadelige effecten voor iedereen, maar zeker voor de patiënt met hartfalen. Niet roken hoort daarom bij een gezonde leefstijl. Terwijl hartfalenpatiënten in het verleden het advies kregen om lichamelijke inspanning te vermijden, denkt men daar nu heel anders over. Uit onderzoek blijkt dat meer bewegen voor mensen met stabiel hartfalen gunstig is. Ze zijn beter in staat om de alledaagse inspanningen te verrichten. Overleg met uw behandelaar welke vorm van bewegen voor u geschikt is. Het advies voor de patiënt met hartfalen Er zijn gespecialiseerde behandelaars (zoals cardioloog, hartfalenverpleegkundige, diëtist en fysiotherapeut) die u met hun kennis en ervaring steunen en helpen nu de diagnose hartfalen is gesteld. Het succes van de behandeling bij hartfalen wordt voor een groot deel bepaald door de geneesmiddelen die u van uw specialist krijgt voorgeschreven. Maar u heeft zelf ook invloed op het effect van de behandeling. Het opvolgen van de leefstijladviezen (bewegen, gezonde voeding en niet roken) kunnen een positieve bijdrage leveren. Diëtist adviseert en begeleidt Aandacht voor de voeding is één van de leefregels. Een met zorg samengesteld dieet levert alle voedingsstoffen die u nodig heeft. Daarnaast zijn extra adviezen nodig, zodat u zich ondanks het hartfalen zo goed mogelijk voelt. Het is nodig om te letten op de hoeveelheid zout en vocht die u binnenkrijgt. Het veranderen van eetgewoonten is moeilijk. Niet alleen doen zich praktische problemen voor waar u graag een antwoord op wilt hebben, u bent ook gewend aan uw eigen eetgewoonten. Daarom is het goed dat u zich laat adviseren en begeleiden door de diëtist. De diëtist weet praktische oplossingen voor uw problemen, beantwoordt uw vragen, geeft u handige tips en een advies dat is gebaseerd op uw huidige eetgewoonten. Dieet bij Hartfalen 5

6 Hartfalen Bij hartfalen is de pompfunctie van het hart verminderd. Het hart pompt minder bloed rond. De oorzaak kan zijn: het doormaken van één of meerdere hartinfarcten, een langdurig te hoge bloeddruk, niet goed functionerende hartkleppen, een te langzaam of te snel kloppend hart of een ziekte van de hartspier. Dat leidt er toe dat op diverse plaatsen in het lichaam vochtophopingen kunnen ontstaan. U kunt kortademig worden of bijvoorbeeld een vol gevoel in uw buik hebben. Met diverse medicijnen kunnen de klachten verminderen. Het is ook nodig om de voeding aan te passen. De diëtist bespreekt met u hoe de hoeveelheid zout en vocht in uw dagelijkse eten kan worden veranderd. De grote lijnen De aanpassingen van uw voeding hangen nauw samen met de ernst van uw klachten. De diëtist adviseert u over het gebruik van zout, de hoeveelheid vocht, en vertelt u of het nodig is te letten op de hoeveelheid energie en eiwitten. In de volgende hoofdstukken van deze brochure staan die adviezen per onderdeel verder uitgewerkt. U leest waarom het nodig is daar extra op te letten, krijgt allerlei praktisch tips als waar zijn speciale producten te koop en hoe maak ik mijn eten lekker op smaak. Er is ook een pagina met tips die u kunt toepassen als u moe of kortademig bent, een droge mond of weinig eetlust heeft. Gevarieerde voeding 6 Nederlandse Hartstichting

7 Letten op natrium Zout in het brood dat we kopen, in de kaas, vleeswaren en de zoutpot: het kost geen moeite om veel meer zout (met daarin natrium) binnen te krijgen dan het lichaam nodig heeft. De Nederlander krijgt gemiddeld 9 gram zout per dag binnen (3600 mg natrium), terwijl het lichaam aan 1-3 gram zout ( mg natrium) voldoende heeft. Daarom is het advies voor iedereen om voorzichtig te zijn met het gebruik van zout. Voor de patiënt met hartfalen is het nodig het gebruik van natrium te beperken. Natrium en chloride Zout bestaat uit natrium en chloride. Elke gram zout bevat 400 mg natrium en 600 mg chloride. Het natrium beïnvloedt de vochtbalans in het lichaam en zorgt zo onder meer voor het transport van belangrijke voedingsstoffen naar de cellen van ons lichaam. Natrium speelt ook een rol bij de prikkeling van zenuwen en het samentrekken van spieren. In balans brengen Omdat het hart bij hartfalen onvoldoende in staat is om het bloed door het lichaam te pompen, houden de nieren natrium en vocht vast. Zo compenseert het lichaam de te geringe doorbloeding van de weefsels. Er wordt natrium en vocht vastgehouden om er voor te zorgen dat de bloedvaten toch gevuld zijn en belangrijke weefsels goed doorbloed worden. Dat lijkt gunstig, maar dat is het op den duur zeker niet. Want het overtollige vocht vormt een extra belasting voor het hart. De kans is groot dat iemand met hartfalen veel dorst heeft. Door de geringere pompfunctie wordt het dorstcentrum in de hersenen geprikkeld. Ook het gebruik van sommige medicijnen kan het dorstgevoel vergroten (zie de tips op pagina 27). Door de hoeveelheid natrium en vocht in het dagelijkse eten te beperken, houdt het lichaam minder vocht vast zodat het hart minder wordt belast. Dieet bij Hartfalen 7

8 Natrium in producten Natrium komt van nature voor in vrijwel alle voedingsmiddelen, dus ook in granen, peulvruchten, groenten en fruit, melk en melkproducten. Maar het gaat naar verhouding om kleine hoeveelheden. Natrium wordt door vrijwel iedereen als zout gebruikt om in de keuken of aan tafel gerechten op smaak te maken. Natrium wordt door fabrikanten, de bakker en de slager als zout toegevoegd om producten meer smaak te geven. Brood, kaas, maar ook kant-en-klaarproducten zoals sausen, soepen, maaltijden of maaltijdonderdelen en snacks bevatten naar verhouding veel natrium. Natrium komt ook voor in de smaakverbeteraar natrium-glutamaat die de fabrikant in sommige producten gebruikt. In plaats van zout wordt soms bouillonpoeder aan producten toegevoegd. Dit betekent dat het producten wel natrium bevat, ook al is geen zout gebruikt! Wettelijke afspraken Een laag natrium- of zoutgehalte op het etiket van een product mag alleen worden gebruikt als er minder dan 40 mg natrium per 100 gram of 100 ml in voorkomt. Als er op staat: geen zout toegevoegd, ongezouten, bereid zonder zout, gefabriceerd zonder zout, zonder toegevoegd zout of zonder toevoeging van zout mag dat alleen als beslist géén natriumzouten zijn gebruikt. Dat is wettelijk geregeld. Controleer of geen andere ingrediënten met zout (zoals bouillonpoeder) zijn gebruikt. In de winkel zijn ook producten te koop waarbij op de verpakking staat vermeld: verminderd natrium- of zoutgehalte. Dat betekent dat ze minder natrium bevatten dan de gebruikelijke producten. Het moet wel ten minste 33% minder zijn! Als u kaas in de schappen ziet liggen met die aanduiding, wil dat dus zeggen dat er eenderde minder natrium in voorkomt dan in de vergelijkbare, gewone kaas. Het helpt om minder zout binnen te krijgen, maar het is afhankelijk van het advies dat u heeft gekregen of het voor u een geschikt product is. Natrium beperken Om uw gezondheidsproblemen te verminderen, is het nodig om de hoeveelheid natrium te beperken. De mate van beperking hangt af van uw situatie en de behandeling. Volg dus steeds de adviezen die u van uw cardioloog en diëtist krijgt. 8 Nederlandse Hartstichting

9 Er zijn twee vormen van het natriumbeperkte dieet: een natriumbeperking waarbij maximaal 3000 mg natrium per dag is toegestaan; een natriumbeperking waarbij maximaal 2000 mg natrium per dag is toegestaan. Dat betekent dat u: - geen zout gebruikt bij de bereiding van gerechten; - en het gebruik beperkt van producten die veel zout bevatten. In deze tabel staan de verschillen tussen een beperking van 3000 mg en 2000 mg natrium per dag op een rijtje. De indeling is gebaseerd op de aanbevolen hoeveelheden voedingsmiddelen per dag. Het kan zijn dat u in overleg met de diëtist het anders doet. Dan gelden altijd de adviezen die de diëtist u heeft gegeven. Natriumbeperking 3000 mg/dag 2000 mg/dag Brood gewoon gewoon Smeersel ongezouten ongezouten Vleeswaren gewoon, met mate lichtgezouten (max. 2 plakken per dag) Kaas gewoon, met mate lichtgezouten (max. 2 plakken per dag) Melk en melkproducten gewoon gewoon (max. een halve liter per dag) Warme maaltijd zonder zout bereid zonder zout bereid Snacks en tussendoortjes natriumarm/zonder zout/ natriumarm/zonder zout/ ongezouten ongezouten Dieettabel gebruiken Het Voedingscentrum in Den Haag geeft de Dieettabel uit. Daarin staan de natriumgetallen van gangbare voedingsmiddelen en gerechten. Met hulp van die tabel kunt u zelf bepalen hoe u de 3000 mg of 2000 mg natrium evenredig over de dag verdeelt. Voor meer informatie zie pagina 34. Praktische adviezen In dit deel van de brochure vindt u adviezen hoe maaltijden het beste kunnen worden samengesteld. Welke voedingsmiddelen kiest u voor de broodmaaltijd, hoe doet u het met de warme maaltijd en wat zijn geschikte en lekkere tussendoortjes? Dieet bij Hartfalen 9

10 Er zijn diverse smaakmakers die uw eten zonder zout toch lekker maken. Er staan voorbeelden van het natriumgehalte van gewone en natriumarme producten om u de verschillen te laten zien. En u vindt per maaltijd tips die het gemakkelijk maken om gerechten meer smaak te geven. Boodschappen doen De basisvoedingsmiddelen zoals zuivelproducten, groenten en fruit, vers vlees, vis en kip zonder toevoegingen kunt u blijven kopen zoals u was gewend. Naar natriumarme producten zult u in het begin moeten zoeken. Soms is het gemakkelijk, soms is het lastig om bepaalde producten te kopen. Het hangt sterk af van de plaats waar u woont. Vraag de diëtist om raad, zij kan u wellicht helpen. Vraag de diëtist ook om advies als u kaliumsparende diuretica gebruikt en graag natriumarme producten wil gaan proberen. In de supermarkt is meestal een apart schap(je) met producten die voor diverse diëten geschikt zijn.u vindt er bijvoorbeeld natriumarme smaakmakers zoals ketjap of aromat, natriumarm broodbeleg en tussendoortjes. De reformzaak en natuurvoedingswinkel, soms de drogist, hebben een meer of minder uitgebreid assortiment natriumarme producten. Vraag in de speciaalzaak (kaaswinkel, delicatessenwinkel, slager) of ze natriumarme producten verkopen of misschien voor u kunnen bestellen of maken. 10 Nederlandse Hartstichting

11 De broodmaaltijd Brood Alle bruine broodsoorten, roggebrood en mueslibrood bevatten extra veel voedingsvezel, vitaminen en mineralen. Daarom verdienen ze de voorkeur boven witte broodsoorten. Bovendien geven ze de maaltijd wat meer smaak. Kies liever niet voor natriumarm brood omdat daarin geen jodium voorkomt, (jodium is een bouwsteen van het schildklierhormoon). De kans op een jodiumtekort wordt zo verkleind. Varieer ook eens met bruin knäckebröd, matzes en beschuit. Te koop zonder toevoeging van zout: beschuit, ontbijtkoek, broodwafels, volkorencrackers, rijstwafels en roggebrood Smeersel Margarine en halvarine (zie ook opmerking op pagina 4) zijn geschikt om bij de broodmaaltijd te gebruiken. Ze leveren maar een spoortje natrium en naar verhouding veel onverzadigde vetten. Dat is gunstig voor hart en bloedvaten. Dieet bij Hartfalen 11

12 Kaas Kaas bevat veel natrium. Dat geldt zowel voor jonge, belegen als oude kaas. Schimmelkazen en buitenlandse kaassoorten bevatten ook veel natrium. Mon Chou, Hüttenkäse en Maaslanderkaas bevatten naar verhouding minder natrium. Het voordeel van Zwitserse strooikaas en gemalen Parmezaanse kaas is dat u er weinig van nodig hebt. Gebruik als broodbeleg niet meer dan 1 afgestreken eetlepel. Kaas met de aanduiding minder zout of minder natrium levert nog steeds veel natrium (zie tabel). Te koop zonder toevoeging van zout: natriumarme kaas voor 1 boterham gram mg natrium gewone kaas kaas met 33% minder natrium natriumarme kaas Vleeswaren De meeste vleeswaren bevatten veel natrium. Lichtgezouten vleeswaren zijn fricandeau, kalkoenfilet, kipfilet, lichtgezouten rookvlees en rosbief. Te koop zonder toevoeging van zout: enkele soorten natriumarme vleeswaren voor 1 boterham gram mg natrium rookvlees gezouten vleeswaren lichtgezouten vleeswaren natriumarme vleeswaren * De tabellen met informatie over het natriumgehalte van voedingsmiddelen in deze brochure zijn afkomstig uit de Eettabel van het Voedingscentrum. 12 Nederlandse Hartstichting

13 TIP Braad gehaktballen zonder zout (voor extra smaak zie de tips bij de warme maaltijd op pagina 20), laat ze afkoelen en snijd ze in plakjes. Zo maakt u uw eigen natriumarme vleeswaren. Bewaar een paar porties (individueel verpakt in diepvrieszakje) in de diepvriezer zodat u voor meerdere dagen genoeg heeft. Als u er kleine balletjes van maakt, kunt u ze ook serveren als hartig hapje. Gebruik een (extra) stukje ongezouten vlees dat u bij de warme maaltijd heeft bereid als broodbeleg. Goed afgedekt bewaren in de koelkast (temperatuur +7 o C of lager). Ander beleg Zoet beleg, zoals jam, appelstroop, chocoladepasta en hagelslag, bevat maar weinig natrium. In pindakaas en huishoudstroop komt wat meer natrium voor. Een ei (zonder zout) kan op diverse manieren worden bereid. Gebruik niet meer dan 3 eieren per week. Sandwichspread, Marmite en Tartex bevatten veel natrium. Te koop zonder toevoeging van zout: natriumarme pindakaas, diverse noten- en zadenpasta's, gist-kruidenextract Vitam R (reformwinkel) en de smaakmakers natriumarme sambal, natriumarme mayonaise en natriumarme augurkjes. Zuivelproducten Zuivelproducten leveren waardevolle voedingsstoffen. Ze passen uitstekend bij een gezonde broodmaaltijd. De informatie over zuivelproducten vindt u bij het onderdeel warme maaltijd, pagina 19. Fruit Zie pagina 22. Dieet bij Hartfalen 13

14 Meer smaak: tips voor lekkere broodmaaltijden Groenten en fruit bevatten nauwelijks natrium, daarom zijn ze geschikt als fris broodbeleg, maar ook in combinatie met natriumarme kaas en vleeswaren. Geef uw boterhammen extra smaak met bijvoorbeeld een blaadje sla, plakjes komkommer, plakjes tomaat, reepjes paprika of bijvoorbeeld plakjes radijs. Probeer ook eens plakjes appel, peer, banaan, schijfjes perzik uit blik of kiwi. Maak gebruik van de natriumarme smaakmakers onder het kopje Ander beleg: te koop zonder toevoeging van zout (zie vorige pagina). Gebruik een paar druppeltjes citroensap (gemakkelijk uit een flesje) en introduceer een friszure smaak in plaats van een zoute als u rauwkost of Hüttenkäse als broodbeleg kiest. Rooster de boterhammen zodat ze de maaltijd wat meer karakter geven. Of maak een tosti met een tosti-ijzer, sandwichmaker of grill. Combineer kwark met jam als broodbeleg. Knip tuinkers (bakje groenteafdeling) op een boterham en sprenkel er een beetje citroensap of sinaasappelsap en wat suiker over. Combineer plakjes hardgekookt ei en plakjes rettich (of reepjes ijsbergsla). Beleg een boterham met rulgebakken gehakt, op smaak gemaakt met kerrie, paprikapoeder en/of knoflook. Een boterham met natriumarme pindakaas smaakt extra lekker met stukjes ananas (blik), plakjes banaan of komkommer en natriumarme sambal. Besmeer een sneetje witbrood met een beetje Mon Chou en beleg met plakjes kiwi of ander fruit. 14 Nederlandse Hartstichting

15 De warme maaltijd Gebruik geen keukenzout en geen natriumrijke producten bij de bereiding van de warme maaltijd. Krijgt u de maaltijd bezorgd, vraag dan voor alle zekerheid of de gerechten ook zonder zout bereid zijn. Kant-en-klare producten bevatten vrijwel zonder uitzondering veel natrium. Smaakmakers zonder zout Kruiden en specerijen bevatten weinig natrium, maar maken uw gerechten wel geurig en smakelijk. Tuinkruiden zoals basilicum, bieslook, dille, lavas, marjolein, oregano, peterselie, selderij of tijm kunt u vers kopen handig is een of meerdere potjes (zie groenteafdeling) op de vensterbank van de keuken, diepgevroren (diepvriesvak of kast) of gedroogde vorm (kruidenschap). Van gedroogde kruiden heeft u veel minder nodig dan van verse of diepgevroren kruiden. Specerijen zijn uit tropische streken afkomstig. Maak gebruik van kruidnagel, nootmuskaat, laurierblad, kerrie, paprikapoeder, gemberpoeder en bijvoorbeeld peper. In de winkels zijn allerlei kruidenmengsels en mixen te koop. Vaak bevatten ze naar verhouding veel zout, maar er zijn ook soorten waaraan geen zout is toegevoegd. Kijk daarom goed op de verpakking om zeker te weten dat u de soort zonder zout koopt! Als bijvoorbeeld de aanduiding zonder toegevoegd zout staat vermeld, heeft het kruidenmengsel een laag natriumgehalte. Om de smaak van gerechten te verbeteren, kunt u ook op zoek gaan naar andere smaakstoffen die de eigen smaak en het aroma van het gerecht versterken. Een beetje citroen- of sinaasappelsap en knoflook hebben dat effect. Probeer ook eens een ingrediënt dat een nieuwe smaak aan het gerecht geeft: stukjes fruit of een beetje wijn bijvoorbeeld. Soep Een bord soep uit blik of van een pakje gemaakt, bevat veel natrium (1000 mg). Soep zonder zout maakt u van zelfgetrokken bouillon. Maak eventueel meerdere porties en vries een deel in. Te koop zonder toevoeging van zout: natriumarme bouillonblokjes, natriumarme groente gistbouillon, zoutarme biolo gische kruidenbouillon en natriumarme soeppoeders Dieet bij Hartfalen 15

16 Vlees, kip en kalkoen Vlees, kip en kalkoen bevatten weinig natrium. Zodra deze maaltijdonderdelen zijn gekruid, gemarineerd of anderszins zijn voorbereid, moet u er op bedacht zijn dat ze vaak veel natrium bevatten. Dat geldt bijvoorbeeld voor rookworst, hamburgers, gepaneerd vlees, saucijsjes, kant-enklare gehaktballen, cordon bleu, gemarineerd vlees, slavinken, rundervinken, aangemaakt gehakt, kipschnitzels, kiprollade, gemarineerde drumsticks, gerookte bereide kipfilet, kalkoenschnitzels en gemarineerde kalkoenfilet. Kijk kritisch naar de verpakking als u twijfelt over de samenstelling. Koop de niet voorbereide vleessoorten, kip- en kalkoenvlees en maak bijvoorbeeld gebruik van natriumarme kruidenmixen* of maak zelf uw favoriete kruidenmengsel. * Sommige van die mixen bevatten nogal wat kalium. Misschien zijn ze daarom niet geschikt voor u. Houd rekening met de adviezen die u van cardioloog en diëtist heeft gekregen of vraag hen er naar. soort vlees gram mg natrium stukje rookworst stukje zelf bereid ongezouten vlees Nederlandse Hartstichting

17 Vis Verse vis en vis naturel uit de diepvries bevatten weinig natrium. Zodra vis is gepaneerd, gekruid, gemarineerd of anderszins is voorbereid, moet u er op bedacht zijn dat ze vaak veel natrium bevatten. Dat geldt bijvoorbeeld voor vissticks, in het zuur ingelegde vis, zoals haring, gestoomde en gerookte vissoorten en vis in blik of glas. Ook vis met een kant-en-klare saus levert veel natrium. Hetzelfde geldt voor verse haring en schaal- en schelpdieren. Paneer vis daarom zelf, of bereid die in de oven of magnetron. soort vis gram mg natrium 1 zoute haring stukje zelf bereide ongezouten vis Vleesvervangers Vleesvervangers hebben vaak soja als basis. Tahoe en tempé naturel zijn vleesvervangers die weinig natrium bevatten. Peulvruchten (zoals zelf geweekte bruine en witte bonen), ongezouten noten en af en toe eens een eigerecht kunnen vlees vervangen. Er zijn ook kant-en-klare (soja)producten die wel veel natrium bevatten: vegetarische groenteschijven bijvoorbeeld, vegetarische burgers en worstjes en Quorn. soort vleesvervanger gram mg natrium 1 vegetarische schnitzel opscheplepel bruine bonen uit blik of glas vegetarische groenteschijf plak tahoe naturel 75 5 Vetten Margarine (zie ook opmerking op pagina 4), vloeibaar bak- en braadproduct, vloeibare margarine en olie zijn geschikt om bij de warme maaltijd te gebruiken. Ze leveren maar weinig natrium en naar verhouding veel onverzadigde vetten. Dat is gunstig voor hart en bloedvaten. Dieet bij Hartfalen 17

18 Jus en saus Als u vlees, kip of kalkoen bereidt in margarine (zie ook opmerking op pagina 4), vloeibaar baken braadproduct of vloeibare margarine en tot slot een beetje water toevoegt, maakt u jus met weinig natrium. Met wat aangemaakte aardappelmeel kunt u de jus licht binden. Gebruik geen juspoeders of -mixen, die bevatten veel natrium. Sausen zoals slasaus, fritessaus, halvanaise, mayonaise, mosterd, rode sausen als ketchup en curry, maar ook uit pakjes en potjes, bevatten veel natrium. Te koop zonder toevoeging van zout: natriumarme bouillonblokjes, natriumarme groente gistbouillon, zoutarme biolo - gische kruidenbouillon, natriumarme soeppoeders, natriumarme sambal, natriumarme ketjap, natriumarme mayonaise, natriumarme mosterd en natriumarme augurkjes Aardappelen, rijst en pasta Aardappelen bevatten van nature weinig natrium, dat geldt ook voor diepvriesfrites. Aardappelproducten zoals rösti, aardappelkroketjes en andere bewerkte aardappelgerechten bevatten wel veel natrium. Rijst en alle gedroogde naturel pastasoorten bevatten geen natrium zolang u ze maar niet met keukenzout bereidt. Voorbewerkte rijst- en pastagerechten zoals kant-en-klare nasi of bami goreng, lasagne of spaghetti bolognese leveren wel veel natrium. Groente Verse groente bevat van nature weinig natrium. Datzelfde geldt voor groente uit de diepvries, met uitzondering van diepgevroren groente die à la crème is bereid of vrijwel gereed is (zoals rode kool met appeltjes). Aan groenten uit blik of pot is zout toegevoegd. Bij de bereiding van zuurkool is van tevoren al veel zout gebruikt, afspoelen met water helpt niet. Te koop zonder toevoeging van zout: natriumarme zuurkool 18 Nederlandse Hartstichting

19 Kant-en-klaarmaaltijden Kant-en-klaarmaaltijden die in de supermarkt te koop zijn, maar ook de afhaalmaaltijden van de Chinees, toko, pizzeria of snackbar bevatten veel zout. Sommige van die maaltijden bevatten wel 6-7 gram zout, dat is mg natrium. Zuivelproducten Aan kant-en-klare pappen zoals havermout- en rijstepap is extra zout toegevoegd. Dat is geen probleem als u de pap in plaats van een boterham eet. Instantpuddingen bevatten veel natrium. Gebruik deze producten daarom bij uitzondering. soort melkproduct gram mg natrium schaaltje rijstepap schaaltje vla puddinkje van instantpoeder glas melk bolletje roomijs Dieet bij Hartfalen 19

20 Meer smaak: tips voor lekkere warme maaltijden Vlees, kip of kalkoen Als u het vlees (kip of kalkoen) marineert (met een natriumarme kruidenmengsel) geeft dat extra smaak. Bak een plak appel of een schijf ananas mee als u het vlees bereidt. Bak een fijngehakt uitje en/of een teentje knoflook, een tomaatje mee. Probeer ook eens paddestoelen zoals champignons (in plakjes gesneden). Grill het vlees (eventueel inkwasten met een beetje olie) voor extra smaak. Vis Vis smaakt heerlijk met een beetje citroensap (of sinaasappelsap, een scheutje witte wijn) en groene kruiden zoals dille, peterselie of basilicum. Strooi geroosterde amandelen over de vis. Vis bereid in de magnetron blijft sappig en behoudt veel smaak. Verpak de vis samen met blokjes wortel, fijngehakte ui en groene kruiden in aluminiumfolie en bereid het pakketje in de oven. Jus en saus Maak de jus af met een scheutje sinaasappelsap, appelsap, sherry, port of gebruik een scheutje wijn (als alcohol is toegestaan!). Voeg een eetlepel (gewelde) rozijnen toe aan jus of saus. Of gebruik een halve eetlepel gehakte gember. Kruiden, specerijen, stukjes fruit (vers of uit blik) en gehakte noten geven uw sausen steeds een andere smaak. Maak een grotere hoeveelheid jus als u stoofvlees of grootvlees bereidt. Vries de overige jus in handzame porties in. Groente Rauwe groenten (tomaat, komkommer, sla, bleekselderij, venkel, broccoli of lof) en kort gekookte groenten behouden veel smaak. Diepgevroren groenten naturel (dus niet afgemaakt door de fabrikant) die u zo kort mogelijk kookt, behouden veel smaak. Kook groenten zo kort mogelijk in een bodempje water om de smaak te bewaren. 20 Nederlandse Hartstichting

21 Sommige groenten (zoals worteltjes en bietjes) lenen zich goed voor het afmaken met azijn of citroensap en suiker. Gebruik een beetje geraspte kaas met minder zout of natriumarme kaas om de bovenkant van groenten (of van aardappelgerechten) in de oven of onder de grill een lichtbruin korstje te geven. Bereid stukjes groente met een klein beetje olie of vloeibaar bak- en braadproduct in de roerbakpan. De groente blijft knapperig en behoudt veel smaak. Aardappelen, peulvruchten, pasta en rijst Gebakken aardappelen en aardappelpuree brengt u op smaak met groene kruiden, een fijngesnipperd uitje, dunne preiringetjes, stukjes tomaat, wat kerrie of paprikapoeder. Deze smaakmakers passen ook goed bij peulvruchten, pasta- en rijstgerechten. Dieet bij Hartfalen 21

22 Tussen de maaltijden door Fruit* Fruit zowel vers, uit blik, glas, gedroogd en geweekt bevat weinig natrium. Dranken* De meeste dranken kunt u gebruiken omdat ze naar verhouding niet veel natrium bevatten. Sommige soorten mineraalwater leveren meer natrium dan u misschien verwacht. Kies die soorten die minder dan 50 mg natrium per liter bevatten. Lees de informatie op het etiket. Aan tomatensap en groentesap is extra zout toegevoegd. Informatie over het gebruik van alcoholische dranken vindt u op pagina 33. * Houd rekening met het individuele advies dat u van de cardioloog heeft gekregen over de hoeveelheid vocht per dag. 22 Nederlandse Hartstichting

23 Lekkernijen Zoet Sommige zoete lekkernijen bevatten weinig zout: dat geldt bijvoorbeeld voor zuurtjes, pepermuntjes, kauwgom of een spekje. Van versnaperingen als koekjes, appeltaart, of gevulde koek is de hoeveelheid natrium afhankelijk van de receptuur die is gebruikt (zie tabel). Een biscuitje, Evergreen, Sultana, kaneelbiscuitje, lange vinger, ontbijtkoek en vruchtenvlaai bevatten naar verhouding weinig natrium. Veel en vaak drop eten kan de bloeddruk verhogen, omdat drop naast natrium ook glycyrrhizine bevat. Natrium en glycyrrhizine komen voor in alle soorten drop: in zoete, in zoute, in laurierdrop, Engelse drop, Pottertjes, Wybertjes en salmiakdrop. Het eten van drop is daarom af te raden. zoete lekkernijen gram mg natrium gevulde koek punt appeltaart koekje zuurtje, kauwgum, pepermunt of spekje Hartig Het zal u niet verbazen dat veel van de hartige lekkernijen ook veel natrium bevatten (zie tabel). Kies daarom in plaats van gezouten pinda s, noten of studentenhaver de ongezouten soorten. Neem als versnapering: dadels, gedroogde vijgen, rozijnen, rauwkost (bleekselderij, kerstomaatjes, roosjes bloemkool, radijsjes, worteltjes, reepjes paprika), ongezouten popcorn of bijvoorbeeld een stukje natriumarme kaas met daarop een stukje fruit. hartige lekkernijen gram mg natrium frikadel eetlepel gezouten pinda s toostje met kwark eetlepel Japanse mix 5 5 stukjes rauwkost zoals radijs, bleekselderij, wortel, kerstomaat 35 5 eetlepel ongezouten pinda s 20 0 Dieet bij Hartfalen 23

Lekker eten met minder zout

Lekker eten met minder zout Lekker eten met minder zout Inleiding In deze brochure vindt u informatie over hoe u het zoutgehalte in uw voeding kunt verminderen en toch lekker kunt blijven eten. Gemiddeld krijgen we per dag 9 gram

Nadere informatie

Natriumbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum

Natriumbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Natriumbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een natriumbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u nadere informatie en voedingsadviezen. Heeft u na het lezen van deze tekst nog vragen dan

Nadere informatie

Cardiologie / Diëtetiek. Vocht- en zoutgebruik bij hartfalen

Cardiologie / Diëtetiek. Vocht- en zoutgebruik bij hartfalen Afdeling: Onderwerp: Cardiologie / Diëtetiek Vocht- en zoutgebruik bij hartfalen Inleiding Voor u ligt een brochure, bedoeld voor patiënten met hartfalen, over vocht- en zoutgebruik. In deze brochure wordt

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum Eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een eiwitbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u algemene informatie en voedingsadviezen over een eiwitbeperkt dieet. Heeft u na het lezen van

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

Dieetadviezen bij wondgenezing

Dieetadviezen bij wondgenezing Dieetadviezen bij wondgenezing Diëtetiek Bereikbaarheid afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Locatie Langendijk, Molengracht, Pasteurlaan: (076) 595 30 75 Algemeen telefoonnummer Amphia Ziekenhuis: (076)

Nadere informatie

Risico op ondervoeding tijdens opname

Risico op ondervoeding tijdens opname Risico op ondervoeding tijdens opname Ondervoeding door ziekte, een behandeling of een operatie is in het ziekenhuis een veelvoorkomend probleem. Ongeveer één op de drie patiënten heeft een risico op

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Eiwitbeperkt dieet Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Natriumbeperkt à 2400 mg natrium per dag (6 gram zout) Over een eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen een eiwitbeperkt

Nadere informatie

Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet

Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet Afdeling diëtetiek, telefoonnummer: 0344 674285 K. van Galen D. Jansen A. Kalisvaart R. van Nuland I.Oosterhof R. Weterings Eiwit Eiwitten zijn voedingsstoffen die we dagelijks

Nadere informatie

Koolhydraatvariatielijst. Afdeling Diëtetiek

Koolhydraatvariatielijst. Afdeling Diëtetiek Koolhydraatvariatielijst Afdeling Diëtetiek Brood- en broodproducten Beschuit 1 stuks 10 7 Brood, bruin, volkoren, wit 1 snee 35 15 Broodje, bruin, volkoren, wit 1 stuks 50 23 Broodje, pistolet, bruin,

Nadere informatie

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding H.40025.0416 Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding Inleiding Een gezond voedingspatroon is voor iedereen van belang. Gezonde voeding levert de energie en de voedingsstoffen die uw lichaam

Nadere informatie

Kaliumverrijkt voedingsadvies

Kaliumverrijkt voedingsadvies Kaliumverrijkt voedingsadvies Wat doet kalium in het lichaam? Kalium heeft een belangrijke rol bij de bloeddruk en het doorgeven van prikkels naar het zenuwstelsel. Het zorgt tevens voor het samentrekken

Nadere informatie

voedingsadvies bij dreigende ondervoeding

voedingsadvies bij dreigende ondervoeding patiënteninformatie voedingsadvies bij dreigende ondervoeding De arts of verpleegkundige heeft met u besproken dat u kans heeft op ondervoeding. Goede voeding kan helpen om uw conditie te verbeteren. Wat

Nadere informatie

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek 00 Energie en eiwitverrijkt dieet Afdeling Diëtetiek Wanneer is een energie- en eiwitverrijkt dieet nodig? Een energie- en eiwitverrijkt dieet is bestemd voor mensen met een te laag lichaamsgewicht of

Nadere informatie

Minder zout in uw voeding

Minder zout in uw voeding Minder zout in uw voeding Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2011 pavo 0922 Inleiding U heeft het advies gekregen om minder zout in uw voeding te gaan gebruiken. In deze folder leggen we uit waarom en hoe

Nadere informatie

Energie en eiwitverrijkte. voor kinderen

Energie en eiwitverrijkte. voor kinderen Energie en eiwitverrijkte voeding voor kinderen Inleiding Als uw kind ziek is, verbruikt het lichaam van uw kind meer energie en voedingsstoffen in vergelijking met een gezond kind. Ook kan een ziekte

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Voeding bij ziekte en herstel

Voeding bij ziekte en herstel Diëtetiek Voeding bij ziekte en herstel i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Inleiding Als u ziek bent, is de kans groot dat u gewicht verliest. Dat komt doordat het lichaam meer energie en voedingsstoffen

Nadere informatie

HART-LONG CHIRURGIE. Vochtbeperking ADVIES

HART-LONG CHIRURGIE. Vochtbeperking ADVIES HART-LONG CHIRURGIE Vochtbeperking ADVIES Hart-Long Chirurgie Uw arts heeft een vochtbeperking geadviseerd. Dit houdt in dat u niet meer dan ml. vocht per dag tot u mag nemen. In deze folder leest u alles

Nadere informatie

Eiwit. Eiwit in de voeding. Eiwitbeperkt dieet. per dag mag gebruiken. De voorbeelddagvoeding

Eiwit. Eiwit in de voeding. Eiwitbeperkt dieet. per dag mag gebruiken. De voorbeelddagvoeding Eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een eiwitbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u algemene informatie en voedingsadviezen over een eiwitbeperkt dieet. Heeft u na het lezen van

Nadere informatie

Scheper Beter: 'SNAQ-en met zorg' Folder over ondervoeding op de polikliniek van het Scheper Ziekenhuis. SNAQ-score > 2. Diëtetiek

Scheper Beter: 'SNAQ-en met zorg' Folder over ondervoeding op de polikliniek van het Scheper Ziekenhuis. SNAQ-score > 2. Diëtetiek Scheper Beter: 'SNAQ-en met zorg' Folder over ondervoeding op de polikliniek van het Scheper Ziekenhuis SNAQ-score > 2 Diëtetiek 1 Afdeling Diëtetiek Telefoon: 0591-69 12 57 Email: dietetiek@sze.nl 2 Ondervoeding

Nadere informatie

Afdeling diëtetiek Richtlijnen kaliumbeperkt dieet

Afdeling diëtetiek Richtlijnen kaliumbeperkt dieet Afdeling diëtetiek Richtlijnen kaliumbeperkt dieet Telefoonnummer: 0344 674285 Kalium Kalium is een mineraal dat in vrijwel alle voedingsmiddelen voorkomt. Kalium is nodig voor de geleiding van zenuwprikkels.

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Afdeling Diëtetiek Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Algemeen U heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Deze folder bevat informatie over het dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte. U kunt deze

Nadere informatie

Ik heb cholesterol Wat nu?

Ik heb cholesterol Wat nu? Ik heb cholesterol Wat nu? Belangrijk: Deze patiëntbrief is bedoeld ter ondersteuning van het consult door de huisarts. Deze informatie dient dus niet als vervanging van een consult bij een arts. Bedenk

Nadere informatie

Vocht- en zoutbeperking

Vocht- en zoutbeperking Vocht- en zoutbeperking Informatie voor patiënten F0300-1011 december 2011 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Dieet bij COPD. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Dieet bij COPD. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Dieet bij COPD Informatie voor patiënten F0521-1011 mei 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44 44

Nadere informatie

Adviezen bij slikproblemen

Adviezen bij slikproblemen Adviezen bij slikproblemen 2 Inleiding In deze folder vindt u adviezen die u kunnen helpen het slikken zo makkelijk mogelijk te maken. Houding - Zorg dat u goed rechtop op de stoel zit. - Zorg ervoor dat

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een maagresectie

Voedingsadviezen na een maagresectie Voedingsadviezen na een maagresectie Afdeling diëtetiek U heeft een maagoperatie ondergaan. Hierbij is (een gedeelte van) uw maag weggenomen. Door deze ingreep is uw spijsverteringskanaal veranderd. Deze

Nadere informatie

Dieet bij chronische nierinsufficiëntie

Dieet bij chronische nierinsufficiëntie Dieet bij chronische nierinsufficiëntie Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : O (0223) 69 69 16 O (0223) 69 69 27 O (0223) 69 62 81 O (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. De nieren in optimale

Nadere informatie

Voeding bij chronische longziekten

Voeding bij chronische longziekten Voeding bij chronische longziekten Voeding bij chronische longziekten Goede lichamelijke conditie Veel mensen met chronische longziekten (ook wel COPD genoemd) hebben voortdurend last van hun aandoening.

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek PATIËNTEN INFORMATIE Ondervoeding in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Ondervoeding door ziekte is in ziekenhuizen een veel voorkomend probleem. Ongeveer 1 op de 4 patiënten is

Nadere informatie

UMC St Radboud. Voeding bij Diabetes Mellitus

UMC St Radboud. Voeding bij Diabetes Mellitus UMC St Radboud Voeding bij Diabetes Mellitus Patiënteninformatie Deze folder geeft u informatie over voeding bij Diabetes Mellitus. Diabetes Mellitus Bij mensen met diabetes maakt het lichaam zelf geen

Nadere informatie

1500 kcal-dieet voor 7 dagen

1500 kcal-dieet voor 7 dagen 1500 kcal-dieet voor 7 dagen Overzicht gegevens Naam Geboortedatum Datum Diëtist Behandelend arts Telefonisch spreekuur 0492 59 55 60 maandag tot en met vrijdag van 08.15 10.00 uur Inleiding In deze folder

Nadere informatie

Voedingsadvies bij ijzertekort

Voedingsadvies bij ijzertekort Voedingsadvies bij ijzertekort Wat doet ijzer in het lichaam IJzer is een bestanddeel van het bloed. Het zit in de kleurstof van de rode bloedlichaampjes, het hemoglobine. Dit hemoglobine neemt de zuurstof

Nadere informatie

Goed eten en drinken in het CWZ

Goed eten en drinken in het CWZ Goed eten en drinken in het CWZ Als u de laatste maand(en) onbedoeld bent afgevallen en/of een verminderde eetlust heeft (gehad) kan het zijn dat u risico loopt op een slechte voedingstoestand of dat u

Nadere informatie

Voedingsadvies voor de 70-plusser

Voedingsadvies voor de 70-plusser Voedingsadvies voor de 70-plusser Eten is niet alleen lekker en gezellig, maar vooral belangrijk! Voeding levert de energie en voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft om te kunnen functioneren. Ouder

Nadere informatie

Regio Nijmegen. Een gezond gewicht. Informatie voor jongeren

Regio Nijmegen. Een gezond gewicht. Informatie voor jongeren Regio Nijmegen Een gezond gewicht Informatie voor jongeren Ben jij tevreden over je gewicht? Vind jij jezelf te dik of vind jij jezelf te dun? Wat betekent je gewicht voor hoe jij je voelt? Wil jij weten

Nadere informatie

Wie beter eet, wordt sneller beter. Afdeling Diëtetiek

Wie beter eet, wordt sneller beter. Afdeling Diëtetiek 00 Wie beter eet, wordt sneller beter Afdeling Diëtetiek Tijdens uw bezoek aan de polikliniek zijn enkele vragen gesteld die verband houden met uw eetlust en uw gewicht. U ontvangt deze folder omdat uit

Nadere informatie

ZorgSaam. Zichtbaar beter voeding eten! bij diabetes. mellitus. Wie beter eet, wordt sneller beter

ZorgSaam. Zichtbaar beter voeding eten! bij diabetes. mellitus. Wie beter eet, wordt sneller beter Zichtbaar beter voeding eten! bij diabetes Wie beter eet, wordt sneller beter mellitus ZorgSaam 1 Wie beter eet, wordt sneller beter! U krijgt deze folder aangeboden, omdat is gebleken dat uw voedingstoestand

Nadere informatie

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes DIABETES VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes is een aandoening waarbij er problemen zijn met het op peil houden van het bloedglucose. Glucose is afkomstig van koolhydraten uit de voeding

Nadere informatie

Gewichtstoename bij behandeling van kanker

Gewichtstoename bij behandeling van kanker Gewichtstoename bij behandeling van kanker Albert Schweitzer ziekenhuis Januari 2012 Pavo 0915 Inleiding U bent tijdens uw behandelingen tegen kanker ongewenst in gewicht aangekomen. In deze folder leggen

Nadere informatie

Natriumbeperkte voeding

Natriumbeperkte voeding Natriumbeperkte voeding Diëtetiek Beter voor elkaar 2 Wanneer is een natriumbeperkte voeding nodig? Natrium is een mineraal dat zowel in het lichaam als in voeding voorkomt. Het is onder andere een bestanddeel

Nadere informatie

Gezond gewicht: BOFT. Gezonde eet- en beweegadviezen. voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar

Gezond gewicht: BOFT. Gezonde eet- en beweegadviezen. voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar Gezond gewicht: BOFT Gezonde eet- en beweegadviezen voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar Van gezond eten blijf je fit en van bewegen word je vrolijk Kinderen moeten goed eten om te groeien, leren,

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Voeding

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Voeding Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Voeding Inhoudsopgave Inleiding 4 Gezonde voeding 5 Voeding en gebruik van Levodopa 5 Volle maag 5 Obstipatie 5 Eten van eiwitten 6 Adviezen bij het innemen van Levodopa

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

Postprandiale hypotensie

Postprandiale hypotensie Diëtetiek Geriatrie Postprandiale hypotensie i Patiënteninformatie Lage bloeddruk na het eten Slingeland Ziekenhuis Algemeen Postprandiale hypotensie betekent een lage bloeddruk na het eten. Als de bloeddruk

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1127 Inleiding U heeft een Whipple-operatie gehad waarbij (een deel van) uw alvleesklier is verwijderd. Na de operatie

Nadere informatie

Dieet bij decubitus (doorliggen)

Dieet bij decubitus (doorliggen) Dieet bij decubitus (doorliggen) Wat is decubitus In de volksmond wordt decubitus doorliggen genoemd. Decubitus ontstaat als door ziekte of ongeval het lichaam langdurig in dezelfde houding moet blijven,

Nadere informatie

Een vochtbeperking Informatie voor mensen met een vochtbeperkt dieet

Een vochtbeperking Informatie voor mensen met een vochtbeperkt dieet Diëtetiek Een vochtbeperking Informatie voor mensen met een vochtbeperkt dieet Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep EEN VOCHTBEPERKING Informatie voor

Nadere informatie

Gezond eten met pubers

Gezond eten met pubers Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders E-Book uitgegeven door Feel Good Coaching, exploitant van Ladyline Parkstad en Ladyline Sittard Gezond eten met pubers Slimme tips voor ouders Als ouder zie

Nadere informatie

Voorbereiding darmonderzoek

Voorbereiding darmonderzoek Voorbereiding darmonderzoek Laxeren met Moviprep en Bisacodyl Waarom deze folder? U krijgt in overleg met uw arts binnenkort een darmonderzoek. Uw darmen moeten voor dit onderzoek helemaal schoon zijn.

Nadere informatie

Wat kunt u doen bij ondervoeding?

Wat kunt u doen bij ondervoeding? Wat kunt u doen bij ondervoeding? Adviezen voor een energie- en eiwitrijke voeding Bronvermelding Deze folder is gemaakt door de afdeling diëtetiek van het UMC Utrecht: Wat kunt u doen bij ondervoeding?,

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

Weekmenu 3. Maandag Heldere runderbouillon Gebakken kippenlevertjes Gekookte aardappelen Rode kool met appeltjes*

Weekmenu 3. Maandag Heldere runderbouillon Gebakken kippenlevertjes Gekookte aardappelen Rode kool met appeltjes* Weekmenu 3 Maandag Heldere runderbouillon Gebakken kippenlevertjes Gekookte aardappelen Rode kool met appeltjes* Dinsdag Koolvispakketjes* Rijst Snijbonen Halfvolle biogardeyoghurt Woensdag Witlofschuitjes*

Nadere informatie

Protocol voor de voeding

Protocol voor de voeding Protocol voor de voeding Kindercentrum Dikkertje Dap hanteren ten aanzien van het voedingsbeleid de uitgangspunten van het Voedingscentrum. Het gebruik van de maaltijd en tussendoortjes is een gezamenlijke

Nadere informatie

De kosten van een voorbeeldweekmenu. In opdracht van het Voedingscentrum

De kosten van een voorbeeldweekmenu. In opdracht van het Voedingscentrum De kosten van een voorbeeldweekmenu In opdracht van het Voedingscentrum Nibud, maart 2013 De kosten van een voorbeeld weekmenu / 2 Verantwoording Deze berekening is uitgevoerd in opdracht van het Voedingscentrum.

Nadere informatie

Dieet bij een kaakfixatie

Dieet bij een kaakfixatie Dieet bij een kaakfixatie Informatie voor patiënten F0415-1011 juni 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070

Nadere informatie

Bij ongewenst afvallen is het belangrijk verder gewichtsverlies te voorkomen en liefst weer enkele kilo s aan te komen.

Bij ongewenst afvallen is het belangrijk verder gewichtsverlies te voorkomen en liefst weer enkele kilo s aan te komen. Voeding tijdens ziekte Wie ziek is moet extra op zijn voeding letten. Net als bij zwaar werk of sport heeft het lichaam bij ziekte meer energie, eiwit en andere voedingsstoffen nodig dan normaal. Eten

Nadere informatie

Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen

Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen Voorkomen van ondervoeding bij volwassenen Inleiding Ondervoeding door ziekte komt in het ziekenhuis veel voor. Daarom besteedt ook de Ommelander Ziekenhuis Groep hieraan extra aandacht. Ziek zijn is topsport

Nadere informatie

Ziek zijn en voeding Informatie voor de ondervoede patiënt met een natrium- en/of vochtbeperkt dieet

Ziek zijn en voeding Informatie voor de ondervoede patiënt met een natrium- en/of vochtbeperkt dieet Ziek zijn en voeding Informatie voor de ondervoede patiënt met een natrium- en/of vochtbeperkt dieet Deze folder is bedoeld voor patiënten met een natrium en/of vochtbeperkt dieet waarbij ondervoeding

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Dieetadviezen bij levercirrose met complicaties

Dieetadviezen bij levercirrose met complicaties Dieetadviezen bij levercirrose met complicaties Levercirrose is het gevolg van een chronische leverziekte. Bij levercirrose sterft het leverweefsel als gevolg van een infectie, vergiftiging of ziekte af

Nadere informatie

Het natriumbeperkt dieet

Het natriumbeperkt dieet Het natriumbeperkt dieet Informatie voor patiënten F0453-1011 februari 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap 2 Bij de Glucose Tolerantie Test was uw bloedsuiker (ook wel bloedglucose genoemd) te hoog. Daarom ontvangt u deze informatie. Wat is glucose?

Nadere informatie

Sportvoeding. Antwoord op veel gestelde vragen over voeding. Sadia Rodjan Danique Stoop

Sportvoeding. Antwoord op veel gestelde vragen over voeding. Sadia Rodjan Danique Stoop Sportvoeding Antwoord op veel gestelde vragen over voeding Sadia Rodjan Danique Stoop Alles over eten Wanneer eet ik gezond? Gezond eten wordt vaak gezien als het eten van voldoende groente en fruit. Maar

Nadere informatie

Dieetadvies bij COPD. Diëtetiek

Dieetadvies bij COPD. Diëtetiek Dieetadvies bij COPD Diëtetiek Inleiding Een goede voedingstoestand en lichamelijke conditie zijn voor iedereen van belang, maar vooral voor ú. In deze brochure is het belang van optimale voeding bij chronische

Nadere informatie

Minder kalium in uw voeding Bij nierschade

Minder kalium in uw voeding Bij nierschade Minder kalium in uw voeding Bij nierschade Albert Schweitzer ziekenhuis Mei 2013 Pavo 1071 Inleiding U heeft van uw specialist het advies gekregen om minder kalium in uw voeding te gaan gebruiken, omdat

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Zwangerschapsdiabetes en voeding Afdeling diëtetiek Zwangerschapsdiabetes wordt ook wel diabetes gravidarum genoemd en is een tijdelijke vorm van diabetes (suikerziekte). Meestal wordt zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

Voedingsvezelverrijkt dieet

Voedingsvezelverrijkt dieet Voedingsvezelverrijkt dieet Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. Waarom deze brochure?...3 Wat zijn

Nadere informatie

Voedingsbeleid Villa Petit Paradis 2013

Voedingsbeleid Villa Petit Paradis 2013 Voedingsbeleid Villa Petit Paradis Inleiding Het voedingsbeleid van Villa Petit Paradis is er op gericht dat ieder kind voldoende gezonde en verantwoorde voedingsmiddelen krijgt. Dit voedingsbeleid is

Nadere informatie

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet?

Wanneer té dik? Wat is gezonde voeding en wat niet? Wanneer té dik? Iedereen weet dat je gezond moet eten om te leren, te sporten en gezond volwassen te worden. Sommige jongeren worden echter te dik. Dit kan een probleem zijn als je moeite hebt met sporten,

Nadere informatie

Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte

Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Inleiding Als u ziek bent moet u extra op uw voeding letten. Net als bij zwaar werk of sport heeft het lichaam bij ziekte meer energie, eiwit en andere voedingsstoffen

Nadere informatie

Energie- en eiwitverrijkte voeding

Energie- en eiwitverrijkte voeding Energie- en eiwitverrijkte voeding Wanneer is een energie- en eiwitverrijkte voeding nodig? Een energie-en eiwitverrijkte voeding is een voeding met extra veel calorieën en eiwitten en bedoeld voor mensen

Nadere informatie

Diëtetiek. Havenziekenhuis. Voeding en Herstel Polikliniek

Diëtetiek. Havenziekenhuis. Voeding en Herstel Polikliniek Diëtetiek Voeding en Herstel Polikliniek Binnenkort wordt u opgenomen in het Havenziekenhuis. Tijdens het intakegesprek bent u gescreend op ondervoeding en daaruit blijkt dat er bij u een kans/risico op

Nadere informatie

Ongewild afvallen. Dietetiek. gemini-ziekenhuis.nl

Ongewild afvallen. Dietetiek. gemini-ziekenhuis.nl Ongewild afvallen Dietetiek gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Ziek zijn is topsport 3 Gewicht 3 Wat doet het Gemini Ziekenhuis aan ondervoeding? 3 Wat is uw score? 4 Wat is goed eten en drinken? 4 Drink

Nadere informatie

Richtlijnen voor een licht Natriumbeperkt (zoutarm) dieet

Richtlijnen voor een licht Natriumbeperkt (zoutarm) dieet 1/6 Diëtetiek Richtlijnen voor een licht Natriumbeperkt (zoutarm) dieet Inleiding Uw arts heeft u een natriumbeperkt dieet voorgeschreven. In deze brochure leest u alles over dit dieet. Wat is natrium

Nadere informatie

Gezond eten als je zwanger wilt worden

Gezond eten als je zwanger wilt worden Gezond eten als je zwanger wilt worden Auteur: Voedingscentrum Gezond eten is belangrijk, zeker als je zwanger wilt worden. Dit informatieblad bevat algemene tips en informatie over gezond eten. De tips

Nadere informatie

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma

Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Dieetadviezen voor mensen met een colostoma Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. 1. Inleiding...

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

Kinderen: gezond gewicht en gezonde leefstijl. Met tips over eten en bewegen

Kinderen: gezond gewicht en gezonde leefstijl. Met tips over eten en bewegen Kinderen: gezond gewicht en gezonde leefstijl Met tips over eten en bewegen Inleiding Gezond en lekker eten gemakkelijk combineren? Zonder uren in de keuken te staan en zonder ingewikkelde boodschappen?

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Inleiding U heeft van uw arts of verloskundige gehoord dat u zwangerschapsdiabetes heeft. In deze folder leest u wat dit inhoudt en wat de mogelijke gevolgen voor u en uw baby zijn.

Nadere informatie

Naam:.. Bereikbaar op maandag, dinsdag, woensdag oneven weken, donderdag en vrijdag.

Naam:.. Bereikbaar op maandag, dinsdag, woensdag oneven weken, donderdag en vrijdag. Dagboek Hartfalenpolikliniek Naam:.. Telefoon: (075) 65074 50 Spoedlijn: (075 650 78 90 Bereikbaar op maandag, dinsdag, woensdag oneven weken, donderdag en vrijdag. Inhoud 1. Persoonlijke richtlijnen 3

Nadere informatie

Uitgangspunten Wij bepalen wat en wanneer een kind eet. Het kind bepaalt zelf hoeveel hij/ zij eet.

Uitgangspunten Wij bepalen wat en wanneer een kind eet. Het kind bepaalt zelf hoeveel hij/ zij eet. Voeding Inhoud Voeding... 1 Uitgangspunten... 2 Voeding op Polderpret... 3 Fruit en Groente... 3 Tussendoortjes... 3 Leverworst en smeerleverworst... 4 Drinken... 4 Eetmomenten... 4 Voedingsbeleid Polderpret...

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Koolhydraten en koolhydraten tellen

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Koolhydraten en koolhydraten tellen Koolhydraten en koolhydraten tellen KOOLHYDRATEN EN KOOLHYDRATEN TELLEN WAT ZIJN KOOLHYDRATEN? Koolhydraten is de verzamelnaam voor suikers en zetmeel. Ze zijn opgebouwd uit één of meerdere suikermoleculen,

Nadere informatie

Ondervoeding. Eten bij ondervoeding en herstel na ziekte. In deze folder staan tips om voldoende en eiwitrijk te eten.

Ondervoeding. Eten bij ondervoeding en herstel na ziekte. In deze folder staan tips om voldoende en eiwitrijk te eten. Ondervoeding Eten bij ondervoeding en herstel na ziekte In deze folder staan tips om voldoende en eiwitrijk te eten. Ondervoeding komt vooral voor bij ziekte en bij ouderen. Op oudere leeftijd is het soms

Nadere informatie

Energieverrijkte voeding vóór opname of operatie (inclusief advieslijst) Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis

Energieverrijkte voeding vóór opname of operatie (inclusief advieslijst) Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis Energieverrijkte voeding vóór opname of operatie (inclusief advieslijst) Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis Binnenkort wordt u in ons ziekenhuis geopereerd of om een andere reden opgenomen. Het is

Nadere informatie

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie.

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie. Voeding bij COPD Inleiding Een gezond, afwisselend eetpatroon is voor iedereen goed. Voedsel is immers de brandstof van ons lichaam. Klachten als kortademigheid, vermoeidheid en hoesten kunnen uw lichamelijke

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij Stent

Voedingsadviezen bij Stent Patiënteninformatie Voedingsadviezen bij Stent 1234567890-terTER_ Voedingsadviezen bij Stent Om de passage van voedsel in de slokdarm of in de dunne darm te verbeteren, is bij u een stent geplaatst. Een

Nadere informatie

ENERGIE- EN EIWITVERRIJKTE VOEDING

ENERGIE- EN EIWITVERRIJKTE VOEDING ENERGIE- EN EIWITVERRIJKTE VOEDING 436 Inleiding Eten is niet alleen lekker en gezellig, maar eten is ook goed voor ons. Door te eten krijgen we allerlei belangrijke voedingsstoffen binnen, zoals energie,

Nadere informatie

Vloeibare voeding bij mond- en kaakaandoeningen

Vloeibare voeding bij mond- en kaakaandoeningen Vloeibare voeding bij mond- en kaakaandoeningen inhoud Waarom deze brochure? 4 Hoe komt u aan vloeibaar voedsel? 4 Algemene richtlijnen 5 Samenstelling van de maaltijden 6 Praktische tips 8 Uw vragen 10

Nadere informatie

voedingsvezel verrijkt dieet

voedingsvezel verrijkt dieet voedingsvezel verrijkt dieet inhoudsopgave Waarom deze brochure Wat zijn voedingsvezels? Algemene adviezen Wat zijn vezelrijke voedingsmiddelen? Hoeveel voedingsvezel is per dag nodig? Vochtadvies Werken

Nadere informatie

Natriumbeperkte voeding

Natriumbeperkte voeding Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek Wanneer is een natriumbeperkte voeding nodig? Natrium is een mineraal dat zowel in het lichaam als in voeding voorkomt. Het is onder andere een bestanddeel van keukenzout

Nadere informatie

Voedingsbeleid Bso 1

Voedingsbeleid Bso 1 Voedingsbeleid Bso 1 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten o Allergieën en individuele afspraken Voedingsaanbod en eetmomenten o Fruit o Drinken o Eten o Broodbeleg Dagindeling

Nadere informatie

Voedingsadvies bij peuterdiarree

Voedingsadvies bij peuterdiarree Diëtetiek Voedingsadvies bij peuterdiarree www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl DIE009 / Voedingsadvies bij peuterdiarree / 29-09-2014 2 Voedingsadvies

Nadere informatie