Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience "Geld en je leven" Ruud van Uffelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience "Geld en je leven" Ruud van Uffelen"

Transcriptie

1 Dekking van kerndoelen, eindtermen en competenties door de Experience "Geld en je leven" Ruud van Uffelen Oktober 2009

2

3 Het verzoek Op verzoek van het bezoekerscentrum van de DNB heeft de SLO eind oktober 2009 een analyse uitgevoerd op de Experience Geld en je leven!' Deze Experience is voor leerlingen in de leeftijd van 12 t/m 16 jaar te beleven in het bezoekerscentrum van DNB te Amsterdam. De Experience daagt leerlingen van de basisschool en het voortgezet onderwijs (doelgroep 12 tot 16 jaar) uit na te denken over wat zij met hun geld doen en wat geld eigenlijk met hen doet. De Experience is geanalyseerd op bijdrage aan de kerndoelen 1, eindtermen 2 en competenties van respectievelijk het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs SLO kijkt naar en geeft aan waar de tentoonstelling/experience 'Geld en je leven!' aansluit bij de kerndoelen, eindtermen voor: 1. Basisonderwijs (groep 7 en 8). 2. Het voortgezet onderwijs: a. vmbo (onder- en bovenbouw) b. havo/vwo (onderbouw en tweede fase) 3. Middelbaar beroepsonderwijs. Het doel Met de uitkomsten van de analyse kan het bezoekerscentrum van DNB docenten beter informeren over de bijdrage die de Experience kan bieden bij het behalen van respectievelijk kerndoelen, eindtermen of competenties. Op deze manier biedt het docenten iets meer houvast hoe het past in het curriculum. Het bezoekerscentrum wil de informatie zowel via haar website (http://www.dnb.nl/onderwijs/vmbo/geld-en-je-leven/ ), als via hardcopy verspreiden. De conclusie De Experience 'Geld en je leven' draagt substantieel bij aan het behalen van een aantal formeel gestelde doelen van het onderwijs. In zowel het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs zijn kerndoelen, eindtermen en competenties geformuleerd waaraan de Experience een bijdrage levert. Dit 'leermiddel' biedt de leerlingen en hun docenten daarom een uitstekende opstap naar kennis/inzicht, en/of bewustwordingsprocessen financiële educatie. De verantwoording In de tabellen op de volgende pagina's staat aangegeven welke bijdrage de Experience 'Geld en je leven!' levert aan de kerndoelen Basisonderwijs, onderbouw Voortgezet onderwijs, de eindtermen voor het vmbo en havo/vwo en de (burgerschaps)competenties in het mbo. Daarbij is onderscheid gemaakt in: 1 Kerndoelen zoals deze zijn vastgesteld door het ministerie van OCW en zijn vastgelegd in onder anderen 'Herziene kerndoelen Primair Onderwijs' 2 Voor de eindtermen vmbo is gebruik gemaakt van de geglobaliseerde eindtermen vmbo welke zijn vastgesteld door het ministerie van OCW en terug te vinden zijn op de website van het Examenblad.nl 3

4 i. Indirecte bijdrage aan financiële educatie. De Experience biedt werkvormen aan die bijdragen aan het behalen van de kerndoelen. De bijdrage aan het behalen van de leerdoelen financiële educatie is relatief klein. d. Directe bijdrage aan financiële educatie/ De Experience draagt direct bij aan het behalen van de kerndoelen en de leerdoelen financiële educatie. De veronderstelde directe bijdrage is tevens vet gedrukt. Analyse is door de SLO uitgevoerd in week 42 t/m week 44 en heeft de hier onderstaande resultaten opgeleverd. 4

5 Bijdrage aan de kerndoelen Basisonderwijs Voor de analyse is gebruik gemaakt van de huidige kerndoelen basisonderwijs welke zijn vastgelegd zijn in 'Herziene kerndoelen Basisonderwijs'. Dit document is te downloaden via Kerndoelen basisonderwijs Mondeling taalonderwijs 2 De leerlingen leren zich naar vorm en inhoud uit te drukken bij het geven en vragen i van informatie, het uitbrengen van verslag, het geven van uitleg, het instrueren en bij het discussiëren 3 De leerlingen leren informatie te beoordelen in discussies en in een gesprek dat i informatief of opiniërend van karakter is en leren met argumenten te reageren. Schriftelijk taalonderwijs 4 De leerlingen leren informatie te achterhalen in informatieve en instructieve teksten, i waaronder schema's, tabellen en digitale bronnen. Getallen en bewerkingen 26 De leerlingen leren structuur en samenhang van aantallen, gehele getallen, d kommagetallen, breuken, procenten en verhoudingen op hoofdlijnen te doorzien en er in praktische situaties mee te rekenen. Meten en meetkunde 33 De leerlingen leren meten en leren te rekenen met eenheden en maten, zoals bij d tijd, geld, lengte, omtrek, oppervlakte, inhoud, gewicht, snelheid en temperatuur. Mens en samenleving 35 De leerlingen leren zich redzaam te gedragen in sociaal opzicht, als i verkeersdeelnemer en als consument 36 De leerlingen leren hoofdzaken van de Nederlandse en Europese staatsinrichting en i hun rol als burger. 37 De leerlingen leren zich te gedragen vanuit respect voor algemeen aanvaarde i waarden en normen. 39 De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu. i Natuur en techniek 42 De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, i zoals licht, geluid, electriciteit, kracht, magnetisme en temperatuur. 44 De leerlingen leren bij producten uit hun eigen omgeving relaties te leggen tussen de i werking, de vorm en het materiaalgebruik. 45 De leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, deze uit te i voeren en te evalueren. Tijd 51 De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen, zoals d aanwezig in ons cultureel erfgoed, en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindeling te hanteren. Kunstzinnige oriëntatie 55 De leerlingen leren op eigen werk en dat van anderen te reflecteren. i 56 De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed. i 5

6 Bijdrage aan de kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs Voor de analyse is gebruik gemaakt van de huidige kerndoelen onderbouw vo welke terug te vinden zijn op (vernieuwde kerndoelen onderbouw). Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs (onderbouw vmbo/havo/vwo) Nederlands 1 De leerling leert zich mondeling en schriftelijk begrijpelijk uit te drukken. i 4 De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit i gesproken en geschreven teksten. 5 De leerling leert in schriftelijke en digitale bronnen informatie te zoeken, te ordenen en i te beoordelen op waarde voor hemzelf en anderen 6 De leerling leert deel te nemen aan overleg, planning, discussie in een groep. i Wiskunde 22 De leerling leert de structuur en de samenhang te doorzien van positieve en d negatieve getallen, decimale getallen, breuken, procenten en verhoudingen en leert ermee te werken in zinvolle en praktische situaties. 23 De leerling leert exact en schattend rekenen en redeneren op basis van inzicht d in nauwkeurigheid, orde van grootte, en marges die in een gegeven situatie passend zijn. 24 De leerling leert meten, leert structuur en samenhang doorzien van het metriek d stelsel en leert rekenen met maten voor grootheden die gangbaar zijn in relevante toepassingen. 25 De leerling leert informele notaties, schematische voorstellingen, tabellen, d grafieken en formules te gebruiken om greep te krijgen op verbanden tussen grootheden en variabelen. 27 De leerling leert gegevens systematisch te beschrijven, ordenen en visualiseren en i leert gegevens, representaties en conclusies kritisch te beoordelen. Mens en natuur 30 De leerling leert dat mensen, dieren en planten in wisselwerking staan met elkaar en i hun omgeving (milieu), en dat technologische en natuurwetenschappelijke toepassingen de duurzame kwaliteit daarvan zowel positief als negatief kunnen beïnvloeden. 31 De leerling leert onder andere door praktisch werk kennis te verwerven over en inzicht i te verkrijgen in processen uit de levende en niet-levende natuur en hun relatie met omgeving en milieu. 35 De leerling leert over zorg en leert zorgen voor zichzelf, anderen en zijn omgeving, en i hoe hij de veiligheid van zichzelf en anderen in verschillende leefsituaties (wonen, leren, werken, uitgaan, verkeer) positief kan beïnvloeden. Mens en maatschappij 36 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en i verschijnselen, daarover een beargumenteerd standpunt in te nemen en te verdedigen, en daarbij respectvol met kritiek om te gaan. 38 De leerling leert een eigentijds beeld van de eigen omgeving, Nederland, Europa gebruiken om verschijnselen en ontwikkelingen in hun omgeving te plaatsen. i 6

7 39 De leerling leert een eenvoudig onderzoek uit te voeren naar een actueel maatschappelijk verschijnsel en de uitkomsten daarvan te presenteren. 42 De leerling leert in eigen ervaringen en in de eigen omgeving effecten te herkennen van keuzes op het gebied van werk en zorg, wonen en recreëren, consumeren en budgetteren, verkeer en milieu. 43 De leerling leert over overeenkomsten, verschillen en veranderingen in cultuur en levensbeschouwing in Nederland, leert eigen en andermans leefwijze daarmee in verband te brengen, en leert de betekenis voor de samenleving te zien van respect voor elkaars opvattingen en leefwijzen. 45 De leerling leert de betekenis van Europese samenwerking en de Europese Unie te begrijpen voor zichzelf, Nederland en de wereld. 46 De leerling leert over de verdeling van welvaart en armoede over de wereld, hij leert de betekenis daarvan te zien voor de bevolking en het milieu, en relaties te leggen met het (eigen) leven in Nederland. i d d i d 7

8 Bijdrage van de Experience op de vmbo bovenbouw en tweede fase havo/vwo 0p basis van eerder SLO-onderzoek 3 (het zogenaamde witte vlekken onderzoek of onderzoek naar kerndoelen en/of eindtermen per vak of beroepsgericht programma welke een bijdrage leveren aan financiële educatie) mag geconcludeerd worden dat alleen het avo-vak Economie van zowel het vmbo (bovenbouw) als de tweede fase havo/vwo een (indirecte) bijdrage levert aan financiële educatie. Op basis van deze analyse kunnen we concluderen dat de Experience 'Geld en je leven!' een bijdrage levert aan de volgende eindtermen: Vmbo Economie (avo-vak voor vmbo) K1. Oriëntatie op leren en werken K3. Leer in het vak economie K4a Consumptie K4b Consumptie en consumentenorganisaties K5a Arbeid en productie K6 Overheid en bestuur K7 Internationale ontwikkelingen De kandidaat kan zich oriënteren op de eigen loopbaan en het belang van economie in de maatschappij. De kandidaat beheerst strategische die bijdragen tot de ontwikkeling van het eigen leervermogen en het vermogen met economische vaktaal te communiceren en onderzoek te doen. De kandidaat heeft inzicht in de theorie van het consumentengedrag (zoals keuzes, behoeften, inkomen en dergelijke) en de geldtheorie (zoals de functies van geld, lenen en sparen en dergelijke) en kan dit inzicht toepassen in een gegeven casus. De kandidaat heeft inzicht in het bankwezen (zoals verkrijgen van vreemd geld, spaarvormen en leningsvormen), motieven en kenmerken van verzekeringen en kan hierbij informatie van consumentenorganisaties gebruiken. De kandidaat heeft inzicht in het producentengedrag (zoals kosten, opbrengsten, winst, toegevoegde waarde, arbeid, arbeidsverdeling, arbeidsproductiviteit, werkgelegenheid, werkloosheid en dergelijke) en kan dit inzicht toepassen in een gegeven casus. De kandidaat heeft inzicht in de theorie van de openbare financiën (zoals overheidsbemoeienis, belastingen, sociale zekerheid en dergelijke) en kan dit inzicht toepassen in een gegeven casus. De kandidaat heeft inzicht in de theorie van de Internationale Economische Betrekkingen (zoals Nederland als open economie, de Europese Unie, ontwikkelingsproblematiek en dergelijke) en kan dit inzicht toepassen in een gegeven casus. i d d d d d i 3 Onderzoek naar vergroting van financieel inzicht via het onderwijs Een analyse van de kerndoelen en eindtermen in het onderwijs voor leerlingen van 8 tot 18 jaar. SLO, Ruud van Uffelen,

9 K8 Natuur en milieu De kandidaat heeft inzicht in de samenhang tussen consumptie, productie en het milieu, en kan aan de hand van voorbeelden op het gebied van milieuschade de rol van overheid, maatschappelijke organisaties en individuele personen beschrijven. d Tevens levert de Experience een directe bijdrage 4 op één of meerdere specifieke eindtermen voor de beroepsgerichte programma's van de bovenbouw vmbo, zoals bijvoorbeeld het krijgen van inzicht in het maken van kosten cq. kostencalculatie, kostprijsberekening, verzekeringen en op basaal niveau tijdens de werkuitvoering berekeningen in de respectievelijke branches (Kerndeel 2, professionele : de kandidaat kan tijdens de werkvoorbereiding en de werkuitvoering op basaal niveau berekeningen maken). Hieronder worden drie voorbeelden uit de respectievelijke (vmbo)sectoren Techniek, Landbouw en Zorg&Welzijn gegeven. Voorbeeld sector Techniek Beroepsgericht programma Transport en Logistiek Exameneenheid K2 Professionele K16 Voorraadbeheer Eindterm(en) De kandidaat kan m.b.t. de inkoopbeheerstechnieken: verzekerings-, schadeafhandelings- en klachtenafhandelingsprocedures uitvoeren eenvoudige inkoopprijzen berekenen en vergelijken Voorbeeld sector Landbouw Beroepsgericht programma Landbouw breed Exameneenheid K14 Werken in een winkel Eindterm(en) De kandidaat kan: een kassa bedienen; De kandidaat kan een globale kostprijsberekening maken Voorbeeld sector Zorg&Welzijn Beroepsgericht programma Verzorging Exameneenheid K2 Professionele Eindterm(en) De kandidaat kan economisch bewust omgaan met materialen en middelen. 4 De Experience draagt hier direct aan bij. De eindtermen zijn daarom NIET vet gedrukt) 9

10 De grootste bijdrage levert de Experience echter aan de diverse beroepsgerichte programma's binnen de sector Economie, te weten: Beroepsgericht programma Administratie HAV 5 Consumptief bakken COG 6 Consumptief breed Consumptief Horeca Exameneenheid K2 Professionele K2 Professionele K2 professionele K7 Klantgericht handelen/sociale en commerciële K2 professionele K2 Professionele K7 Klantgericht handelen/sociale en commerciële K2 Professionele K7 Klantgericht handelen/sociale en commerciële Eindterm(en) De kandidaat kan consumentengedrag herkennen, zijn handelen daarop afstemmen en daarbij sociale en commerciële toepassen. De kandidaat kan klantgericht handelen en daarbij sociale en commerciële toepassen. De kandidaat kan consumentengedrag herkennen, zijn handelen daarop afstemmen en daarbij sociale en commerciële toepassen. De kandidaat kan klantgericht handelen en daarbij sociale en commerciële toepassen. De kandidaat kan consumentengedrag herkennen, zijn handelen daarop afstemmen en daarbij sociale en commerciële toepassen. De kandidaat kan klantgericht handelen en daarbij sociale en commerciële toepassen. 5 Administratie, handel en administratie, handel en verkoop, mode en commercie (met als codering voor het gezamenlijke CE: HAV). 6 Consumptief-breed, consumptief-horeca, consumptief-bakken (met als codering voor het gezamenlijke CE: COG) 10

11 Handel en Verkoop Mode en commercie K2 Professionele K7 Bedrijfseconomisch rekenen K2 Professionele De kandidaat kan met behulp van geautomatiseerde systemen prijscalculaties van artikelen uitvoeren en heeft kennis van de diverse aspecten van de prijsvorming. De kandidaat heeft kennis van de achterliggende berekeningswijze. Tenslotte draagt de Experience 'Geld en je leven!' bij aan het behalen van eindtermen zoals deze zijn geformuleerd voor de zogenaamde intersectorale en intrasectorale (vmbo)programma's, te weten: Beroepsgericht programma Intersectoraal Exameneenheid IS2 Algemene professionele IS3 Intersectorale methodische IS4 Technologie en dienstverlening* IS6 Dienstverlening en commercie* Eindterm(en) De kandidaat kan gegeven verbale en cijfermatige informatie verwerken De kandidaat kan in zijn werk rekening houden met de volgende dilemma s en dat toelichten: prijs versus kwaliteit De kandidaat kan in zijn werk rekening houden met de volgende dilemma s en dat toelichten: welzijn versus welvaart milieu versus winst tijd versus kwaliteit prijs versus kwaliteit De kandidaat kan: werken binnen een gegeven financiële taakstelling en een overzicht maken van gebruiks- en onderhoudskosten en de kosten van verwijdering Beheer: De kandidaat kan: werken met eenvoudige geautomatiseerde administratieve toepassingen voor het invoeren, muteren en verwerken van informatie en gegevens het overzicht houden op inkomsten en uitgaven De kandidaat kan werken binnen een gegeven financiële taakstelling, begrotingen opstellen 11

12 ICT route ICT route in de GL Sport, dienstverlening en veiligheid ICT2 Algemene professionele ICT4 ICT en dienstverlening ICT2 Algemene professionele ICT4 ICT en dienstverlening K3 Grondhouding en kern SDV De kandidaat kan gegeven verbale en cijfermatige informatie verwerken De kandidaat kan commerciële activiteiten verzorgen De kandidaat kan gegeven verbale en cijfermatige informatie verwerken De kandidaat kan commerciële activiteiten verzorgen De kandidaat kan in een (gesimuleerde) praktijksituatie: werken onder budgettaire en tijdsdruk Havo/vwo tweede fase Examenprogramma Domein subdomein Eindterm(en) economie vwo Domein A: Vaardigheden Subdomein A3: Economische perspectieven en belangen 3. De kandidaat kan economische perspectieven en daaruit voortvloeiende belangen onderkennen van werknemers, werkgevers, consumenten, burgers, overheid, bankwezen en belangenverenigingen. Domein K: Inkomensvorming en inflatie Subdomein A6: Strategische 6. De kandidaat kan in relatief eenvoudige gevallen: redeneren binnen expliciete vooronderstellingen en daarbij gebruik maken van een kostenbatenanalyse; 16. De kandidaat kan de beloning voor de productiefactoren benoemen en is in staat om het verband tussen inkomen, prijzen en koopkracht te analyseren, mede gelet op het proces van loonvorming in Nederland. Tevens kan de kandidaat oorzaken en gevolgen van inflatie verklaren en deze in verband brengen met het renteniveau. 12

13 Examenprogramma Domein subdomein Eindterm(en) management en organisatie vwo maatschappijwetenschappen vwo economie havo Domein L: Inkomensverdeling Domein E: Financieel beleid Domein C: Massamedia Domein A: Vaardigheden Domein M: Economische kringloop Subdomein E1: Financieel beleid in nietcommerciële organisaties Subdomein C4: Massamedia en commercie Subdomein A3: Economische perspectieven en belangen 17.De kandidaat kan met betrekking tot de personele inkomensverdeling en de categoriale inkomensverdeling de ontwikkeling en de gevolgen daarvan voor de nationale economie analyseren. In deze analyse kan de kandidaat het ontstaan van personele inkomensverschillen verklaren en de gevolgen van deze verschillen voor de arbeidsmarkt en de rol van de overheid in deze beschrijven. 12. De kandidaat kan op basis van algemene modellen een overzicht van inkomsten en uitgaven herleiden tot een staat van baten en lasten (en vice versa). 11. De kandidaat kan de invloed analyseren van economische overwegingen, belangen en ontwikkelingen op de organisatie en de werking van de media en op het media-aanbod. 3. De kandidaat kan economische perspectieven en daaruit voortvloeiende belangen onderkennen van werknemers, werkgevers, consumenten, burgers, overheid, bankwezen en belangenverenigingen. 18. De kandidaat kan de samenhang tussen de macro-economische grootheden beschrijven en zowel de omvang als ontwikkeling van de 13

14 Examenprogramma Domein subdomein Eindterm(en) management en organisatie havo Domein E: Financieel beleid Subdomein E1: Financieel beleid in nietcommerciële organisaties Subdomein E2: Financieel beleid in commerciële organisaties productiecapaciteit en de nationale bestedingen verklaren. Tevens kan de kandidaat de beïnvloeding van bovenstaande zaken opsplitsen in conjunctuur- en structuurbeleid. 12. De kandidaat kan op basis van algemene modellen een overzicht van inkomsten en uitgaven herleiden tot een staat van baten en lasten (en vice versa). 13. De kandidaat kan: op basis van algemene modellen de verkoopprijs berekenen; de uitgaven en ontvangsten herleiden tot kosten en opbrengsten, een liquiditeitsbegroting en de voorcalculatorische en de nacalculatorische resultatenrekening opstellen en de samenhang verklaren; berekeningen uitvoeren die gericht zijn op de herleiding of vaststelling van data van een algemeen model voor de interne verslaggeving. 14

15 Bijdrage van de Experience op de burgerschapscompetenties in het mbo Voor de oudste leerlingen/studenten in het beroepsonderwijs is er gekeken in hoeverre de Experience 'Geld en je leven!' een bijdrage levert aan de burgerschapscompetenties in het mbo. Dat is het geval bij de volgende competenties: Kerntaak Kerntaak 3: Participeert in het politieke domein, in besluitvorming en beleidsbeïnvloeding Kerntaak 4: Functioneert als werknemer in een arbeidsorganisatie Kerntaak 5: Functioneert als kritisch consument Kerntaak 6: Deelnemen in allerlei sociale verbanden en respectvol gebruiken van de openbare ruimte Kerntaak 7: Zorgt voor de eigen gezondheid (vitaal burgerschap) competentie Vormt een eigen mening. Onderneemt acties naar aanleiding van gemaakte keuzen. Gedraagt zich als werknemer bij het uitvoeren van het werk. Maakt gebruik van werknemersrechten. Stelt zich collegiaal op..oriënteert zich op de consumentenmarkt en houdt rekening met eigen wensen en mogelijkheden. Onderneemt acties om producten en diensten aan te schaffen. Voert activiteiten uit voor de leefbaarheid van zijn sociale omgeving. Zoekt informatie over een gezonde leefwijze. Beslist op basis van informatie en handelt ernaar. Onderneemt activiteiten om de gezondheid te bevorderen. 15

16 Bronnen Voor het primair onderwijs is gebruik gemaakt van de kerndoelen zoals deze gepubliceerd zijn in de 'Herziene Kerndoelen Basisonderwijs' welke is te downloaden via Voor de kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs zoals deze voor de domeinen 'Nederlands', 'Engels', 'Rekenen en wiskunde', 'Mens en Natuur', 'Mens en maatschappij en 'Kunst en Cultuur' zijn vastgelegd en zijn te downloaden zijn via Voor de eindtermen vmbo, havo en vwo is gebruik gemaakt van de beschrijvingen zoals deze terug te vinden zijn op Voor de competenties MBO is gebruik gemaakt van het brondocument 'Leren, loopbaan en burgerschap', SLO /Cinop. November

17 17

18

19

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06 NEDERLANDS > Mondeling taalonderwijs De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 1 612671 Speelkaarten.indd

Nadere informatie

Examenprogramma economie

Examenprogramma economie Examenprogramma economie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 economie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl Aansluiting Nieuwsservice bij curriculum Bijlage bij Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs is een uitgave van Nieuws in de klas. Deze bijlage hoort bij de Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs

Nadere informatie

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo)

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden Kernen 1. Burgerschap 36: hoofdzak de Nederlandse

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende thema's De leerling leert, in het kader van een

Nadere informatie

Bijlage behorend bij artikel 1 van het Besluit kerndoelen onderbouw VO 1. Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs

Bijlage behorend bij artikel 1 van het Besluit kerndoelen onderbouw VO 1. Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs Bijlage behorend bij artikel 1 van het Besluit kerndoelen onderbouw VO 1 Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs I. Kerndoelen op basis van artikel 11b WVO Onderdeel A: Nederlands De eerste tien kerndoelen

Nadere informatie

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo)

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw exameneenheden Vakkernen 1. Informatievaardigheden 50: De leerlingen leren omgaan met

Nadere informatie

Economie, Wet- en Regelgeving

Economie, Wet- en Regelgeving Economie, Wet- en VRAAG: Hoe is de aansluiting van de DGS-leerstof Economie, Wet- en op de CKS gerealiseerd? Bronnen: S LL&B S Kwalificatiedossiers Ondernemen/Managen C Kerntaak 4: Onderneemt/Managet Werkprocessen:

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Examenprogramma management en organisatie havo/vwo

Examenprogramma management en organisatie havo/vwo Examenprogramma management en organisatie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A

Nadere informatie

Examenprogramma Engelse taal

Examenprogramma Engelse taal Examenprogramma Engelse taal Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 Engelse taal 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan

Nadere informatie

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar 00% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar In onderstaande tabel zie je welke examen eindterm wanneer behandeld wordt in 00% Economie voor het vmbo. De getallen zoals 1.1 of. staan voor de paragrafen

Nadere informatie

Novum, wiskunde LTP leerjaar 1. Wiskunde, LTP leerjaar 1. Vak: Wiskunde Leerjaar: 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 Kerndoel(en):

Novum, wiskunde LTP leerjaar 1. Wiskunde, LTP leerjaar 1. Vak: Wiskunde Leerjaar: 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 Kerndoel(en): Wiskunde, LTP leerjaar 1 Onderwerp: In de Ruimte H1 26 De leerling leert te werken met platte en ruimtelijke vormen en structuren, leert daarvan afbeeldingen te maken en deze te interpreteren, en leert

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma dans Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 dans 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 geschiedenis en staatsinrichting 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren

Nadere informatie

Leren, loopbaan en burgerschap

Leren, loopbaan en burgerschap Leren, loopbaan en burgerschap Een kleine vooruitblik 28-05-2008 (c) CINOP en SLO 1 Leren Kerntaak 1: Benoemt de eigen ontwikkeling en kiest middelen en wegen om daarbij passende leerdoelen te bereiken

Nadere informatie

20 De leerling leert alleen en in samenwerking met anderen in praktische situaties wiskunde te herkennen en te gebruiken om problemen op te lossen

20 De leerling leert alleen en in samenwerking met anderen in praktische situaties wiskunde te herkennen en te gebruiken om problemen op te lossen Onderwerp: Kwadraten en Wortels H1 19 De leerling leert passende wiskundetaal te gebruiken voor het ordenen van het eigen denken en voor uitleg aan anderen, en leert de wiskundetaal van anderen te begrijpen.

Nadere informatie

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp Leerlijnen TULE SLO Jory Tolkamp Om de doelen van mijn les te bepalen ging ik uit van de leerlijnen. Wat past bij de leerlingen qua stof van een ontwikkelingsgebied, waar zit het niveau? Maar een duidelijke

Nadere informatie

Alles telt tweede editie. Kerndoelanalyse SLO

Alles telt tweede editie. Kerndoelanalyse SLO Alles telt tweede editie Kerndoelanalyse SLO Maart 2012 2012 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Voortplanting

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Voortplanting Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Voortplanting kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor de

Nadere informatie

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave

0. Inhoud. *) Niet opgenomen in deze uitgave 0. Inhoud 1. Preambule... 2 2. Examenprogramma per vak... 4 2.0 Leeswijzer... 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *) 2.3 Technologie in de gemengde leerweg *) 2.4 Intersectoraal *) 2.5 Sport, dienstverlening

Nadere informatie

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo

examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo en mma s examenprogramma s vo AANVULLING BEROEPSGERICHTE VAKKEN VOORTGEZET ONDERWIJS vmbo 0. Inhoud 1. Preambule 2 2. Examenprogramma per vak. 4 2.0 Leeswijzer. 4 2.1 Techniek-breed *) 2.2 ICT-route *)

Nadere informatie

kwaliteiten en motieven

kwaliteiten en motieven Project Kerntaken Werkprocessen Competenties Afspraak is afspraak Stuurt de eigen loopbaan Functioneert als werknemer in een arbeidsorganisatie Reflecteert op eigen kwaliteiten en motieven Gedraagt zich

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Besluit van 7 juni 2006, houdende vaststelling van de kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs alsmede aanpassing van het Inrichtingsbesluit W.V.O. (Besluit kerndoelen onderbouw VO) Wij

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Examenprogramma handel en administratie

Examenprogramma handel en administratie Examenprogramma handel en administratie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 handel en administratie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

Examenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015

Examenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015 Eamenprogramma aardrijkskunde vmbo vanaf schooljaar 2014-2015 Eamenprogramma aardrijkskunde vmbo Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Aardrijkskunde vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

Examenprogramma mode en commercie

Examenprogramma mode en commercie Examenprogramma mode en commercie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 mode en commercie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Het Grote Rekenboek. Kerndoelanalyse SLO

Het Grote Rekenboek. Kerndoelanalyse SLO Het Grote Rekenboek Kerndoelanalyse SLO Mei 2014 Verantwoording 2014 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan zonder voorafgaande toestemming

Nadere informatie

Wis en reken. Kerndoelanalyse SLO

Wis en reken. Kerndoelanalyse SLO Wis en reken Kerndoelanalyse SLO April 2011 Verantwoording 2011 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

Economie, Wet- en Regelgeving

Economie, Wet- en Regelgeving Economie, Wet- en VRAAG: Hoe is de aansluiting van de DGS-leerstof Economie, Wet- en op de CKS gerealiseerd? Bronnen: S LL&B S Kwalificatiedossiers Ondernemen/Managen C Kerntaak 4: Onderneemt/Managet Werkprocessen:.9

Nadere informatie

Examenprogramma consumptief-bakken

Examenprogramma consumptief-bakken Examenprogramma consumptief-bakken Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 consumptief-bakken 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Eamenprogramma lichamelijke opvoeding 2 Informatiewijzer 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Lichamelijke opvoeding 2 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo

Nadere informatie

Examenprogramma Nederlandse taal vmbo vanaf het CE 2014

Examenprogramma Nederlandse taal vmbo vanaf het CE 2014 Informatiewijzer: 1. Preambule 2. Leeswijzer 3. Nederlands vmbo 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1. Werken aan vakoverstijgende thema's

Nadere informatie

Conceptexamenprogramma Landbouw- breed (intrasectoraal) versie 2 juni 2008

Conceptexamenprogramma Landbouw- breed (intrasectoraal) versie 2 juni 2008 Geglobaliseerd programma Landbouw- breed (intrasectoraal) Versie 2 Datum: 9 juni 2008 Een kruisje achter een eindterm geeft per leerweg aan of deze eindterm tot het examenprogramma van die betreffende

Nadere informatie

Examenprogramma Friese taal en cultuur

Examenprogramma Friese taal en cultuur Examenprogramma Friese taal en cultuur Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 Friese taal en cultuur 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

OER 2010 A. Basisgegevens

OER 2010 A. Basisgegevens OER 2010 A. Basisgegevens Kwalificatie Naam Applicatieontwikkelaar Cohort 2010 Crebocode 90020 Versie van het 2010 Kwalificatiedossier Studieprogramma nummer(s) BOL 1 : BBL : DTBOL : Niveau 4 Studiebelasting

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

COSMETICA GEN- EN DIERPROEF VRIJ?

COSMETICA GEN- EN DIERPROEF VRIJ? COSMETICA GEN- EN DIERPROEF VRIJ? KORTE BESCHRIJVING:COSMETICA GEN- EN DIERPROEFVRIJ? Bedoeld voor VO onderbouw Doelgroep Vmbo/Havo/VWO Thema Genetische modificatie en dierproven Soort lesmateriaal Prakticum

Nadere informatie

Colofon. Dit is een uitgave van: Philips Human Resources Benelux / Jet-Net Gebouw VB-12 Postbus 80003 5600 JZ Eindhoven

Colofon. Dit is een uitgave van: Philips Human Resources Benelux / Jet-Net Gebouw VB-12 Postbus 80003 5600 JZ Eindhoven Straatverlichting, wat kost dat L 30 30 30 x x een wiskundeproject voor 4 havo/vwo Colofon Dit is een uitgave van: Philips Human Resources Benelux / Jet-Net Gebouw VB- Postbus 80003 600 JZ Eindhoven Uitgave:

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde havo

Examenprogramma natuurkunde havo Bijlage 1 Examenprogramma natuurkunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Reglement Diploma Praktijkonderwijs, Regio Haaglanden. Inhoudsopgave reglement

Reglement Diploma Praktijkonderwijs, Regio Haaglanden. Inhoudsopgave reglement Inhoudsopgave reglement Reglement Diploma Praktijkonderwijs, Regio Haaglanden. 1. Algemeen 2. Begrippen 3. Totstandkoming en wijziging 4. Publicatie 5. Eisen 6. Commissie Examinering PrO den Haag 7. Beroepsmogelijkheid

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel)

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Examenprogramma consumptief-breed

Examenprogramma consumptief-breed Examenprogramma consumptief-breed Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 consumptief-breed 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

Tussendoelen wiskunde onderbouw vo vmbo

Tussendoelen wiskunde onderbouw vo vmbo Tussendoelen wiskunde onderbouw vo vmbo Domein A: Inzicht en handelen Subdomein A1: Vaktaal wiskunde 1. vmbo passende vaktaal voor wiskunde herkennen en gebruiken voor het ordenen van het eigen denken

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo

Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Examenprogramma maatschappijwetenschappen vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Examenprogramma administratie

Examenprogramma administratie Examenprogramma administratie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 administratie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan

Nadere informatie

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Achtergrond De globale kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs bieden

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 9161 26 mei 2011 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 27 april 2011, nr. VO/289008, houdende

Nadere informatie

46Kerndoelen onderbouw vmbo

46Kerndoelen onderbouw vmbo DC 46Kerndoelen onderbouw vmbo 1 Inleiding Dit thema gaat over de kerndoelen voor de onderbouw van het vmbo. Vanaf 2006-2007 moeten alle scholen voor voortgezet onderwijs, dus ook het vmbo, in de onderbouw

Nadere informatie

Domein A: Inzicht en handelen

Domein A: Inzicht en handelen Tussendoelen wiskunde onderbouw vo vmbo Preambule Domein A is een overkoepeld domein dat altijd in combinatie met de andere domeinen wordt toegepast (of getoetst). In domein A wordt benoemd: Vaktaal: het

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

- Aan het eind van deze fase is niveau 1F bereikt

- Aan het eind van deze fase is niveau 1F bereikt Bernardusschool - Cognitiestroom, uitstroomprofiel arbeidsmarkt Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmarkt worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie Op de Cognitiestroom van de

Nadere informatie

WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE D HAVO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014

Syllabus maatschappijwetenschappen havo 2014 examenprogramma maatschappijwetenschappen Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo)

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo

Nadere informatie

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets A. LEER EN TOETSPLAN Onderwerp: Kiezen Kerndoel(en): 40 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties 46 De leerling leert in de eigen omgeving effecten te herkennen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 25357 19 augustus 2015 Regeling van het College voor toetsen en examens van 26 juni 2015, nummer CvTE-15.01719, houdende

Nadere informatie

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl Aansluiting Nieuwsservice bij curriculum Bijlage bij Handleiding Nieuwsservice Voortgezet Onderwijs is een uitgave van Nieuws in de klas. Deze bijlage hoort bij de Handleiding Nieuwsservice Voortgezet

Nadere informatie

Handboek Examinering Praktijkschool Grotius College Delft*

Handboek Examinering Praktijkschool Grotius College Delft* Handboek Examinering Praktijkschool Grotius College Delft* Schooljaar 2013-2014 * Gebaseerd op handboek Examinering Praktijkonderwijs 6 Haagse scholen 2009/2010 Handboek Examinering versie Grotius College

Nadere informatie

WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 WISKUNDE D VWO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases.

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases. Toelichting vooraf Een van onze auteurs, Pierre Winkler, heeft op verzoek van de landelijke kenniskring ethiek in het mbo, een lezing gehouden over plaats en vormgeving van ethiek in SLB, Burgerschap en

Nadere informatie

Eindtermen Landbouwbreed examenprogramma per Hands On-module per leerweg

Eindtermen Landbouwbreed examenprogramma per Hands On-module per leerweg Gemengde leerweg GL - Klantgericht adviseren en verkopen in een tuincentrum LG/K/13a/IV De kandidaat kan op correcte wijze klanten helpen en daarbij inspelen op consumentengedrag. LG/K/14a/V De kandidaat

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

Leren, Loopbaan & Burgerschap. Geel Rood & Blauw Kunst&cultuuractiviteiten

Leren, Loopbaan & Burgerschap. Geel Rood & Blauw Kunst&cultuuractiviteiten Leren, Loopbaan & Burgerschap Geel Rood & Blauw Kunst&cultuuractiviteiten Leven is.leren, loopbaan en burgerschap! Vanaf je geboorte leer je. Elke ervaring is leren. Je leert zo langzamerhand jezelf kennen.

Nadere informatie

Boxenoverzicht LINK2 Handel & Administratie Versie juni 2008

Boxenoverzicht LINK2 Handel & Administratie Versie juni 2008 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 03 02 02 03 04 05 06 07 03 HA/K/1 0 0 Oriëntatie op handel en administratie SE SE SE HA/K/1 x x Uitwerking eindtermen: zie Handreiking SLO x x x x x x x x x x x x x

Nadere informatie

Examenprogramma natuur- en scheikunde I

Examenprogramma natuur- en scheikunde I Examenprogramma natuur- en scheikunde I Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 natuur- en scheikunde I 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden,

Nadere informatie

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmatige dagbesteding worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie

Nadere informatie

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 REKENEN-WISKUNDE VERSLAG Samenstelling De BOVO-kwaliteitsgroep rekenen-wiskunde bestond uit: Sira Kamermans,

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Fundament

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Examenprogramma wiskunde D havo

Examenprogramma wiskunde D havo Examenprogramma wiskunde D havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kansrekening en statistiek

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 13957 29 mei 2013 Regeling van het College voor examens van 16 april 2013, nummer Cve-13.01219, houdende vaststelling

Nadere informatie

Richtlijn Kerndoelen. Verwijzing naar - Datum vaststelling April 2010. Datum bijstelling 01-10-2013

Richtlijn Kerndoelen. Verwijzing naar - Datum vaststelling April 2010. Datum bijstelling 01-10-2013 Richtlijn Kerndoelen Omschrijving Bijlage kerndoelen Verwijzing naar - Doelgroep Opsteller Teamleden en ouders Directie De Drift Datum vaststelling April 2010 Datum bijstelling 01-10-2013 Ons basisonderwijs

Nadere informatie

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma FIRST LEGO League als onderwijsprogramma In dit document staat beschreven hoe je de FIRST LEGO League (FLL) kunt integreren in het lesprogramma en hoe de FLL aansluit bij de kerndoelen van het primair

Nadere informatie

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal Tumult in het VSO Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal In het VSO (voortgezet speciaal onderwijs) worden twee soorten kerndoelen onderscheiden. Leergebiedspecifieke

Nadere informatie

PTA Science (M&N bi/vz, M&N na/tn, wiskunde) Kerndoelen Rekenen en wiskunde

PTA Science (M&N bi/vz, M&N na/tn, wiskunde) Kerndoelen Rekenen en wiskunde PTA Science (M&N bi/vz, M&N na/tn, wiskunde) Kerndoelen Rekenen en wiskunde 19. De leerling leert passende wiskundetaal te gebruiken voor het ordenen van het eigen denken en voor uitleg aan anderen, en

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - havo/vwo) 2011

Doorlopende leerlijnen Nederlands (PO - havo/vwo) 2011 Doorlopende leerlijnen Nederlands ( - havo/vwo) 2011 De samengevatte kerndoelen en eindtermen in samenhang met de referentieniveaus taal Domein 1. Leesvaardigheid Nr. 4: Informatie achterhalen in informatieve

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Examenprogramma biologie

Examenprogramma biologie Examenprogramma biologie Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 biologie 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1

SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart. Uitgeverij Alles-in-1 SLO-kerndoelanalyse Alles-in-1/Alles apart Uitgeverij Alles-in-1 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede 2 maart 2010 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder

Nadere informatie

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Methode Schokland 3.0 van Deviant. De methode is ontwikkeld conform het vernieuwde brondocument 'Loopbaan en burgerschap in het mbo'. 2013-2014 team Horeca

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo vanaf schooljaar 2014-2015

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo vanaf schooljaar 2014-2015 Examenprogramma NLT vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Exacte wetenschappen en technologie

Nadere informatie

Examenprogramma en syllabus Handel en Administratie, KB, (BB, GL), 2010

Examenprogramma en syllabus Handel en Administratie, KB, (BB, GL), 2010 Examenprogramma en syllabus Handel en Administratie, KB, (BB, GL), 2010 In de zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, worden rekenvaardigheden benoemd in de doelstelling

Nadere informatie