Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar , Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar 2011-2012, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011"

Transcriptie

1 Rede uitgesproken ter gelegenheid Opening facultair jaar , Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden, 7 september 2011 Titel: Collegegeld omhoog, Stufi omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Prof. dr. C.L.J. Caminada (Koen) 1 Inleiding Waarde toehoorders, vanmiddag wil ik met u eens nadenken over de vraag of studenten in het hoger onderwijs (hierna: HO) niet wat meer zouden kunnen bijdragen aan hun eigen opleidingskosten via (a) een fors hoger collegegeld en/of (b) veel lagere tegemoetkomingen in de kosten van levensonderhoud (Stufi). Of is dat nu juist geen goed idee? In Nederland dragen studenten nu slechts 12% van de kosten van hun eigen opleiding; de overige 88% wordt via publieke bekostiging opgebracht door belastingbetalers. Daarbij wordt erg veel overheidsgeld heen en weer verschoven én vermorst (en dus ontstaat een veel hoger dan nodige belastingdruk), mede omdat er veel subsidies worden verstrekt aan studenten die zelf hun studie kunnen bekostigen. Bovendien verminderen studiebeurzen de prikkels voor ouders vanmiddag hier in grote getale aanwezig - om te sparen voor de opleiding van hun eigen kind. Recent onderzoek laat zien dat ouders hun bijdrage naar beneden bijstellen als hun kind een studiebeurs krijgt (Ebens et al., 2011). Er vindt substitutie plaats waardoor een deel van de beurs onbedoeld terechtkomt bij de ouders van studenten: elke euro extra (aanvullende) studiebeurs door de overheid (belastingbetaler) leidt tot een verminderde ouderbijdrage van ongeveer 50 cent. 2 Demonstratie Het kabinet-rutte 1 werd al snel geconfronteerd met de grootste studentendemonstratie sinds Op 21 januari 2011 liepen achthonderd hoogleraren in hun toga rond de Hofvijver en studenten joelden op het Malieveld. Tegen welke plannen liepen de hoogleraren en studenten eensgezind te hoop? Het kabinet wil bezuinigingen doorvoeren. Studenten krijgen tot nu toe over het algemeen studiefinanciering om 3 jaren bachelor- en 1 jaar masterfase te kunnen volgen. In elke fase mogen ze 1 jaar uitlopen. Daarna moeten zij als langstudeerders Regeerakkoord Kabinet-Rutte 1 Het hoger en wetenschappelijk onderwijs heeft een kwaliteitsimpuls nodig. Het is van groot belang dat Nederlandse studenten veel beter onderwijs krijgen zodat zij beter zijn voorbereid op de arbeidsmarkt. Ook aan de student wordt een investering gevraagd in zijn eigen toekomst, in ruil voor veel beter onderwijs. Daarom wordt voor de masterfase een sociaal leenstelsel ingevoerd. De opbrengsten hiervan komen geleidelijk vrij en zullen dus ook geleidelijk in de kwaliteit van het onderwijs worden geïnvesteerd De basisbeurs en aanvullende beurs blijven bestaan in de bachelorfase. Om het studierendement te verhogen zal van langstudeerders een hoger collegegeld worden gevraagd. Regeerakkoord VVD-CDA, Vrijheid en verantwoordelijkheid, 30 september 2010, blz

2 een boete van euro per jaar betalen. Er zijn in Nederland zo n langstudeerders, en de gedachte is dat het niet onredelijk is dat zij met financiële prikkels tot enige voortvarendheid worden gestimuleerd. Daarnaast wordt in de masterfase een sociaal leenstelsel ingevoerd. Dat betekent dat studenten in de laatste fase van hun studie geen studiefinanciering meer krijgen, maar zelf geld moeten lenen en met rente moeten terugbetalen. De ratio is simpel. Gemiddeld verdienen universitair geschoolden werknemers 2 keer zoveel dan wie mbo heeft genoten. Studeren is voor betrokkenen een rendabele onderneming, terwijl de kosten over de hele samenleving worden uitgesmeerd. Voorstanders zien niets onheus of onrechtvaardigs in het invoeren van een sociaal leenstelsel. Wie heeft gestudeerd gaat een veel hoger salaris verdienen dan iemand die niet heeft gestudeerd en kan zijn lening gemakkelijk terugbetalen. Tegenstanders wijzen op de problemen die zouden voortvloeien uit de verschuiving van subsidies voor levensonderhoud van studenten naar lenen. Met name zou de toegankelijkheid van het HO in het gedrang komen. Maar er is dat nu wel zo? 3 Onderzoeksopzet Ik pas vanmiddag een theoretisch denkkader toe dat idealiter zou moeten leiden tot welvaartsverhogende belastingpolitiek. Daarbij is de vraag: Kunnen dezelfde doelen van het HO worden gerealiseerd met minder inzet van publieke middelen? (a) Fors hoger collegegeld (kostendekkend collegegeld) (b) Forse verlaging tegemoetkoming kosten levensonderhoud studenten (afschaffen Stufi) Door omzetting van subsidies in leningen (introductie van een sociaal leenstelsel) zouden dezelfde doelen gerealiseerd kunnen worden met veel minder publieke middelen. Het gaat in dit college om de wijze van de financiering van het HO, maar wel met dezelfde doeluitkomsten. Logische randvoorwaarde is dat de toegankelijkheid van het HBO en WO gewaarborgd blijft. Om de vraag te beantwoorden ga ik als volgt te werk. Eerst breng ik de omvang van de overheidssubsidies in kaart voor (a) de studiefinanciering en (b) het niet-kostendekkend collegegeld. Vervolgens vergelijken we de kosten van een universitaire opleiding met de baten daarvan. Door te kijken naar de inkomens van afgestudeerden, krijgen we ook een indicatie van het profijt van de opleidingen. Pas daarna volgen enkele theoretische noties: zijn er eigenlijk wel economische argumenten voor de subsidiering van de financiering van het hoger onderwijs? En wat zijn de mogelijke reacties van onderwijsdeelnemers indien zij hun subsidies zien worden omgezet in studieleningen? En hoe zit het met de leenaversie van studenten die er toe zou leiden dat de toegankelijkheid van het HO in het gedrang komt? Tot slot maak ik de balans op. Ik verklap de conclusie alvast: mits slim vormgegeven kan de overheid miljarden besparen op het HO zonder dat de toegankelijkheid vermindert. Dat kan door studenten in het vervolg een studielening aan te bieden in plaats van subsidies en hen te verzekeren tegen het risico van niet kunnen terugbetalen van hun studielening

3 4 Omvang van de subsidie: studiefinanciering Dat brengt mij bij de omvang van de subsidies die zouden kunnen worden omgezet in leningen. De studiefinanciering bestaat sinds Het idee erachter was dat studenten onafhankelijk van hun ouders moesten kunnen zijn; dus kreeg iedere student vanaf zijn achttiende een vast maandbedrag van de overheid. Om welke bedragen gaat het nu bij de subsidie op het levensonderhoud van studenten? Uitwonend Thuiswonend Budgettair / maatschappij Basisbeurs * ,0 mld euro Aanvullende beurs * ,6 mld euro Lenen (1,3 mld euro) Collegegeldkrediet Studentenreisrecht * ,6 mld euro Bijverdienen pm pm Totaal ,4 mld w.o. HO 1,5 mld Bron: Website DUO-IBgroep (http://www.ib-groep.nl/particulieren/default.asp), Rijksbegroting 2011, Hoofdstuk VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Artikel 11 Studiefinanciering (http://www.rijksbegroting.nl/2011/voorbereiding/begroting,kst148632_13.html), en eigen berekeningen. Aantal studerenden met studiefinanciering, 2010 wo hbo mbo Totaal Bron: Rijksbegroting 2011, Hoofdstuk VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Artikel 11 Studiefinanciering (http://www.rijksbegroting.nl/2011/voorbereiding/begroting,kst148632_13.html). Een studiebeurs bestaat uit verschillende onderdelen. Basisbeurs. Het maandbedrag is afhankelijk van de woonsituatie van de student. Aanvullende beurs. Wanneer ouders niet kunnen bijdragen in de kosten van studerende kinderen, krijgen studenten een aanvullende beurs, afhankelijk van het ouderinkomen. Lening. Studenten kunnen hun studie ook bekostigen door een lening van de overheid. Collegeldkrediet. Iedere student kan het jaarlijkse collegegeld lenen. Studentenreisproduct. De student kan kiezen tussen een week- en weekendreisproduct. Prestatiebeurs *. De basisbeurs, aanvullende beurs en het studentenreisrecht vallen onder de prestatiebeurs. De prestatiebeurs is in eerste instantie een lening. Bij het behalen van het diploma binnen de vastgestelde termijn van tien jaar wordt deze omgezet in een gift. Bijverdienen: in 2011 mag een student naast de studiefinanciering ,83 bijverdienen. Iemand die meer verdient, kan volgens de overheid in het eigen onderhoud voorzien

4 5 Omvang van de subsidie: niet-kostendekkend collegegeld De overheid subsidieert studenten ook op andere wijze: het collegegeld is (momenteel euro) eigenlijk veel te laag. Als studenten kostendekkend collegegeld zouden moeten gaan betalen, verliezen ze een subsidie van 5,5 miljard euro per jaar. Dat bedrag is als volgt opgebouwd. Uitgaven Wetenschappelijk onderwijs: 3,8 miljard euro + Uitgaven HBO: 2,5 miljard euro -/- Bijdrage studenten collegegeld: circa 0,8 miljard = Saldo: 5,5 miljard Dat komt neer op een gemiddeld kostendekkend collegegeld per jaar van Bron: Rijksbegroting 2011, Hoofdstuk VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Artikel 6 en 7 Hoger Onderwijs (http://www.rijksbegroting.nl/2011/voorbereiding/begroting,kst148632_10.html). 6 Kosten en opleidingsduur per diploma via gemiddelde route, 2009 Die werkelijke kosten per opleidingsjaar aan het HO kunnen ook op een wat andere wijze worden benaderd. Wie het VWO doorloopt is daar gemiddeld 14,3 jaar mee bezig, en de totale opleidingskosten vanaf de kleuterschool tot aan VWO-dipploma bedragen ongeveer een ton. Wie vervolgens de route van het WO vervolgt, laat de teller stoppen op euro. Hieruit is af te leiden dat een WO-sudie gemiddeld ongeveer euro kost. kosten duur gemiddeld per jaar vmbo havo vwo per opleiding hbo wo Kosten en opleidingsduur in jaren per diploma via gemiddelde route vmbo havo vwo hbo wo 12 Bron: CBS StatLine, via Uitgaven per diploma naar route en deelopleiding De studenten worden echter niet geconfronteerd met de werkelijke kosten van ongeveer 10 tot 15 duizend euro per opleidingsjaar HO, vanwege de forse subsidies. Dan is het wellicht niet verwonderlijk dat de studenten niet erg geprikkeld worden om wat sneller te studeren. Zo steeg hun gemiddelde studieduur de afgelopen jaren gestaag. Vrouwelijke rechtenstudenten volgen het patroon dat we ook zien bij andere studies, maar vooral mannelijke rechtenstudenten lijken beleidsresistent: niets helpt. Wellicht een wat treurige constatering - 4 -

5 voor onze voormalige decaan Stolker die hier zo veel werk van heeft gemaakt, maar de resultaten van zijn beleid worden natuurlijk pas zichtbaar over enkele jaren. Bovendien en ter geruststelling - illustreert het plaatje slechts het landelijk gemiddelde, waaraan niet is af te lezen dat Leiden het natuurlijk veel beter doet op dit punt dan onze zusterfaculteiten. Gemiddelde studieduur in maanden Totaal Rechten w.o. mannen w.o. vrouwen /' /' /' /' /' /' /' /' /' /' /' /' /' /' /'10 Bron: CBS StatLine, via Wo; gemiddelde studieduur van afgestudeerden Door te bezuinigen op de studiefinanciering (levensonderhoud van studenten) en een wat meer kostendekkend collegegeld in rekening te brengen, kan de kwaliteit van het onderwijs overeind blijven. Immers, in dat geval hoeft niet of minder te worden bezuinigd op het onderwijs zelf. Daarnaast kunnen de maatregelen nog een gunstig bij-effect hebben. De relatieve prijsverhoudingen in de studenteconomie zullen veranderen tussen studeren, nevenactiviteiten, bijverdiensten en eventuele studievertraging die studenten hierdoor kunnen oplopen. Studenten besteden volgens onderzoek slechts twintig uur per week aan hun studie en switchen veel meer van studie dan in het buitenland. Als studenten meer geconfronteerd worden met de werkelijke kosten van hun eigen studie, besteden studenten meer tijd aan hun studie en denken ze beter na over hun studiekeuze, zo is de gedachte. 7 Baten van de opleiding: de inkomens van afgestudeerden Wie kijkt naar de inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wo, krijgt ook een indicatie van het profijt van de opleidingen. Opleiding heeft een positieve invloed op het individuele inkomen na afstuderen. Hoe hoger de opleiding, hoe hoger het inkomen. Wo ers verdienen gemiddeld twee keer zoveel als mbo ers (50 duizend versus 25 duizend euro per jaar) en anderhalf keer zoveel als hbo ers (36 duizend). Naast verschillen tussen opleidingsniveaus zien we ook tussen de opleidingsrichtingen verschillen in salaris na het afstuderen. In juridische beroepen met een mbo-opleiding ligt het salaris het hoogst (32.700), dat verder oploopt tot gemiddeld euro per jaar na een wetenschappelijke juridische opleiding

6 70,000 60,000 50,000 40,000 30,000 20,000 10,000 Gemiddeld verzamelinkomen, Alle studierichtingen Economie Juridisch Zorg W&N Humaniora 32,700 42,000 61,200 0 MBO HBO WO Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (2011), Inkomens van afgestudeerden, , Den Haag. Als zeer ruwe benadering van een indicatie van het profijt van de universitaire opleiding, heb ik de inkomens van MBO-ers vergeleken met die van afgestudeerde WO-ers in vergelijkbare beroepenvelden. Het jaarlijkse inkomensverschil is aanzienlijk, en bedraagt voor juristen maar liefst euro per jaar. Gesommeerd over het gehele werkzame leven gaat het dan om een extra bate van ongeveer een miljoen euro (in euro van 2011). Wie dat gemakshalve even vergelijkt met de totale kosten van een universitaire opleiding (zeg euro), ziet hoe renderend onze opleiding is. Te meer omdat studenten tot nu toe slechts 12% van de totale studiekosten direct zelf betalen. Kortom: het collegegeld kan door toepassing van het profijtbeginsel zeker wel wat omhoog! Gemiddeld jaarlijks inkomenverschil WO - MBO Alle studierichtingen Economie 40,000 Juridisch Zorg W&N 30,000 Humaniora 28,500 20,000 10,000 0 verschil WO - MBO Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (2011), Inkomens van afgestudeerden, , Den Haag, en eigen berekeningen. We hebben nu gezien dat de subsidies op studeren omvangrijk zijn en dat het profijt van WO-opleidingen omvangrijk is. Dat roept de vraag op wat de immense overheidssubsidies bij de financiering van het hoger onderwijs rechtvaardigt? - 6 -

7 8 Theorie: Redenen voor overheidsbemoeienis bij de financiering van het HO Op grond van de economische theorie is er in beginsel geen reden voor overheidsingrijpen als de relevante markten goed werken (de scholingsmarkt, de arbeidsmarkt en de kapitaalmarkt). Het prijsmechanisme zorgt er dan voor dat het aanbod van geschoolde arbeid aansluit bij de vraag naar geschoolde arbeid. Als de vraag naar geschoolde arbeid door werkgevers toeneemt, zal dat bij goed werkende markten tot uitdrukking komen in een hoger loon, waardoor werknemers hun scholingsinspanningen zullen vergroten. Er zullen meer investeringen in menselijk kapitaal plaatsvinden (Becker, 1962). Tegenover de kosten van die investeringen (scholingskosten en eventueel gederfd arbeidsinkomen) staat een hoger rendement. Er zijn echter diverse vormen van marktfalen, waardoor te weinig wordt geïnvesteerd in scholing (Stiglitz, 1988). Dit kan leiden tot een, maatschappelijk gezien, te lage deelname aan HO. De economische theorie geeft daarvoor verschillende redenen. Falen kapitaalmarkt Kunnen studenten voor het financieren van hun studie bij een commerciële bank aankloppen? De kans is groot dat zij geen lening zullen krijgen. Menselijk kapitaal wordt niet geaccepteerd als onderpand omdat het niet overgedragen kan worden. Als commerciële banken geen studieleningen willen aanbieden zou dat er toe kunnen leiden dat minder mensen gaan studeren dan maatschappelijk gezien wenselijk is. De overheid kan kapitaalmarktfalen tegengaan door studieleningen aan te bieden. De overheid schiet dan de kosten van de studie en van levensonderhoud voor met een lening. Studenten betalen de studielening na afloop van hun studie terug, waarmee het kapitaalmarktprobleem, het niet kunnen lenen bij een commerciële bank, is opgelost. Falen verzekeringsmarkt Een tweede reden voor overheidsbemoeienis is dat aan studeren risico s zijn verbonden die moeilijk te verzekeren zijn. De verzekeringsmarkt faalt. Studenten weten namelijk niet zeker wat hun inkomensontwikkeling na de studie zal zijn en hoe de arbeidsmarktsituatie dan zal zijn. Voor dit soort risico s bestaat geen verzekeringsmarkt. Risico ontmoedigt onderwijsinvesteringen en leidt tot een lagere deelname aan hoger onderwijs dan maatschappelijk gezien wenselijk is. De overheid kan dit tegengaan door een verzekeringselement in te bouwen in de studieleningen, bijvoorbeeld door een risico-opslag in de rente of door het risico bij de overheid te laten. Dat laatste is nu ook al het geval in Nederland. Wie later op de arbeidsmarkt niet afdoende verdient om zijn studieschuld af te betalen, wordt (gedeeltelijke) kwijtschelding verleent. Het huidige stelsel heeft dus ook een sociale component, dat zou blijven bestaan. Externe effecten Een derde reden voor overheidsbemoeienis is het bestaan van externe effecten. Als iemand een opleiding in het hoger onderwijs heeft gevolgd kan dit ook voordelen opleveren voor anderen (externe effecten), bijvoorbeeld doordat zij goed managen. Door dit soort - 7 -

8 spillovers is de maatschappelijke opbrengst van hoger onderwijs hoger dan de private opbrengsten. Individuen zullen echter bij de beslissing om deel te nemen aan hoger onderwijs geen rekening houden met de voordelen die anderen daaraan ontlenen. De overheid kan in dat geval de welvaart bevorderen door via subsidies de deelname aan hoger onderwijs te stimuleren. Veel onderzoek is gedaan naar de omvang van deze externe effecten van onderwijs. De meeste studies vinden echter geen aanwijzingen voor grote verschillen tussen sociale en private rendementen van hoger onderwijs. Als de externe effecten van onderwijs inderdaad beperkt zijn, betekent dit dat de huidige subsidies veel te genereus zijn. 9 Theorie: Mogelijke gedragsreacties van onderwijsdeelnemers bij omzetting van subsidies in leningen? Toegankelijkheid De subsidies in het HO worden vaak gerechtvaardigd om de toegankelijkheid te waarborgen. Toegankelijkheid betekent dat alle potentiële studenten met voldoende capaciteiten kunnen gaan studeren, ongeacht hun sociaal-economische achtergrond. Uitgaande van deze definitie leidt de introductie van een sociaal leenstelsel niet tot een vermindering van de toegankelijkheid. Iedereen met voldoende geschiktheid, ongeacht sociaal-economische achtergrond, komt in aanmerking voor een lening inclusief een verzekering tegen het niet kunnen terugbetalen van deze lening. Toegankelijkheid wordt vaak verward met prijsgevoeligheid. Door prijsverhoging kunnen sommige studenten besluiten niet meer deel te nemen aan hoger onderwijs. In dat geval gaat het echter niet om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs maar om de prijsgevoeligheid van de studiekeuze. Prijsgevoeligheid Zullen minder studenten instromen in het hoger onderwijs bij hogere private bijdragen? De empirische studies naar prijsgevoeligheid van de deelname aan hoger onderwijs vinden dat de totale instroom in het hoger onderwijs nauwelijks verandert bij prijsverhogingen. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de hoge private opbrengsten van studeren. Het financieel rendement op een (nominaal) jaar wetenschappelijk onderwijs bedraagt gemiddeld bijna 11 procent, en voor een jaar hbo bijna 9 procent. Ook de ontwikkelingen in de jaren negentig duiden op een geringe prijsgevoeligheid. In deze periode zijn de private bijdragen aan hoger onderwijs substantieel toegenomen: de collegegelden zijn verhoogd en, waarschijnlijk nog belangrijker, het recht op studiefinanciering is beperkt. Ondanks deze prijsverhogingen is de deelname aan hoger onderwijs in deze jaren gestegen. Een andere indicatie: in Australië heeft de introductie van het sociaal leenstelsel niet geleid tot een noemenswaardige daling van de instroom in het hoger onderwijs. De empirische literatuur laat verder zien dat de prijselasticiteit van studeren laag is, maar niet nul hoeft te zijn. Naar verwachting zal de verhoging van private bijdragen dus tot enige daling van de deelname aan hoger onderwijs leiden. Is dat erg? Voor de beoordeling is het - 8 -

9 dan belangrijk om te weten welke studenten niet meer instromen. Als dit vooral studenten zijn met een grote kans op studie-uitval, leidt verhoging van private bijdragen tot positieve selectie. Dat is dan zo gek nog niet. Als het vooral gaat om getalenteerde studenten is de uitkomst niet efficiënt, omdat potentieel rendabel menselijk kapitaal niet wordt opgebouwd. Dat laatste lijkt overigens niet zo waarschijnlijk gezien de hoogte van de inkomens van afgestudeerden in het HO - het profijt van de opleidingen (waarover ik zojuist sprak). Leenaversie bij studenten: een merkwaardige paradox Er werd geprotesteerd omdat studenten en dan vooral de langstudeerders onder hen meer zullen moeten betalen voor hun studie omdat de beursen voor masterstudenten leningen worden. Studenten hebben dus een afkeer van lenen, zou je zeggen Bedrag uitstaande studielening x mld euro 10,4 9,1 7,9 6,8 5,8 5, Bron: CBS Statline respectievelijk Rijksbegroting 2011, Hoofdstuk VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Artikel 11 Studiefinanciering (http://www.rijksbegroting.nl/2011/voorbereiding/begroting,kst148632_13.html); het cijfer voor ultimo 2010 is geschat (KC). Maar dat is juist door de bank genomen niet het geval. Studenten lenen juist steeds makkelijker. De uitstaande schuld van studenten bij de DUO bedroeg ultimo 2010 ongeveer 10,4 miljard euro. Het wordt studenten ook gemakkelijk gemaakt. De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) leent desgewenst grote bedragen per maand aan een 18 jarige. De gemiddelde studieschuld bedraagt op dit moment euro. Redenen stijgende studieschuld: de financiering studie, het groter aantal studenten, de rente is veel lager dan de rente die studenten zouden moeten lenen in het geval van een persoonlijk krediet bij commerciële banken. Je bent dus een dief van je eigen portemonnee als je niet leent bij de DUO. Veel studenten zeker een kwart, zo wijzen enquêtes uit lenen dan ook (extra) om een relaxter studentenleven te kunnen leiden. Dat relaxtere studentenleven uit zich bijvoorbeeld in een weekje met de jaarclub op de wintersport, of even naar Thailand of zomaar een half jaar backpacken. Daar is de studiefinanciering weliswaar niet voor bedoeld, maar het is een gangbare opvatting onder studenten geworden

10 Hoewel studenten protesteren tegen het verschuiven van beurs naar lening, lenen ze dus wel makkelijk voor andere zaken omdat ze er op vertrouwen dat ze na afloop van de studie ruim in de slappe was zullen zitten. En die verwachting is terecht, zo bleek uit het profijt van opleidingen. Al moet je dan natuurlijk geen vrijetijdsstudie aan de Hogeschool In Holland doen, want dan kan je bedrogen uitkomen. 10 Balans opmaken: maatregelen Kabinet-Rutte 1 Een kostendekkend collegegeld en de introductie van een sociaal leenstelsel in het HO kan bijdragen aan de verhoging van de welvaart in Nederland. Mits slim vormgegeven, kan de overheid miljarden besparen op het HO zonder dat de toegankelijkheid vermindert. Dat kan door studenten in het vervolg een studielening aan te bieden in plaats van subsidies en hen te verzekeren tegen het risico van het niet kunnen terugbetalen van de studielening. Het kabinet bouwt de inefficiënte subsidies in het HO nu af en introduceert een sociaal leenstelsel. Echter, er worden maar heel kleine stapjes gezet. Louter in de masterfase zal de basisbeurs niet meer worden verstrekt. Omdat per studiejaar circa studenten een masteropleiding in het WO volgen, is de beperking van de totale subsidie bescheiden. Per studiejaar vertegenwoordigt de basisbeurs slechts een bedrag van circa voor uitwonende studenten (80% van de masterstudenten) en circa voor thuiswonende studenten (circa 20%). Het budgettaire effect bedraagt slechts 182 miljoen euro. Toch is het goed dat studenten geleidelijk een grotere eigen verantwoordelijkheid krijgen voor de financiering van hun eigen studie. Omdat een masterstudie een goede investering is, omdat toegang tot lenen via de DUO gegarandeerd is, en omdat het te lenen bedrag bescheiden is, worden geen ongunstige gevolgen verwacht voor de toegankelijkheid, ook niet in het geval van bijzonder exotische studierichtingen. Ervaringen uit het verleden en uit het buitenland ondersteunen dat. Studenten zullen mede door het sociaal leenstelsel bewuster gaan nadenken over nevenactiviteiten en eventuele studievertraging die ze daardoor kunnen oplopen. Tenzij aannemelijk kan worden gemaakt dat de baten van een bestuursjaar als biercommissaris van een studentenvereniging beduidend hoger zijn dan de baten van een jaar voltijds studeren (en wie gelooft dat?), krijgt studeren weer hogere prioriteit! En dat is winst van de Kabinetsplannen, die op dit punt overigens veel verder zouden mogen gaan. Tot slot: Bezuinigingen op de investering in menselijk kapitaal zijn op zich onverstandig. Maar indien niettemin politiek toch gewenst, kunnen bezuinigingen dan beter worden gezocht in het afbouwen van inefficiënte subsidies op het levensonderhoud van studenten dan in het aantal contacturen dat deze studenten hebben met hun docenten. Gezien deze tegengestelde belangen blijft het een raadsel waarom hoogleraren en studenten eensgezind te hoop liepen tegen de huidige kabinetsplannen. Ik heb gezegd

11 Verder lezen Wetenschappelijke literatuur Barro, R. (1997), Determinants of economic growth: a cross-country empirical study, MIT Press, Cambridge MA. Becker, G.S. (1962), Investment in human capital: A theoretical analysis, Journal of Political Economy, vol. 70: Centraal Bureau voor de Statistiek (2011), Inkomens van afgestudeerden, , Den Haag. Centraal Planbureau (2003), Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje, Macro Economische Verkenningen 2004, hoofdstuk 6: Cornet, M., F. Huizinga, B. Minne en D. Webbink (2006), Kansrijk kennisbeleid, CPB Document, no. 124, Den Haag. Ebens, M., R. van Elk, D. Webbink, and A. Booij (2011), The effect of the supplementary grant on parental contribution. An empirical analysis for the Netherlands, CPB Discussion Paper no. 187, Den Haag Goudswaard, K.P., en C.L.J. Caminada (2009), Het belang van scholing, Tijdschrift voor Openbare Financiën, 2009, nr. 1: Heckman, J.J. (2000), Policies to foster human capital, Research in Economics, vol. 53 (1): Jacobs, B., E. Canton (2003), Effecten van invoering van een sociaal leenstelsel in het Nederlands hoger onderwijs, CPB Document 39, Den Haag. Krueger, A.B., and M. Lindahl (2001), Education for growth: why and for whom?, Journal of Economic Literature, 39(4): Stiglitz, J. (1988), Economics of the public sector, W.W. Norton & Company, New York. Beleidsstukken Ministerie van OC&W (2011), Beleidsnotitie Studiefinanciering Studeren is investeren, Den Haag. Regeerakkoord VVD-CDA (2010), Vrijheid en verantwoordelijkheid, 30 september 2010, Den Haag. Rijksbegroting 2011 (2010), Hoofdstuk VIII Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Artikel 6 en 7 Hoger Onderwijs en Artikel 11 Studiefinanciering, te raadplegen via (http://www.rijksbegroting.nl/2011/voorbereiding/begroting?hoofdstuk=40.19)

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag!

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Openingscollege facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Universiteit

Nadere informatie

Prof. C.L.J. Caminada (Koen)

Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) College opening facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Erasmus

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje

6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje INLEIDING 6 Een sociaal leenstelsel: studiefinanciering volgens het boekje Problemen rond de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zijn in essentie terug te voeren op problemen bij het lenen voor een

Nadere informatie

Welkom bij DUO. Johannes Bos Servicekantoor Enschede

Welkom bij DUO. Johannes Bos Servicekantoor Enschede Welkom bij DUO Johannes Bos Servicekantoor Enschede Onderwerpen 1. Hervorming studiefinanciering 2. Vereenvoudigingen 3 OV kaart/studentenreisproduct Hervorming studiefinanciering Basisbeurs wordt lening

Nadere informatie

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studievoorschot, de nieuwe studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studievoorschot, de nieuwe studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden Welkom bij DUO Onderwerpen 1. Tegemoetkoming scholieren 2. Studievoorschot, de nieuwe studiefinanciering 3. Aanvragen en aanmelden ' of eerst tegemoetkoming scholieren? Afhankelijk van leeftijd en studie!

Nadere informatie

Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs

Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs 19 juni 2011 Naam: Stefan Marcus Studentnummer: 5893550 Het sociaal leenstelsel en de participatie in het Nederlands hoger onderwijs Begeleider: W. Kanning Studiejaar: 2010/2011 Inhoud 1 Inleiding 1 2

Nadere informatie

Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase

Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase CPB Notitie 18 januari 2013 Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB

Nadere informatie

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs CPB Notitie 25 februari 2013 Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs Uitgevoerd op verzoek van Minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering

Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering Toetsingskader Sociale leningen studiefinanciering Noot vooraf: Bij het beantwoorden van de toetsvragen is vooral gebruik gemaakt van het Rapport brede heroverwegingen nr. 7: Studeren is investeren uit

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs Telefoon: 050-5997755 9.00 17.00 uur Internet: www.duo.nl Servicekantoor Eindhoven Clausplein 6 5611 XP Eindhoven Wet en regelgeving Tegemoetkoming

Nadere informatie

OCW-Peiling Plannen Studievoorschot (Tussenmeting maart 2015)

OCW-Peiling Plannen Studievoorschot (Tussenmeting maart 2015) OCW-Peiling Plannen Studievoorschot (Tussenmeting maart 2015) Met het oog op de voorbereiding van de voorlichtingsaanpak rond de op handen zijnde invoering van het studievoorschot heeft GfK in opdracht

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs Varsha Mahabier www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal ná

Nadere informatie

De kosten van het studeren

De kosten van het studeren Technische Universiteit Delft & Dienst Uitvoering Onderwijs De kosten van het studeren John Stals (studentendecaan TU Delft) en Guus Rikhof (DUO) 17-1-2011 Delft University of Technology Challenge the

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering beroepsonderwijs en hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Dienst Uitvoering Onderwijs www.duo.nl Wet en regelgeving Tegemoetkoming scholieren Studiefinanciering beroepsonderwijs en hoger onderwijs Tegemoetkoming scholieren (kwartaal

Nadere informatie

Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap CPB Notitie 7 juni 2013 Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel Uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. CPB Notitie Aan: Ministerie OCW Centraal Planbureau

Nadere informatie

Inschrijving Hoger Onderwijs en Studiefinanciering

Inschrijving Hoger Onderwijs en Studiefinanciering Nieuwsbrief LOB november 2013 Inschrijving Hoger Onderwijs en Studiefinanciering In deze nieuwsbrief vind je de belangrijkste informatie over de inschrijving voor een studie en de aanvraag van studiefinanciering.

Nadere informatie

2 Aflossing studieschuld bij leenstelsel

2 Aflossing studieschuld bij leenstelsel CPB Notitie Aan: Ministerie OCW Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Marcel Lever Datum: 7 juni 2013 Betreft: Aflossing studieschuld

Nadere informatie

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N INHOUD Inleiding 9 Studiefinanciering Recht op studiefinanciering 11 Een DigiD aanvragen 12 Inkomsten van DUO 12 Geen recht meer op prestatiebeurs 17 Hoeveel betalen je ouders? 18 Gevolgen van je studieschuld

Nadere informatie

Thema 7 Hoger onderwijs Beleidsvariant A Besparingen in 2011-2015, in mld. euro s 2011 2012 2013 2014 2015 Structureel Variant 7A 0,06 0,10 0,20 0,35 0,61 1,21 Omschrijving variant Deze variant zet voor

Nadere informatie

Geld voor school en studie

Geld voor school en studie Geld voor school en studie Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens het ministerie van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

Studiefinanciering hoger onderwijs. Dienst Uitvoering Onderwijs

Studiefinanciering hoger onderwijs. Dienst Uitvoering Onderwijs Studiefinanciering hoger onderwijs Dienst Uitvoering Onderwijs DUO: DIENST UITVOERING ONDERWIJS Servicekantoor Breda Stationsweg 1C 4811 AX Breda Internet: www.duo.nl Infolijn: 050 599 77 55 Inleiding

Nadere informatie

Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies

Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies Prof. Dr. J.J. (Hans) Vossensteyn UNIVERSITEIT TWENTE. Effect van leningen op toegankelijkheid: uitkomsten van verschillende studies Deskundigengesprek Eerste Kamer Op 2 december 2014 heeft de Commissie

Nadere informatie

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen Welkom bij de presentatie van DUO Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen programma 1. Tegemoetkoming scholieren (vanaf 18 jaar) 2. Studiefinanciering Hoger Onderwijs 3. Geld aanvragen + Aanmelden Hoger

Nadere informatie

Studiefinanciering middelbaar beroepsonderwijs 2013-2014

Studiefinanciering middelbaar beroepsonderwijs 2013-2014 Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.322 Studiefinanciering middelbaar beroepsonderwijs 2013-2014 brochure bronnen www.duo.nl, februari 2013 Deze brochure bevat informatie over de voorwaarden voor het

Nadere informatie

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N

INHOUD [ 7 ] G E L D W I J Z E R S T U D E N T E N INHOUD Inleiding 9 Studiefinanciering Recht op studiefinanciering 11 Een DigiD aanvragen 12 Inkomsten van DUO 13 Geen recht meer op prestatiebeurs 19 Hoeveel betalen je ouders? 20 Gevolgen van je studieschuld

Nadere informatie

Wat weet jij over het leenstelsel?!

Wat weet jij over het leenstelsel?! Resultaten onderzoek Wat weet jij over het leenstelsel? 13-01-2015 Wat weet jij over het leenstelsel? In 2015 staan er ingrijpende veranderingen voor de deur die de toegankelijkheid van het onderwijs onder

Nadere informatie

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden Onderwerpen 1. Tegemoetkoming scholieren 2. Studiefinanciering 3. Aanvragen en aanmelden of eerst tegemoetkoming scholieren? - Kwartaalinstroom: 1 januari, 1 april, 1 juli, 1 oktober Voorbeeld: 2015 2016

Nadere informatie

Studiefinanciering Lenen en terugbetalen

Studiefinanciering Lenen en terugbetalen Studiefinanciering Lenen en terugbetalen Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens het ministerie van Onderwijs,

Nadere informatie

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen

Welkom bij de presentatie van DUO. Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen Welkom bij de presentatie van DUO Hanno Snelders Servicekantoor Nijmegen programma 1. Tegemoetkoming scholieren (vanaf 18 jaar) 2. Studiefinanciering Hoger Onderwijs 3. Geld aanvragen + Aanmelden Hoger

Nadere informatie

MHP ISO Onderzoek Studiefinanciering & leengedrag Studenten

MHP ISO Onderzoek Studiefinanciering & leengedrag Studenten MHP ISO Onderzoek Studiefinanciering & leengedrag Studenten MHP Vakcentrale Multatulilaan 12 4103 NM Culemborg Postbus 575 T 0345 851 900 / F 0345 851 915 E info@vc-mhp.nl / I www.vakcentralemhp.nl 4100

Nadere informatie

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 33680 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de masterfase in het sociaal leenstelsel, het verlengen van de terugbetalingsperiode

Nadere informatie

Studiefinanciering Berekenen ouderbijdrage 2016

Studiefinanciering Berekenen ouderbijdrage 2016 Studiefinanciering Berekenen ouderbijdrage 2016 De ouderbijdrage is het bedrag dat u verondersteld wordt bij te dragen aan de studiekosten van uw kind. De hoogte van de ouderbijdrage bepaalt hoeveel aanvullende

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek Monitor beleidsmaatregelen 2014 Anja van den Broek Maatregelen, vraagstelling en data Beleidsmaatregelen Collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen

Nadere informatie

Studiefinanciering Middelbaar beroepsonderwijs

Studiefinanciering Middelbaar beroepsonderwijs Studiefinanciering Middelbaar beroepsonderwijs Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens het ministerie van

Nadere informatie

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen De studiefinanciering gaat in september 2015 drastisch veranderen. Het zogenaamde leenstelsel wordt geïntroduceerd. Dat heeft heel veel financiële

Nadere informatie

Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016

Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016 Studiefinanciering Bereken de aanvullende beurs 2016 De aanvullende beurs is er niet voor iedereen. Dit onderdeel van de studiefinanciering is afhankelijk van het inkomen van de ouders. Hoe hoger het inkomen

Nadere informatie

De colleges van bestuur van de instellingen voor middelbaar beroepsonderwijs. Betreft DatumInwerkingtreding Wet studievoorschot hoger onderwijs

De colleges van bestuur van de instellingen voor middelbaar beroepsonderwijs. Betreft DatumInwerkingtreding Wet studievoorschot hoger onderwijs >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De colleges van bestuur van de instellingen voor middelbaar beroepsonderwijs.. Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

Voorlichtingsavond 6 VWO

Voorlichtingsavond 6 VWO Voorlichtingsavond 6 VWO Donderdag 13 september 2012 Kennismaking Mentoren Mevrouw van der Meulen Mevrouw van den Reek En verder Dhr. van Arenthals Dhr. Kwakman Programma Examen(jaar) Slaag-zaknorm Loopbaanoriëntatie

Nadere informatie

Voer een echt sociaal leenstelsel in 1

Voer een echt sociaal leenstelsel in 1 Voer een echt sociaal leenstelsel in 1 Bas Jacobs en Dinand Webbink Samenvatting Regering Rutte-II is voornemens een sociaal leenstelsel in te voeren in het hoger onderwijs. Dit verdient in beginsel navolging;

Nadere informatie

Studiefinanciering. voor mbo studenten & hoger onderwijs studenten, per 1 september 2015

Studiefinanciering. voor mbo studenten & hoger onderwijs studenten, per 1 september 2015 Studiefinanciering voor mbo studenten & hoger onderwijs studenten, per 1 september 2015 maart 2015 Inleiding Vanaf 1 september 2015 vinden veranderingen plaats in de studiefinanciering. Nog niet elke student

Nadere informatie

John Stals (studentendecaan TU Delft) Studentenfinanciën en Ouderavond huisvesting

John Stals (studentendecaan TU Delft) Studentenfinanciën en Ouderavond huisvesting John Stals (studentendecaan TU Delft) Studentenfinanciën en Ouderavond huisvesting 1 Voorwaarden studiefinanciering opleiding: Hoger Onderwijs; voltijd in binnen- en buitenland leeftijd: jonger dan 30

Nadere informatie

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden

Onderwerpen. 1. Tegemoetkoming scholieren. 2. Studiefinanciering. 3. Aanvragen en aanmelden Welkom bij DUO Onderwerpen 1. Tegemoetkoming scholieren 2. Studiefinanciering 3. Aanvragen en aanmelden of eerst tegemoetkoming scholieren? - Kwartaalinstroom: 1 januari, 1 april, 1 juli, 1 oktober Voorbeeld:

Nadere informatie

Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting)

Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting) Intomart GfI< Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting) Een online onderzoek onder leerlingen en ouders in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Uitgevoerd

Nadere informatie

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55 Tekst: Nelly Rosa Foto s: Ken Wong Volgens Juliette Chirino-Mendez, hoofd klantcontact van SSC bestaat er een perceptie dat het financieel nadeliger uitpakt als je met Stichting Studiefinanciering Curaçao

Nadere informatie

No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013

No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013 ... No.W05.13.0145/I 's-gravenhage, 13 juni 2013 Bij Kabinetsmissive van 21 mei 2013, no. 13.001016, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, bij de Afdeling

Nadere informatie

CPB Document. Private bijdragen voor hoger onderwijs. No 61 Juli 2004. Profiteren van het profijtbeginsel. Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot

CPB Document. Private bijdragen voor hoger onderwijs. No 61 Juli 2004. Profiteren van het profijtbeginsel. Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot CPB Document No 61 Juli 2004 Private bijdragen voor hoger onderwijs Profiteren van het profijtbeginsel Erik Canton, Dinand Webbink, Michèle Belot Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508

Nadere informatie

Lenen en terugbetalen (2013)

Lenen en terugbetalen (2013) Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.330 Lenen en terugbetalen (2013) brochure bronnen www.duo.nl, december 2012 In deze brochure staan de mogelijkheden van lenen naast studiefinanciering. Zoeken in

Nadere informatie

Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel)

Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel) Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel) Dit boekje bevat informatie van de kosten voor studiejaar 2016-2017. Je vindt ook informatie over de financiering van je studie d.m.v. het leenstelsel. 201603

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 34 035 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met de introductie van een nieuw stelsel van studiefinanciering in het

Nadere informatie

Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1)

Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1) Studeren loont. Inkomens van afgestudeerden in het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs 1) Martine de Mooij, Marleen Geerdinck, Lotte Oostrom en Caroline van Weert Een opleiding heeft een positieve invloed

Nadere informatie

Voorlichtingsavond! 5 HAVO.! Vriendelijk verzoek: graag alle beschikbare stoelen gebruiken

Voorlichtingsavond! 5 HAVO.! Vriendelijk verzoek: graag alle beschikbare stoelen gebruiken Voorlichtingsavond 5 HAVO Vriendelijk verzoek: graag alle beschikbare stoelen gebruiken Programma - Even voorstellen - Algemeen havo 5 - loopbaanoriëntatie Algemeen - Schoolexamens - Programma van toetsing

Nadere informatie

Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting)

Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting) Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs (nulmeting) Een online onderzoek onder leerlingen en ouders in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Uitgevoerd door: Intomart

Nadere informatie

Kiezen en aanmelden. Schoonhovens College

Kiezen en aanmelden. Schoonhovens College Kiezen en aanmelden Schoonhovens College 2015 2016 Kiezen vervolgopleiding proces dit jaar gesprek(ken) met de decaan vwo: workshop Erasmus Universiteit bezoek open dagen meeloopdagen/proefstuderen wo:studeren

Nadere informatie

Studiefinanciering Aanmelden en prestatiebeurs hoger onderwijs

Studiefinanciering Aanmelden en prestatiebeurs hoger onderwijs Studiefinanciering Aanmelden en prestatiebeurs hoger onderwijs Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens het

Nadere informatie

Studiefinanciering Bijverdienen 2016

Studiefinanciering Bijverdienen 2016 Studiefinanciering Bijverdienen 2016 Krijg je in (een deel van) 2016 studiefinanciering voor het mbo? Of voor het hoger onderwijs en val je (deels) onder het oude stelsel? Dan mag je per kalender jaar

Nadere informatie

STUDIE, STELSEL EN FINANCIËN DANIEL VISSER

STUDIE, STELSEL EN FINANCIËN DANIEL VISSER STUDIE, STELSEL EN FINANCIËN DANIEL VISSER STUDIE, STELSEL EN FINANCIËN Welke consequenties heeft het nieuw sociaal leenstelsel voor het wel of niet volgen van een vervolg studie naar het doorlopen van

Nadere informatie

Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel)

Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel) Studiekosten en studievoorschot (leenstelsel) Dit boekje bevat indicatieve informatie van de kosten voor studiejaar 2016-2017. Hierin tref je ook informatie aan over de financiering van je studie d.m.v.

Nadere informatie

De voorzitter van de commissie Van Bochove. Adjunct-griffier van de commissie Bošnjaković-van Bemmel

De voorzitter van de commissie Van Bochove. Adjunct-griffier van de commissie Bošnjaković-van Bemmel 24 724 Studiefinanciering Nr. Verslag van een schriftelijk overleg Vastgesteld d.d. Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben enkele fracties de behoefte om nadere vragen en

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA

De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA CPB Notitie Aan: De heren Rog en Omtzigt, leden van de Tweede Kamer voor het CDA Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Karen van

Nadere informatie

Factsheet persbericht

Factsheet persbericht Factsheet persbericht Studenten: meer werken noodzaak door hogere studiekosten 13 januari 2011 Inleiding Van november 2010 tot begin januari 2011 hield Zoekbijbaan.nl het Nationale Bijbanen Onderzoek.

Nadere informatie

Studentenfinanciën en huisvesting

Studentenfinanciën en huisvesting John Stals (studentendecaan TU Delft) Studentenfinanciën enouderavond huisvesting 1 Tegemoetkoming scholieren Voor leerlingen die een voltijdse dagopleiding volgen in het voortgezet onderwijs Leeftijd:

Nadere informatie

Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.310. Ouderbijdrage 2014. brochure. bronnen www.duo.nl, oktober 2013

Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.310. Ouderbijdrage 2014. brochure. bronnen www.duo.nl, oktober 2013 Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.310 Ouderbijdrage 2014 brochure bronnen www.duo.nl, oktober 2013 Studiefinanciering Berekenen ouderbijdrage 2014 De ouderbijdrage is het bedrag dat u verondersteld

Nadere informatie

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen.

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. Erratum In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. In figuur 1, pagina 19, is de legenda onjuist weergegeven, waardoor de categorieën en verwisseld zijn. De juiste grafiek is hieronder

Nadere informatie

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens

Nadere informatie

Fabiola de Graaf Siv van Hegelsom Roos Mulder Chris Kuiper Rick Burgers Stefan Vrielink. Werkgroepje b2 - Kenniskring. Bezuinigingen in het onderwijs

Fabiola de Graaf Siv van Hegelsom Roos Mulder Chris Kuiper Rick Burgers Stefan Vrielink. Werkgroepje b2 - Kenniskring. Bezuinigingen in het onderwijs Fabiola de Graaf Siv van Hegelsom Roos Mulder Chris Kuiper Rick Burgers Stefan Vrielink Werkgroepje b2 - Kenniskring Bezuinigingen in het onderwijs 2 Inhoud Inleiding... 2 Aanleiding... 3 Voorbereidend

Nadere informatie

TWEEDE FASE VWO RSG TROMP MEESTERS. Klas 6 Schooljaar 2015-2016

TWEEDE FASE VWO RSG TROMP MEESTERS. Klas 6 Schooljaar 2015-2016 TWEEDE FASE VWO RSG TROMP MEESTERS Klas 6 Schooljaar 2015-2016 1 Profielwerkstuk Beoordelingsmomenten 1,2,3 Beoordeling: cijfer Verwerkt in combinatiecijfer Mondelinge presentatie bij Nederlands Combinatiecijfer

Nadere informatie

Bijlage studiefinanciering en terugbetalen

Bijlage studiefinanciering en terugbetalen Bijlage studiefinanciering en terugbetalen In deze bijlage worden de huidige en de voorgestelde nieuwe wijze van terugbetalen naast elkaar gezet. Aangegeven wordt op welke wijze studenten in beide systemen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 680 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de masterfase

Nadere informatie

VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS. Voorlichting Examenklassen

VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS. Voorlichting Examenklassen VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS Tegemoetkoming Scholier Voortgezet Onderwijs - Recht ontstaat nadat kinderbijslag van rechtswege eindigt - Kwartaalinstroom: 1 januari, 1 april, 1 juli,

Nadere informatie

Voorlichting studiefinanciering

Voorlichting studiefinanciering Voorlichting studiefinanciering Studievereniging Arago 17 september 2014 Contact www.duo.nl 050-5997755 9.00 17.00 uur Servicekantoor Enschede Ripperdastraat 13 7511 JP Enschede Alleen op afspraak 10.00

Nadere informatie

Voorlichtingsavond 5 HAVO

Voorlichtingsavond 5 HAVO Voorlichtingsavond 5 HAVO Programma - Even voorstellen - Algemeen havo 5 - loopbaanoriëntatie Even voorstellen Decaan: dhr. van de Poel Leerlingcoördinator: dhr. Franssen H5A: dhr. Schipper H5B: dhr. Swan

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Wft PE-Actualiteiten 2016 Module Basis. 1. Inkomstenbelasting: Aanpassingen belastingheffing Box 3 per 1 januari 2017

Wft PE-Actualiteiten 2016 Module Basis. 1. Inkomstenbelasting: Aanpassingen belastingheffing Box 3 per 1 januari 2017 Wft PE-Actualiteiten 2016 Module Basis 1. Inkomstenbelasting: Aanpassingen belastingheffing Box 3 per 1 januari 2017 2017: Kinderalimentatie geen schuld meer in box 3 Vanaf 2015 is aftrek van kinderalimentatie

Nadere informatie

PROGRAMMA Arnold Maarse (teamleider havo bovenbouw en VWO a.i.) Yvonne Leferink (decaan)

PROGRAMMA Arnold Maarse (teamleider havo bovenbouw en VWO a.i.) Yvonne Leferink (decaan) INFORMATIEAVOND PROGRAMMA Arnold Maarse (teamleider havo bovenbouw en VWO a.i.) Yvonne Leferink (decaan) 1. Welkom 2. Examen 3. Decaan EXAMEN Schoolexamen (SE) Centraal examen (CE) SCHOOLEXAMEN Drie categorieën:

Nadere informatie

Uw zoon of dochter gaat studeren.

Uw zoon of dochter gaat studeren. Uw zoon of dochter gaat studeren. Een studie kiezen is een belangrijk proces. Het is vooral de verantwoordelijkheid van uw kind een goede studiekeuze te maken. Natuurlijk wilt u uw zoon of dochter wel

Nadere informatie

De ronde van Nederland

De ronde van Nederland De ronde van Nederland Studiekeuze van jongeren moeilijk te beïnvloeden Bloemen, H. & Dellaert, B. (2001), De studiekeuze van middelbare scholieren; een analyse van motieven, percepties en preferenties,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie BIJLAGE 3 Achtergrondinformatie Diplomarendement Daling diplomarendement voltijd hbo-bacheloropleidingen De trend die de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen jaren signaleerde in het hbo zet door:

Nadere informatie

Decaan: LoesFruijt L.fruijt@berlagelyceum.eu. Decanaat 2015/2016

Decaan: LoesFruijt L.fruijt@berlagelyceum.eu. Decanaat 2015/2016 Decaan: LoesFruijt L.fruijt@berlagelyceum.eu Decanaat 2015/2016 DEDECAANNET Site Berlage Onderwijs Decaan Decanaat vwo www.berlagelyceum.dedecaannet.nl Registreren en inloggen. kiezen Keuzestijlen Rationeel

Nadere informatie

Studiefinanciering Bijverdienen 2015

Studiefinanciering Bijverdienen 2015 Studiefinanciering Bijverdienen 2015 Als je studiefinanciering krijgt, mag je elk jaar een maximaal bedrag bijverdienen. In 2015 is de bijverdiengrens 13.856,11. Het gaat om het verzamelinkomen of belastbaar

Nadere informatie

Als uw kind wil gaan studeren

Als uw kind wil gaan studeren Als uw kind wil gaan studeren Bachelorvoorlichting 6 en 7 maart 2015 Studentendecanen van de Universiteit Twente Huidige systeem van studiefinanciering Studie met driejarige bachelor en tweejarige master

Nadere informatie

Straks studeren. 1. Inleiding. 2. Na de HAVO. 3. Hoe moet ik kiezen? 4. Aanmelden vervolgopleiding. 5. Studiefinanciering. 6.

Straks studeren. 1. Inleiding. 2. Na de HAVO. 3. Hoe moet ik kiezen? 4. Aanmelden vervolgopleiding. 5. Studiefinanciering. 6. Straks studeren 1. Inleiding 2. Na de HAVO 3. Hoe moet ik kiezen? 4. Aanmelden vervolgopleiding 5. Studiefinanciering 6. Websites 2. Na de HAVO HBO MBO Particuliere opleiding (Even) iets anders VWO VAVO

Nadere informatie

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer OC enw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen Europaweg 4 Postbus 25000 2700 LZ Zoetermeer Telefoon (079)

Nadere informatie

VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS. Voorlichting Examenklassen

VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS. Voorlichting Examenklassen VOORLICHTING EXAMENKLASSEN VOORTGEZET ONDERWIJS Tegemoetkoming Scholier Voortgezet Onderwijs -Recht ontstaat nadat kinderbijslag van rechtswege eindigt -Kwartaalinstroom: 1 januari, 1 april, 1 juli, 1

Nadere informatie

Doorstuderen? Manage nu al je toekomst! Cas van der Sande, Cora Noorloos

Doorstuderen? Manage nu al je toekomst! Cas van der Sande, Cora Noorloos Doorstuderen? Manage nu al je toekomst! Cas van der Sande, Cora Noorloos Stelling Met doorstuderen verbeter ik mijn arbeidsmarktpositie. Stelling Ik ga doorstuderen om mijn intrede op de arbeidsmarkt nog

Nadere informatie

W10291.NAV 1. Vergaderjaar 2013/14

W10291.NAV 1. Vergaderjaar 2013/14 Vergaderjaar 2013/14 33 680 Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de masterfase in het sociaal leenstelsel, het verlengen

Nadere informatie

Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000

Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 Nr. 20110236/1017 Onderwijsraad Nassaulaan 6 2514 JS Den Haag e-mail: secretariaat@onderwijsraad.nl 070 310 00 000 of via de website: www.onderwijsraad.nl Inhoudsopgave

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 263 Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 en de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten in verband met onder meer niet-indexering

Nadere informatie

3 Prestatiebeurs. 3.1 Kenmerken prestatiebeurs. 3.2 Giften en leningen

3 Prestatiebeurs. 3.1 Kenmerken prestatiebeurs. 3.2 Giften en leningen 29 3 Prestatiebeurs Als je op of na 1 september 1996 voor het eerst studiefinanciering ontvangt voor het volgen van een opleiding in het Hoger Onderwijs (HBO of WO), word je afgerekend op je studieprestaties

Nadere informatie

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 31 oktober 2003 SFB/2003/47036

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 31 oktober 2003 SFB/2003/47036 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 31 oktober 2003 SFB/2003/47036 Uw brief van Onderwerp Harmonisering rechten en plichten

Nadere informatie