KWARTAALBLAD VAN DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KWARTAALBLAD VAN DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN"

Transcriptie

1 MATRIX KWARTAALBLAD VAN DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN JAARGANG 10 ZOMER / 2003 Experiment energiezuinige lamp in ruimte NIEUW CYCLOTRON OPGELEVERD SAMENWERKING INDUSTRIAL DESIGN MET DESIGN ACADEMY STUDENTEN ONTWIKKELEN 'HIGH-TECH' FOTOSTUDIO

2 Colofon Technische Universiteit Eindhoven Communicatie Service Centrum Postbus MB Eindhoven homepage: Hoofdredactie Drs. Han Konings Telefoon (040) / Telefax (040) Informatie over adverteren H&J Uitgevers Telefoon (010) Telefax (010) Medewerkers aan dit nummer Cora van den Berg Chris van de Graaf Joep Huiskamp Chantal Louwers Corine Legdeur Paula van de Riet Enith Vlooswijk Foto s en illustraties Rita van Biesbergen Vincent van den Hoogen OGC Bart van Overbeeke Rob Stork Basisvormgeving Proforma, grafisch ontwerp & advies, bno Vormgeving Onnink Grafische Comm. bv, Oudenbosch TU/e-CONGRESTIP The Future Site Datum: Van 21 tot en met 24 september Plaats: TU/e-auditorium. Inhoud: Het 20e ISARC-congres (International Symposium on Automation and Robotics in Construction) biedt onderzoekers en ontwerpers de mogelijkheid de ontwikkelingen te volgen op het gebied van computer-integrated building processes en mechanised construction systems. De TU/e organiseert één dag (dinsdag 23 september) over IFD-bouwen (industrieel, flexibel en demontabel bouwen) in Japan, Amerika en Europa, speciaal voor de Nederlandse doelgroep. Doelgroep: Bouwkundigen, architecten, onderzoekers, ontwerpers en ondernemers in een bouwkundige en civiele omgeving. Organisatie: Faculteit Bouwkunde (capaciteitsgroep Uitvoeringstechniek) en Congress Office TU/e. Meer informatie: Inschrijving via de website. Inschrijven voor één dag is mogelijk. ingenieur-in-spe Druk E.M. de Jong, Baarle-Nassau Redactieadviesgroep Mr.drs. B.C. Donders Drs. W.F. Gaasendam Prof.dr.ir. G.M.W. Kroesen Ir. J. Schlangen Prof.dr.ir. H.C.A. van Tilborg Prof.dr. L.H.J. Verhoef Matrix wordt gemaakt door het Communicatie Service Centrum van de TU/e en verschijnt vier keer per jaar. Het blad wordt (na schriftelijk verzoek) kosteloos toegezonden aan TU/e-ingenieurs en aan een scala van andere, externe relaties. Gehele of gedeeltelijke overname van artikelen uit Matrix is alleen toegestaan na overleg met de redactie en met bronvermelding. Voor het gebruik van de foto s of andere illustraties is toestemming van de maker nodig. FOTO: BART VAN OVERBEEKE Bart Walhout (25) Tweedejaars verkorte opleiding Techniek & Maatschappij. Heeft HBO elektronica gedaan op de Rens & Rens Hogeschool. Heeft daarvoor op Voetius Scholen Gemeenschap in Goes gezeten. Toekomstig beroep: of een beleidsfunctie bij een overheid die technologie-onderzoek doet of promoveren. Leukste moment van het afgelopen jaar: Het schrijven van een paper over de inrichting van de bad- en wasgelegenheid na de Tweede Wereldooorlog. Beste TU/e docent: Ir. Jean Ritzerfeld van digitale signaalbewerking. Hij heeft een goede lesmethode. Wat wil je graag veranderen: Ik vind dat de flexibiliteit in de keuzevakken wel wat beter kan. Favoriete muziek: Pink Floyd. Het eerstvolgende nummer van Matrix verschijnt in juni ISSN X Belangrijkste in je omgeving: Mijn vriendin, binnenkort mijn echtgenote. 2 M A T R I X / 2 /

3 BELEID PRODUCTIE ISOTOPEN VAN GROOT BELANG BIJ OPSPOREN LEVENSBEDREIGENDE ZIEKTES Nieuw cyclotron modernste ter wereld De oudste nog werkende deeltjesversneller en de modernste deeltjesversneller ter wereld zijn momenteel allebei op de campus van de TU/e te vinden. Half mei is het nieuwe cyclotron in gebruik genomen en werd de nieuwbouw en de gerenoveerde oude accommodatie aan de Dorgelolaan opgeleverd. Een investering van ruim 26 miljoen euro was hiermee gemoeid: zes miljoen euro voor cyclotron en singletron, vijftien miljoen voor de gebouwen en zes miljoen euro voor de farmaceutische productiefaciliteit. product dat bij Parkinsonpatiënten de lange termijn respons op medicatie voorspelt. Amersham hoopt een van de radiodiagnostica die met behulp van dit cyclotron worden gemaakt in te zetten bij de zogenaamde differentiaaldiagnose van dementie. De ziekte van Alzheimer en Lewy body dementie (DLB) veroorzaken dezelfde symptomen. Sommige medicijnen voor Alzheimerpatiënten verergeren het ziektebeeld van mensen met Lewy body dementie, terwijl andere medicijnen juist bij DLB patiënten goed aanslaan. Het is dus van belang om te weten met welke ziekte men te maken heeft. Het schijnt dat de symp- 4 M A T R I X / 2 /

4 Unieke samenwerking met Amersham Health FOTO S: BART VAN OVERBEEKE Een unieke samenwerking, zo noemt directeur van Acctec BV prof.dr. Martien de Voigt de relatie van de TU/e holding AccTec BV die gaat over de exploitatie van cyclotron en singletron en de Nederlandse vestiging van het radiofarmaceutisch bedrijf Amersham Health. Onderzoek en commercie gedijen broederlijk naast elkaar. Amersham betaalt in tien jaar driekwart van de investering die is gedaan voor het nieuwe cyclotron en de bijbehorende gemoderniseerde faciliteiten. Amersham Health is gevestigd in het Cyclotron gebouw aan de Dorgelolaan en heeft zo n honderd mensen in dienst (80 fte). Het bedrijf maakt een groeifase door met de productie van de radiotracer om de ziekte van Parkinson op te sporen. De afzet pakt hoger uit dan werd verwacht. Dit jaar nog komen dertig mensen erbij, vertelt directeur Witsenboer. Nu er ook fysiek plaats voor hen is om te werken, kan beter aan de Europese vraag naar het product voldaan worden. De capaciteitsproblemen die er met het oude cyclotron waren, zijn de wereld uit. Voor de afzienbare toekomst hoeft het bedrijf zich daar geen zorgen om te maken. De huidige vestiging van Amersham Health op de campus van TU/e komt voort uit het TU/e studentenbedrijfje Cygne. In 1981 richtten een groep afstudeerders en promovendi samen met emeritus professor Henk Hagendoorn en professor Jeroen de Goeij de stichting Cygne (Cyclotronische toepassingen in de Geneeskunde Nederland) op, dat in 1985 een BV werd. De studenten werden de latere directeuren, en drie van de oorspronkelijke vijf zijn nog steeds betrokken bij het bedrijf. Cygne wist een deel van de markt voor radiofarmaceutica in Europa in handen te krijgen. De Europese klantenkring breidt nog verder uit wanneer Cygne samengaat met multinational Amersham Health in Momenteel kan Amersham Health zich wat betreft de radiofarmaceutica marktleider in Europa noemen. De Eindhovense vestiging van het bedrijf timmert meer dan ooit aan de weg en ontwikkelt nieuwe producten. Er gaan binnenkort klinische proeven van start om de bruikbaarheid van de radiotracer voor het onderscheiden Lewy body disease te kunnen aantonen. Als alles goed gaat, hoopt Amersham hiermee op vrij korte termijn op de markt te komen. tomen van Alzheimer in 15 tot 20 procent van de gevallen symptomen van DLB blijken te zijn, vertelt Amersham Health directeur ir. Ton Witsenboer. Amersham heeft vijf radiofarmaca gepatenteerd die worden toegepast in ziekenhuizen door heel Europa. Voorrecht Onderzoeksgroepen van Biomedische Technologie en van Katalyse werkten met het oude cyclotron en gaan nu met de singletron en met de vierde bundellijn van het nieuwe cyclotron werken. Zij houden zich, zoals gezegd, bezig met fundamenteel onderzoek. Bijvoorbeeld naar de biologische elementenhuishouding tijdens een hartinfarct. Een andere onderzoeksgroep is bezig met de eigenschappen van polymeren die gebruikt zullen worden in de tv-schermen van de toekomst. De onderzoeksgroep Fysica en Toepassingen van M A T R I X / 4 /

5 BELEID Dit hypermoderne cyclotron vertegenwoordigt een groot potentieel voor de toekomst, aldus hoogleraar prof.dr. Martien de Voigt, die na het opleveren van dit project met pensioen gaat, maar nog wel één dag in de week aan het werk blijft. Dit is het beste wat er te koop is, en ook al hebben we nu niet alle capaciteit of beveiliging nodig, het dekt ook toekomstige behoeften. Het nieuwe cyclotron heeft tien keer zoveel capaciteit als het oude en het gebouw biedt de wetenschappers veel meer plaats om hun werk te doen. Het cyclotron wordt voor een kwart gebruikt (één bundellijn) voor wetenschappelijk onderzoek, en voor driekwart (drie bundellijnen) voor de commerciële productie van zwak radioactieve stoffen voor ziekenhuizen in heel Europa. Daarbij is de Nederlandse vestiging van Amersham Health betrokken. Amersham betaalde zelf de nieuwe farmaceutische faciliteit en zal in tien jaar ook driekwart van de overige investering aan de TU/e vergoeden. Medische toepassingen Maar onderzoek en commerciële productontwikkeling liggen niet altijd zo ver uiteen. Fundamenteel onderzoek verricht met behulp van het cyclotron heeft in ieder geval geleid tot belangrijke medische en technische toepassingen. Zo werd gebruik gemaakt van nieuwe inzichten in de biochemie en farmacologie van hersenaandoeningen en hun behandeling. Amersham Health ontwikkelde een radioactief diagnosticum waarmee de ziekte van Parkinson in een vroeg stadium herkend kan worden. Ook heeft het bedrijf succes met een ander Versnellers werkt aan de ontwikkeling van elektronenkanonnen en nieuwe methoden om versnelde elektronenstraling op te wekken in het laboratorium. Als fysicus heb ik het voorrecht het diepst in de materie te kijken, en het is werkelijk prachtig de geheimzinnige wereld van het allerkleinste in aanraking te brengen met het medisch onderzoek en het functioneren van de mens, vindt De Voigt. Protonenmicroscoop Wat doet een deeltjesversneller of cyclotron nu precies? Een cyclotron versnelt protonen tot 27% van de lichtsnelheid, ofwel km per seconde, in een ronddraaiende beweging. Zo dringen de protonen diep in de atoomkern en smelten samen met de kern. Een nieuwe, radioactieve kern ontstaat en een zogenaamde isotoop is geboren. Isotopen worden in de gezondheidszorg gebruikt als een soort labels, ofwel radiotracers, waarmee tumoren en andere afwijkingen nauwkeurig vastgesteld kunnen worden. De steriele radioactieve diagnostische stoffen die Amersham maakt, hebben halfwaardetijden van twee tot dertien uur. Producten moeten snel naar de plaats van bestemming gebracht worden, anders verliezen ze hun radioactiviteit en dus hun waarde. Zo verliest Jodium 123, dat gebruikt wordt voor de nauwkeurige diagnose van de ziekte van Parkinson, elke 13,2 uur de helft van zijn radioactiviteit. Voor een ziekenhuis in Athene moet bijvoorbeeld tien keer de benodigde hoeveelheid worden aangemaakt, wil er na 24 uur op de plaats van bestemming genoeg van de werkzame stof over zijn om mee te werken. In het gerenoveerde deel van het Cyclotrongebouw is ook een zogenaamde singletron geïnstalleerd. Dit is een lineaire versneller die met 10% van de lichtsnelheid miljoen kilometer per seconde haalt en toegepast wordt voor nucleaire analyses en productie of modificatie van innovatieve materialen. Het apparaat met de microbundel wordt ook wel een protonenmicroscoop genoemd omdat hiermee verschillende elementen in individuele cellen te onderscheiden zijn. Zo worden in het biomedisch hartonderzoek de veranderingen van concentraties natrium, kalium, calcium en andere elementen in kaart gebracht met een precisie van een micrometer en een gevoeligheid van een microgram op een gram. Dit geeft medici een beter inzicht in de ontwikkeling van een infarct en mogelijk herstel van de hartspier. Interdisciplinair onderzoek In het technologisch onderzoek wordt de elementsamenstelling van complexe en zeer dunne multilagen vastgesteld met een diepteprecisie van enkele nanometers ofwel een duizendste micrometer. Deze precieze samenstelling bepaalt de functie, helderheid en lichtverstrooiing van displays zoals tv-schermen. Isotopen als labels aan moleculen worden ook gebruikt door TU/e-onderzoeksgroepen om chemische of biomedische processen te volgen zonder die te verstoren. Dit betreft de ontwikkeling van nieuwe katalysatoren of het aantonen van een werkend metabolisme in levende weefsels. Het interdisciplinaire karakter van het onderzoek wordt benadrukt doordat de versnellerfaciliteit met de analysemethoden behoren tot de faculteit Technische Natuurkunde, terwijl de toepassingen chemisch en biomedisch van aard zijn, aldus de Voigt. Een cyclotron produceert een dodelijke dosis straling als de versneller aanstaat. De ruimte is hermetisch afgesloten 4 M A T R I X / 2 /

6 en voorzien van 2,5 meter dikke muren. Een waterdicht beveiligingssysteem zorgt dat nooit iemand per ongeluk in de ruimte verzeild kan raken en dat er geen radioactiviteit ontsnapt. Maar let wel, het is geen kernreactor. Een cyclotron kun je aan en uit zetten met een druk op de knop. Als het uitstaat, dan produceert het geen straling, legt De Voigt uit. Renovatie en nieuwbouw Het ontwerp van het nieuwe en gerenoveerde Cyclotron gebouw is van de hand van architect en oud-tu/er ir. Erik Knippers. Hij koos om renovatie en nieuwbouw samen te voegen en kwam tot één indrukwekkend nieuw pand. Knippers keuzes in materialen en constructie zijn ingegeven door de zware veiligheidseisen op zowel radiologisch als farmaceutisch gebied. Een bijkomende technische TU/e in de pers TU/e in de pers moeilijkheid voor het cyclotrongebouw is dat er met zowel farmacologische als radiologische veiligheidsmaatregelen rekening moet worden gehouden. Zo wordt in het lab van begin tot eind steriel gewerkt (aseptisch) omdat achteraf niets meer met hitte gesteriliseerd kan worden. Daarvoor moet met overdruk de niet steriele lucht worden buiten gehouden. Voor het cyclotron geldt het omgekeerde, onderdruk moet eventuele radioactiviteit juist binnen houden. Om dit euvel op te lossen is er in de gangen een soort bufferzone gemaakt en voldoet de luchtdruk in het lab en in de cyclotronruimte aan de regels. Mede door de dikke muren van de cyclotronruimte, kan er geen straling naar buiten ontsnappen. Het nieuwe cyclotron zal minder onderhoud vragen dan de oude en is, hoewel krachtiger, ook kleiner. De infrastructuur van het Cyclotron gebouw berichten uit landelijke en regionale bladen is optimaal voor onze bedrijfsvoering. We zijn oprecht trots op het resultaat, aldus Ton Witsenboer. Veertig jaar betrouwbaarheid Na veertig jaar trouwe dienst wordt een nieuwe eigenaar gezocht voor de oude faciliteit, mogelijk in Oost Europa. Veertig jaar geleden schonk Philips een prototype cyclotron aan de universiteit. Het apparaat werkt nog perfect, maar was om verschillende redenen aan vernieuwing toe. Capaciteit en onderhoudsvraagstukken speelden daarbij een rol. Ton Witsenboer: Wij hebben het oude cyclotron 22 jaar gebruikt voor de productie van radio-isotopen voor de gezondheidszorg. Welgeteld één keer konden wij niet leveren door een storing in de apparatuur. Zulke betrouwbaarheid is heel bijzonder en wordt nergens ter wereld geëvenaard. IK BEN BLIJ DAT ER OP DIT MO- MENT IN ONS LAND WEER VAN ALLES GEROEPEN WORDT OVER HET THEMA KENNISECONOMIE. Ing. AMANDUS LUNDQVIST, bestuursvoorzitter van de TU/ e, in het artikel Het omzetten van kennis in bedrijfsmatigheid staat voorop in LINK van april DE CAPACITEIT VAN EEN COM- PUTERCHOP VERDUBBELT ELKE ANDERHALF À TWEE JAAR. VAN OP- LAADBARE BATTERIJEN MET HOOG- UIT 5 TOT 7 PROCENT PER JAAR. Prof. dr. PETER NOTTEN, TU/e-hoogleraar elektrochemische opslag, in het artikel Batterij achilleshiel van gsm en laptop in DE VOLKSKRANT van 24 april ER ZIJN ZIEKENHUIZEN DIE TIENTALLEN PROCENTEN EFFI- CIËNTER WERKEN DAN ANDERE. Prof.dr. JAN CARPAY, hoogleraar beleid en organisatie gezondheidszorg in het artikel Noodwet nodig voor de zorg in TROUW van 4 april ALS ER DOOR DE BEKENDHIED RONDOM MIJN BENOEMING ÉÉN EXTRA STUDENT INTEKENT, IS DAT TOCH MOOI. Prof.ir. GIOK-DJAN KHOE, hoogleraar telecommunicatie, in het artikel Eervolle benoeming Ieee (Institute of electrical and electronics engineers red.) van Eindhovense prof in COMPUTABLE van 9 mei HET BÈTA-ONDERWIJS OP HET VWO IS NOG NET ZO INGERICHT ALS IN DE JAREN VIJFTIG. MAAR DINGEN DIE EEN LES LEUK MAKEN, ZOALS NIEUWE ONT- WIKKELINGEN IN INNOVATIE KOMEN NIET AAN BOD. Prof.dr. RUTGER VAN SANTEN, rector magnificus van de TU/e in het artikel Kabaal in het lokaal van NRC HANDELSBLAD van 21 maart FOTO:RITA VAN BIESBERGEN Prof. dr. Jan Carpay. DOOR EEN VERSCHUIVING NAAR HET KLIMAAT VOOR EXACTE STU- MEER CONTRACT-ONDERZOEK DIES IS NIET UITNODIGEND GE- KOMT HET MEER RISKANTE, UIT- NOEG. JONGEREN VERWACHTEN DAGENDE ONDERZOEK AAN DE DAT ZE BIJVOORBEELD MET EEN UNIVERSITEITEN IN DE KNEL. RECHTENSTUDIE SNELLER CAR- RIÈRE MAKEN. Dr.ir. BAS DE RON, universitair Prof. dr. THEO BEMELMANS, docent faculteit Decaan van de faculteit Elektrotechniek, sectie elektromagnetisme Technologie Management, in het artikel in het artikel Eindhoven Sturen van straling in DE moet wereldtop zijn van het VOLKSKRANT van 15 maart EINDHOVENS DAGBLAD van mei M A T R I X / 2 /

7 IN GESPREK LEO COOLEN ALGEMEEN DIRECTEUR NWO FOTO S: BART VAN OVERBEEKE Dwarse onderzoekers zijn voor ons van grote waarde Toepassingsgericht, multidisciplinair en uit verschillende middelen betaald onderzoek. Het staat niet meer gelijk aan vloeken in de kerk. Maar het vraagt nog wel veel missiewerk om het onderzoeksveld ervan te overtuigen dat wetenschappelijk werk plaatsvindt binnen een samenleving die vroeg of laat moet profiteren van gedane arbeid. Deze taak is weggelegd voor de algemeen directeur van NWO prof.ir. Leo Coolen. We willen kennis maatschappelijk bruikbaar maken. Een verandering die tegenkrachten oproept. Maar daaraan zie je dat je daadwerkelijk iets verandert. Toepassingsgericht, multidisciplinair en uit verschillende middelen betaald onderzoek. Het staat niet meer gelijk aan vloeken in de kerk. Maar het vraagt nog wel veel missiewerk om het onderzoeksveld ervan te overtuigen dat wetenschappelijk werk plaatsvindt binnen een samenleving die vroeg of laat moet profiteren van gedane arbeid. Deze taak is weggelegd voor de algemeen directeur van NWO prof.ir. Leo Coolen. We willen kennis maatschappelijk bruikbaar maken. Een verandering die tegenkrachten oproept. Maar daaraan zie je dat je daadwerkelijk iets verandert. Het woord missie neemt hij niet graag in de mond. Als jongen uit het katholieke zuiden krijgt hij hier een nare bijsmaak van. Liever spreekt hij van strategie. En die strategie is helder voor de TU/e-alumnus die in 1974 cum 8 M A T R I X / 1 /

8 laude afstudeerde aan de faculteit Elektrotechniek. We willen in Nederland iets bereiken met de wetenschap. Het eerste is het zorgen dat wetenschappelijk onderzoek op voldoende hoog niveau blijft en dat het vernieuwend is. Hoe geef je kansen aan vernieuwende en dwarse inzichten? Die dwarse onderzoeker wordt hier regelmatig besproken. Het is een slimme man of vrouw die bewezen heeft voldoende kwaliteit te kunnen leveren. Deze onderzoeker heeft een idee waarvan anderen zeggen: ja maar, dit kan niet of dit doel is veel te ver weg. Deze mensen zijn van grote waarde. Onze mechanismen zijn erop gericht dat we dit bijzondere onderzoek kunnen identificeren en een kans geven. Bij individuele subsidies als die van de Vernieuwingsimpuls Veni Vidi Vici, is NWO erop gericht mensen die goeie ideeën hebben en die hebben bewezen over de nodige sociale, intellectuele en mentale bagage te beschikken, naar boven te halen, zegt Coolen. Maar voor NWO is het moeilijk om te beoordelen of een onderzoeker aan deze eisen voldoet. Hulp van de universiteiten is daarbij essentieel. Wij zorgen voor budgetten en hoogwaardige procedures. De uiteindelijke beoordeling ligt bij de wetenschappers zelf. Wij zijn in dat opzicht ook maar een kantoor. Het tweede terrein waarop Coolen bezig is, is de maatschappelijke betekenis van onderzoek dat door NWO wordt betaald. We willen de opgedane kennis maatschappelijk bruikbaar maken. Daar zet NWO sinds enige tijd nadrukkelijker op in. Die verandering roept tegenkrachten op. Daaraan zie je dat je daadwerkelijk iets verandert. De tegenkrachten zijn soms hardnekkig. In het veld ligt het moeilijk. Daar vindt men dat er andere partijen zijn, zoals het ministerie van Economische Zaken en het bedrijfsleven, die al genoeg sturing geven aan het onderzoek. Deze mensen vinden dat wij ons voornamelijk moeten richten op het borgen van het wetenschappelijk niveau en vernieuwing. Dat is onze rol en dat blijft zo, maar we moeten ook de opgebouwde kennis verder dragen. Neem een organisatie als STW (de Technologiestichting STW houdt zich bezig met het stimuleren van excellent technisch wetenschappelijk onderzoek aan de Nederlandse universitaire onderzoeksinstellingen, en het bevorderen van de toepassing van de resultaten van het onderzoek door derden red.). Die krijgt voeding van NWO en EZ. Daar zie je dat de utilisatie als onderscheidend punt is opgenomen. Dat wil niet zeggen dat we garanderen dat opgedane kennis bruikbaar wordt voor de samenleving, maar als het nuttig kan zijn, willen we het snel gebruiken. Eindgebruiker Deze manier van kijken is misschien niet bij alle onderzoeksgebieden van NWO even vanzelfsprekend, maar Coolen vindt wel dat alle onderzoekers oog moeten hebben voor de maatschappelijke waarde van hun onderzoek. In de medische, exacte en chemische wetenschappen ligt dat meer voor de hand, maar de uitdaging is om dat ook voor de alfa- en gammawetenschappen te doen. En dat doen we dan ook. Je kunt daarbij niet zeggen: dit is een product met een bepaalde omzet. Het is meer een idee of inzicht dat zich kan vertalen naar organisaties op het gebied van bijvoorbeeld cultuur, normen en waarden of opleiding. Toch gaat NWO nog verder dan het stellen van eisen aan de maatschappelijke waarde van een onderzoek. Wij gaan actief op zoek naar een mogelijke eindgebruiker. Bij STW zie je dat er een soort gebruikerscommissie wordt samengesteld. Zo n commissie weet wat er speelt en wat de vragen uit het veld zijn. Hiermee stimuleer je de transformatie van kennis naar toepassing. We willen dat bedrijven vroegtijdig op de hoogte zijn van welke onderzoeken er lopen, zodat ze de resultaten daarvan snel kunnen toepassen. De vraag is of die bedrijven dan niet de richting van het onderzoek willen bepalen. Ja, dat willen ze en dat is hun goed recht. Wíj moeten zorgen dat we hier evenwichtig mee omgaan. M A T R I X / 1 /

9 IN GESPREK gebied heeft zijn eigen cultuur, hartslag, planning en investeringsniveaus. Een belangrijke taak die NWO voor zichzelf heeft weggelegd is het stimuleren van onderzoek waarbij verschillende vakgebieden zijn betrokken. Het was vaak zo dat een nieuwe vinding binnen één discipline werd gedaan. Nu zie je dat mensen van verschillende disciplines tot hele mooie dingen kunnen komen. Neem het Nationaal Regieorgaan Genomics (stimuleert en coördineert fundamenteel onderzoek aan universiteiten en onderzoeksinstituten op het gebied van het ontrafelen van het samenspel van genen, RNA, eiwitten en metabolieten bij het functioneren van cellen, organismen en soorten in hun omgeving red.). Dat is een groot programma gefinancierd door verschillende ministeries. In de uitvoering werken wetenschappers vanuit verschillende disciplines samen, en ook het bedrijfsleven participeert. Het onderzoek heeft een grote chemische component, maar er komt veel informatieverwerking bij kijken, evenals natuurkunde en ethiek. Inwerken Drie maanden geleden werd Coolen aangesteld als directeur van NWO, de Nederlandse Vereniging voor Wetenschappelijk Onderzoek. Deze vereniging heeft als doel het stimuleren van toponderzoek aan Nederlandse universiteiten en instellingen. Hiertoe heeft ze een jaarbudget van 440 miljoen euro, waarmee ze ruim vierduizend onderzoeksplaatsen kan financieren. Het grootste deel van de inkomsten komt van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, maar ook Economische Zaken en Landbouw dragen steeds vaker bij wanneer een onderzoeksgebied binnen hun portefeuille valt. De laatste vijfentwintig jaar was Coolen (1949) verbonden aan PTT en KPN. Contacten met NWO waren er dankzij zijn voorzitterschap van het Centrum voor Wiskunde en Informatica, een onderzoeksinstituut van NWO. Ook was hij lid van de bestuursraad van STW, de Raad voor Technische Wetenschappen van de Koninklijk Nederlandse Academie van Wetenschappen. Voorts is deze bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Maastricht bij het ministerie van EZ lid van de stuurgroep voor Innovatiegerichte Onderzoeksprogramma s (IOP s) en voorzitter van de Adviescommissie ICT-doorbraakprojecten. En nu dus Algemeen Directeur van NWO. Wat doet een directeur van NWO? Als ik zo naar mijn agenda kijk, is dat deze eerste maanden veel inwerken, omdat NWO vrij complex is. We bestrijken heel veel gebieden. Alfa, bèta, gamma, het hele spectrum. Elk Spiegelen Ook bij NWO is bekend dat Nederlandse bedrijven steeds vaker overwegen hun research en developmentafdelingen over te brengen naar het buitenland. Coolen ziet voor NWO een rol weggelegd het onderzoeksklimaat zo te stimuleren dat bedrijven zich niet gedwongen voelen te vertrekken. Het is de taak van NWO de politiek, de maatschappij en de bedrijven te wijzen op de gevolgen van het vertrek van onderzoek uit Nederland. We moeten de oorzaken daarvan achterhalen en proberen deze weg te nemen. Wij zoeken contact met andere partijen zoals TNO, VSNU en werkgeversvereniging VNO-NCW om gezamenlijk een vuist te maken. Als bedrijven gedwongen zijn uit Nederland te vertrekken omdat hier onvoldoende wetenschappelijke basis is, dan heeft NWO iets niet goed gedaan. Het is onontkoombaar dat er soms een bedrijf vertrekt, maar er zal ook eens iets naar hier moeten komen. Coolen vindt dat deze internationalisering een andere mentaliteit vraagt van wetenschappers in Nederland. We moeten af van de opstelling dat we ons hier aan elkaar spiegelen. We moeten meer internationaal georiënteerd zijn en ons spiegelen aan de besten in de wereld. Toch is het niet alleen de mentaliteit die moet verbeteren. We willen extra middelen voor onderzoek, omdat we internationaal toch aan de onderkant raken van wat verstandig is. NWO moet nu heel veel kwalitatief hoogwaardig onderzoek afwijzen. Dat is heel jammer, want er is veel potentie in Nederland. 1 0 M A T R I X / 2 /

10 bedrijfsleven nieuws DSM IN ZEE MET ROEIER TU/E Roeier ir. Dirk Lippits wordt de komende jaren dubbel gesteund door DSM. Het chemieconcern is niet alleen Lippits werkgever tijdens diens net gestarte promotie aan de faculteit Scheikundige Technologie, maar is tevens zijn sponsor op sportief gebied. Lippits, die afgelopen najaar zijn ingenieursopleiding aan de TU/e afrondde, wist DSM te interesseren voor zijn afstudeeronderzoek. Hiervoor heeft hij zich gebogen over een methode om moeilijk te verwerken, sluitvaste materialen verwerkbaar te maken en deze te kunnen gebruiken voor medische applicaties, zoals knie- en heupprotheses. Zijn promotieonderzoek borduurt hierop voort. Lippits wist DSM ook enthousiast te krijgen voor zijn sportieve aspiraties in de skiff. Het gevolg is een sponsorovereenkomst tot en met de Olympische Spelen in BEDRIJF IN GAMESERVERS Het computerspel Unreal Tournament wordt op internet gespeeld en is momenteel erg populair. TU/e-student Huub van den Broek speelt het spel vaak en zag mogelijkheden in een bedrijf dat ruimte op internet biedt aan mensen die het nodig hebben om spellen te kunnen spelen. Samen met zijn broer en een vriend startte hij begin dit jaar Elite, een bedrijf dat zich momenteel voornamelijk richt op gameservers. De studenten hebben met een paar klanten getest en hebben de server inmiddels naar Amsterdam verplaatst. Zij zijn van plan hun bedrijf in de toekomst uit te breiden met andere internetservices, zoals het maken van websites. Ook willen ze in de toekomst ruimte gaan bieden voor andere spellen dan Unreal Tournament. Voor meer informatie: EMBEDDED SYSTEMS INSTITUTE TIMMERT AAN DE WEG Recent heeft het Embedded Systems Institute weer een nieuw project binnengehaald: Ideals (Idiom Design for Embedded Applications on Large Scale). Het project wordt als zogenaamde ICT-doorbraakproject gesubsidieerd door het Ministerie van Economische zaken. In totaal is 1,75 miljoen euro aan subsidie toegekend. Partners in het project zijn het Embedded Systems Institute, ASML, Universiteit Twente, het CWI en de faculteit Wiskunde en Informatica van de TU/e. Het project wordt uitgevoerd onder regie van het Embedded Systems Institute. Het project legt zich toe op Een technostarter is een ondernemer met minstens een hbo-niveau die een nieuw high-tech het efficiënt omgaan met systeem brede afhankelijkheden (crosscutting aspects) in complexe bedrijf opricht. Een groot deel van zijn bezigheden moet bestaan uit onderzoeks- en ontwik- embedded software systemen. Met crosscutting aspects worden de module-overstijgende aspecten bedoeld die door het hele systeem lopen en behulp van de Kamer van Koophandel een eerste kelingsactiviteiten. Unipartners selecteerde met die elkaar wederzijds beinvloeden. De vele crosscutting aspects maken het modulair ontwerpen sinds 1998 zijn opgericht, aan de definitie van groep; na een enquête blijkt dat 86 bedrijven die van embedded systemen complex. Voor dit project technostarter voldoen. worden ASML-systemen als case genomen. Het project dat per september van start zal gaan Voor het studentenonderzoek is bij duizend heeft een looptijd van 4 jaar, er zullen vanuit de studenten, de helft TU/e en de helft Fontys, een verschillende partijen in die vier jaar ongeveer 36 korte enquête afgenomen. 51 procent van de TU/ fte bij betrokken zijn. e-studenten geeft aan zeker niet van plan te zijn binnen drie jaar na het afstuderen een bedrijf te beginnen dat binnen de technostarterdefinitie TE WEINIG TECHNOSTARTERS valt. Van de Fontysstudenten heeft 55,5 procent die mening. Slechts 1,7 procent van de TU/e-studenten en 2,7 procent van de Fontysstudenten is Hoeveel technostarters heeft de regio Zuid-Oost Brabant en hoeveel Eindhovense studenten zeker wel van plan een technostarter te worden. hebben de ambitie een eigen bedrijf op te starten. Dit was de vraag die Syntens neerlegde worden als belangrijkste drempels van een Te weinig startkapitaal en een te groot risico bij Unipartners, een academisch adviesbureau eigen onderneming gezien. Ook het gebrek an gerund door studenten. Syntens begeleidt ondernemingen in het midden en kleinbedrijf. startprocedure werden vaak goede ideeën en te weinig kennis over de op- genoemd. Ondernemerswedstrijd voor studenten NEW VENTURE De wedstrijd New Venture bestaat uit drie rondes: productidee, haalbaarheidstest en ondernemingsplan. Twee natuurkundestudenten en een elektrostudent zijn door de tweede ronde gekomen met hun haalbaarheidstest. Elektrostudent Rico van de Vin deed een haalbaarheidstest voor de zogenaamde PD-Online. Dat is een diagnostisch instrument waarmee gedeeltelijke ontladingen in vermogenskabels kunnen worden gemeten en gelokaliseerd. De kabel kan hierbij in bedrijf blijven. Het instrument kan autonoom werken, metingen interpreteren en conclusies aan de gebruiker kenbaar maken. Ook Arjan Hamelinck en Joost Kost zijn door de tweede ronde. Zij deden een haalbaarheidstest met een zogenaamde Constant Speed Power Take Off (CS-PTO). In vrachtwagens worden door middel van Power Take Off s (PTO s) secundaire systemen aangedreven door de hoofdmotor. Het nadeel van deze PTO s is dat hun toerental, en daarmee hun vermogen, afhankelijk is van het toerental van de dieselmotor. Door middel van een continue variabele transmissie unit met nieuw ontwikkelde software is een PTO ontwikkeld die elk gewenst constant toerental garandeert. Dit tweetal gaat ook door naar de derde ronde waarin een ondernemingsplan centraal staat. FOTO: BART VAN OVERBEEKE M A T R I X / 2 /

11 ONDERWIJS Bouwen met ballonnen Dubbelgekromde vlakken, vrije ongedefinieerde vormen, opgeblazen ballonnen. Begeleid door drie kunstenaars zijn studenten Bouwkunde dit voorjaar gestart met het project Kunst-expopaviljoen, ontwerpen met vrije vormen en materialen. Ze onderzoeken de blowing structure methode, een nieuwe methode voor het maken van vrije vormen. Eén van de ontwerpen van de studenten en kunstenaars moet daadwerkelijk gebouwd worden en dienst doen als expositiepaviljoen voor kunst. Architectuur gaat steeds meer op kunst lijken. Vrije en gebogen vormen krijgen meer aandacht. Denk aan het Guggenheim-museum van Ghery in Bilbao uit 1997 of het Mezz popcentrum in Breda. In de twintigste eeuw werden al nieuwe dubbelgekromde constructies ontwikkeld. De vrije vormen werden in het verleden nog gedragen door de wetten van de mechanica. De architect Gaudí ( ) bijvoorbeeld, of de constructeur Heinz Isler (1926), berekenden de mechanica van bouwelementen en kwamen zo op allerlei afwijkende bouwvormen. Bepaalde boogvormen waren niet alleen mooi, maar vooral efficiënt en stevig. Het gebruik van krommingen, ofwel nietorthogonaal bouwen, kwam voort uit het idee dat het effectief was. De vrije vormen in de huidige architectuur zijn niet altijd meer gebaseerd op de mechanica. De opkomst van de computer speelde hierbij een rol, zegt Arno Pronk, docent Bouwtechnisch Ontwerpen (BTO) en leider van het project. Vanaf de jaren negentig hebben ook ontwerpers de computer ontdekt voor hun werk. Daarmee bleken ze meer te kunnen dan met de tekenplank. Gekromde vlakken, bewegende gebouwen, alles was ineens mogelijk. Er ontstond een trend dat gebouwen steeds meer gingen lijken op de computergemaakte plaatjes, in plaats van andersom. Het resultaat was een mix, een stroom van allerlei dingen door elkaar, geleend vanuit andere disciplines. De architect werd steeds meer kunstenaar. Maar de bouwtechniek kon het niet altijd volgen. De gladde plaatjes op de computer waren in de bouwpraktijk vaak niet realiseerbaar. Bouwtechniek en ontwerp kwamen in een spagaat terecht. Voor de universiteit ligt hier een gat om in te springen. Hoe brengen we ontwerp en bouwtechniek dichter bij elkaar? En hoe maken we dit soort vrije gebouwen? Panty s en ballonnen Een handige methode kan zijn de blowing structure methode. Het principe hiervan bestaat al meer dan een halve eeuw, legt Pronk uit. Frei Otto en Heinz Isler experimenteerden er al mee. Isler blies ballonnen op en spoot er water overheen. Zodra dat water bevroor, ontstonden er een soort iglo s. Ook heeft hij koepels gemaakt met een doorsnee van zeven meter. Zo kun je modellen maken van panty s, ballonnen en ijzerdraad en die verstijven met polymeren, kunststof. Er ontstaan dan een oneindige hoeveelheid aan vormen. Vorig jaar is met deze methode een overkapping voor een openluchttheater in Soest ontworpen. De tentconstructie had een boog nodig die als zeillat de tent moest opspannen. De boog moest stijf zijn, twaalf meter lang en heel licht, zodat hij als het ware zweeft in de constructie. 1 2 M A T R I X / 2 /

12 FOTO:OGC De vorm van de boog was ingewikkeld, in het midden dikker dan aan de uiteinden. De oplossing was een opblaasbare mal te maken, die te omwikkelen met glasvezel, en dat vervolgens te impregneren met polymeren. Zo is er een stijve constructie verkregen die maar tweehonderd kilo weegt, maar wel zo sterk is als staal. Om deze methode op grotere schaal toe te passen heeft Pronk het ingebracht in het onderwijsprogramma voor derde- en vierdejaars studenten Bouwkunde van verschillende richtingen. Het project Kunst-expopaviljoen, ontwerpen met vrije vormen en materialen is dit voorjaar van start gegaan. Pronk heeft, in samenwerking met de stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR), contact gezocht met drie kunstenaars, Ronald Cornelissen, Jurgen Bey en Gabriel Lester. Zij maken alledrie op kleine schaal een model, een opgeblazen vorm in de gewenste vorm, al dan niet met stijve elementen erin, legt hij uit. De studenten gaan deze ballon puntje voor puntje analyseren en uitvergroten. Ze moeten uitzoeken hoe de vorm zich gedraagt en hoe een huid erover heen kan worden gespannen. Dat betekent vormen knippen volgens bepaalde snijpatronen, de huid in elkaar naaien en die over de ballon heentrekken. Vervolgens moeten ze bekijken wat ermee gebeurt als de vorm stijf is, dus de schaalwerking, de stevigheid van het object, berekenen. Welk materiaal kunnen ze het beste toepassen? Hoe dik moet het zijn? Hoe zal het object zich gedragen onder een dik pak sneeuw? Noem maar op. Uiteindelijk is het de bedoeling dat er daadwerkelijk een gebouw komt. Er zijn bepaalde eisen aan gesteld. Zo mag het niet groter zijn dan negen bij viereneenhalve meter en een kleine vier meter hoog. Er moeten maximaal zestien mensen in kunnen. Zeilmakerij Buitink zal de huid van het object maken, en Polycell de polyester koepels die op de huid worden aangebracht. Andy Warhol Op dit moment zijn de drie kunstenaars bezig met het maken van een ontwerp. Het idee achter de samenwerking met de kunstenaars is dat het hier om hele vervreemdende vormen gaat, zegt Pronk. Het zijn vormen die dicht bij de interesses van kunstenaars liggen. Kijk maar naar Andy Warhol, die meermalen gebruik heeft gemaakt van opblaasbare constructies. Ook is het goed om de vormen te laten bedenken door mensen die iets verder van de bouwkunde afstaan. Als zíj iets bedenken dat realiseerbaar is, dan moet iedere architect ermee kunnen werken. Pronk heeft samen met SKOR de drie kunstenaars benaderd op basis van hun werk. Zo heeft Jurgen Bey bijvoorbeeld krimpfolie over een Rietveld-stoel getrokken. Cornelissen maakt grote ruimtes met een bijzonder materiaalgebruik zoals objecten van karton en papier-maché of stenen van papier. En Lester werkt met transformatie van ruimtes door middel van licht. De kunstenaars zijn in de eerste sessie voorgesteld aan de studenten. Deze mochten aangeven met welke kunstenaar ze het liefst wilden werken. Er zijn drie groepen M A T R I X / 2 /

13 ONDERWIJS van zo n vier studenten ontstaan, van verschillende disciplines binnen Bouwkunde. Vooral ontwerpende studenten hebben zich ingeschreven. Ze zijn heel conceptueel bezig, signaleert Pronk. Ze hebben het bijvoorbeeld over het verschil tussen kunst en architectuur. Je ziet dat ze een legitimatie willen geven voor de vorm die ze maken. Ik bied ze een techniek aan; als ontwerpers vragen ze zich vervolgens af waaróm ze die methode gebruiken. Een legitimatie geven aan een vorm is heel normaal, en is tegelijkertijd het probleem van ontwerpen. De studenten gaan op zoek naar een antwoord daarop. Dat kost de nodige tijd. In juni worden de drie uiteindelijke ideeën gepresenteerd. Een jury bepaalt welk idee wordt uitgevoerd. De productie vindt plaats bij de Koepel op het Dubopark, aan de rand van het TU/e-terrein. De uiteindelijke plek is vóór Vertigo in het gras. Wereldtentoonstelling Het bouwwerk moet een paviljoen worden voor de tentoonstelling van kunst. In de winter komt er een lichtkunstwerk in te hangen. Door het lichtdoorlatende karakter van de huid is dit van buiten waarneembaar. In de zomer kan er andere kunst in te zien zijn. Toevallig of niet had het Philips-paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Brussel in 1958 dezelfde functie. De architect Corbusier heeft daar voor zijn doen een wild tentachtig ding neergezet met dubbelgekromde vlakken, zegt Pronk. Ook daar werd licht en kunst geëxposeerd. Ik werd daarop geattendeerd toen ik al lang en breed met dit project aan de gang was. Aan de uitvoering zullen de twaalf studenten niet meer toekomen. Hopelijk komt er daarvoor een vervolgproject. Zulke projecten passen binnen de traditie van BTO. Zo is er een project geweest over gekromde betonconstructies en is de Skatebowl gemaakt. Het gaat erom de studenten te laten nadenken over het hele traject, van ontwerp tot en met uitvoering. Vaak gaat een onderzoeker er vervolgens mee verder, zoals bij de Skatebowl. Zo willen we een wisselwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en onderzoek stimuleren, aldus Pronk. vier vragen aan Prof.dr. Bert de With intro WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR VAN MATTER Waaruit bestaan grofweg genomen de onderzoeksactiviteiten van MATTeR? Binnen zeer tevreden het brede met terrein de nieuwe van de huisstijl materiaalwetenschappen samen met ontwerpbureau en -technologie Keja Donia gaat in die de Amsterdam aandacht vaak werd uit ontwikkeld. naar het gedrag Het beeldmerk heeft volgens materialen. hem het Meer voordeel en meer van van monolithische echter de eenvoud. wordt een Het materiaal is hoogwaardige in combinatie vormgeving. met een ander Het of is andere doorzichtig, materialen je hoeft er grafische gebruikt. niets aan Denk uit te hierbij leggen, aan hoeft brandstofcellen, niet te puzzelen, het is cetera. geen De esoterisch activiteiten symbool. richten Di displays, zich zeer met tevreden name op met de de combinatie nieuwe huisstijl van materialen samen waarbij met ontwerpbureau de aandacht primair Keja Donia uitgaat in die naar Amsterdam die eigenschappen werd ontwikkeld. en verschijnselen Het beeldmerk bepaald heeft worden volgens door hem de het overgang voordeel van het de moleculaire eenvoud. Het niveau is hoogwaardige naar het microsco- grafische die pische/mesoscopische vormgeving. Het doorzichtig, niveau en waarbij je hoeft er experimenten niets aan uit en te leggen, modelvorming hoeft niet hand te puzzelen, gaan. het is Tot geen nu esoterisch toe hebben symbool. tien promo- Di zeer in hand vendi tevreden hun proefschrift met de nieuwe verdedigd huisstijl en die zijn samen er circa met vijf ontwerpbureau post-docs actief Keja geweest. Donia in Amsterdam werd ontwikkeld. Het beeldmerk heeft Waar volgens ligt hem het zwaartepunt het voordeel binnen van de eenvoud. het onderzoek? Het is hoogwaardige grafische vormgeving. MATTeR Het is doorzichtig, wil vooral een je platform hoeft er niets zijn waar aan uit materiaalwetenschap leggen, hoeft niet en te puzzelen, -technologie het voor is geen multimateriaalproblemen esoterisch symbool. Di zeer bestudeerd tevreden en met de aan nieuwe toekomstige huisstijl ingenieurs die samen overgedragen met ontwerpbureau Keja Daarbij Donia wordt in Amsterdam geprobeerd deze werd ont- wordt. multimateriaalaanpak wikkeld. Het beeldmerk te richten heeft volgens op nieuwe hem toepassingen vanuit een functioneel gezichtspunt, waarbij de aandacht voor de structurele aspecten niet verwaarloosd wordt. Waarop richten zich de toekomstige ontwikkelingen? Recent heeft de onderzoekschool zich geheroriënteerd en daarbij zijn drie centrale thema's naar voren gekomen. Het eerste thema betreft functioneel materiaalgedrag. De aandacht gaat hierbij primair uit naar wetenschap en technologie van oxides en andere anorganische materialen in toepassingen zoals displays. Naast elektrische geleiding en de manipulatie daarvan wordt er ook gekeken naar optische effecten. Het tweede thema beslaat nanocomposieten. Hierbij staat de controle op nanoschaal voor microtoepassingen voorop. Wederom concreet: micro-extrusie en -spuitgieten. Met name dit thema wordt getrokken door TNO. Het derde thema bouwt voort op de bestaande, sterke wisselwerking tussen een aantal onderzoekers op het gebied van wat zo mooi heet: structural integrity. Centraal hierbij staat hechting en levensduur van materialen aan elkaar. Concreet moet gedacht worden aan het voordeel van de eenvoud. Het metaal- is hoogwaardige en anorganische grafische films op polymeren, metaalfilms Het is doorzich- op anorganische materia- vormgeving. tig, len je hoeft en de er verbinding niets aan tussen uit te anorganische leggen, materialen hoeft niet onderling. te puzzelen, het is geen esoterisch symbool. Wat Di is zeer het tevreden belang van met MATTeR de voor de nieuwe Nederlandse huisstijl die kenniseconomie? samen met ontwerpbureau Het direct afmeetbare Keja Donia belang in van een Amsterdam organisatie werd als ontwikkeld. MATTeR is altijd moeilijk Het precies beeldmerk aan te heeft geven. volgens Voor de korte termijn hem kun het je voordeel zeggen dat van naast de eenvoud. op Het het aangegeven is hoogwaardige terrein er het onderzoek uitgebreide MATTeR is een samenwerkingsverband binnen de TU/e, waarin de faculteiten Scheikundige Technologie, Wiskunde en Informatica en Technische Natuurkunde participeren. Daarnaast bestaat er een sterke samenwerking met TNO, geformaliseerd in het Materials Technology Centre (MTC). FOTO: BART VAN OVERBEEKE 1 4 M A T R I X / 2 /

14 onderwijs nieuws DRIE TU S BUNDELEN MASTERS In het onlangs verschenen Sectorplan Wetenschap & Technologie pleiten de drie TU s voor brede, flexibele bacheloropleidingen en een gezamenlijke graduate school voor masteropleidingen. Dit initiatief moet het onderwijs aan de drie technische universiteiten aantrekkelijker maken. Stuurgroepvoorzitter drs. Loek Hermans presenteerde het plan onlangs aan demissionair staatssecretaris drs. Annette Nijs van Onderwijs. Bachelorstudenten van de drie TU s moeten in de toekomst makkelijk de overstap kunnen maken naar alle masteropleidingen die de drie instellingen aanbieden. Eventuele tekortkomingen in kennis moeten worden weggewerkt. Om zo n flexibele doorstroom mogelijk te maken, zijn brede en flexibele bacheloropleidingen nodig die zich voornamelijk richten op regionale instromers. Op de TU/e werken de faculteiten Scheikundige Technologie, Technische Natuurkunde, Werktuigbouwkunde en Biomedische Technologie aan zo n brede bacheloropleiding. In september 2004 moeten die opleidingen van start gaan. De drie TU s hebben ook afgesproken om in het collegejaar hun masteropleidingen onder te brengen in een gezamenlijke graduateschool: 3TU Graduate School. De masteropleidingen in Twente, Eindhoven en Delft die veel op elkaar lijken, worden samengevoegd tot één master, met aan iedere TU specifieke specialisaties. HET STUDIEHUIS OVERBRUGD Het TU/e-project Het Studiehuis overbrugd heeft euro subsidie ontvangen van de Stichting Weten, de instelling voor publiekscommunicatie over wetenschap en techniek. Het project is erop gericht vwo-leerlingen te interesseren voor technische opleidingen. De TU/e wil scholieren motiveren voor een exacte studie. Er loopt een aantal initiatieven, zoals de ontwikkeling van een profiellaboratorium bij Biomedische Technologie, Werktuigbouwkunde, Scheikunde en Elektrotechniek, waar scholieren praktische vaardigheden kunnen opdoen. De opleidingen Wiskunde, Informatica en Natuurkunde verzorgen masterclasses meer gericht op de inhoudelijke kant. Meer informatie over de aansluitingsprojecten van de TU/e is te vinden op FOTO: BART VAN OVERBEEKE VIER NIEUWE MASTERS IN DE MAAK Vanaf september 2003 wil de TU/e vier nieuwe interfacultaire opleidingen aanbieden. Deze vier opleidingen zullen starten als afstudeerrichting of track en zullen snel omgezet moeten worden in zelfstandige masteropleidingen, die na afronding van verschillende bacheloropleidingen te kiezen zijn. De vier nieuwe programma s die de TU/e gaat aanbieden zijn: Sustainable Energy Technology, Systems & Control, Embedded Systems en Information Security Technology. Totdat deze nieuwe opleidingen erkend zijn als zelfstandige masters, hebben ze de status van afstudeerrichting. Als ze na verloop van tijd de TU/e hoopt binnen twee jaar erkend worden als master hoeven studenten alleen formeel te worden overgeschreven; aan de inhoud van het onderwijsprogramma verandert niets. Ook alle andere masteropleidingen starten in september Daarom heeft de TU/e recent een voorlichtingsmiddag georganiseerd om studenten te informeren over de nieuwe masteropleidingen. Visitatie Technische bedrijfskunde HAVISTEN OP DE TU/E Volgens cijfers van de VSNU (Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten) sneuvelen de meeste overstappers die vanuit het hbo met een propedeusediploma instromen in een universiteit al vaak in het eerste jaar en doet zestig procent van hen langer dan drie jaar over de propedeuse. Met de prestaties van hbo-instromers aan de TU/e valt het nogal mee. De studierichtingen van de TU/e worden door de studenten als vrij zwaar ervaren. Als studenten er vooraf niet van overtuigd zijn dat ze het echt aankunnen, zullen zij er niet zo snel aan beginnen. Bij meer algemene studierichtingen van algemene universiteiten ligt dat waarschijnlijk heel anders. Cijfers van het studenten service centrum van de TU/e bevestigen dit beeld. In 2000, 2001 en 2002 ging het om respectievelijk 22, 19 en 49 inschrijvingen van hbo-studenten. Van de 49 studenten van 2002 zijn er slechts 12 direct na het behalen van hun P-diploma doorgestroomd naar de TU/e. De rest van de studenten zit vaak al in het afrondende deel van de hbo-studie en schrijft zich alvast in aan de TU/e met een neveninschrijving aan het hbo om daar intussen af te studeren. Recent is de opleiding Technische Bedrijfskunde gevisiteerd. Het definitieve rapport hierover verschijnt aan het einde van 2003, als alle opleidingen Bedrijfskunde gevisiteerd zijn, maar de commissie geeft na afloop van de visitatie een mondelinge rapportage over haar bevindingen. De opleiding Technische Bedrijfskunde zou meer aandacht moeten besteden aan de studenten die een verkorte of deeltijdopleiding volgen. Andere punten van kritiek die de commissie genoemd heeft hebben betrekking op het te lage propedeuserendement en de beperkte aandacht voor maatschappijvakken. Ook vindt de commissie dat eerstejaars studenten intensiever begeleid moeten worden. De visitatiecommissie is verder onder andere positief over de ernst en de diepgan van de opleiding, de interactie tussen onderwijs en onderzoek binnen de opleidingen en de betrokkenheid van studenten. M MA TA RT IR X I / X / 1 2 / /

15 De ruimte in met de HID-lamp 1 6 M A T R I X / 2 /

16 Energiezuinige HID-lampen bestuderen in de ruimte, zonder last van zwaartekracht. Dat gaat de Nederlandse astronaut André Kuipers volgend jaar doen in het internationale ruimtestation ISS. Het experiment is een samenwerking tussen de faculteit Technische Natuurkunde van de TU/e en Philips. De Gemeenschappelijke Technische Dienst van de universiteit en de Bedrijfsgroep Laboratoriumautomatisering Natuurkunde spelen een grote rol. Het is uniek dat dit in eigen huis gebeurt. FOTO S: BART VAN OVERBEEKE Als het om experimenten in de ruimte gaat, zijn het altijd de gespecialiseerde bedrijven, zoals Dutch Space (voorheen Fokker Space) en Daimler Aerospace, die de hardware maken. Volgend jaar is het aan de TU/e om een onderzoeksproject te lanceren. De European Space Agency (ESA) heeft het groene licht gegeven voor onderzoek naar een HID-lamp door Gerrit Kroesen, hoogleraar van de groep Elementaire Processen in Gasontladingen (EPG) van Technische Natuurkunde (TN). In het voorjaar van 2004 verblijft de astronaut André Kuipers acht dagen in het internationale ruimtestation ISS, en zal daar onder meer experimenten uitvoeren voor dit onderzoek. Om voor deze eer in aanmerking te komen moest het onderzoek aan een aantal criteria voldoen. Het moest een wetenschappelijke urgentie hebben, haalbaar zijn én een maatschappelijk belang dienen, zegt Gerrit Kroesen. Vooral op dat laatste scoorden wij hoog. De faculteit TN werkt al jaren intensief samen met Philips Lighting aan de HIDlamp (High-Intensity-Discharge). Dat is een zeer zuinige lamp die werkt op gasontlading. De HID-lamp zet veertig procent van het elektrisch vermogen om in licht. Bij een doorsnee gloeilamp is dat ongeveer vier procent. De lampen zijn al in gebruik op kleine schaal, onder meer te koop bij Philips. Ze worden gebruikt voor etalageverlichting, het belichten van gebouwen of koplampen van auto s. Maar voor grootschalig gebruik anderszins zijn ze nog niet geschikt, onder meer vanwege een te grote instabiliteit. De ontwikkeling van de HID-lamp wordt gehinderd door bepaalde verschijnselen in de lamp, legt Kroesen uit. In de dwarsrichting treedt er ontmenging op: componenten in de kern van de lamp bewegen anders dan componenten aan de rand. Dat leidt bij verticaal branden weer tot effecten in de lengterichting. Die hebben te maken met de zwaartekracht. Als een HID-lamp in verticale positie brandt, ontstaat er een hele sterke convectie, dat is het opstijgen van warme lucht. Het midden van de lamp wordt heel warm, zo n 5000 graden Celsius, terwijl de wand 1000 graden is. Daardoor leidt de dwars-ontmenging tot een lengte-ontmenging: de lamp heeft op elke positie in de lengte een andere kleur. Verder treedt er nog een ingewikkeld verschijnsel op met de naam helische instabiliteit. Het plasmakanaal, normaalgesproken in één rechte lijn, krijgt een spiraalvorm en gaat ronddraaien. Met als gevolg dat de lamp gaat flikkeren, wat natuurlijk niet de bedoeling is. Als plasmafysicus is Kroesen geïnteresseerd in dit verschijnsel. Ik wil hier mijn vinger achter krijgen. Dat kan alleen als de convectie niet in de weg zit, als je dus de zwaartekracht kunt uitschakelen. Door het experiment in de ruimte willen we de processen beter begrijpen. Daar kunnen we dan weer modellen van maken voor verder onderzoek. Zodat er op den duur betere lampen ontwikkeld kunnen worden. Friese staartklok Kroesen werkt aan de proefopstelling samen met vijf afstudeerders van zijn groep. De hardware is tot stand gekomen dankzij de ondersteuning door de Gemeenschappelijke Technische Dienst (GTD) en de Bedrijfsgroep Laboratoriumautomatisering Natuurkunde (BLN). De BLN heeft vooral data-acquisitie gedaan, zodat de metingen van de computer goed verricht en opgeslagen kunnen worden. De GTD heeft het hele mechanische en elektrische stuk ontwikkeld. Het is de eerste keer dat deze twee diensten zo nauw hebben samengewerkt, zegt Kroesen. Er zitten mánjaren aan werk in. Bij de GTD hebben tien tot vijftien mensen er drie maanden lang fulltime aan gewerkt, bij de BLN waren dat er drie. Het is een heel complex apparaat geworden. Het bestaat uit twintig lampen in een M A T R I X / 2 /

17 ONDERZOEK draaibare carrousel, met een camera, een laser en nog veel meer. Normaalgesproken is er voor zo n opstelling een compleet laboratorium nodig. Nu gaat het de ruimte in en mag het dus niet groter zijn dan een doos. Er komt een koepel omheen om alles luchtdicht te houden. Alles is zeer specifiek vervaardigd, met allerlei creatieve oplossingen bedacht door de medewerkers. Zo is er een messing mechanisme ingezet om de carrousel te draaien, ontleend aan het aandrijfprincipe van een Friese staartklok. Heel eenvoudig, maar uiterst nauwkeurig. De kennis op gebied van ruimtevaart moesten de medewerkers zich eigen maken. De technische kennis voor een dergelijk experiment was al in huis. Er is veel ervaring met plasma, metingen, mechanische constructie en het optimaliseren daarvan. Maar het ruimtevaartaspect is heel ingewikkeld. Je hebt dan bijvoorbeeld te maken met trillingsbestendigheid. Het apparaat moet de lancering van de raket doorstaan, wat met veel trillen gepaard gaat. Je moet nadenken hoe je het in het ruimtestation hangt, waar de stroom vandaan komt, hoe de warmte afgevoerd wordt. Dan zijn er nog allerhande veiligheidsvoorschriften. De ESA hamert daar enorm op. Er mag tijdens het experiment niets fout gaan, want dan komt het leven van de astronauten in gevaar. Via bedrijven als Fokker en via de ESA en de NASA hebben we de benodigde informatie achterhaald. Je moet aan alles voldoen, voor de béide delen van het ruimtestation. Dat bestaat namelijk uit een Russisch deel en een Amerikaans deel. Die verschillen enorm van elkaar, tot en met de spanning uit het stopcontact. En dus ook wat betreft veiligheidsvoorschriften. Inmiddels zijn de GTD en BLN op gebied van ruimtevaart voldoende bijgepraat. Nu moeten we de zaak nog certificeren voor de ruimtevaart. Een bedrijf in Eindhoven, Thales Cryogenics, is bevoegd voor certificering van de vibrationele testen. En het bedrijf Netronics in Geldrop doet de certificering op elektronicagebied. Beide bedrijven werken vaker voor de ESA. Vrije val De complexiteit van de opstelling is de reden waarom andere gespecialiseerde bedrijven zich er niet aan hebben gewaagd. Er moest in korte tijd veel werk verricht worden waarvoor zeer specifieke expertise nodig was, zegt Kroesen. Bedrijven kunnen daar vaak niet zomaar op inspringen. Als TU/e hebben we de specifieke apparatuur en kennis, de input vanuit verschillende disciplines en diensten én een aantal briljante denkers binnen die diensten. We zijn meteen van start gegaan toen we groen licht kregen van de ESA. Oorspronkelijk was de vlucht van Kuipers dit najaar gepland. Maar door het neerstorten van de Columbia-shuttle werd dat uitgesteld. Een tragedie natuurlijk, maar het heeft ons een half jaar langer de tijd gegeven om alles voor te bereiden. Dit voorjaar hebben Kroesen en zijn mensen uitgeprobeerd of de testlampen wel geschikt zijn voor het experiment in de ruimte. We zijn met de afstudeerders en medewerkers van de GTD, de BLN en Philips naar Bordeaux afgereisd. Daar hebben we een aantal paraboolvluchten gemaakt, in een speciaal vliegtuig van de ESA. Dat maakt dan vanaf grote hoogte een vrije val gedurende twintig seconden. Die twintig seconden treedt er microzwaartekracht, gewichtloosheid op. We hebben drie dagen lang dagelijks 31 parabolen gemaakt. Tegelijkertijd voerden we testen uit, zodat we iets meer te weten zijn gekomen over het gedrag van de lamp en de prestaties van de apparatuur. Die apparatuur heeft de vuurproef voorbeeldig doorstaan. Alles bleek te werken. Maar het gedrag van de lamp was in bepaalde opzichten anders dan de groep gedacht had. We hadden de instabiliteit verwacht tijdens de microzwaartekracht, maar die trad juist op tijdens de hyperzwaartekracht, als het vliegtuig weer optrekt. Gelukkig zijn we daar achter gekomen. Anders hadden we Kuipers met de verkeerde lampen de ruimte ingestuurd. We zijn nu aan het uitzoeken wat voor lampen het precies moeten worden. In het najaar gaan we weer een aantal paraboolvluchten doen. Ik wil niet het risico lopen dat het in de ruimte kan misgaan. De paraboolvluchten zijn niet helemaal vergelijkbaar met het ruimtestation. Daar is de situatie stabieler, legt Kroesen uit. Gelukkig maar. Tijdens de paraboolvluchten hadden we maar twintig seconden. Maar als in het ruimtestation één van de twintig lampen aan gaat, begint het experiment pas na tien minuten, als het goed en wel gestabiliseerd is. Zo komen alle lampen in de carrousel aan de beurt voor een test op een specifiek onderdeel. André Kuipers blijft acht dagen in de ruimte, en zal één of twee dagen met dit experiment bezig zijn. Hij moet bijvoorbeeld de laser regelen en de meetgegevens bijhouden. Op basis daarvan moet hij beoordelen of het experiment aan een lamp afgesloten kan worden of nog even moet doorgaan. Deze zomer krijgt hij daarvoor een afrondende training. Hij heeft 1 8 M A T R I X / 2 /

18 ook meegedraaid tijdens de paraboolvluchten. Hij is dus al behoorlijk op de hoogte. Voor het zover is moet er nog veel gebeuren. Zo moet er nog een keuze gemaakt worden in welk deel van het ruimtestation het experiment wordt uitgevoerd, het Amerikaanse of het Russische. Beide hebben voor- en nadelen, bijvoorbeeld over de manier waarop warmte afgevoerd wordt. In het Russische deel wordt er gekoeld aan de lucht, in het Amerikaanse aan een koude plaat. Maar daar is het de vraag hoe we het experiment aan de plaat moeten bevestigen. Groot voordeel van het Amerikaanse deel is de directe link met de aarde, zodat we live kunnen zien wat er gebeurt en instructies kunnen doorgeven. Maar de Russen zijn over het algemeen veel makkelijker om mee te werken. Bij de NASA gaat het er allemaal erg rigide aan toe. In november moet het werk klaar zijn. Dat het gaat lukken is zeker, daar is Kroesen van overtuigd. Ik heb al een paar keer horen zeggen dat dit één van de meest ingewikkelde experimenten in een ruimtestation is tot nu toe. Waar de gespecialiseerde industrie het laat afweten, gaan wij met onze interne diensten de uitdaging wel aan. Bedrijven, ook in het buitenland, hebben al laten weten de diensten in de toekomst vaker te zullen benaderen als het om experimenten in de ruimte gaat. Het is te hopen dat er ook meer maatschappelijk relevante testen komen. De meeste onderzoeken in de ruimte zijn bedoeld voor de ruimte zelf, bijvoorbeeld over het welzijn van de astronauten. Een soort inteelt noem ik dat. Dit is één van de weinige experimenten met een maatschappelijk belang. Dat is precies wat de ESA wil promoten. Vandaar dat wij deze kans hebben gekregen. 0p stage ervaringen van een TU/e-student in het buitenland Een stageplaats op industrieafval Jeroen Huijbers, (?)jaars student bij de faculteit Scheikundige Technologie, verblijft in Noorwegen voor een stage bij Hydro Porsgrunn Industrial Park, een bedrijf dat gevestigd is op de grootste industriële site die in dit Scandinavische land te vinden is. een oplossing te vinden om een verontreiniging, namelijk fluoride, uit een productiestroom van calcium nitraat (CN) te halen. Het is toegepast onderzoek en heeft al enkele veelbelovende resultaten opgeleverd. De site waar ik drie maanden stage loop, is gebouwd op een kunstmatig eiland van ongeveer anderhalve vierkante kilometer, dat de afgelopen tachtig jaar is ontstaan door het storten van industrieafval in de zee. De voornaamste producten die in Porsgrunn door Hydro worden geproduceerd, zijn NPK- en CN-kunstmest, magnesium legeringen en PVC. Negentig procent hiervan is bestemd voor de export. In de fabrieken en ondersteunende afdelingen werken ongeveer 2600 mensen. Ik werk in het researchcentrum en maak deel uit van de afdeling Production and Technology van Hydro Agri. Dit is een business unit die wereldwijd ongeveer zes procent van alle kunstmest produceert. Daarmee is het ook s werelds grootste producent. Mijn af- deling houdt zich bezig met procesverbetering en productontwikkeling. Wanneer er in de productie problemen zijn, moeten wij die zo snel mogelijk oplossen, zodat de productiecapaciteit en de specificaties van het product gewaarborgd blijven. Ruimte voor innovatie is betrekkelijk klein, omdat alle producten deel uitmaken van de bulkchemie, waarin de marges zeer klein zijn. Een echt researchcentrum is het naar mijn mening dus niet, omdat fundamenteel en toegepast onderzoek bijna niet voorkomt. Het biedt mij echter wel de mogelijkheid meer te zien van het productieproces en de problemen die zich daarin voordoen. Mijn inbreng wordt ook zeer gewaardeerd. Maar natuurlijk heb ik ook een hoofdopdracht voor mijn stage. Ik ben hier in Noorwegen om De operators zien ook wel wat in mijn ideeën. Dat is op zich al een goed teken en een flinke stap in de goede richting. Het is namelijk niet zo makkelijk om de operators en fabrieksverantwoordelijken een oplossing die jij bedacht hebt, ook echt te laten implanteren. In Noorwegen is er, door verschillende wetten, bijna geen sprake van machtsverschillen in de bedrijfsorganisatie. Iedereen kan zich dus, tot op bepaalde hoogte, tegen beslissingen verzetten. Een leuk voorbeeld van deze macht is dat de operators in de fabriek van mening zijn, dat het toevoegen van salpeterzuur aan de productiestroom een positief effect heeft. Maar sinds een half jaar ervaart men verderop in de productie grote problemen met de daardoor ontstane hoge zuurgraad. Vanuit onze afdeling is voorgesteld om simpelweg minder zuur toe te voegen aan de productstroom, maar dit gaat in tegen de ervaring van de operators en fabrieksverantwoordelijken. Daarom worden er nu experimenten uitgevoerd waarbij nog meer zuur wordt toegevoegd om zodoende aan te tonen dat meer zuur slecht is voor het productieproces en dat minder zuur toevoegen geen negatieve gevolgen zal hebben. Op zich wel grappig, maar het kost veel tijd en geld. Deze en nog veel meer ervaringen doe ik hier op en het geeft mij een beter beeld van de chemische industrie en de problemen die zich hierin voordoen. Ook een volstrekt andere wereld dan de universiteit, want resultaten moeten hier goedkoop en snel tot stand worden gebracht. Ervaringen die ik kan gebruiken wanneer ik een baan vind in de chemische industrie in Nederland. 3 6 M A T R I X / 4 / M A T R I X / 2 /

19 SAMENWERKING GEDEELDE MATERIALENBIBLIOTHEEK NIEUWSTE PROJECT INDUSTRIAL DESIGN EN DESIGN ACADEMY In designvak ontkom je niet aan samenwerking Eindhoven heeft een naam hoog te houden in de design wereld. Met twee top designopleidingen in één stad kunnen we naar buiten toe beter samen een krachtig imago opbouwen, stelt Simone de Waart, intermediator Design, voor zowel de TU/e faculteit Industrial Design als de Design Academy. Niet alle organisaties die willen samenwerken, nemen de moeite om iemand aan te stellen om te zorgen dat er ook daadwerkelijk iets van de mooie voornemens terechtkomt. De jonge TU/e faculteit Industrial Design (ID) en de internationaal bekende Design Academy Eindhoven hebben dat wel gedaan. Ontwerper Simone de Waart is vanaf september 2002 elke week één dag op de TU/e en één dag op de Design Academy bezig met haar taak als intermediator. Ze doceert ID het vak materials in design en werkt op haar eigen bureau Loods 5 Ontwerpers. De ontwerper is voor deze functie gevraagd onder meer vanwege het feit dat ze een van de initiatiefnemers voor het Design Platform Eindhoven was, en een groot netwerk in het vakgebied heeft opgebouwd. Industrial Design en de Design Academy hebben elkaar veel te bieden vanuit hun specifieke benadering van design. Het is niet de bedoeling dat de twee instellingen op elkaar gaan lijken. Ze hebben ieder een eigen cultuur en plek binnen het vakgebied. Maar samenwerking heeft alleen zin tussen twee verschillende partijen op basis van respect. Zie het maar als een soort huwelijk tussen strategische partners die elkaar nodig hebben, versterken en aanvullen. De samenwerking moet tot uiting komen in gezamenlijke projecten, workshops, gebruik van faciliteiten, en onderzoek. Ik kan natuurlijk nooit zeggen dat mijn werk gedaan is, het is een proces. Ik ben er om gelegenheid te scheppen en initiatief te nemen, de betrokkenen moeten het verder invullen, merkt De Waart op. Het eerste grote project waarin de studenten en docenten van de twee instellingen met elkaar samenwerkten was een conferentie en werkweek over Sustainability in Design in april. Reacties van de deelnemers varieerden van confronterend tot inspirerend. Verschillende studenten hadden het zelfs over een cultuurschok. TU/e ers zijn wat meer zakelijk ingesteld en Design Academy mensen meer kunstzinnig. Het was een soort cultuurschok. We kwamen wel dichter bij elkaar na de discussies die we hebben gevoerd, zei TU/e ID student Sal Bosman. TU/e Industrial Design studenten zijn geneigd om alles op hun laptop te doen. Design Academy studenten gaan eerder tekenen, met materialen aan de slag en modellen maken, beaamt De Waart. Na een conferentiedag van afwisselende lezingen gingen tien groepen studenten met de nieuw verworven ideeën over duurzame, milieuvriendelijke producten aan de slag in workshops. Na vier dagen praten en bouwen aan modellen, werden de resultaten gepresenteerd. Blauw licht Een groep stelde voor dat kleding in de toekomst schoongemaakt zou kunnen worden met een speciaal blauw licht in de kast en met speciaal geheugenmetaal zichzelf weer zou strijken en opvouwen. Anderen bedachten een slow motion economy met een fiets monorail (fiets naar de monorail op je speciale overdekte fiets, click je fiets in het systeem en word verder vervoerd naar je bestemming). Een andere groep dacht onder begeleiding van een coach van Philips na over de gezondheidszorg in China, waar er weinig moderne infrastructuur bestaat. De groep adviseerde de multinational uit te gaan van de kleinschalige gezondheidszorg die naar de mensen toegaat. Deze zou verbeterd kunnen worden met mobiele laboratoria en empirisch onderzoek naar traditionele Chinese gezondheidszorg, vond men. Uit een enquête achteraf bleek vrij unaniem dat zo n soort conferentie voor herhaling vatbaar is. Zij het dat de meeste deelnemers één week te kort vonden voor lezingen én workshops waar bruikbare ideeën uit moesten komen. Zo n gezamenlijke conferentieweek was FOTO: BART VAN OVERBEEKE 2 6 M A T R I X / 2 /

20 een goede start van het proces, meent De Waart. Studenten hebben even kunnen proeven hoe het is om te werken in een multidisciplinair team, met mensen van verschillende niveaus en met verschillende invalshoeken. In dit vak ontkom je niet aan samenwerking. De TU/e faculteit Industrial Design besloot samen met de Design Academy onlangs een materialenbibliotheek op te richten die material sense zal worden genoemd. Een faciliteit op de TU/e voor gebruik door de studenten en medewerkers van beide opleidingen. Maar het is volgens De Waart ook een initiatief dat veel betekenis zal hebben voor toekomstige projecten. Het is de bedoeling dat met de materialen geëxperimenteerd kan worden en dat steeds nieuwe gegevens aan de bibliotheek toegevoegd worden. Een technische benadering van materiaal past goed in de manier van werken van de TU/e faculteit ID, die bijvoorbeeld bezig is met intelligente materialen. Maar ook bij de Design Academy richting Het Atelier wordt nagedacht over materiaal, men is daar meer bezig met de beleving van een materiaal, of het gevoel dat het zou kunnen geven. Bij uitstek dus een onderwerp om gezamenlijk aan te pakken. In materiaalontwikkeling komen belevingswaarden en technologische ontwikkelingen samen. Simone de Waart start nu aan een materialenbibliotheek in een ruimte van de TU/e. Een lokaal dat vol moet komen te staan met speciale archiefkasten waarin voorbeelden van alle denkbare materialen die interessant zijn voor ontwerpers, ondergebracht in verschillende verzamelingen. Het is belangrijk dat materialen fysiek aanwezig zijn. Dat je alles kunt vastpakken, voelen, ruiken en bekijken. Het moet een fysieke verzameling worden. We hopen in te spe- len op de nieuwsgierigheid van studenten en ook nieuwe ontdekkingen te zien. Een gewone database moet eveneens deel uitmaken van de materialenbibliotheek. Daarin wil De Waart technische specificaties van elk product opnemen, maar ook informatie aanbieden over de gevoelswaarde. Bijvoorbeeld als een materiaal een zachte uitstraling heeft maar hard is, of andersom. In de materialenbibliotheek moet ruimte zijn voor wisselende exposities van nieuwe of opmerkelijke materialen. Ik stel me een laboratorium voor waar ook plaats is om te experimenteren, vervolgt de ontwerper. De Waart heeft als materialenexpert nogal wat zendingswerk te verrichten als het gaat om het tastbaar en praktijkgericht maken van een ontwerp in een vroeg stadium. Kijk, je kunt wel alles modelleren op je laptop, maar het is heel anders als je een product daadwerkelijk in je handen hebt. Dat moment komt nu vaak pas aan het eind van het ontwerpproces. Ik probeer studenten te laten zien dat ze ook geïnspireerd kunnen raken door de eigenschappen van een materiaal aan het begin het proces. Soms kunnen neveneffecten of combinaties van materialen juist centraal komen te staan. Daar is ook binnen bedrijven behoefte aan. Die dingen moeten ontwerpers leren zien. Een onlangs afgesloten project met TNO, de unit entertainment van ID en de afdeling well-being van de Design Academy is volgens De Waart een goed voorbeeld van samenwerking binnen beide onderwijsprogramma s. De onderzoekers en studenten werken aan een manier om rechtstreeks vanuit een CAD-tekening een product te maken,ofwel rapid manufacturing, in dit geval voor kinderen. Een van de producten waar ze aan werken is een wereldbol met uitneembare landen als een soort puzzelonderdelen, waarbij ieder element is uniek. Samenwerking moet er ook komen tussen beide instellingen en aankomend ontwerpers. De onderzoeksgroep user centered engineering van Industrial Design werkt aan het ontwerp van de ideale digitale werkomgeving. De Waart: Op de Design Academy kijkt men naar dit onderwerp vanuit het kantoor van de industrial designer. Op de TU/e meer vanuit de mens als computergebruiker. Masterstudenten van de Design Academy doen een deel van het onderzoek en Industrial Design gaat er mee verder. Ze vullen elkaar aan, zo kun je echt iets voor elkaar betekenen. M A T R I X / 2 /

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

creating tomorrow Bouwkunde hva techniek

creating tomorrow Bouwkunde hva techniek creating tomorrow 2013 2014 Bouwkunde hva techniek HVA TECHNIEK bouwkunde 2013-2014 Bouwkunde: studeren in dé bouwplaats van Nederland Bouwkunde studeren in Amsterdam biedt veel uitdagingen. Want als er

Nadere informatie

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor 1 Chemische Wetenschappen TKI Nieuwe Chemische Innovaties 14 NCI 45A Oproep voor nominaties Gouden KIEM-competitie versie 13-6-20 Oproep voor het nomineren van kandidaten voor DE GOUDEN KIEM Prijs voor

Nadere informatie

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven:

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven: 10 SPECIFIEKE FACULTAIRE BEPALINGEN Faculteit: Faculteit A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven: Artikel 32 Inschrijving voor cursussen 3A De student

Nadere informatie

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven.

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Wat is het Technasium? Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Hoe werkt het? De leerlingen krijgen

Nadere informatie

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 3TU.Onderwijs (Masteropleiding) UITVOERINGSREGELING 2014-2015 Master of Science in Science Education and Communication (croho 68404) TECHNISCHE

Nadere informatie

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015

Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Revisie Keuzegids Universiteiten 2015 Voor u ligt een nieuwe analyse Keuzegids 2015 d.d. 5-11-2014. Deze vernieuwde analyse is tot stand gekomen wegens een grote rectificatie op de Keuzegids 2015 d.d.

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

Medical technology for the future of healthcare

Medical technology for the future of healthcare Medical technology for the future of healthcare Delft Health Initiative Delft Research Initiatives Delft Research Initiatives Energie, Gezondheid, Infrastructuren & Mobiliteit, en Leefomgeving Gezond oud

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit?

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Naam opleiding: Industrieel Ontwerpen Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

slides2.pdf 2 nov 2001 1

slides2.pdf 2 nov 2001 1 Opbouw Inleiding Algemeen 2 Wetenschap Informatica Studeren Wetenschap en Techniek Informatica als wetenschap Informatica studie Wetenschappelijke aanpak Organisatie Universiteit Instituut Piet van Oostrum

Nadere informatie

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst

Programma Akademiehoogleraren. Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Programma Akademiehoogleraren Nederlands toponderzoek, nu en in de toekomst Loopbaanimpuls Om ook in de toekomst Nederlands toponderzoek te kunnen leveren, zullen universiteiten nieuw wetenschappelijk

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs.

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. Jim Bergmans Inhoud presentatie Grote veranderingen in het TU/e bacheloronderwijs

Nadere informatie

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 3TU.Onderwijs (Masteropleiding) UITVOERINGSREGELING 2014-2015 Master of Science in Science Education and Communication (croho 68404) TECHNISCHE

Nadere informatie

Onderzoek Alumni Bètatechniek

Onderzoek Alumni Bètatechniek Onderzoek Alumni Bètatechniek 0 meting - Achtergrond Eén van de knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt is een tekort aan technisch geschoolden. De Twentse situatie is hierin niet afwijkend. In de analyse

Nadere informatie

Insight Entree Profielkeuze. AMN College. Testdatum 23 april 2014 Naam. Carola Drembele

Insight Entree Profielkeuze. AMN College. Testdatum 23 april 2014 Naam. Carola Drembele AMN College Testdatum 23 april 2014 Naam Status Getest pagina 1 Menstype In de onderstaande weergave zie je jouw score per menstype. De score is berekend ten opzichte van andere leerlingen, die een profiel

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

3.1.1 Bezoekersaantallen Open Dag

3.1.1 Bezoekersaantallen Open Dag 3 Onze studenten 3.1 Oriëntatie op vervolgonderwijs 3.1.1 Bezoekersaantallen Open Dag Bezoekersaantallen per vestiging nov 06 2007 2008 2009 2010 De Haagse Hogeschool 2832 14926 15575 19529 17405 De Haagse

Nadere informatie

> proefritten. INGENIEUR VOOR één DAG!

> proefritten. INGENIEUR VOOR één DAG! proefritten Terwijl de meeloopdagen aan leerlingen de mogelijkheid geven om mee te lopen met onze studenten tijdens hun normale lessen en practica, worden de proefritten op maat ingericht voor leerlingen

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

KENNIS ALS FUNDAMENT

KENNIS ALS FUNDAMENT Ingeborg Verhoek, Cas, Erin en Lars Visser: Bob, mijn man en onze vader, is overleden aan darmkanker. Wij willen dat geen kind meer een ouder verliest aan deze ernstige ziekte. BELEIDSVISIE 2012 2015 MAAG

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3. Goirle, 26 mei 2016. Uw kenmerk : : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe

Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3. Goirle, 26 mei 2016. Uw kenmerk : : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe Ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit havo-3 en vwo-3 Goirle, 26 mei 2016 Uw kenmerk : Ons kenmerk Onderwerp : LOB-HV-1516-363/DIN/PUF/spe : studievoorlichtingsavond 2 juni2016 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Het College van Bestuur van de Technische Universiteit Eindhoven, TU/ e

Het College van Bestuur van de Technische Universiteit Eindhoven, TU/ e Tec hnische Universiteit Univers ity of Technology Het College van Bestuur van de Technische Universiteit, TU/ e overwegende dat binnen het Bachelor College sprake is van faculteitsoverstijgend onderwijsactiviteiten,

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs

Feiten en cijfers. Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs Feiten en cijfers Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs 2010 1 Feiten en cijfers Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs 2010 Ten opzichte van 2009 is de instroom stabiel: -0,3 procent

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1b, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1b, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 13500 1 september 2010 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 13 augustus 2010, nr.

Nadere informatie

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Toelichting: In het onderstaande overzicht is per technische masteropleiding aangegeven welke bacheloropleidingen drempelloos worden toegelaten.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 523 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Algemeen klinisch fysicus in opleiding

Algemeen klinisch fysicus in opleiding Algemeen klinisch fysicus in opleiding ir. Mariken Zijlmans Beroepsoriëntatieavond voor Biomedisch Technologen (in opleiding) 17 september 2012 Curriculum Vitae ir. Mariken Zijlmans 30 jaar Algemeen Klinisch

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011 Jet-Net Infobulletin jaargang 8 nummer 2 december 2011 Nieuwsbrief voor iedereen die betrokken is bij de activiteiten van Philips Jet-Net. De inspanning van iedereen die zich voor Jet-Net inzet, werkt

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven.

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Wat is het technasium? Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Hoe werkt het? De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

De Ingenieur. Passie voor techniek. Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs. Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008)

De Ingenieur. Passie voor techniek. Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs. Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008) De Ingenieur Passie voor techniek Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008) 1x per jaar Werkgevers voor Ingenieurs, oplage 60.000 Onmisbaar

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 21337 29 juli 2014 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 09-07-2014, nr. DL/641019, houdende

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

// IK DROOM VAN EEN INNOVATIEF, EFFECTIEF MIDDEL TEGEN KANKER //

// IK DROOM VAN EEN INNOVATIEF, EFFECTIEF MIDDEL TEGEN KANKER // TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN INNOVATIEF, EFFECTIEF MIDDEL TEGEN KANKER // Bachelor College MEDISCHE WETENSCHAPPEN EN TECHNOLOGIE* * Deze major is formeel onderdeel van de

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010)

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010) Plan van Aanpak Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser Versie 4 (26-06-2010) Inhoudsopgave Voorwoord... 2 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Accordering en bijstelling... 3 1.3 Toelichting

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld Bachelor vooraanmeldingen UT opleidingen (Bron IBG) 17-07-2006 ADVANCED TECHNOLOGY 50002 naam studie 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % ADVANCED TECHNOLOGY UNIVERSITEIT

Nadere informatie

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot

De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders. Ervaringen met een Pilot De Omslag in het ICT Onderwijs: Duurzaamheid voor Systeembeheerders Ervaringen met een Pilot 1 Even voorstellen Henk Plessius Hogeschool Utrecht o Onderzoeker o Docent o Projectleider Aandachtsgebieden:

Nadere informatie

Ik inspireer jongeren

Ik inspireer jongeren GRADUATE SCHOOL 2015-2016 Ik inspireer jongeren Graduate program Science Education and Communication * This major is formally part of the Computer Science & Engineering Bachelor program Graduate program

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie

Sensoren en maatschappij

Sensoren en maatschappij PROJECT Sensoren en maatschappij Informatie voor de leerlingen Inhoud 1 De opdracht 2 Het beroep 3 De organisatie 4 Begeleiding 5 Beoordeling en evaluatie [1] PROJECT Sensoren en maatschappij [Technasium]

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en Informatica:

De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en Informatica: GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ex art. 9.15 lid I WHW ten behoeve van de universitaire lerarenopleidingen TUE De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

profieldelen Cultuur en Maatschappij Economie en Maatschappij Natuur en Gezondheid Natuur en techniek profiel natuur en techniek

profieldelen Cultuur en Maatschappij Economie en Maatschappij Natuur en Gezondheid Natuur en techniek profiel natuur en techniek 10. Inrichting profielen havo gemeenschappelijk deel Het gemeenschappelijk deel van elk profiel in het havo omvat de onderstaande vakken: Nederlandse taal en letterkunde Engelse taal en letterkunde maatschappijleer

Nadere informatie

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR'

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA (European Research Institute for the Biology of Ageing) is een internationaal topinstituut dat baanbrekend onderzoek verricht naar

Nadere informatie

REGISTRATIE-EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK VOEDINGSKUNDIGE A en B

REGISTRATIE-EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK VOEDINGSKUNDIGE A en B Nederlandse Academie van Voedingswetenschappen REGISTRATIE-EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK VOEDINGSKUNDIGE A en B Opgesteld door de Nederlandse Academie van Voedingswetenschappen d.d.: 20 januari 2010 versie:

Nadere informatie

Datum 22 januari 2016 stand van zaken experimenten vraagfinanciering en pilots flexibilisering

Datum 22 januari 2016 stand van zaken experimenten vraagfinanciering en pilots flexibilisering >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

STAGEMOGELIJKHEDEN INHOUD 1 HET CULTUURPARK. Participatiestage / Afstudeerstage. Bonaire Caribisch Nederland

STAGEMOGELIJKHEDEN INHOUD 1 HET CULTUURPARK. Participatiestage / Afstudeerstage. Bonaire Caribisch Nederland STAGEMOGELIJKHEDEN STAGE OPDRACHTEN: SOORT STAGES: VAKGEBIED: NIVEAU: STAGEPERIODE: STARTDATUM: WERKLOCATIE: RIJBEWIJS: Zie voorbeelden Participatiestage / Afstudeerstage Divers MBO HBO - WO in overleg

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes Atomen met impact Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015 Arjan Bos Head of Stable Isotopes Introductie Wat zijn stabiele isotopen en wat is verrijking?

Nadere informatie

TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016. Ik droom van mensen genezen zonder te opereren. Bachelor College. Biomedische technologie

TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016. Ik droom van mensen genezen zonder te opereren. Bachelor College. Biomedische technologie TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016 Ik droom van mensen genezen zonder te opereren Bachelor College Biomedische technologie // Ik droom van mensen genezen zonder te opereren // Elke Aarts, student

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen

Betrokkenheid van onderzoekscholen bij het ontwikkelen van onderzoeksgerichte masteropleidingen Een groot aantal ingevulde vragenlijsten is per 15 augustus 2003 (de deadline) geretourneerd. Een rappel leverde nog eens een aantal ingevulde vragenlijsten op. Uiteindelijk hebben 29 decanen en 22 directeuren

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips Snel door de MRI Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips werkt aan methoden om met minder metingen toch een goed beeld te krijgen. De Studiegroep Wiskunde met de Industrie

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Bètadag 2015. Bèta In Leiden

Bètadag 2015. Bèta In Leiden + Bètadag 2015 + Bèta In Leiden In samenwerking met de landelijke stichting bètadag organiseert Universiteit Leiden dit jaar de bètadag. Een Hele dag vol activiteiten zodat scholieren kunnen ervaren hoe

Nadere informatie

koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder

koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder koel- en vriestechniek airconditioning elektrotechniek Bewust verder Dijksma Koudetechniek is specialist in het creëren van een optimaal bewaarklimaat voor producten in onder meer de agrarische sector

Nadere informatie

in het kort Blog Supershift - 4 oktober 2013 Start onderneming 1 oktober 2006 Ondernemersschap B.V. Marc Molendijk Bedrijfslocatie Delft

in het kort Blog Supershift - 4 oktober 2013 Start onderneming 1 oktober 2006 Ondernemersschap B.V. Marc Molendijk Bedrijfslocatie Delft Blog Supershift - 4 oktober 2013 Op 1 juli 2006 zijn webinteractie en Suburban Media samen Supershift io gestart. Dit is op 1 oktober 2006 een besloten vennootschap geworden. De twee bedrijven zijn met

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Gelet op artikel 33, lid Ib, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Gelet op artikel 33, lid Ib, van de Wet op het voortgezet onderwijs; Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 2011, nr. DL/299780 houdende wijziging van de Regeling verwantschapstabel educatieve minor De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur

Nadere informatie

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies IPS EXCELLENTIE STUDIEJAAR 2014-2015 Domein Health Instituut Paramedische Studies 2 Instituut Paramedische Studies Domein Health Excellentieprogramma s Paramedische Studies Uitdagende talentprogramma s

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied Modellen Lego voor het leven Wij mensen houden van modellen. Als kinderen beginnen wij de opbouw van dingen te begrijpen door ze met

Nadere informatie

Verklaring van Belangen

Verklaring van Belangen Verklaring van Belangen Algemeen Titel(s) Prof. Dr. Voornaam Ludo J. Tussenvoegsels Achternaam Functie Hellebrekers X voorzitter O lid Korte omschrijving huidige werkzaamheden Sinds 18 december 2014 lid

Nadere informatie

Nanodeeltjes in de strijd tegen Alzheimer

Nanodeeltjes in de strijd tegen Alzheimer Nanodeeltjes in de strijd tegen Alzheimer Medicatie bij de ziekte van Alzheimer is vooral gericht op symptoombestrijding. Kan dat niet anders, vroegen wetenschappers van de Universiteit Twente zich af.

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING

BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING BIJLAGE 1 BIJ 3TU.ONDERWIJS ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 3TU.Onderwijs (Masteropleiding) UITVOERINGSREGELING 2015-2016 Master of Science in Science Education and Communication (croho 68404) VERSIE UNIVERSITEIT

Nadere informatie

STW-gebruikerscommissie

STW-gebruikerscommissie STW-gebruikerscommissie Versie: november 2013 Pagina 1 / 10 Inhoud Inhoud... 1 Inleiding... 2 Definities... 3 02. Toepasselijkheid... 3 03. Taak... 4 04. Uitvoering project... 4 05. Samenstelling... 4

Nadere informatie

Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit

Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit 7 november 2015 Bètabreed - waarom zou ik bètabreed gaan? Multidisciplinair combineer vakgebieden: Behoefte bij bedrijfsleven en in onderzoek:

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF Paul Rullmann, vz SURF Barneveld, 18 september 2014 Grensverleggende ICT-innovaties In SURF werken hoger onderwijsen onderzoeksinstellingen samen aan de verbetering

Nadere informatie

IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES. Bachelor College

IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES. Bachelor College TU/e Bachelor College Collegejaar 2016-2017 IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN Bachelor College ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES // IK DROOM VAN ARCHITECTUUR

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Welcome to ComBAR 2 Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Wapeningstaal in betonconstructies is sinds 100 jaar de standaard in utiliteits- en woningbouw,

Nadere informatie

2009 over de Universit Feiten en cijfers air Medische Centra

2009 over de Universit Feiten en cijfers air Medische Centra In één oogopslag Feiten en cijfers over de Universitair Medische Centra 2009 Bronvermelding: voor deze uitgave zijn de meest recente gegevens gebruikt van Prismant, Price Waterhouse Coopers, VSNU en NFU.

Nadere informatie

KALENDER 2014 HOLLAND INNOVATIVE ACADEMY

KALENDER 2014 HOLLAND INNOVATIVE ACADEMY ACADEMY KALENDER 2014 HOLLAND INNOVATIVE ACADEMY 2014 Nieuw in 2014: RF6: Software Reliability Yellow Belt Design for Six Sigma Advanced Statistics Course ACADEMY 2014 is toonaangevend wanneer het gaat

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

de Zorg & Techniek combinatie

de Zorg & Techniek combinatie de Zorg & Techniek combinatie Door Zorg met Techniek te combineren, wordt de zorgsector aantrekkelijker voor jongens en mannen. Een manier waarop dit gedaan zou kunnen worden is het creëren van nieuwe

Nadere informatie

Naam opleiding: Technische Natuurkunde. Toelating

Naam opleiding: Technische Natuurkunde. Toelating Naam opleiding: Technische Natuurkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11109 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/403948, houdende

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 5.6, vijfde lid, van Wet studiefinanciering 2000;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 5.6, vijfde lid, van Wet studiefinanciering 2000; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 24893 4 december 2012 Regeling van de Staatsecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 1 november 2012, nr. DL/446544,

Nadere informatie

Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden &

Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden & Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden & Faculteit Technische Natuurwetenschappen van de Technische Universiteit Delft Uitvoeringsregeling/Bijlage behorend bij de Onderwijs-

Nadere informatie

automatisering elektrotechniek biomedische technologie (elektromechanica) automatisatie biomedische technologie (elektromechanica) o elektrotechniek

automatisering elektrotechniek biomedische technologie (elektromechanica) automatisatie biomedische technologie (elektromechanica) o elektrotechniek Curriculum master in de industriële wetenschappen in Elektromechanica afstudeerrichting automatisering Elektromechanica afstudeerrichting elektromechanica Elektromechanica afstudeerrichting biomedische

Nadere informatie

Duurzame Energie bij de NHL Hogeschool. Kennismiddag BTO - 25 januari 2011

Duurzame Energie bij de NHL Hogeschool. Kennismiddag BTO - 25 januari 2011 Duurzame Energie bij de NHL Hogeschool Kennismiddag BTO - 25 januari 2011 Opzet presentatie 1. Positionering Offshore Windenergie 2. Onderwijsconcept en opzet afstudeerrichting 3. Kennis- en Windpartners

Nadere informatie

I would rather design a poster than a website. Aldje van Meer, oktober 2012

I would rather design a poster than a website. Aldje van Meer, oktober 2012 I would rather design a poster than a website Aldje van Meer, oktober 2012 Deze uitgave is een samenvatting van de lezing 'I would rather design a poster than a website tijdens het Nationaal Symposium

Nadere informatie

NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab

NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab Computer Vision Computer Vision is het automatiseren van visuele inspecties. Met behulp van een computer worden beelden geïnterpreteerd die met een camera zijn vastgelegd.

Nadere informatie