Voorstudie MJA3 Overige Industrie. De route naar de duurzaam gesloten hightech keten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voorstudie MJA3 Overige Industrie. De route naar de duurzaam gesloten hightech keten"

Transcriptie

1 3 Voorstudie MJA3 Overige Industrie De route naar de duurzaam gesloten hightech keten

2 4

3 5 Inhoud Voorwoord Managementsamenvatting Inleiding Situatieschets hightech industrie Vergezicht De route naar een duurzame gesloten hightechketen Barrières en tools (de ene kant van de medaille) Nieuwe kansen door sluiten van keten (de andere kant van de medaille) Sluiten keten is veelal een bottom-up veranderkundig proces Routekaart

4 6

5 7 Voorwoord De meerjarenafspraken energie-efficiency industrie zijn met het ondertekenen van het convenant MJA3 (in 2009) een nieuwe ambitieuze periode ingegaan tot aan Een innovatief spoor van het MJA3 is het uitvoeren van een voorstudie/routekaart per sector. De voorstudie is een voorfase op weg naar een routekaart voor de sector in het kader van duurzaam ondernemen. Deze activiteit wil een bijdrage leveren aan de doorontwikkeling van de sector in de relatie met duurzaam ondernemen. Het gaat er met name om op zoek te gaan naar doorbraken en daarmee ook naar het maximeren van winst voor de PPP s van duurzaam ondernemen (people, planet, profit). Het is een mooie geboden kans om als sector gezamenlijk te zoeken naar de slagen die ertoe doen en de kansen te kunnen verzilveren via transitietrajecten, bijvoorbeeld in de keten. De MJA-OI (Overige Industrie) is een van de sectoren in het MJA3. Op zich is de MJA-OI een grote heterogene bedrijvengroep (de naam zegt het al) en daardoor geen echte sector. Toch is het overtuigend gelukt om een bedrijvengroep samen te stellen uit de hightech industrie, die min of meer model staat voor een veel grotere groep bedrijven in de Nederlandse maakindustrie. Deze groep bestaande uit Océ Technologies, Ahrend, FEI Electron Optics, PANalytical en Netherlands Car (NedCar) heeft de kans aangegrepen om gezamenlijk na te denken over de visie op hun toekomst, en van daaruit actielijnen uit te zetten naar de toekomst i.c. naar een vervolg in de vorm van een routekaart. Kortom: de dag van morgen even los te laten, de blik op de langere termijn te richten (rond 2030), elkaar daarbij te inspireren en van elkaar te leren. En dat is gelukt! De bedrijven hebben in vier bijeenkomsten van elk een hele dag geïnvesteerd; veelal met meerdere functionarissen per bedrijf. Actief deelnemen en input leveren in een open sfeer; soms even doorbijten in de middag. Waardering voor deze toch wel bijzondere investering in tijden van economische tegenspoed. Daarnaast hebben verschillende gasten hun expertise ingebracht. In het bijzonder willen wij de volgende personen bedanken: Joop Postuma (IOP), Han de Kok (TUE), Ardi Dortmans (TNO), Math de Vaan (HTSP), Willem Jan van Amersfoort (SIMS/Mirec), Hilke Brouwers (Nyenrode), Hans van Weenen (UVA/Windesheim), Piet de Vries (Frencken), Frido Smulders (TUD), Bart Velthuizen (De Loft), Ernst Worrell (UU). Positief is ook dat de deelnemende bedrijven hebben aangegeven het traject te willen doorzetten met een ambi-

6 8 tieuze routekaart. Met het oog op een grotere reikwijdte en uitstralingseffecten is verdere verbreding gezocht door deelname van nieuwe bedrijven uit de technologischindustriële sector (FME-lidbedrijven). Dit rapport geeft u de resultaten van het voorstudietraject en vervolgens het uitgewerkte voorstel voor de routekaart Hightech industrie. Dank is verschuldigd aan het Ministerie van EZ (financiering), de uitvoeringsorganisatie SenterNovem (facilitering), de vele externe sprekers (inspiratie en kennisvalorisatie) en niet in de laatste plaats organisatieadviesbureau Berenschot (opdrachtnemer). Namens de bedrijvengroep spreek ik graag die dank uit. Charlie Droste Secretaris MJA-OI Projectleider voorstudie MJA-OI Vereniging FME-CWM Zoetermeer, september 2009

7 9 1. Managementsamenvatting Aanleiding De MeerJarenAfspraken energie efficiency is een convenant tussen de Nederlandse overheid en het Nederlandse bedrijfsleven om de energie efficiëntie in de deelnemende sectoren te verbeteren. MJA3 is de opvolger van twee eerdere convenanten en gericht op verbetering van de energie efficiëntie in de hele keten. Om de mogelijkheden te ontdekken en om de industrie strategisch voor te bereiden op de toekomst biedt het ministerie van Economische Zaken de MJA3-sectoren een voorstudie aan. Deze voorstudie is gemaakt voor de overige industrie binnen het cluster metaalelektro- en hightechindustrie en is gerealiseerd in een werkgroep met 5 innovatieve hightech bedrijven. De voorstudie geeft een beeld van de wereld in 2030 en geeft richting aan de oplossingen die voor deze sector nodig zijn om vitaal te blijven. In de voorstudie wordt tevens de werkhypothese, het realiseren van 50% energie efficiëntie in 2030, behandeld. Ambitie De ambitie van de werkgroep hightechindustrie is hoog! In 2030 wil zij een rendabele global business genereren en de ambitie van de duurzame maatschappij echt vormgeven. Om in een dynamische wereld de duurzame ambitie vorm te geven zal de P van profit gecombineerd worden met de P van people en de P van planet. Door het slim combineren van profit, people en planet kan met duurzaamheid ook geld worden verdiend. Zowel het genereren van een rendabele global business als het realiseren van de duurzame ambitie is in de werkgroep uitgebreid aan de orde gekomen. Bedrijfseconomisch vergezicht naar 2030 De duurzame ambitie zal in de snel veranderende omgeving van de hightechindustrie moeten worden vormgegeven. Er zullen daarom strategische keuzes gemaakt moeten worden ten aanzien van lokaal of globaal aanwezig zijn, toenemende (keten)eisen en het realiseren van toegevoegde waarde, veranderende supply chain en open/eco innovatie. Lokaal of globaal In alle markten van de hightechindustrie groeit de mondiale concurrentie. Om deze race vol te houden, moet voortdurend een hogere toegevoegde waarde gerealiseerd worden, waarbij laagwaardige delen van de supply chain naar lage lonen gebieden overgebracht worden. Er wordt

8 10 steeds scherper gekeken welke bedrijfsonderdelen (R&D, marketing, sales, productie, service, inkoop en hoofdkantoorfuncties) waar plaats gaan vinden. Nederlandse OEM ers (Original Equipment Manufacturers, de bedrijven die eindproducten maken) en toeleveranciers kunnen zich nu nog onderscheiden in innovatie, design en specialisatie in nichemarkten (Low volume, High Mix, High Complexity), maar de opkomende economieën lopen in. Een belangrijke kracht om de hightechindustrie in Nederland te behouden is het belang van regionale kennishubs. Het opbouwen van dit soort clusters in Nederland zal lokale kennisontwikkeling en wellicht lokale productie (van kleine series nieuwe producten) stimuleren. Een andere belangrijke kracht om de hightechindustrie in Nederland te behouden is de aantrekkelijkheid van lokale productie. De flexibiliteit wordt namelijk versterkt als toeleveranciers op armlengte zitten (niet-standaard communicatie, korte transporttijden). Toenemende eisen en toegevoegde waarde De eisen ten opzichte van de eindproducten van de hightechindustrie zullen naar 2030 sterk blijven toenemen. Producten zullen daardoor steeds functioneler en complexer worden. Dit kan zo ver gaan dat er zelflerende of zelfsturende systemen ontwikkeld worden. Technologische (product)innovaties (bijv. nanotechnologie en photonicde- vices) zijn cruciaal voor het onderscheidend vermogen van hightech bedrijven. Ook de rol van (embedded) software wordt groter. Procesinnovaties (automatisering, robotisering en meer communicatie op afstand) zijn eveneens van groot belang om aan de toenemende eisen op het gebied van productiviteit te voldoen. Wat betreft de eisen in de keten is de verwachting dat het innovatietempo, de volumeflexibiliteit en de innovatiegraad het meest zullen toenemen. Een andere grote verandering die zich de komende decennia in de hightechindustrie zou kunnen voordoen, is de overgang van het alleen leveren van een nieuw product naar het leveren van een totaal dienstconcept. De TCoO (Total Costs of Ownership) van het product wordt dan een belangrijke manier om toegevoegde waarde te leveren. Veranderende supply chain en Ecosysteem/open innovatie De OEM ers in de hightechindustrie schuiven steeds meer op in de keten. Daarom zal de OEM er van de toekomst steeds minder detailkennis hebben van subprocessen, producten en technologieën. Standaardonderdelen, maar ook kritischere onderdelen of systemen, zullen vaker worden uitbesteed. De toekomst van de toelevering zou kunnen worden versterkt door steeds meer geïntegreerde systemen of modules aan te leveren. Dit kan door met OEM ers samen nieuwe componenten te ontwikkelen, die generiek

9 11 zijn (en ook verkocht kunnen worden aan anderen). De OEM er zal voornamelijk de rol van systeemontwikkelaar, systeemintegrator en ketenregisseur op zich nemen. Samenwerken op het gebied van innovatie - open innovatie - is steeds belangrijker geworden en zal naar 2030 steeds belangrijker worden. Een belangrijke reden daarvoor is al genoemd, OEM ers zullen ook wat betreft innovatie en technologieontwikkeling steeds afhankelijker worden van hun toeleveranciers. Daarnaast is samenwerking met vele andere partijen (kennisinstituten, andere bedrijven en zzp ers) van groot belang om voor te lopen in innovatie. Innovatie in ecosystemen - ecosysteem innovatie - zal daarom een belangrijk onderscheidend vermogen zijn. Competenties om kort en intensief kennis te delen, worden daardoor belangrijker. Er zijn drie hoofdrichtingen uit het voorstudietraject naar voren gekomen om een duurzame hightech keten in 2030 te realiseren: Duurzaamheid naar 2030 Duurzaamheid zal naar alle verwachting de komende decennia belangrijker worden. Consumenten en bedrijven zullen in de toekomst steeds vaker om duurzame producten vragen. Daarnaast is de toenemende schaarste van energie en materiaal een belangrijke (economische) driver om steeds duurzamer met deze grondstoffen om te gaan. Momenteel is er in de hightechindustrie aandacht voor (her)gebruik van materialen en energiezuinige productiemethoden en producten. Echter, op vele aspecten is er verbetering mogelijk. Door deze maatregelen kan een totale energiereductie worden behaald van 25 PJ in 2030! Dit is twee maal zo groot als de 13,4 PJ die de bedrijven in de overige industrie zelf gebruiken! Met name de eerste hoofdrichting, het sluiten van de materiaalketen, is zeer uitdagend omdat er drie taken aan het eind van de keten bijkomen: inwinnen, scheiden/demonteren en herwinnen van onderdelen en materialen. De grootste barrières om de drie hoofdgedachten te realiseren liggen op het gebied van productonwikkeling en supply chain. 1. Het is van strategisch en energetisch belang om de ketencirkel van de hightechsystems te sluiten en te streven naar 100% recycling van gebruikte materialen. De belangrijkste driver is de toenemende schaarste van (een toenemend aantal) materialen die als grondstof dient voor de sector. 2. Het is van strategisch en energetisch belang om de gebruiksfase van eindproducten te beïnvloeden. 3. Het is van energetisch en economisch belang om bij de aanmaakfase en de recyclefase zo min mogelijk energie te gebruiken.

10 12 Onderwerp Complexer door Productontwikkeling Design for dissassembly, materialen niet toxic, gebruikmaking gerecyclede materialen, beperking energiegebruik in gebruiksfase, verlenging levensduur, beperking onderhoud, beperking materiaal en energiegebruik tijdens productie en recyclefase Supply chain Beschikbaarheid afgedankte producten, acceptatie recyclaat, transparantiemateriaalgebruik, doorvertalen duurzaamheid in keten Ook komen er allerlei nieuwe businesskansen voor alle ketenspelers. Op drie gebieden kan er new business worden ontwikkeld: 4. Nieuw businessmodel voor de hele keten, waarin diensten en het vervullen van hogere functies centraal staan. 5. Aanbieden van producten die over de gehele levensloop goedkoper zijn (Total Cost of Ownership is lager) of die duurzaamheid als onderscheidende USP hebben. 6. Nieuwe rollen oppakken in het nieuwe deel van de keten (inwinnen, scheiden/demonteren, herwinnen). Om de duurzame keten te realiseren zullen er ook veranderkundige barrières overwonnen moeten worden. Het is de overtuiging van de werkgroep dat er vanuit individuele koploperbedrijven een olievlekwerking uitgaat naar werknemers van andere bedrijven. Veranderingen blijken vaak bottom-up binnen bedrijven te beginnen. Routekaart In de voorstudie zijn de ambities en de belangrijkste barrières voor het realiseren van een duurzame keten geïdentificeerd. Deze uitdagingen kunnen verder worden uitgewerkt in een routekaart. In de eerste fase van de routekaart kunnen enkele nieuwe werkwijzenontwikkeld worden om de bedrijfseconomische en technische besluitvorming binnen bedrijven veel sneller en makkelijker te laten verlopen. Op korte termijn kunnen deze werkwijzen en tools dan beschikbaar komen voor alle spelers in de ketencirkel. Het doel van de werkgroepen is dat bedrijven gezamenlijk leren hoe ze MVO (nog beter) handen en voeten kunnen geven in hun eigen bedrijf en in samenwerking met andere ketenspelers. De bedrijven die deelnemen aan de werkgroepen leren hoe ze de tools kunnen toepassen in hun eigen organisaties en hebben invloed op de ontwikkeling van de tool. De doorlooptijd van de routekaart is 1 jaar.

11 Change Database R&D Supply chain Strategie 13 Tools & werkwijzen Deliverables Inzet bedrijven MVO tweede orde bedrijf Tool om kosten-batenanalyse te maken van verschillende maatregelen (sluiten keten, gebruiksfase) met opnemen van milieu baten 4 dagen voor 4 workshops MVO tweede orde keten Tool om op ketenniveau kosten en baten van maatregelingen inzichtelijk maken Dienst Overzicht barrières en oplossingen om business model naar verkopen dienst Standaardopzet MVO jaarverslag Raamwerk voor MVO-jaarverslag opzetten Open/closed loop Bepalen parameters waarop open of closed loop gekozen kan worden; verdieping van parameters volumes, regie en kosten en PvA daarvoor Duurzaam inkopen Analyse bestaande duurzaamheid inkoop meetlatten en eventuele verdere uitwerking daarvan en PvA daarvoor Audit Analyse bestaande audits (ISO en ), bepalen welke duurzaamheid indicatoren op systeem, proces en productniveau toegevoegd kunnen worden en PvA daarvoor Trias kwadraat aanbieders Opstellen PvA voor database waarin aanbieders/toeleveranciers worden gescoord op materiaalgebruik en energiegebruik over de keten (LCA) Traceability/cerficering recyclaat Opstellen PvA voor opstellen voor kwaliteitskenmerk voor recyclaat Ecodesing/Cradle to Cradle Bundelen alle bestaande kennis ecodesign en opstellen tool voor alle relevante onderwerpen en een PvA om dit te vullen/realiseren 4 dagen voor 4 workshops Database inwin-scheidenterugwin data Ontwikkelingen PvA voor opzetten van een database met welke materialen/ onderdelen goed te scheiden zijn (alla IMDS in automotive) 2 dagen voor 2 workshops LCA open source PvA voor open source ecodesing tool en betrekken van universiteit om dit eventueel op te zetten Game PvA voor ontwikkeling van een duurzaamheidsgame 4 dagen voor 4 workshops 2 dagen voor 2 workshops

12 14 De routekaart zal echter verder gaan dan het ontwikkelen van de werkwijzen en tools. In een open/eco innovatie omgeving wil de werkgroep de komende decennia verder op zoek gaan naar doorbraken en daarmee ook naar het maximaliseren van winst voor de PPP s van duurzaam ondernemen (people, planet, profit).

13 15 2. Inleiding 2.1 Aanleiding De MeerJarenAfspraken energie efficiency is een convenant tussen de Nederlandse overheid en het Nederlandse bedrijfsleven. In het convenant is de ambitie afgesproken dat de deelnemende sectoren een energie efficiëntie verbetering van 2% per jaar tot 2020 zullen realiseren. Dit moet resulteren in een efficiëntie verbetering van 30% in 2020 ten opzichte van MJA3 is opvolger van twee eerdere convenanten. In deze MJA en MJA2 is al veel bereikt op het gebied van efficiëntie verbetering, vooral binnen de eigen bedrijfsvoering. Om het energie efficiëntie tempo te handhaven tot 2020 zijn innovatievere technieken nodig en zullen efficiëntie verbeteringen in de keten gezocht moeten worden. Om deze mogelijkheden te ontdekken en om de industrie strategisch voor te bereiden op de toekomst biedt het ministerie van Economische Zaken de MJA3-sectoren een voorstudie aan. Deze voorstudie geeft een beeld van de wereld in 2030 en geeft richting aan de oplossingen die voor deze sector nodig zijn om vitaal te blijven. In de voorstudie wordt tevens de werkhypothese, het realiseren van 50% energie efficiëntie in 2030, behandeld. Bij voldoende draagvlak en potentieel zullen de resultaten van de voorstudie verder uitgewerkt worden in een sector routekaart. 2.1 Afbakening De MJA Overige Industrie is een heterogene groep bedrijven met een grote diversiteit van producten en/of diensten. De productie van verpakkingspapier, printmachines, kantoormeubilair, auto s en vrachtwagens, bier, halfgeleiders en de dienstverlening (zoals luchtvaart en omroep) behoren bijvoorbeeld tot deze groep. Deze voorstudie is gemaakt voor de overige industrie binnen het cluster metaalelektro- en hightechindustrie. Vanaf nu zal aan deze sector worden gerefereerd met hightechindustrie, omdat alle bedrijven in minder of meerdere mate een hightechkarakter kennen. In de meeste gevallen betreft het hightechsystemen (HTS) en sluiten we aan bij het sleutelgebied-denken van het innovatieplatform. Dit geldt met name ook voor de bedrijven die deelgenomen hebben aan de sessies die zijn uitgevoerd voor de voorstudie. Hierna volgt een overzicht van deze bedrijven:

14 16 Tabel 1: Overzicht deelnemende bedrijven FEI FEI ontwerpt, produceert, verhandelt en onderhoudt optische apparaten (elektronenmicroscopen) voor onder andere de electronics, research, industrie en life science-markt. Océ Océ is leverancier op het gebied van document management en printen voor professionals. Het brede aanbod van Océ omvat kantoorsystemen voor printen en kopiëren, snelle digitale productieprinters en breedformaat printsystemen voor zowel technische documentatie als display graphics in kleur Panalytical Panalytical ontwerpt, produceert (onderdelen van) x-ray-/ röntgenapparaten om metingen mee uit te voeren in vele markten, zoals medical, housing, automotive, communication, environment. Nedcar Nedcar vervaardigt onderdelen en verzorgd de eindassemblage van auto s van onder andere het automerk Mitsubishi. Ahrend Ahrend ontwerpt, vervaardigt en verhandelt meubilair en voert aanpalende diensten uit voor vele markten gericht op kantoorinrichting, verzorgsector en scholen. Daarnaast heeft FME een actieve rol gespeeld in dit traject door enerzijds het voorzitterschap van het traject op zich te nemen en anderzijds een actieve rol te spelen tijdens de werksessies met als rol de vertegenwoordiging van alle FMEleden die in de categorie High Tech Systems (HTS) vallen. Alle werksessies zijn bovendien bezocht door verschillende gasten uit deze hightechindustrie, gasten competent op het thema duurzaamheid. Geconcludeerd kan worden dat de deelnemers een goede vertegenwoordiging zijn van het denken vanuit het perspectief van OEM ers (Original Equipment Manufacturers, de bedrijven die eindproducten maken) in de hightechindustrie in Nederland. 2.3 Ambitie; vitale sector in 2030 De ambitie van de hightechindustrie is hoog! In 2030 wil zij een rendabele global business en de ambitie van de duurzame maatschappij echt vormgeven. High Tech Systems and Materials is nu een sleutelgebied in Nederland en wil deze positie graag verder uitbouwen. Dit betekent dat er in de toekomst op basis van producten en diensten veel toegevoegde waarde door deze ketens gegenereerd gaat worden. Eindproducten van deze industrie worden steeds functioneler en complexer. Dit kan zo ver gaan dat er zelflerende of zelfsturende systemen ontwikkeld worden. En dat in een snel ontwikkelende omgeving waarin vele strategische keuze gemaakt moeten worden op het gebied open/ eco-innovatie, lokaal of globaal, duurzaam kenniscluster rondom Eindhoven, technologische innovaties (bijv. nanotechnologie en photonicdevices). In deze omgeving wil de hightechindustrie een bijdrage leveren aan een duurzamere maatschappij. Een steeds groter wordend deel van de hightechbedrijven kiest strategisch voor duurzaam ondernemen

15 17 Figuur 1: Berenschot MVO-model TOTALE KETEN Berenschot MVO-model Materiaal tl Grondstoffase Product fabrikant Productiefase Distributiefase Klant Recycling Gebruikfase Hergebruiksfase PEOPLE Sociaal Veiligheid Energie Toxiciteit ONTWERPEN PLANET Materiaal Emissie 1e orde PROFIT en is de fase van doen alsof het belangrijk is al ver voorbij. FME zet bewust in op de kansen die duurzaamheid met zich meebrengt, door de 1001 oplossingenprogrammering (lancering in 2008). Ontwikkeling van herwintechnieken en eco-materialen spelen een belangrijke rol daarin. Maar wat houdt de ambitie om duurzaam te ondernemen precies in? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), ook wel duurzaam ondernemen genoemd, is een vorm van ondernemen gericht op duurzaamheid die de afweging tussen de drie P s (profit, planet, people), voor zowel huidige als toekomstige generaties, in de gehele organisatie doorvoert. Duurzaamheid moet over de gehele keten bezien worden (zie figuur 1). Dit betekent dat de P van people impliceert dat alle bedrijven in de keten een afweging maken ten aanzien van welzijn, gezondheid, culturele aspecten, leeftijdspreiding, bevolkingsgroei, carrièregedrag en veiligheid. Gelijktijdig wordt rekening gehouden met de P van planet; wat is de impact van alle bedrijven in de keten op materiaal- en energiegebruik, toxiciteit en emissie? De derde P (profit) is natuurlijk altijd een randvoorwaarde voor elke beslissing in een bedrijf. 2e orde MVO om het eigen imago te verbeteren, hoeft niet alleen een kostenpost te zijn. Door het slim combineren van planet, people en profit kan ook geld worden verdiend met duurzaamheid. Het besparen van energie en materiaal betekent in toenemende mate geld besparen (eerste orde MVO of PPP denken). Echter, duurzaamheid schept ook nieuwe kansen (tweede orde MVO of PPP denken). De kunst is dat als een new business development markt te zien de komende tien jaren. De verwachting is dat dit daarna wederom meer commodity worden.

16 18 Eerste orde = koppeling van geld besparen (kosten verlagen) en duurzaam omgaan met resources en omgeving. Tweede orde = koppeling van geld verdienen (opbrengst verhogen) en duurzaam omgaan met schaarse resources en omgeving. Voorbeelden eerste orde, geld besparen met duurzaamheid Het besparen van de eigen energiebehoefte heeft minder energiekosten tot gevolg Het besparen van de eigen materiaalbehoefte heeft minder materiaalkosten tot gevolg In sommige gevallen is recycling van materiaal goedkoper dan nieuw materiaal produceren Voorbeelden tweede orde, geld verdienen met duurzaamheid Een nieuwe taak spelen in het sluiten van de keten (inwinnen, scheiden of herwinnen) en daarmee geld verdienen (new business development) Er kan een hogere prijs voor de aanschaf van het product gevraagd worden, omdat de Total Cost of Ownership (TCoO) lager is, bijvoorbeeld omdat klanten lagere energie- of onderhoudskosten hebben of omdat het product een langere levensduur kent (new business development) Beter dan de concurrentie voldoen aan de eisen die de klant op het gebied van duurzaamheid stelt Eigen imago verbeteren om meer klanten aan te trekken (of niet te verliezen) Met name het vinden van een strategische en rendabele positionering (tweede orde) in dit veld, van schaarste en kansen, is een zoektocht. Deze voorstudie beoogt veel meer richting te geven aan die zoektocht en tegelijkertijd kansen aan te wijzen voor collectieve mogelijkheden in het kader van de MJA3-doelstelling. Namens de deelnemers aan de voorstudie kunnen we zeggen dat het de ambitie van het hightech cluster is om een veel grotere stap te maken dan 2% per jaar door: Het sluiten van de materiaalcirkel en daarmee het hergebruiken van veel meer gebruikte materialen, waardoor een energiebesparing ten opzichte van het gebruik van maagdelijke materialen mogelijk is. Het erbij betrekken van de gebruiksfase van de systemen, omdat deze fase veel meer energie kost dan de productiefase. Het sluiten van de materiaalcirkel op een duurzame energetische wijze te realiseren. Door deze maatregelen kan een totale energiereductie worden behaald van 25 PJ in 2030! Dit is twee maal zo groot als de 13,4 PJ die de bedrijven in de overige industrie zelf gebruiken! De berekening van de energiereductie is in de bijlage weergegeven. Deze ambitie kan worden samengevat tot het sluiten van de duurzame keten.

17 19 Om dit te realiseren in 2030, dient in de komende vijf jaren een aantal tools en werkwijzen ontwikkeld en geïmplementeerd te worden in de sector, waarmee inzicht wordt verkregen en barrières worden weggenomen en de Nederlandse hightechketens een strategisch voordeel behalen bij hun klanten. 2.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt een korte schets gegeven van het belang van deze sector vandaag de dag. Hoofdstuk 3 gaat over de veranderingen die allemaal op til zijn richting 2030, en wat die teweegbrengen in de keten. Hoofdstuk 4 geeft antwoord op de vraag wat de sector zou moeten doen om in 2030 vitaal en duurzaam te ondernemen. De keten wordt een cirkel, de gebruiksfase zou langer en energiezuiger moeten worden ingericht en het energieverbruik van de cirkel moet minder en duurzamer. Het hoofdstuk gaat in op de collectieve veranderingen, maar ook op de nieuwe businesskansen (tweede orde denken). In hoofdstuk 5,6 en 7 wordt een overzicht gegeven van de werkwijzen en tools die de sector nog zou willen hebben om binnen een aantal jaren veel massaler op weg te zijn naar de duurzame keten. In hoofdstuk 8 er wordt een schets gegeven van de wijze waarop een routekaart hieraan bijdraagt.

18 20

19 21 3. Situatieschets hightech industrie BelANg hightechindustrie De hightechindustrie is van zeer groot belang voor de Nederlandse economie. Het innovatieplatform onder leiding van onze premier Jan Peter Balkenende heeft in 2004 een aantal economisch zeer belangrijke clusters erkend, de zogenaamde sleutelgebieden. De hightechindustrie (benoemd als HighTechSystems, HTS) is één van de zes sleutelgebieden van Nederland en daarmee van groot belang voor de Nederlandse economie. DE OVERZICHTSFOTO Hoog Clusterkarakter Pensioenen en verzekeringen Versnellen Creatieve ind Activiteiten van de markt 100% stuwend uwen Uitbo HTS Chemie Gemengd F&F 100% verzorgend Water Ggrootte van de bol = aantal FTE s actief in het cluster Omturnen/loslaten Uitnutten Laag Zwak Clusterpositie in de markt Sterk

20 22 nieuwe mogelijkheden en positionering is volop gaande. Bedrijven staan open voor nieuwe kansen, de druk op vernieuwing is hoog. Daadwerkelijke out-of-pocket investeringen zijn nu lastiger, maar er is met name ruimte/tijd voor marktverkenningen en innovatieprojecten. e ma Bep ter er iaa k d laa e nvr aag ik bru l rge iaa He ater m 1 zam uur ik d gie bru ener ene Bep rgi erk eaa de nvr aag 3.2 Duurzaamheid anno 2009 Trias Energetica en Trias Mineralica als onderdeel van PPP De hightechsector heeft met name op het gebied van materiaal- en energiegebruik een grote impact. Vandaar dat deze twee onderwerpen centraal staan in dit rapport. Als uitgangspunt voor het denken over energie en materiaalgebruik worden de Trias Energetica en de Trias Mineralica gebruikt (figuur 2). Ge De hightechindustrie is qua aantal werkzame personen een groot cluster. Het cluster heeft bovendien hoge exportcijfers, een hoge productiewaarde en een grote toegevoegde waarde1. Gezien het exportkarakter van dit cluster (hoge exportquote naar mondiale markten) is het een zogenaamde stuwende sector voor de Nederlandse economie. De eindmarkten zijn divers en behalve grote wereldspelers behoren ook veel MKB-bedrijven tot dit cluster. Dit cluster beschouwt zich als de meest innovatieve sector van Nederland. In hoog tempo worden nieuwe en betere producten ontwikkeld, waarmee de marktpositie op de wereldmarkt verbeterd wordt. Dat gebeurt meestal in nichemarkten met een mondiaal karakter. Het is een cluster die het meest investeert in R&D en innovatie en ook de kennisdynamiek is hoog. Het cluster kent een hoge innovativiteit, clusterstructuur en marktoriëntatie, maar kan ook nog sterk verbeteren in innovatie van organisatie en marketing en samenwerking. De sterke groei van de jaren is echter in het laatste jaar tot een abrupt einde gekomen. De financiële crisis, met in haar slipstream de economische crisis, zorgt voor een afname van het aantal orders binnen de industrie. Vooral in de elektrotechnische en automotive-industrie is de vraag zeer sterk gedaald, maar ook veel andere sectoren kennen een grote vraaguitval. Echter, de eerste tekenen van herstel zijn zichtbaar. Daarnaast kenmerkt dit cluster door een sterke toekomstgerichte focus. De zoektocht naar 3 Indien nodig, gebruik fossiele brandstoffen zo efficient en schoon mogelijk Indien nodig, gebruik eindige materialen zo efficient en schoon mogelijk Trias Energetica Trias Mineralica Figuur 2: Trias Energetica en Trias Mineralica

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Ook een lange reis begint met een eerste stap (Mao Zhe Dong) PRIMA Kansenkaart 2030

Ook een lange reis begint met een eerste stap (Mao Zhe Dong) PRIMA Kansenkaart 2030 Ook een lange reis begint met een eerste stap (Mao Zhe Dong) PRIMA Kansenkaart 2030 1 Aanleiding: Megatrends 2010-2030 Bevolkingsgroei Globalisering en opkomende economieën Duurzaamheid Klimaatverandering

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Bedrijfsafval: een waardevolle grondstof Onze natuurlijke bronnen worden schaarser en duurder. Gelukkig groeit het besef dat we zuiniger

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

Voorwoord. Connecting Winners!

Voorwoord. Connecting Winners! 1 Voorwoord Connecting Winners! Rond 2003 zijn er diverse onderzoeken uitgevoerd naar de Toekomst van de Nederlandse Maakindustrie. De conclusies van deze rapporten zagen er somber uit voor toeleveranciers.

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

R&D in Roemenië: begin van het einde voor de Nederlandse technologische industrie?

R&D in Roemenië: begin van het einde voor de Nederlandse technologische industrie? R&D in Roemenië: begin van het einde voor de Nederlandse technologische industrie? Hans Pol, PBF Group B.V., Almelo 15 Oktober 2009 Even voorstellen. Hans Pol, Directeur, PBF Group B.V. Voorzitter vereniging

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014 1 Brainport Industries Towards integrated supply networks Turnhout, 27 februari 2014 John Blankendaal Managing Director Coöperatie van 85 suppliers 2 Brainport Industries richt zich primair op 5 markten

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Antwoordmodel. Case: Almijnaankopen.nl bouwt mega e-commerce distributiecentrum

Antwoordmodel. Case: Almijnaankopen.nl bouwt mega e-commerce distributiecentrum Antwoordmodel Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Het antwoordmodel dient als indicatie voor de corrector. Studiemateriaal Chaffey, D. (2011). E-business en e-commerce. Amsterdam:

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

Amsterdam, 26 augustus 2008

Amsterdam, 26 augustus 2008 Toelichting Halfjaarcijfers 2008 Amsterdam, 26 augustus 2008 Raad van Bestuur Vincent de Bok Huub van der Vrande Hoofdpunten H1 2008 Omzet met 6% gedaald naar 130,0 mln Vraag halfgeleidersegment sterk

Nadere informatie

Workshop Community Service Logistiek

Workshop Community Service Logistiek Workshop Community Service Logistiek vlm Voorjaarscongres Houten, 28 april 2010 Organisatie community Service Logistiek: Maarten Pruijmboom Jürgen Donders Programma Inleiding 13.00 13.10 Trends in service-

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Wereldwijde veranderingen vereisen nieuwe manieren van denken en doen op het gebied van wereldwijde megatrends Demografische veranderingen Globale

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT Jos Sanders & collega s, TNO MEGATRENDS & ONTWIKKELINGEN ARBEID 1. Demografie: meer en diverser 2. Economie: grilliger en globaler 3. Sociaal-cultureel:

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Intro IoT IoT en business! I-real B.V.: H2g0 Real-time

Nadere informatie

Welkom. 2014: Innovatiekracht

Welkom. 2014: Innovatiekracht Welkom 2014: Innovatiekracht 2014: innovatiekracht Doel: Ambitieuze / resultaatgerichte ondernemers Ambitieuze / resultaatgerichte ondernemers Onderwerpen verschillende invalshoeken Interactie / begeleiding

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project

Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012. PLM in de keten Overzicht en status project Wim Ottenhoff, Jan Verbeek, 4 december 2012 PLM in de keten Overzicht en status project Agenda 1. Achtergrond 2. Problematiek 3. Het project 4. Aanpak 5. De pilots 6. Conclusies 7. Actuele status 8. Vragen

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing Peter Muilwyk Waar elke euro telt 1 Managementondersteuning Advisering Training Waar elke euro telt 2 Missie InkooPManagement is gespecialiseerd

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging

Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Gefascineerd door elektronica, gedreven door uw uitdaging Altijd de goede verbinding! Kwaliteit, snelheid en flexibiliteit: uw wensen zijn ons uitgangspunt EPR Technopower is gespecialiseerd in de Engineering,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Groothandel in computers, randapparatuur en software Computergroothandels richten zich doorgaans op bedrijfsmatige afnemers. Ze leveren hardware, software en toebehoren. Ook service- en adviesdiensten

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Duurzaamheid loont! De vraag naar duurzaamheid in de bouwwereld én in het eigen huis is voor uw opdrachtgevers van steeds grotere betekenis. Met duurzame producten

Nadere informatie

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 New CPB Scenario Study Question How will we earn our daily bread in 2040? Approach Scenarios to deal with uncertainty Answer Smart people Strong

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT 5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT WAT BETEKENT DUURZAAM? Duurzaam betekent aansluiten op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie

Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie Nederlandse automotive toelevering Sterk in export, sterk in innovatie 44% van de totale export Omvang Nederlandse automotive toelevering 9,2 miljard 88% bestemd voor export Automotive-industrie mondiaal:

Nadere informatie

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN VAN AGENDEREN NAAR DOEN Terwijl u dit leest, voltrekt zich een revolutie in het zakelijk landschap. Het Nieuwe Werken (HNW) staat volop in de aandacht. En niet zonder reden:

Nadere informatie

Een deal is in onze ogen meer dan een transactie, het gaat. om wat je belooft en waar je expertise ligt. Welkom bij Transcom

Een deal is in onze ogen meer dan een transactie, het gaat. om wat je belooft en waar je expertise ligt. Welkom bij Transcom Welkom bij Transcom Voor welke uitdaging u ook te staan komt op het gebied van customer service, Transcom biedt u de mogelijkheden van een geavanceerd customer contact center, en dat voor een betaalbare

Nadere informatie

Fornature vindt van wel!

Fornature vindt van wel! Fornature vindt van wel! Fornature filosofie Over Fornature Als we met onze huidige manier van produceren en afwaarderen doorgaan, zal de voorraad ruwe materialen in de toekomst uitgeput raken. Deze schaarste

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

Software voor AGF ondernemers.

Software voor AGF ondernemers. NEOX Software voor AGF ondernemers. Uw rendement in beeld met Neddox. NEOX S O F T W A R E V O O R A G F O N E R N E M E R S Next Business Solutions Mission Statement e oorsprong van Neddox B.V. ligt in

Nadere informatie

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Eelco Smit Philips Consumer Lifestyle 29 maart 2012 Een sterke diverse industriële groep leading

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen. 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services

Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen. 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services Wat is innovatie? Innovatie is vernieuwing van iets concreets Dat kan zijn: Van

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Twee bedrijven, één team!

Twee bedrijven, één team! cableassembly Connecting solutions Wij geloven in Connecting solutions Eén of miljoenen Klanten Twee bedrijven, één team. Zo zou je 2E Interconnection en Connecting solutions is voor ons een begrip dat

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting,

LED & de integratie in slimme netwerken met diverse sensoren, bieden nieuwe kansen voor openbare verlichting, / solution partner of the at TU/e De vraag Samenhangende vraagstellingen mbt openbare verlichting: Mogelijke vervanging van 21.000 lichtmasten in de stad Strategie die breder kijkt dan energiebesparing

Nadere informatie

Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief

Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief Dr.ir. Rob Kwikkers 02-06-2004 Fontys Hogescholen 1 Inleiding SCM is samenwerken in ketens van bedrijven taakverdeling communiceren partnerschap 02-06-2004

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Even voorstellen. Clemens Huis in t veld Directeur. Niels Huismans Business Development

Even voorstellen. Clemens Huis in t veld Directeur. Niels Huismans Business Development Prepare to Connect Even voorstellen Clemens Huis in t veld Directeur Niels Huismans Business Development Hoeveel verschillende arbeidsrelaties voor externe professionals zijn er momenteel in Nederland

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling

Groene ICT en Duurzame ontwikkeling: Meters maken in het HO. 31-1-2013 Groene ICT en Duurzame ontwikkeling : Meters maken in het HO Visie ICT groeit, ongecontroleerd, in een ijzingwekkend tempo. In hetzelfde tempo groeit onze afhankelijkheid, ongecontroleerd. Dit levert een enorm spanningsveld waarvan weinig

Nadere informatie

ISO Crises! What Crises?

ISO Crises! What Crises? 30 maart 2006 ISO Crises! What Crises? kennisteam kwaliteitsmanagement Agenda 13.00 uur opening DB ISO, crises, what crises GB discussie olv DB afronding/conclusies 15.00 uur einde GB 1 Onderwerp KKT-enquête

Nadere informatie

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren Voor: Bouwlokalen Het Nieuwe Renoveren 11 oktober 2011 te Doetinchem http://www.slimrenoveren.nl

Nadere informatie

Prodware klantendag 2014 Manufacturing

Prodware klantendag 2014 Manufacturing Prodware klantendag 2014 Manufacturing Stefan Mossel Manufacturing Voorstellen 03061966 1 2 26 1239 2 Aan de slag!! We weten nu wat de toekomst brengt. Nu moeten we kijken naar wat in uw branche speelt

Nadere informatie

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Introductie van het bedrijf Uitvinder van de Heuga tapijttegel Omzet $ 1 miljard 3500 medewerkers

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN De bouw staat te boek als een weinig innovatieve, conservatieve

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Ins en outs Betrokkenheid gemeenten Gemeentelijk Afvalcongres Marc Pruijn, Directie Duurzaamheid, IenM Circulaire economie? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 3 Ministerie

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie