FOTOGRAFIE: ROBERT CWU(

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "FOTOGRAFIE: ROBERT CWU("

Transcriptie

1

2

3 TEKST: JOEL K. BOURNE, JR. FOTOGRAFIE: ROBERT CWU( m in een glaseihanol nergiepotentie van de thanol en biodiesel gemaakt van gewamn sojabonen, maar in enen alle plantmaterialen Darfo Franchlttl verrichtte dit jaar in de Indianapolis 500 een opmerkelijk wapenfeit. Niet deen ging de Schotse coureur als eerste over de streep met zijn racewagen - slank, oranje met zwart, 670 pk -, ook was hij de eerste in de geschiedenis die de vermaarde Amerikaanse autorace won op pure ethanol. Is dit uit mais gestookte brouwsel, zo helder ais jenever en met een hoog octaangehalte, in staat om op korte termijn gewone benzine te vervangen als motorbrandstof? De triomf van het oude, vertrouwde vutmmter m de Indy 500 is maar &n van de vele indicaties voor de onstuimige stormloop op biobrandstoffen, zelfverbouwdebenzineen dieselsubstituten gemaakt van gewassen als mais, sojabonen en. suikerriet. Deze duurzame brandstoffen, zeggen de voorstanders, kunnen onze zieltogende plattelandseconomie aanwakkeren, ons bevrijden van onze afhankelijkheid van het Midden-Oosten en - het grootste pluspunt - de uit de hand gelopen CO,-uitstoot temgdriigen. In tegenstelling tot het oude kooldioxide dat vrijkomt door de verbranding van fossiele brandstoffen, waardoor de thermostaat van de aarde per minuut verder de hoogte in wordt gejaagd, komt de koolstof in biobrandstoffen, die gedurende de groeitijd door planten wordt geabsorbeerd, uit de dampkring. In theorie wu de veiz branding van een tank ethanol zelfs het rijden in een raceauto CO,-neutraal maken. Inderdaad, 'in theorie'. Biobrandstoffen mals die op het moment in deverenigde Staten worden geproduceerd, zijn een zegen voor sommige boeren en grote landbouwbedrijven, maar doen weinig voor het milieu. Het verbouwen van mais vereist grote doses onkruidverdelger en stikstofkumtmest en kan meer bodemerosie veroorzaken dan welk ander gewas ook En de productie van maisethanol vereist ongeveer even- veel fossiele brandstoffen als de ethanol moet vervangen. Met de biodiesel uit sojabonen is het nauweli~k beter gesteld Deskundigen vrezen ook dat de stijgende prijzenvan beide gewassen boeren ertoe zullen brengen om zdnveertien miljoen hectare ongebruikt land om te ploegen, land dat nu nog dient ter bescherming van de bodem en de natuur. Koolstof die nu nog

4 vastzit in dat braakland, zou daardoor vrij kunnen komen. Als gevolg van de hausse is de maisprijs gestegen tot een niveau dat hoger is dan in jaren is voorgekomen, wat in Amerika heeft geleid tot de grootste aanplant sinds de Tweede Wereldoorlog. Ongeveer een vijfde van de oogst wordt tot ethanol gebrouwen. Vijf jaar geleden was dat nog niet eens een tiende. Niettemin blijft het een verleidelijk idee: gouden golven van in eigen land verbouwde energiegewassen. En misschien is het wel degelijk haalbaar. Neem nu Brazilië. Dertig jaar geleden lanceerde het land een noodplan om benzine te vervangen door ethanol uit suikerriet. Vorig jaar kon het aankondigen dat het geen olie meer hoeft te importeren, dankzij de ethanol en de stijgende olieproductie in eigen land. Investeerders, aangelokt door de roem van zakentycoons Richard Branson van Virgin Atlantic en Vinod Khosla van Sun Microsystems, omhelsden het visioen en stopten meer dan zeventig miljard dollar in duurzame-energiebedrijven. "We kunnen wel op een ongelooflijk stomme manier ethanol gaan produceren:' zegt Nathanael Greene, onderzoeker bij het Natura1 Resources Defense Council. "Maar er leiden vele wegen naar een toekomst vol ongerepte natuur, bodemkoolstof en andere veelomvattende voordelen." De crux is, zo zeggen Greene en anderen, zien uit te vinden hoe we brandstof kunnen maken uit plantaardig materiaal dat niet voor consumptie geschikt is: maisstengels, prairiegras, snelgroeiende bomen en zelfs algen. Door die benadering, gecombineerd met zuiniger vervoer en woongemeenschappen, zegt Greene, 'zou onze vraag naar benzine tegen 2050 kunnen zijn weggewerkt'. Een eeuw geleden liep Henry Fords eerste auto op alcohol; Rudolf Diesel startte de motor die zijn naam draagt met pindaolie. Maar beide uit- Robert Clark fotosdeerde eerder ook onze verhalen over Vesuvius en veenlijken. Joel Bourne schreef eerder onder meer over de wetlands van Louisiana. vinders ontdekten al snel dat licht geraffineerde aardolie veel meer energie per liter oplevert dan plantaardige brandstof en bovendien goedkoop is. Olie liet plantaardige brandstoffen al snel achter zich. Meen in perioden van schaarste, zoals tijdens de oliecrisis van 1973, grepen de Verenigde Staten en andere landen terug op ethanol, en vermengden dat met de resterende benzinevoorraad om die wat op te rekken. Pas in 2000 maakte ethanol een grote comeback, voornamelijk als toevoeging in minder vervuilende benzinemengsels. Voorstanders van ethanol wijzen erop dat de olie-industrie tientallen jaren lang heeft kunnen profiteren van hoge subsidies, inclusief miljarden dollars per jaar aan belastingvoordelen en tientallen miljarden dollars om olievelden in het Midden-Oosten te verdedigen - al vóór de oorlog in Irak. Om nog maar te zwijgen over de oncontroleerbare schade aan de gezondheid en bet milieu door vervuiling van auto's, vrachtwagens en de olie-industrie zelf. En terwijl oliesubsidies ten goede komen aan de rijkste bedrijven ter wereld, zorgen ethanolsubsidies voor een opleving van stadjes in het Amerikaanse binnenland met namen als Wahoo, Nebraska. Deze zomer, toen de zestien ethanolfabrieken in Nebraska zich in gereedheid brachten om een derde van de oogst van de staat te verwerken, lag de maisprijs tweemaal zo hoog als tevoren. Het gewas kostte even zelfs meer dan vier dollar per bushel (circa 27 kilo). Telers wreven zich reeds in de handen over de hoge winsten die ze in het vooruitzicht hadden. "Dit is het eerste jaar dat ik geen bonen meer, maar alleen mais heb gezaaid," zegt Roger Harders, terwijl hij het laatste hapje van zijn lunch in het Wigwam Café in Wahoo naar binnen werkt. Het vee, dat hij ook houdt, zal dit jaar vermoedelijk nauwelijks meer met het dure mais worden gevoed, maar voornamelijk gras voorgeschoteld krijgen. "Je komt bijna in de verleiding om het vee van de hand te doen en de mais meteen door te verkopen:'aldus Harders. Gary Rasmussen, mede-eigenaar van het lokale landbouwwerktuigenbedrijf Case-IH,

5 'Ik heb alleen nog mais gezaaid De verleiding is groot het vee van de hand te doen en de mais meteen te verkopen.' RoaER HARDERS, BOER IN NEsnmKA Goudkleurige maisheuvels op een opslagterrein in Nebraska. Vorig jaar werd deze mais nog gebruikt om melkkoeien te voeden. Dit jaar wordt er ethanol van gebrouwen. De zestien distilleerderijen van Nebraska verbruiken een derde van de oogst - en er staan er nog vijftig gepland. van december tot eind februari tien nieuwe ogstmadiines verkocht, twee keer zo veel normaal. Ook de verkoop van tractoren zit in lift. Van een computerscherm, dat op een vallende plek op de werkvloer staat opgesteld, st hij de laatste maispnjzen af. "Elke keer dat de markt omhoog Wet gaan, zie je een mooiere ekomst voor je," zegt Rasmussen. "Ethanol tuwende kracht." ausse is het moeilijk om ethanol Verenigde Staten. Het is nog eds voornamelijk een additief. Slechts 1200 nzinestations, voornamelijk in het gebied ar mais wordt verbouwd, verkopen ethanol: devorm van E85 (85 procent ethanol, 15 pro- cent benzine), dat deen in speciale motoren verbrand kan worden. In vergelijking met benzine levert ethanol 30 procent minder kilometers, maar tegen een prijs van 62 doliarcent per liter kan het concurreren met benzine van 71 doliarcent per liter. Christine Wiet&, die vroeger op een boerderij in het westen van Nebraska woonde, is technisch manager van een van de nieuwste en modernste ethanolfabrieken in het land, E3 Bio- Fuels in Mead, Nebraska, een kleine plaats met een bevolking van niet meer dan 564 zielen. Die tanks en pijpleidingen functioneren net ais eike andere grote distilleerderij - mensen brouwen immers ai eeuwenlang alcohol uit

6 graan. De mais wordt gemalen, vermengd met water en verhit; toegevoegde enzymen zetten het zetmeel om in suikers. In een gistingstank verandert het gist de suikers geleidelijk in alcohol, dat van het water wordt gescheiden door distillatie. Wat overblijft, de zogenaamde distiileergranen, wordt aan de koeien gegeven, en een deel van het afvalwater, met een hoog stikstofgehalte, wordt op de velden gespoten als meststof. Bij het proces komen ook grote hoeveelheden CO,vrij, en op dat punt begint het groene etiket van ethanol flink te verbleken. De meeste ethanolfabrieken gebruiken natuurlijk gas of, hoe langer hoe meer, kolen om de stoom op te wekken voor het distilleerproces, waardoor er naast de CO,-uitstoot van het gist ook nog fossiele brandstoffen worden uitgestoten. Voor de verbouw van mais is ook stikstofkunstmest nodig, gemaakt met aardgas, en wordt er intensief gebruikgemaakt van landbouwwerktuigen die op diesel rijden. Sommige studies naar de energiebalans van maisethanol - de hoeveelheid fossiele energie die nodig is om ethanol te produceren versus de energie die ermee kan worden opgewekt - wijzen uit dat er mei ethanol niets te winnen valt, omdat er meer koolstofuitstotende, fossiele brandstoffen voor nodig zijn dan de ethanol kan vervangen. Andere onderzoeken geven ethanol nog het voordeel van de twijfel. Maar hoe de berekening ook uitvalt, duidelijk is wel dat maisethanol geen wondermiddel is tegen het broeikaseffect. "Biobrandstoffen zijn complete nonsens. Ze leiden ons af van waar we ons mee bezig zouden moeten houden: het milieu beschermen:' zegt David Pimentel van CorneU University, een van de scherpste critici van ethanol. "Ethanol is een bedreiging, geen weldaad. Veel mensen zien het als een verspilling van tijd en geld:' Maar Wietzki en haar collega's in Mead denken daar anders over. Ze hopen dat ze de energiebalans en de milieuvoordelen van ethanol kunnen verbeteren door een gesloten systeem op te zetten - en daar komen die koeien bij kijken. Ze zijn van plan hun stoomketels te stoken met methaangas uit twee enorme bio-autoclaven van Maisethanol Bijna alle ethanol in de VS wordt gebrouwen uit gele voedermais. Snel in aantal toenemende ethanoldistilleerderijen concurreren al met vleesproducenten om de mais, waardoor de prijzen worden opgedreven. De meeste ethanol wordt verkocht als benzinetoevoeginfl = PRODUCTIE VS 18,4 miljard liter (2006) PRODUCTIEKOSTEN VS 0,21 per liter VERKOOPPRMS VS (per liter, juli 2007) Benzine Ethanol (E85) Fossiele energie die nodig is om de brandstof te maken (input) de energie in de brandstof (output) Maisethanol INPUT OUTPUT i UITSTOOT BROEIKASGASSEN ipraductle en verbruik) Benzin: Maisethanol 2 2 f l kgfliter 22% minder l 9 NATIONAL GEOGRAPHIC * OKTOBBR 1007

7 Rietethanol A- ": Suikerriet brengt 5700 tot 7600 liter ethanol per hectare 1 op, dubbel zoveel als mais. De stengel bestaat voor 20 procent uit suiker, dat wordt gefermenteerd om alcohol te maken. De rest van de stengel kan worden verbrand om de distilleerderij van relatief schone energie te voorzien. PRODUCTIE MìAZIuE 15 miljard liter (2005) WMWCTIEKOCTEN BRAZIUE e o,i 7 per liter MRKOOPPRUS BRAZIUE (per liter, juni Benzine (25% ethanol) Ethanol EMRGIEIVENWWXT Fossiele energie die nodig is om de brandstof te maken (input) de energie in de brandstof (output) voor zelfde hoeveelheid energie als een liter benzine ethanol 8 INPUT \ OUTPUT UiTSTOOT BROEIUSUASSEN (productje en vkrbruskl Benzine Suikerrietethanol kglliter 56% minder BR0NWU.S OCZi "d. EPliWORU>WlTCHINSTCTim -STATE UNNIRSITI vijftien miljoen liter die op gang worden gehouden door koeienmest van het aangrenzende weiland. Eigenlijk willen ze dus biogas gebruiken om biobrandstof te produceren. Het is gemakkelijk het vertrouwen in biobrandstoffen te verliezen als alleen naar maisethanol wordt gekeken. Veel bemoedigender is het beeld dat zich zo'n negenduizend kilometer ten zuidoosten van Mead ontvouwt. Daar staan de miljoenen automobilisten in de Braziliaanse metropool Säo Paulo dagelijks urenlang stil in het verkeer van acht rijen dik, terwijl hun motoren tevreden stationair draaien op áiwolvan de uitgestrekte suikergronden in Brazilië. Sinds de jaren twintig is ethanol als motorbrandstof al bekend in het land, maar in de jaren zeventig werd nog 75 procent van de olie ge'ïmporteerd. Toen het OPEC-olie-embargo van 1973 de economie van het land lamlegde, besloot de toenmalige dictator van Brazilie, generaal Ernesto Geisel, de olieverslawig aan te pakken.de generaal financierde en subsidieerde nieuwe ethanolfabrieken, beval het staatsoliebedrijf Petrobas om in het hele land ethanoltanks en -pompen te instalieren en bood Braziliaanse autofabrikanten belastingvoordelen voor de ontwikkeling van auto's die pure ethanol konden verbranden. Midden jaren tachtig réden bijna alle auto's die in Brazilië werden verkocht alleen op álwol. Brazilianen, dol als ze zijn op Formule-lraces, sloten de auto's in hun hart,vooral omdat puur ethanol een octaanwaarde van rond de 113 heeft. Het brandt het best bij een veel hogere compressie dan benzine, waardoor alcoholmotoren meer vermogen produceren. En het grootste voordeel was dat het aanzienlijk goedkoper was vanwege de staatssubsidies. Toch stuitte ook ethanol op hindernissen. Omdat de olieprijzen begin jaren negentig laag waren, schafte de staat de subsidies geleidelijk af, terwijl de hoge suikerprijs de suikerfabrieken, of usindh bepaald niet aanmoedigde om de brandstof te produceren. Miljoenen autornobiten die op alcohol reden, zoals Roger Guilherme, nu ingenieur bij Volkswagen-Brazil, kwamen in de kou te staan.

8 A - "Mensen zoals ik moesten wel twee uur in de rij staan wachten voor we konden tanken:' vertelt Guiiherme in zijn kantoor in de grote Volkswagenfabriek in Säo Bernardo do Campo. "Consumenten verloren hun vertrouwen in het aicoholprogramma." Tien iaar later, toen de oliepriizen weer L, omhooggingen, wilden de Brazilianen weer op alcohol overgaan, maar gezien hun vroegere ervaringen wilden ze er niet meer afhankelijk van zijn. Dus kwam Guilhermes baas met een uitdagende opdracht: zoek een goedkope manier, om een auto op beide bran&toffei te laten lopen. Guilhermes team werkte samen met ingenieurs bij Magneti Mareai, het bedrijf dat brandstofsystemen levert aanvolkswagen, om nieuwe software te schrijven voor het elektronische controleapparaat dat automatisch de lucht-brandstofverhouding en de ontsteking aanpaste aan elk mengsel van benzine en aicohol. Volkswagen introduceerde in 2003 Brazilies eerste TotalPlexvoertuig, een kleine forenzenauto die Go1 werd gedoopt: goal! Hij sloeg meteen aan en al snel volgden alle autoproducenten in Brazilie dit _J ' I I - Bijna 85 procent van de auto's die in Brazilie worden verkocht, is tegenwoordig flex: kleine, sportieve ontwerpen die langs de voortdenderende, dieseluitstotende vrachtauto's in Säo Paulo flitsen. Je kunt er zelfs een flex Transporter krijgen, het oude, vertrouwde Volkswagenbusje dat hier nog wordt gemaakt. Omdat een liter alcohol ongeveer een haive doilar kost, hebben de meeste flexauto's al jarenlang niet meer 1 op benzine gereden. Maar de ware sleutel tot de ethanolhausse in Brazilië is niet motortechnologie, maar suiker- 1 riet. Het zoete, snelgroeiende tropische gras is al sinds d? zestiende Ceu~i cc11 hcl~~i~riik~s~«rtprudii~t. 111 tcgciisrelliiig tot mais, \\.aariii het rctrnc~.l in de korrel niet dure r.nl!.inr.n iiioet \void?n aicebroken rot suikers vuur het k.tn \ii)r-. den gegist, bestaat de hele stengel al voor 20 procent uit suiker - en begint het gistingsproces al haast op het moment dat de stengel is afgesneden. Suikerriet brengt 5700 tot 7600 liter ethanol 62 NATIONAL GEOGRAPHIC OKTOBER 2007

9 'Het productieproces van "schone" alcohol is heel smerig, vooral het aibranden van de rietvelden en de uitbuiting van de arbeiders.' MARCEW PeDRoso QOULART. OPINBAAR AANKUQER IN säo PAULO Zwart van het roet probeert een rietsnijder tien ton per dag te oogsten (tegen 185 euro per week), in een veld dat voor zijn gemak is platgebrand. Oogstmachines vervangen spieren en vuur in Braziliës sugar belt, die binnen tien jaar waarschijnlijktwee keer zoveel grond zal beslaan.

10 'Wij zijn geobsedeerd door zuinigheid,' zegt fabrieksdirecteur Agenor Cunha Pavan. Zelfs de vrachtwagens die het suikerriet vervoeren en de landbouwmachines lopen op ethanol. Usina Säo Martinho, bij Pradópolis in Brazilië, is een van de grootste ethanolraffinaderijen ter wereld en produceert jaarlijks driehonderd miljoen liter, zonder fossiele brandstoffen of netstroom teverbruiken. Om warmte en elektra op te wekken, verbrandt de fabriek suikerrietafval. op per hectare, meer dan twee keer zoveel als mais. Usina Säo Martinho, een van de grootste suikerfabrieken en ethanoldiitilleerderijen ter wereld, bevindt zich in het hart van de 'smaragdgroene woestijn', de bijnaam die een columnist uit SXo Paulo aan Braziliës belangrijkste suikerrietgebied in de centraal gelegen staat Säo Paulo heeft gegeven. De golvende velden zijn u> ver als het oog reikt bekleed met riet. Elk jaar verandert de mammoetfabriek zeven miljoen ton riet in driehonderd miljoen liter ethanol voor Braziliaanse auto's en vijnionderdduizend ton suiker dat voornamelijk is bestemd voor Saudi-Arabie. Om te voldoen aan de stijgende vraag naar ethanol, zowel in de Verenigde Staten als elders, bouwt het bedrijf een fabriek met een capaciteit van drie miljoen ton - aiieen voor ethanol - in de zich snel uitbreidende suikerrietvelden in de staat Goiás. Boeren in de smaragdgroene woestijn kunnen zeven oogsten binnenhalen voor ze hun velden opnieuw moeten beplanten, en de distilleerderijen recyclen hun afvalwater tot kunstmest. Evenals de meeste Braziliaanse usina's gebruikt Sáo Martinho geen fossiele brandstoffen of dektriciteit van het net; om warmte en stroom op te wekken, verbranden ze suikerrietafval, dat bagasse heet, waardoor er een klein surplus aan energie ontstaat. Zelfs de vrachtwagens en de 66 NATIONAL GEOOBAPHIC OKTOBBR 1007

11 landbouwmachines lopen op een mengsel van diesel en ethanol, en het meest gebruikte sproeivliegtuigje, de zogenaamde Ipanema, is het eerste vliegtuig dat op pure alcohol vliegt. "Wij zijn geobsedeerd door zuinigheid:' zegt de directeur van de fabriek, Agenor Cunha Pavan. Terwijl bij maisethanol de verhouding tussen de hoeveelheid energie die je erin stopt en de hoeveelheid die je eruit haalt rond het breakevenpoint schommelt, 'halen wij uit één enkele eenheid fossiele brandstoffen acht eenheden ethanol: zegt Isaias Macedo, een van Braziliës belangrijkste onderzoekers op dit vakgebied. Vandaar dat de productie en de verbranding van suikerrietethanol ergens tussen de 55 en 90 procent minder CO, genereren dan die van benzine. En het kan allemaal nog efficiënter, voorziet Macedo. Maar zelfs suikerriet kent zijn problemen. Bijna al het suikerriet van Säo Martinho wordt met machines geoogst, maar het meeste Braziliaanse riet wordt met de hand gesneden; het werk wordt goed betaald, maar is heet, vuil en slopend. Elk jaar sterven er arbeiders van de uitputting, zeggen vakbondsleiders. En om slangen te doden en ervoor te zorgen dat het riet makkelijker met de hand kan worden gesneden, worden de velden meestal afgebrand voor de oogst, waardoor er roet in de lucht komt te hangen en er methaan en lachgas vrijkomen, twee gevaarlijke broeikasgassen. De uitbreiding van de suikerrietvelden in Brazilië - die in de komende tien jaar bijna het dubbele gebied moeten gaan beslaan - kan ook bijdragen aan ontbossing. Suiker vervangt de veefokkerij in bestaande landbouwgebieden, waardoor de veehoeders zich mogelijk eerder genoodzaakt voelen hun bedrijf te verplaatsen naar dieper unontgonnen gebieden, zoals de Amazone en de biologisch diverse savannes, ofwel de cerrado. "Alcohol wordt nu gezien als een'schone' brandstof, maar het productieproces is heel smerig," zegt Marcelo Pedroso Goulart, openbaar aanklager in Sáo Paulo. "Vooral het afbranden van de rietvelden en de uitbuiting van de arbeiders." Elke biobrandstof verbruikt gewassen die ook de hongerige wereldbevolking hadden kunnen voeden. Een recent VN-rapport concludeert dat de potentiële voordelen van biobrandstoffen weliswaar groot zijn, maar dat de hausse de zekerheid van voldoende voedsel in gevaar kan brengen en de voedselprijzen kan opdrijven. Geen wenselijke ontwikkeling in een wereld waarin dagelijks al mensen, van wie de meesten jonger zijn dan 5 jaar, sterven van de honger. De vraag naar zowel brandstof als voedsel zal tegen het midden van deze eeuw waarschijnlijk meer dan verdubheld zijn en veel wetenschappers vrezen dat in de komende decennia de klimaatsverandering de landbouwproductiviteit zal ondermijnen. De enige manier om gebruik te maken van de voordelen van biobrandstoffen zonder de voedselvoorraad aan te tasten, is om voedsel uit het hele proces te lichten. Maiskorrels en suikerrietsap zijn de traditionele bronnen van ethanol, maar dat is ook te maken uit stengels, bladeren en zelfs zaagsel - bijproducten van de planten die normaal gesproken worden gedumpt, verbrand of ondergeploegd. Die materialen bestaan voor het grootste deel uit cellulose, de harde ketenen van suikermolecnlen waaruit de wanden van de plantencellen bestaan. Als je die ketenen verbreekt en de suikers laat gisten, dan kan dat een hoorn des overvloeds aan biobrandstoffen opleveren, zonder dat het de voedseloogst in gevaar brengt. Biobrandstof-idealisten zien een opleving van diepwortelende, vaste prairiegrassen voor zich, zoals vingergras en veenreukgras, die koolstof in de bodem vastleggen, een habitat voor wilde dieren bieden en bodemerosie tegengaan - en een schat aan brandstof opleveren. Het principe achter ethanol uit cellulose is simpel. Het is een stuk ingewikkelder het tegen dezelfde prijs als benzine te kunnen aanbieden. Tot nu toe zijn er in de Verenigde Staten nog maar een paar proeffabrieken die ethanol uit cellulose maken. De kleine installatie in het National Renewable Energy Lab (NREL) in Colorado is het langst in gebruik. Daar kan een ton biomassa -versnipperde maisstengels, vingergras, hout - in ongeveer een week worden omgezet in 265 liter BIOBRANDSTOF 67

12 ethanol. Net als cellulose en hemicellulose bevatten deze materialen allemaal een substantie die lignine heet. Lignine verbidt de ceuulosemoleculen en geeft planten de kracht om rechtop te blijven staan en de zonnestralen op te vangen. Het kleverige lignine maakt het ook moeilijker om plantmateriaal af te breken, wals de pulp- en papierindustrie heel goed weet. "Volgens een oude grap kun je lignine overal voor gebruiken,'' zegt Andy Aden, een onderzoeker van het ethanolproject,"behalve om rijk te worden." Om de cellulosemoleculen vrij te krijgen uit het lignine worden de materialen vaak voorbehandeld met hitte en zuur. Dan worden ze vermengd met hightech enzymen om de cellulose af te breken in suikers. De aldus verkregen donkerbruine brij, die een zoetige, stroopachtige geur heeft, wordt in gistingstanks geleid waar bacteriën of gist aan het werkgaan om de alcohol te maken. Het huidige proces verandert slechts 45 procent van de energie binnen de biomassa in alcohol, terwijl bij olierafñnage 85 procent van de energie aan de ruwe olie wordt onttrokken. Dat zal dus efficiënter moeten worden wil cellulose-ethanol kunnen concurreren met benzine. Onderzoekers speuren naar betere celluloseatbrekers. E h mogelijkheid: genetisch gemodificeerde microben en enzymen uit de darmen van termieten - de ceiiulose-energiefabrieken van de natuur. Dit proces lijkt hoe dan ook grote mogelijkheden te bieden. De exploitatie van cellulose in maisplanten, in plaats van alleen de korrels, kan de opbrengst van ethanol uit mais verdubbelen; vingergras kan evenveel ethanol per hectare opbrengen als suikerriet. Er bestaat geen wonderbaarlijk brandstofgewas dat onze energiezorgen kan oplossen zonder het milieu schade toe te brengen, zegt bijna iedere wetenschapper die zich over de zaak heeft gebogen. Wat volgens de meesten nog het beste zou voldoen, zijn: algen. Algen groeien in afvalwater, zelfs in zeewater, en hebben weinig meer nodig om te gedijen dan zonlicht en CO,. Een tiental beginnende bedrijven probeert de slijmerige eencelligen in brandstof te veranderen. Biodiesel Het kost minder energie om van plantenolie biodiesel te maken dan van mais ethanol; nadelen zijn de Iage - o~brenast. - en de hoae - kosten. Duitsland, de groot. ste biodieselproducent, gebruikt koolzaadolie; Amerikaanse biodiesel is afkomstig van sojabonen (rechts). i PRODUCTIE DUITSLAND (uit koolzaad) 1.9 miljard liter (2005) VERKOOPPRIJS DUrrsLAND (per liter, juni Diesel Biodiesel f i e Ie 1.33 i ENERGIE.EVENWICHT Fossiele energie die nodig is om de brandstof te maken (input) de energie in de brandstof (output) INPLÏ 1,31 ~oor zeifde hoeveelheid energie als een liter benzine / Biodiesel OUTPUT i UITSTOOT BROEIKASGASSEN {produmie en verbruik) kglliter Diesel Biodiesel,, 68% minder eronnin. US. DOC U.S. WA; WORWATCH INSTITLT \

13

14 moest GreenFuel, vanwege stijgende kosten en technische problemen, de Redhawk-bioreactor tijdelijk stilleggen.), ;.;,;!...,,..,.:..z,~..-,.;,.:i.. t...,.. ";,,..:.:,!,~b%~fj.,.. >-"9.. j,..c :.,.., r.:r, Harde cijfers -aanvoer, efficiëntie en, het allerbelangrijkst, de prijs aan de pomp - zulien de toekomst van ethanol en biodiesel bepalen. Maar voorlopig hebben groene brandstoffen nog iets ontegenzeggelijk romantisch. In de garage van zijn kantorencomplex in het centrum van Phoenix, in Arizona, loopt Ray Hobbs, een ingenieur bij AF'S die leiding geeft aan het brandstofinitiatief, langs een kleine vloot elektrische en hybride auto's. Er staat zelfs een bus die op waterstof rijdt. Hij klimt in een grote Ford-bus die op diesel loopt en draait het sleuteltje om. De uitlaat, wat vreemd is bij een dieselauto, is onzichtbaar, en je ruikt maar heel licht een dieselgeur die afkomstig is van de algen-biodiesel gemaakt in de Redhawk-proefinstallatie. Door de plantenolie wordt dat irritante dieselgeratel ookenigszins gedempt "Ik stel me bij dit soort dingen altijd voor dat ik in een kano op de rivier zit," zegt Hobbs. "Wil ik stroomopwaarts peddelen of wil ik me laten meevoeren met de stroom? Algen gaan stroomafwaarts, met de stroom mee. Er bestaan natuurlijke processen die al voor ons zijn verbeterd, die zich hebben ontwikkeld. Die processen kunnen we sneller en zuiniger maken. En nu is het moment om dat et doen." Hobbs zegt dat hij tientallen telefoontjes van energiebedrijven heeft gekregen die zelf een algenfabriek willen bouwen om uitstoot te zuiveren en te voldoen aan hun mandaat van duurzame brandstof. De iokroe~ van danten- - brandstof lijkt zelfs hoorbaar te zin op de peeo. leumrijke zandgronden van het Midden-Oosten, waar de Verenigde Arabische Emiraten een 250 miljoen dollar kostend duurzame-energieinitiatief hebben gelanceerd waar ook biobrandstoffen onder vallen. Beseffen de sjeiks dat het olietijdperk niet eeuwig zal duren? k Biobrandstoffen zijn geen schoon alternatief voor fossiele brandstoffen. Bent u het eens of oneens met deze stelling? Ga naar nationalgmgraphic.ni of be.

15 'Wil dit werken, dan moet het goedkoper zijn dan petroleumdiesel. Als we ook maar één cent boven de prijs van diesel zitten, dan is het bekeken.' MARCUS OAv. BREE WEL S Deze zakken met aigen naast de energiecenrrale Redhawk bij Phoenix (Arizonal wekken hoge verwachtingen. Het snelgroeiende, groene schuim, dat wordt gevoed door de uitstoot van de centrale, zou CO, kunnen opnemen, terwijl het jaarlijks liter biodiesel per hectare produceeit. 0

16 Olie op l-:.uur allerhande koekjes, chocolade, frituurvet, ijs,- : epen chips. De cosmetische indus-, '; palmolie irzeepen shampoo. Het,', ar het een belangrijk ingrediënt is voor producenten van palmolie, samen leveren zij m'n

17 85 procent van de wereldproductie. Tot 1990 leverde dit weinig problemen op, maar door de vele gebruiksmogelijkheden en de lage prijs is de De oliepalm werd IN vraag in een stroomversneiiing geraakt Voord de door Nederlanders vanuit West- energieinhoud van brandstoffen voor transportdoeleinden afkomstig is uit duurzame bronnen. Palmolie is een van de producten die daarin een rol kunnen spelen. i WERELDPRODUCTIE vraag naar palmolie als energiebron neemt snel toe. Sids 1990 is de productie van palmolie ruim verdubbeld en steeg het vprbouwde oppervlak van bijna veertigduizend naar ruim negentigdui- zend vierkante kilometer - voornamelijk tropisch regenwoud. Vaak zijn deze bossen van groot belang voor de lokale bevolking, die niet zelden onder dwang wordt onteigend. Met het rooien van het woud gaat veel leefruimte verloren voor vaak toch al bedreigde dieren, zoals de orang-oetang. Op een plantage blijft slechts een klein percentage over van de biodiversiteit van het oorspronkelijke regenwoud. Daar- naast worden ook op grote schaal wetlands 37,3 miljoen ton (2006/07) drooggelegd voor palmplantages. Door oxidatie OPBRENGST PER HECTARE (ton) van het drooggelegde veen en door veen- en bospalmolie 4,01 branden komen enorme hoeveelheden CO, in de (inciusiei painipitoiis~ atmosfeer terecht. Volgens een onderzoek door Wedands International en het ingenieursbureau Delft Hydraulics is dit het geval bij honderddui- i EUROPESE MARKTPRWS (per ton. juli ~ODUCTIE PUNTAARDIGE OLIEN miljoen ton ( ) C O Olijf IIROMIEWIRU-RIWIXU~ ~ ~ T * T E ~ ~ ~ s ", ~ ~ \ ~ R E U L T U R E NMASZ UNCS~XIHUV*N -LT.U>RBW zend van de vierkante kilometer wetlands in Indonesië. Hierdoor staat het land derde op de wereldranglijst van CO,uitstoot, duect na China en de Verenigde Staten. Palmolie kan een rol spelen bij de productie van 'groene energie', maar vaak wordt deze bio- brandstof niet duurzaam geproduceerd.voor de Nederlandse energieleverancier Essent was dit reden om - mede na acties van de milieubeweging - de inkoop van palmolie voor de productie van groene stroom tijdelijk op te schorten. Ook de Nederlandse overheid is b&rgd en I liet daarom door de commissie-cramer (inmid- Zonnebloem dels milieuminister) een rapport opstellen 5 Pinda waarin criteria worden geformuleerd voor de 88 Katoenzaad productie van biobrandstoffen. Daarin spelen ""lmpit naast technische eisen ook milieu, biodiversiteit EI COCOS en sociale factoren een rol, want, w stelt de commissie: "De kansen voor nieuwe bedrijvigheid in biomassa mogen niet ten koste gaan van andere belangrijke waarden voor natuur, milieu en maatschappij." O PALMOLIE 75

Ecotanken quiz antwoorden

Ecotanken quiz antwoorden Ecotanken quiz antwoorden 1. Waarom laten we, steeds vaker, auto s rijden op alternatieve brandstoffen. A: De minerale (fossiele) stoffen raken op B: Slecht voor het milieu Uitleg vraag 1 Alle stoffen

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

De voorstelling Het verhaal Het programma Meer informatie

De voorstelling Het verhaal Het programma Meer informatie Ecotanken Lesbrief De voorstelling De voorstelling van 25 minuten kan in een speellokaal voor 4 klassen worden gespeeld en is een combinatie van theater en film. Het decor stelt een oude auto voor die

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Experts maken zich zorgen over stijgende olieprijzen

Experts maken zich zorgen over stijgende olieprijzen Page 1 of 5 algemeen Experts maken zich zorgen over stijgende olieprijzen Felix De Feijter 29-10-2007 Pag. 17 Hoelang zal er nog olie zijn? De olieprijs boekt records. Eind vorige week stegen in New York

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

Hypothese. CATCHBIO Plantaardige brandstof in aantocht. WISKUNDE EN INFORMATICA Gereedschap van CWI. ARCHEOLOGIE Het verhaal achter de vondsten

Hypothese. CATCHBIO Plantaardige brandstof in aantocht. WISKUNDE EN INFORMATICA Gereedschap van CWI. ARCHEOLOGIE Het verhaal achter de vondsten Hypothese NWO-blad voor de wetenschap december 2007 Nummer 5 Jaargang 14 WISKUNDE EN INFORMATICA Gereedschap van CWI ARCHEOLOGIE Het verhaal achter de vondsten CATCHBIO Plantaardige brandstof in aantocht

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt d.m.v. drukwerk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam!

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Noord-Nederland is een prachtig deel van Nederland. Prachtig vanwege de natuur, de mentaliteit van de mensen en de ruimte. Een plek waar duurzaamheid steeds meer ruimte

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De toenemende energievraag in de wereld, de uitputting en ongelijke verdeling van fossiele brandstoffen en de gevaren van klimaatverandering vormen de drijvende kracht achter de ontwikkeling

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam

DurzClftl e 9nformatiecentr lam Du"rzClftl e 9nformatiecentr lam ~ 0900-9892 Biomassa is een nieuwe brandstof die meer en meer in de belangstelling komt te staan. Het is een milieuvriendelijke en -in principe- onuitputtelijke brandstof.

Nadere informatie

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Wie zijn wij? Wat willen wij? 1 Het fundament, de basis van ons project, waarom willen wij de Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie

Nadere informatie

Ecohuis Antwerpen A2 & PPO. 24 Oktober 2006 Jan Bekaert

Ecohuis Antwerpen A2 & PPO. 24 Oktober 2006 Jan Bekaert Ecohuis Antwerpen A2 & PPO 24 Oktober 2006 Jan Bekaert Pure Planten Olie (PPO) als brandstof in dieselmotoren Dieselmotor: eigenschappen Voordelen van een dieselmotor Hoog rendement: 35% (benzine: 25%)

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

Het klimaat centraal

Het klimaat centraal Het klimaat centraal Inhoud Voorwoord, Leif Johansson Duurzame brandstoffen een overzicht Zeven alternatieven met verschillende vereisten Impact op het klimaat Energie-efficiëntie Efficiënt benutten van

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Brochure EnergieRijk. Voor meer informatie: ACRRES Rommie van der Weide Email: rommie.vanderweide@wur.nl Tel: 0320 291631 www.acrres.

Brochure EnergieRijk. Voor meer informatie: ACRRES Rommie van der Weide Email: rommie.vanderweide@wur.nl Tel: 0320 291631 www.acrres. Co-vergisting Optimaal gebruik van alle reststromen Bio-ethanol De eerste bioethanol op boerderijschaal Algen De energiebron van de toekomst Zonneweide Praktijktest van zonnepanelen en opstellingen Brochure

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water. 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015. ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Opdrachtgever: Directie HKV lijn in water 3.A.1 CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder Titel: CO 2 -emissie inventaris eerste helft 2015 Auteurs: R. Hurkmans

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. wiskunde A1,2. tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.30 uur wiskunde A1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Het Biobrandstoffen Poster Project Ontwikkeld door dr. T. Klop Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk delen 3.0 Nederland

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2030

Staatsolie Visie 2030 Staatsolie Visie 2030 In de Staatsolie Visie staat wat ons bedrijf in het jaar 2030 bereikt wil hebben. Wij werken daar voortdurend aan. Onze blik is op de toekomst gericht. Zo willen wij dat Suriname

Nadere informatie

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas 1--1 Ongeveer 7 deelnemende organisaties Promotie van optimale benutting van biomassa Kennisoverdracht door workshops, excursies, nieuwsbrief en artikelen in vakbladen Vergelijking opties voor benutting

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE

VOORSTEL VAN RESOLUTIE Zitting 2007-2008 11 juni 2008 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer John Vrancken, de dames Marleen Van den Eynde en Agnes Bruyninckx en de heren Frank Creyelman, Roland Van Goethem en Johan Deckmyn betreffende

Nadere informatie

Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even

Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even Ethanol aan de pomp: wacht nog maar even In februari van dit jaar zorgde een plotselinge sprong in de prijs van tortilla s en taco s voor een storm van protest onder Mexicanen. De prijzen stegen 200% in

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

DE KLIMAATNOOT IN MALI

DE KLIMAATNOOT IN MALI DE KLIMAATNOOT IN MALI Valmont s duurzaamheids project i.s.m. Stichting Trees for Travel Duurzaamheid staat al meer dan 26 jaar bij Valmont centraal. Na het laten uitvoeren van een LCA (Levenscyclus Analyse)

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN BIOFUELS: ZIN EN ONZIN KIVI NIRIA 2010 F. Goudriaan and J.E. Naber (BIOFUEL BV) 1 HTU 2005 ONZIN: ONZIN: STOPPEN MET BIOBRANDSTOFFEN Vragen van het lid De Mos (PVV) aan de minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Hier vind je de volgende informatie: 1. Ontstaan van de auto 2. Brandstof auto s en de toekomst 3. Elektriciteit 4. Elektrische auto s 5. Kosten elektrische auto

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie