De Groene Amsterdammer Woensdag 23 oktober 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Groene Amsterdammer Woensdag 23 oktober 2013"

Transcriptie

1 De Groene Amsterdammer Woensdag 23 oktober 2013 Reconstructie: hoe de SER een onmogelijk akkoord sloot De herontdekking van de polder De totstandkoming van het energieakkoord hing deze zomer aan een zijden draadje. De onderhandelaars scheerden langs de rand van de afgrond, met Shell manoeuvrerend op de achtergrond. Boeman Henk Kamp ontpopte zich als reddende engel. Een reconstructie uit de achterkamers. door Jelmer Mommers, Belia Heilbron, Thomas Muntz & Huib de Zeeuw Aan het einde van een lange, hoge gang in het ministerie van Economische Zaken, vlak bij de werkkamer van de minister, ligt een zaal die zijn bijnaam ontleent aan de gestoffeerde panelen aan de muren: de blauwe zaal. Op vrijdag 28 juni, om half 9 s ochtends, verzamelt zich hier een groep onderhandelaars, negen man, onder wie minister Henk Kamp van Economische Zaken, Bernard Wientjes, voorzitter van de werkgeversvereniging vno-ncw, en Wiebe Draijer, voorzitter van het voornaamste Nederlandse polderinstituut, de Sociaal-Economische Raad (ser). Ze passeren een serie bronzen beelden in de gang, gaan door een antechambre met kersenhouten wanden en nemen plaats aan de ringvormige overlegtafel. Draijer is goedgemutst. Onder zijn leiding wordt al een half jaar gepraat over een energieakkoord, een poging van bedrijfsleven, milieubeweging en overheid om overeenstemming te bereiken over het energiebeleid voor de komende tien jaar. Het is een uniek polderproces geweest: nog nooit waren zoveel verschillende partijen betrokken en nog nooit was de milieubeweging zo n serieuze machtsfactor. Talloze hobbels zijn er genomen en overeenstemming over de grote lijnen meer windmolens, sluiting van oude kolencentrales, investeringen in energiebesparing is eindelijk in zicht. Als de minister nu meewerkt en met financiering over de brug komt, kan het akkoord er volgende week liggen.

2 Dan neemt EZ-minister Kamp het woord. Binnen een paar minuten helpt hij de aanwezigen uit de droom: hij veegt alle cruciale plannen van tafel. De onderhandelaars luisteren stomverbaasd naar zijn standpunten; dit hadden ze niet zien aankomen. Het Nederlandse antwoord op klimaatverandering lijkt verder weg dan ooit. Ik denk dat we ons moeten afvragen of we nu nog tot een akkoord kunnen komen, zegt Wiebe Draijer vlak voordat hij de vergadering schorst. September In een oude werkplaats tegenover paleis Soestdijk, nu een creatieve ruimte, komen veertig mensen bij elkaar. Er zijn vertegenwoordigers van de overheid, de milieubeweging en het bedrijfsleven. Collectieve irritatie heeft ze bij elkaar gebracht. Nederland, vinden de aanwezigen, vaart een zwabberkoers als het gaat om de verduurzaming van de energiehuishouding. In de afgelopen tien jaar zijn er drie verschillende subsidiestelsels voor groene energie versleten. Bedrijven kunnen niet met zekerheid investeren, duurzame initiatieven komen moeizaam van de grond en de overheid wordt continu bestookt door belangengroepen die het beleid willen beïnvloeden. Niemand gelooft nog dat Nederland het Europese doel van veertien procent duurzame energieproductie in 2020 zal halen. Initiatiefnemer van de bijeenkomst is Nederland Krijgt Nieuwe Energie (nkne), een organisatie die is opgericht om de transitie naar schone, betaalbare en betrouwbare energie te versnellen. Boegbeelden zijn zkh prins Carlos de Bourbon de Parme zoon van prinses Irene en net als zijn moeder geëngageerd natuurliefhebber en Marco Witschge, een maatschappelijk verantwoord ondernemer met goede contacten in de politiek en een vurige wens om verandering teweeg te brengen. Het tweetal probeert al sinds 2010 sleutelspelers in de energiesector dichter bij elkaar te brengen. Ze hebben duurzame voorlopers en politieke mastodonten bijeengebracht. Herman Wijffels en Ed Nijpels houden een toespraak. De ontmoeting in Soestdijk markeert een ommekeer, en niet alleen omdat alle relevante partijen in de energiewereld samen biologische broodjes eten. Het idee van een Nationaal Energietransitie Akkoord komt voor het eerst ter sprake. De achterliggende gedachte: laten we, in de beste traditie van de overlegeconomie, proberen de tegengestelde belangen op één lijn te krijgen. Niet via vrijblijvende convenanten of via overheidsingrepen, maar door middel van onderhandelingen tussen de betrokkenen zelf.

3 Het voorstel verspreidt zich als een lopend vuur. Je zag dat allerlei mensen in beweging kwamen, zegt Tjerk Wagenaar, directeur van de invloedrijke Stichting Natuur Milieu. Want iedereen was het erover eens dat er iets moest gebeuren en dat de politiek de antwoorden niet had. Een energieakkoord is echter tijdens Rutte I, met de pvv als gedoogpartner, in politiek Den Haag onbespreekbaar. Het is de tijd van polarisatie, niet van polderen. Maar het kabinet is nog niet gevallen of de milieuorganisaties grijpen hun kans. Marco Witschge van nkne spreekt met d66-partijgenoot en op dat moment vertrekkend ser-voorzitter Alexander Rinnooy Kan. Die regelt een kennismaking met zijn opvolger, Wiebe Draijer. Korte tijd later scharen de politieke partijen zich achter het energieakkoord. De sector, die al tien jaar met zichzelf in de clinch ligt omdat gevestigde belangen en vernieuwers met elkaar botsen, mag het nu zelf oplossen. Daarmee staat de polder voor een ongekende uitdaging. Op het terrein van duurzaamheid van onze energievoorziening blijven we achter. We moeten een inhaalslag ensceneren die uiteindelijk leidt tot een concurrentievoordeel voor het bedrijfsleven. In zijn aanvaardingsspeech als ser-voorzitter maakt Wiebe Draijer zijn bedoelingen direct duidelijk. Met een succesvol energieakkoord kan hij laten zien dat zijn geplaagde polderclub toch wel wat kan presteren. Draijer, een lange man met blond haar, een bescheiden en tegelijk zelfverzekerde blik en een ontwapenende vriendelijkheid, zei ooit in een interview over zichzelf dat hij in principe alle problemen kan oplossen. De oud-mckinsey-partner gaat voortvarend aan de slag. Als Diederik Samsom (pvda) en Mark Rutte (vvd) in september het regeerakkoord presenteren, zijn de belangrijkste partijen milieubeweging, werkgevers en overheid bij de ser al in gesprek over het energieakkoord. Ze spreken een mediacode af: niemand mag iets zeggen over de inhoud van de gesprekken, en alleen de ser communiceert over het proces. De kaders uit het regeerakkoord zijn leidend: zestien procent duurzame energieopwekking in 2020, twee procent boven de Europese doelstelling, en dat mag geen extra geld kosten boven op de drie miljard euro subsidie voor groene energie die jaarlijks wordt opgehoest door burgers en bedrijven. Het akkoord moet er in de zomer liggen. Ron Wit, hoofd van de afdeling energie van Stichting Natuur Milieu en een van de invloedrijkste groene lobbyisten van het land, trekt tijdens de vooronderhandelingen in november 2012 het initiatief naar zich toe. Wit, die een permanente scherpte uitstraalt, alsof hij op ieder moment klaar is om een examen af te leggen of een marathon te rennen, wil zo veel mogelijk groene posities aan de onderhandeltafel van de ser. Het levert hem een eerste clash op met vno-ncw. Je zag ze constant manoeuvreren om zo veel mogelijk nieuwe gesprekspartners buiten boord te houden, herinnert Wit zich in een achtergrondgesprek. vno laat zich erop voorstaan het hele bedrijfsleven te vertegenwoordigen, en wil daarom niet dat De Groene Zaak, een alternatieve werkgeversvereniging voor groene bedrijven, aan tafel komt. Maar door de harde lijn van Wit en door de vernieuwingsdrift van Draijer, die juist meer organisaties bij het proces wil betrekken, moet vno uiteindelijk accepteren dat niet alleen Natuur Milieu en De Groene Zaak gaan meepraten, maar ook Greenpeace, Milieudefensie en De Duurzame Energiekoepel (duurzame energiebedrijven). In totaal schuiven bijna tachtig onderhandelaars aan, verdeeld over vier overlegtafels met elk hun eigen onderwerpen en doelstellingen, een tafelvoorzitter en een secretariaat. Bijna alles wat met energie te maken heeft komt ter sprake: van de verduurzaming van transport tot de isolatie van huizen, van lokale energieopwekking tot investeringen in clean tech.

4 Begin 2013 gaan de gesprekken van start. Gedurende de onderhandelingen houden wij continu contact met de betrokkenen in een poging de ondoorgrondelijke polder eens goed te belichten. Hoe functioneert het poldermodel als het onderwerp zo complex en veelomvattend is? Hoe gaat het in de praktijk? Het proces is nu naar de andere kant van de maan, zegt - Draijer in maart in een achtergrondgesprek op zijn kamer bij de ser. De onderhandelaars aan tafel moeten er nu uitkomen. Of het gaat lukken is de vraag, dat is echt spannend. Maar we zijn ons er met z n allen van bewust dat we een modderfiguur slaan op het gebied van duurzaamheid, en dat kunnen we nu aanpakken. Ab van der Touw is een erudiet man met netjes gekamd grijs haar en een groot historisch bewustzijn. De van origine historicus en classicus is bij Siemens Nederland opgeklommen tot ceo en aficionado van de Nederlandse polder. Hij wordt voorzitter van tafel 2, waaraan besluiten moeten vallen over energiebesparing in de industrie en de grootschalige productie van zestien procent duurzame energie in Om dit percentage te halen moeten enorme stappen worden gezet, in 2012 stond de teller pas op 4,4 procent. Naast kleinschalige productie met bijvoorbeeld zonnepanelen zijn een paar grote werkpaarden nodig om voldoende groene stroom op te wekken: windenergie en de bijstook van biomassa zoals houtsnippers in kolencentrales. Aangezien er al in 2012 duidelijke afspraken over windmolens op land zijn gemaakt, spitst de strijd aan tafel 2 zich toe op het bouwen van windparken op zee en de bijstook van biomassa. De partijen staan lijnrecht tegenover elkaar: vno en Economische Zaken willen veel biomassa bijstoken en weinig wind op zee, want dat is nog erg duur. De groene belangen aan tafel willen het precies andersom: volgens hen levert wind op zee meer economische en milieuvoordelen op dan biomassabijstook en is het op termijn ook goedkoper. Wanneer de partijen aan deze belangrijke tafel 2 het eens worden, dan pas behoort het energieakkoord tot de mogelijkheden. De groene coalitie heeft directe lijntjes bij EZ, bij politieke partijen, bij VNO én bij de achterban van VNO Als hij de groep van twintig onderhandelaars voor het eerst tegenover zich heeft, in februari 2013, opent Van der Touw daarom met een peptalk. Ik wil van u weten wat uw persoonlijke drive is om hier een succes van te maken, zegt hij tegen de onderhandelaars. Als ik zelf naar huis ga in juli en mijn kinderen onder ogen kom, heb ik twee mogelijkheden. Of ik moet zeggen I screwed up, het is mislukt. Of ik zeg: we zijn erin geslaagd een akkoord te sluiten met perspectief op de lange termijn, en daar heb ik mijn bijdrage aan kunnen leveren. Dat eerste gaat mij niet overkomen. Een van de onderhandelaars is Frits de Groot, teammanager op onder meer het dossier energie bij vno. De Groot is een goedlachse man met een schalkse blik en een licht Haags accent. Hij werkt al ruim vijftien jaar voor de werkgeversvereniging en straalt de rust uit van iemand die zich nooit op de kast laat jagen. De Groot gaat de dagelijkse onderhandelingen doen en vertolkt aan tafel 2 de vno-standpunten die hij bepaalt in overleg met onder anderen Cees Oudshoorn (directeur beleid) en Bernard Wientjes (voorzitter). Wientjes, Oudshoorn en De Groot krijgen hun mandaat weer van de bedrijven die lid zijn van vno de werkgeversvereniging werkt als een getrapte raket.

5 Aan tafel 2 pleit vno vooral voor economische groei en voor een verstandige duurzame energietransitie. Je moet ervoor zorgen dat de economie weer gaat draaien, zegt De Groot in de beginfase in een achtergrondgesprek met De Groene, zittend in zijn kamer in de Malietoren (met uitzicht op het dak van EZ aan de overkant). Groei is het belangrijkste. De werkgeversvereniging focust daarom op de kosten van het akkoord: het mag geen lastenverzwaringen opleveren, de energie-intensieve industrie moet worden ontzien, en als de transitie goedkoper wordt door die iets te vertragen, dan is dat een goed idee. Immers: burgers en bedrijven zitten niet op dure verduurzaming te wachten. vno heeft terdege rekening te houden met energie-intensieve bedrijven zoals staalfabrikant Tata Steel en aluminiumsmelter Aldel in de achterban. Zij verwachten dat grote investeringen in duurzame energie de energievoorziening duurder en minder betrouwbaar zullen maken en pleiten daarom voor terughoudendheid. Qua omvang zijn de plannen voor wind op zee vergelijkbaar met acht Betuwelijnen, tempert De Groot de verwachtingen. Daar kun je niet op een vrijdagnamiddag even over besluiten. Zo ontspannen als De Groot is, zo gretig zijn de groene onderhandelaars. Na een jarenlange lobby zitten ze eindelijk met alle relevante spelers om de tafel: nu kunnen ze directe invloed uitoefenen. Ze zetten dan ook alles op alles om deze kans te benutten. Al in januari stampen de natuur- en milieuorganisaties, de groene werkgevers en de duurzame energiebedrijven een ongehoord samenwerkingsverband uit de grond. De groene clubs, die tot op dat moment bekend staan om hun onderlinge verdeeldheid, realiseren zich dat ze bij de ser alleen succesvol kunnen zijn door samenwerking. Ze starten een strategieteam met een goed netwerk en expertise op het gebied van beleid en campaigning. Dit team, met Ron Wit als belangrijkste dagelijkse onderhandelaar, bepaalt in overleg met de directeuren van de betrokken organisaties de inzet aan de onderhandelingstafel. De European Climate Foundation, een geldschieter waar onder meer de Nationale Postcodeloterij achter zit, betaalt voor de diensten van een onderhandelexpert. Ze spreken af dat ze de onderhandelingstafel niet zullen verlaten zonder akkoord. Door het sterke netwerk heeft de groene coalitie directe lijntjes bij EZ, bij politieke partijen, bij vno én bij de achterban van vno. De ceo en andere medewerkers van het energiebedrijf Eneco denken op de achtergrond met de groenen mee, net als oud-cda-politicus Herman Wijffels. Als er iets geregeld moet worden, krijgen leden uit het strategieteam belopdrachten. Het werkte uitstekend, zegt Ron Wit als hij terugblikt op het unieke samenwerkingsverband. De vakbonden, die normaliter een belangrijke rol spelen in de polder, stonden tijdens de onderhandelingen voor het energieakkoord in de schaduw van de groene coalitie. Wit: De grote milieuorganisaties en het groene bedrijfsleven hebben nog nooit zo intensief, zo sterk met elkaar geopereerd. De partijen aan de andere kant van de onderhandelingstafel voelden die kracht. Het is dan ook geen wonder dat de groenen de eerste tik uitdelen. Vooruitgeschoven post: Greenpeace, op 20 maart, in Trouw. Boodschap: de onderhandelingen dan al drie maanden bezig gaan te langzaam en vno spreekt met twee tongen. Het is op dit moment de energieintensieve industrie die de agenda van vno aan tafel grotendeels bepaalt, zegt een nauw betrokken Greenpeace-campaigner rond dezelfde tijd in een achtergrondgesprek. Maar de industrie erkent de opdracht [van zestien procent duurzame energie in 2020] eigenlijk niet. Hun boodschap is: energie is al zo duur en het moet niet veel gekker worden in dit land. Wij

6 willen een andere houding afdwingen. Greenpeace begint een campagne gericht op bedrijven die zich met de Dutch Sustainable Growth Coalition als groene voorlopers profileren, maar zich binnen vno, volgens Greenpeace, nog te weinig laten horen. Onder meer Philips, Unilever en dsm worden nu uitgenodigd om zich publiekelijk uit te spreken voor een stevig akkoord. Wij willen boter bij de vis, zegt de campaigner. De eensgezindheid die vno pretendeert te hebben in de achterban klopt gewoon niet. Daarmee leggen de groenen de vinger op een zere plek. Want in de achterban van de werkgeversorganisatie zitten bedrijven die zich hard inzetten voor snelle vergroening, maar ook bedrijven die juist belang hebben bij de goedkope, fossiele energievoorziening, zoals Tata Steel. De poging om de vno-onderhandelaars via de eigen achterban onder druk te zetten wekt grote irritatie. Dit is niet volgens de morele codes die gelden in het onderhandelen, aldus een woordvoerder van de werkgevers. Je laat elkaars achterban met rust. Toch gaat Greenpeace door met de campagne, precies zoals in het groene strategieteam is afgesproken. ser-voorzitter Draijer wordt zelfs van tevoren ingelicht. Hij vindt het tegen de spelregels, maar de groenen gaan stug door. Hun inschatting dat vno niet zomaar van tafel zal gaan, blijkt correct. Een tegenzet volgt snel, althans in de beleving van de groenen. In een brief en een persbericht vragen de werkgevers de overheid een topberaad over energie te organiseren met alle relevante stakeholders. Het groene kamp ontploft zo ongeveer. vno wil buiten de ser om, direct met de minister, in gesprek over energie! Alsof wij geen relevante stakeholders zijn! Ze interpreteren het als een poging om het ser-traject op te blazen en slaan alarm met een eigen persbericht. Maar het beraad, dat moet gaan over schaliegas en de concurrentiepositie van de chemische industrie, heeft volgens vno niets te maken met de ser. vno-voorman Wientjes moet eraan te pas komen om de groenen gerust te stellen. Het incident toont aan hoe licht ontvlambaar de verhoudingen zijn. Minder zichtbaar, op de achtergrond, smeedt ondertussen de groene onderhandelaar Ron Wit nieuwe coalities. Een belangrijke bondgenoot komt uit onverwachte hoek: Dick Benschop, oud-pvda-politicus en nu president-directeur van Shell Nederland, een immer olijk lachende man met appelwangetjes en een kapsel met stevige, grijze lokken. Hij zet in november 2012 al een stap die typerend is voor de olie- en gasgigant: hij laat het consultancybureau McKinsey onderzoeken wat de beste manier is om de Nederlandse energiehuishouding te vergroenen. Als het resultaat in januari 2013 op zijn bureau valt, bepaalt Benschop de doelstellingen van Shell voor het energieakkoord en begint hij met een serie gesprekken. Hij praat onder meer met EZ, met de energiebedrijven en met Ron Wit. De Shell-baas en milieuman zien elkaar op maandag 22 maart, s ochtends, in het hoofdkantoor van Shell in Den Haag. Ze kennen elkaar al van een gezamenlijke, succesvolle lobby voor de kolenbelasting, een maatregel uit het lenteakkoord die de winstgevendheid van kolencentrales drukt. Nu richten Wit en Benschop hun pijlen opnieuw op de kolencentrales en ze verhogen de inzet: ze willen de oudste, meest vervuilende kolencentrales sluiten. Voor de groenen is dat een belangrijk punt vanwege de grote CO2-uitstoot van de oude kolenketels, voor Shell gaat het bovendien om economische winst: hoe minder kolen worden verbruikt voor het opwekken van elektriciteit, hoe meer gas er nodig is en toevallig verkoopt Shell dat. De bijstook van biomassa, een manier om groene stroom op te wekken die op steun van EZ en vno kan rekenen omdat het op de korte termijn relatief goedkoop is, willen Benschop en Wit juist beperken omdat de milieuwinst daarvan discutabel is en de oude kolencentrales daardoor juist langer open zullen blijven.

7 De relevantie van dit monsterverbond is moeilijk te overschatten. Terwijl Greenpeace op de voorgrond vecht met vno vormen de groenen op de achtergrond een coalitie met een van de belangrijkste bedrijven binnen vno. Benschop spreekt zich binnen de werkgeversvereniging duidelijk uit voor het pakket dat hij heeft besproken met Wit, die op zijn beurt begrip toont voor de belangen van Shell. Over verplichtende maatregelen op het gebied van energiebesparing in de energie-intensieve industrie maken ze geen afspraken. Wit is realistisch genoeg om in te zien dat Shell, zelf eigenaar van energie-intensieve raffinaderijen, daar geen belang bij heeft. Bovendien: polderen is een spel van geven en nemen. De tussenstand half maart: schermutselingen op de voorgrond, inhoudelijke verkenningen die zicht bieden op een akkoord op de achtergrond. Iedereen heeft elkaars telefoonnummer en er wordt overal in het land afgesproken om te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn. Iedereen weet nu: bij de ser moet het gebeuren. Akkoorden hebben slechts betekenis als ze tien jaar mee kunnen. En dat kunnen ze alleen als ze betaalbaar zijn Iedereen? Nee, de ambtenaren van het ministerie van EZ zitten bij de ser aan tafel maar voeren tot verbazing van velen ook parallelle gesprekken met de energiebedrijven. servoorzitter Draijer krijgt er hoofdpijn van, want in die aparte gesprekken komen dezelfde onderwerpen aan de orde: de zestien-procentnorm, de kolenbelasting, het bijstoken van biomassa. De geloofwaardigheid van het ser-proces, en daarmee van Draijers voorzitterschap, staat nu op het spel. In maart grijpt Draijer in. Vanuit het ser-gebouw hoeft hij alleen maar de straat schuin over te steken, dan staat hij op de stoep bij EZ. Binnen zegt hij naar verluidt tegen topambtenaar Mark Dierikx: Het is prima als jullie gesprekken willen voeren, maar dan moet je mij niet vragen om een energieakkoord. Als je wil dat er een akkoord komt, moeten jullie de gesprekken nu stilleggen. Het ministerie moest eraan wennen dat de plannen nu echt aan de andere kant van de straat gemaakt werden, zegt een betrokkene. EZ kiest uiteindelijk voor het draagvlak van de serpartners, de gesprekken met de energiebedrijven gaan on hold. Achterliggende gedachte: lukt het bij de ser niet, dan kan het ministerie alsnog zelf aan de slag om een einde te maken aan het zwabberbeleid. Draijer kan nu zijn tweede probleem aanpakken: de polder is vastgelopen. Na drie maanden onderhandelen aan vier overlegtafels met tachtig man is nog nergens overeenstemming over bereikt. Onderhandelaars beginnen zich nu hardop af te vragen of het op deze manier wel gaat lukken. De ser-voorzitter besluit een stille verkenning te organiseren met de twee belangrijkste dagelijkse onderhandelaars van de groene coalitie en de werkgevers: Ron Wit en Frits de Groot. Hij nodigt ze op zondag 7 april uit in het Jagershuis in Ouderkerk aan de Amstel. De heren dineren in een afgesloten kamertje boven het restaurant en blijven tot diep in de nacht in gesprek. Ze worden het eens over de contouren van een mogelijk akkoord. De Groot geeft aan dat vno alleen meewerkt als de plannen betaalbaar zijn, terwijl Wit nogmaals inzet op het

8 uitschakelen van de oudste kolencentrales. Het is de eerste keer dat de werkgevers en de groenen het erover eens zijn dat een akkoord überhaupt mogelijk is. De grote onderhandeltafels blijven samenkomen, maar de belangrijke onderhandelingen vinden vanaf dit moment plaats in kleine groepen op de kamer van Draijer in het ser-gebouw, of en petit comité buiten de ser. Een maand na het Jagershuis zet Ron Wit een volgende cruciale stap: hij maakt een één-opéén-afspraak met oud-pvda-milieuminister, nu voorman van de branchevereniging van de energiebedrijven, Hans Alders. De heren zien elkaar s avonds, na het eten, in de lobby van het Amrath Hotel aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam. Je moet elkaar in de ogen kijken, zegt Alders achteraf. Wat speelt er nu, waar zit de ruimte. Die hebben wij samen verkend. Alders heeft een totaal verdeelde achterban. Hij moet relatief groene energiebedrijven zoals Eneco perspectief bieden op een stevig duurzaam akkoord, en tegelijkertijd de schade beperken voor energiebedrijven met (meerdere) kolencentrales, zoals e.on en rwe. Grootste pijnpunt voor die bedrijven is de kolenbelasting die de winstgevendheid van hun nieuwe centrales drukt. Als die belasting kan komen te vervallen, scheelt dat tot 2020 ieder jaar 190 miljoen euro. Daarmee kunnen ze de pijn die ze momenteel lijden er zijn in de afgelopen tien jaar veel te veel kolen- en gascentrales gebouwd, zodat de verkoop van elektriciteit nu amper geld oplevert verzachten. Wit en Alders komen tot een mogelijke deal. Als de energiebedrijven vijf oude kolencentrales sluiten en akkoord gaan met een beperking op de bijstook van biomassa, gaat de milieubeweging akkoord met het schrappen van de kolenbelasting. De uitruil is nog niet in beton gegoten, maar het gesprek heeft in het verdere verloop zeker een rol gespeeld, aldus Alders. Wie verwacht dat na de verschillende vooroverleggen het proces makkelijker loopt, komt bedrogen uit. Het tegenovergestelde is waar: juist omdat de onderhandelaars weten dat een akkoord mogelijk is, verharden ze in hun posities. Nu gaat het erom de omstandigheden naar je hand te zetten en de buit voor je achterban binnen te halen. vno begint.

9 De bom valt op 14 mei. Tafelvoorzitter Ab van der Touw begint de sessie van tafel 2 met een historische anekdote, zoals hij dat steeds doet. Vandaag vertelt hij over het bombardement op Rotterdam, 73 jaar geleden. Dat blijkt symbolische waarde te hebben: tijdens het overleg geeft Frits de Groot aan dat vno het akkoord zal opblazen als er geen lastenverlichting voor de industrie komt. Door de Rotterdam-anekdote komt het vno-standpunt bij de groenen bekend te staan als de bom van Frits zo verbaasd zijn de groenen dat de werkgevers bereid zijn om alle geboekte voortgang op te blazen. De Groot heeft in het groene kamp vanaf dat moment de bijnaam Frits Bom. Hij kan daar achteraf hard om lachen en legt het standpunt geduldig uit. Wij hebben die dag opnieuw het perspectief van de kosten ingebracht. Je kunt blijven praten over doelstellingen, maar je moet ook kijken naar de gevolgen voor het bedrijfsleven dat internationaal concurreert. De vno-onderhandelaars zien het als hun verantwoordelijkheid om de kosten te beperken. De Groot: Akkoorden hebben slechts betekenis als ze tien jaar mee kunnen. En dat kunnen ze alleen als ze betaalbaar zijn. Een maand later, als het kabinet bekendmaakt dat het zes miljard extra gaat bezuinigen, zal vno dit verhaal luider en luider verkondigen. De boodschap is simpel: als de werkgevers geld wordt ontnomen dat het kabinet eerder heeft toegezegd, zal het akkoord sneuvelen. De werkgevers accepteren geen lastenverzwaringen. De groene coalitie laat zich door deze retoriek uit de tent lokken. Op 17 mei schuiven de groene directeuren aan in de kamer van Wientjes in de Malietoren. Ze praten een uur. Wientjes is eerst zelf aan het woord, over dat energie niet te duur moet worden door het akkoord, omdat de industrie dan zal wegtrekken. Sylvia Borren, directeur van Greenpeace, hoort het aan, en vertelt vervolgens over klimaatverandering, dat die nu plaatsvindt, en dat ook Nederland daar nu naar moet handelen. Dit is bloedserieus, zegt ze. Het gaat over het leven zelf. Iets in het optreden van Borren moet indruk hebben gemaakt op Wientjes, want een dag later vraagt hij haar mee uit eten. Die avond spreken ze af dat Greenpeace noch vno van tafel zal gaan voordat ze echt hebben onderhandeld. Het is de polder in optima forma: als je elkaar niet vertrouwt, als je denkt dat het mis gaat, investeer je juist extra in vertrouwen.

10 Greenpeace-directeur Sylvia Borren sms t naar VNO-voorman Bernard Wientjes: Ik wil nu uren in je balboekje Tot eind mei speelt minister Kamp van EZ een stille hoofdrol: hij stelt namens het kabinet de doelen en de (financiële) kaders en wacht af. Voorzover hij al positie heeft gekozen, laat hij dat niet merken. Tijdens een eerste gesprek op zijn ministerie reageert Kamp op de plannen die bij de ser over tafel gaan. Hij blijkt nog geen centimeter af te wijken van het vvd-partijprogramma: biomassa is voorlopig goedkoper en van windmolens op zee is hij nooit fan geweest. Al met al is mijn conclusie dat het voor ons de verkeerde kant op gaat, schrijft Ron Wit na het overleg met Kamp in een mail aan zijn achterban die via-via in onze handen is gekomen. Er zit te veel een vvd-sausje over alles. De groenen hebben echter goede argumenten aan hun zijde: biomassabijstook levert geen innovatie op en de klimaatvoordelen zijn omstreden. Om hout te verbranden in Nederlandse kolencentrales is bovendien subsidie nodig en wordt het milieu elders zwaar belast. Het spul is nu relatief goedkoop, maar zal op termijn duurder worden. Wind op zee is dan wel duur, maar Nederlandse bedrijven kunnen er tenminste aan verdienen. Half juni krijgen deze argumenten de overhand bij vno en bij EZ. Shell-baas Benschop speelt daarin weer een belangrijke rol. Met enkele andere ceo s spreekt hij zich binnen vno uit tegen biomassa en als hij op 15 juni is uitgenodigd op de vvd-partijraad om te spreken over energie zegt hij in de wandelgangen tegen Kamp: Als je kiest voor wind op zee en een beperking van biomassabijstook krijg je een akkoord dat beter voorsorteert op de toekomstige energiemix, dat meer banen oplevert en dat minder kost dan de plannen uit het regeerakkoord. Dit moeten we gaan doen. Misschien zou Benschop dit ook uit zichzelf gezegd hebben, maar Ron Wit heeft hem vlak voor de vvd-partijraad nog even opgebeld om de talking points door te nemen. Ook de andere spreker op het vvd-evenement wordt door drie mensen uit het groene strategieteam benaderd met een boodschappenlijstje. Zo brengen de groenen hun argumenten waar het ertoe doet. Met effect. Eind juni zegt Wientjes in de Volkskrant dat hij intern de blaren op zijn tong praat om de noodzaak van verstandig inzetten op windenergie aan te tonen. Wat Kamp met de goede raad van Benschop doet, houdt de ervaren politicus nog even voor zichzelf. Zo ontstaat er een gematigd optimistische sfeer. vno heeft met succes gehamerd op kostenbeheersing, de groenen hebben hun punt gemaakt over biomassa en wind op zee. Ondanks het feit dat het kabinet sinds begin juni discussieert over extra bezuinigingen van zes miljard euro lijkt een akkoord nu mogelijk. Op donderdag 27 juni wordt bij vno de hele dag vergaderd over het energieakkoord. Belangrijke bedrijven uit de Dutch Sustainable Growth Coalition, die gedurende het hele proces zwaar zijn belobbyd door Greenpeace, spreken zich luid en duidelijk uit voor een akkoord. De groenen zien het als een van hun overwinningen: de energie-agenda van vno wordt niet langer gedomineerd door een defensief smaldeel uit de energie-intensieve industrie. De vno-onderhandelaars krijgen een simpele boodschap mee: dit akkoord moet er komen. Een dag later in de blauwe zaal lopen de afgevaardigden van de ser, vno en de groenen tegen de muur die Henk Kamp heet. Veel wind op zee? Te duur. Geld steken in energiebesparing in de gebouwde omgeving? Er is geen geld. Beperken van biomassabijstook? Niet acceptabel.

11 En zo ging het door. De bijeenkomst komt bekend te staan als het njet van Kamp. Ik dacht dat we er bijna waren, zegt Draijer achteraf. Kamp dacht daar duidelijk anders over. Tijdens de schorsing volgt koortsachtig overleg. De ser-voorzitter maakt een rondje langs de verschillende onderhandelaars om te horen of en hoe ze door willen. Zijn indruk: de schrik zit er goed in maar het pragmatisme overheerst iedereen wil verder praten. Door de opmerkingen van Kamp is een nieuwe realiteit ontstaan, het is nu zaak daarnaar te handelen. Na de schorsing verschuift Kamp de deadline met een week tot 12 juli. Hij belooft dat zijn ministerie met een notitie zal komen om duidelijk te maken welke maatregelen wél kunnen. De groenen zien de opstelling van Kamp als een coup. De dappere polderaars hebben al een half jaar met elkaar zitten praten, en door nu met zijn vuist op tafel te slaan zet Kamp alle omstandigheden naar zijn hand. Hij zegt njet zodat hij zelf het akkoord kan herschrijven! Volgens het ministerie is Kamp simpelweg als laatste aan zet. Hij heeft de polder gevraagd om een totaalpakket dat geen extra geld zou kosten, en dat is niet wat hij krijgt voorgeschoteld. Omdat er nog geen finale voorstellen zijn gedaan, hebben vvd en pvda ook nog geen politieke overeenstemming bereikt over hún visie op het akkoord ze zijn veel drukker met de extra bezuinigingen van zes miljard euro. De minister heeft domweg nog geen geld en nog geen politiek mandaat om een akkoord te sluiten. Door nu het hele proces bijna te laten stranden, versterkt Kamp zijn onderhandelingspositie tegenover pvda-minister van Financiën Dijsselbloem, die vooralsnog geen extra geld wilde toezeggen, maar wiens partij zich niet kan riskeren dat het energieakkoord mislukt. (Dat zou pvda-leider Samsom, met zijn Greenpeace-verleden en zijn groene profiel, zwaar beschadigen.) Tegelijkertijd dwingt hij het vvd-smaldeel dat zich verzet tegen grote investeringen in wind op zee in het gareel. Als het kabinet draagvlak wil, en dat wil dit kabinet, dan zal nu ook de vvd moeten meewerken aan een politieke deal. Het njet van Kamp drijft bovendien het bedrijfsleven en de groene coalitie in elkaars armen. Vooral de gretige groenen willen voorkomen dat de onderhandelingen knappen. De oplossing ligt nu voor de hand: de groenen, werkgevers en energiebedrijven moeten het onderling eens worden. Dat geeft ze een sterke positie om een nieuw gesprek met Kamp aan te gaan. Als het hele maatschappelijke middenveld er onderling uitkomt, moet het kabinet wel kleur bekennen. Op maandag 1 juli sms t Greenpeace-directeur Sylvia Borren naar vno-voorman Bernard Wientjes: Ik wil nu uren in je balboekje. Wientjes reageert niet, maar de volgende ochtend om tien uur gaat Borren samen met Tjerk Wagenaar, de directeur van Natuur Milieu, gewoon naar vno-ncw toe. In de hal sms en ze: Bernard, we zijn er. Nu! Even later zitten de groene directeuren om de tafel met Wientjes en in twee uur tijd worden de mogelijke contouren voor een akkoord tussen de groenen en de werkgevers op papier gezet. Twee A4 tjes, handgeschreven door Wagenaar het enige stuk dat niet gelekt is. Dat weekend, op zaterdag 6 juli, komen vier onderhandelaars bij elkaar in het kantoor van Greenpeace in Amsterdam, een gerenoveerd pakhuis aan de Piet Heinkade, waar in de hal wereldbollen van papier-maché hangen, visnetten en spandoeken van acties die Greenpeace heeft gevoerd. Ron Wit komt samen met Joris Thijssen van Greenpeace. Voor de werkgevers is Frits de Groot aanwezig, Hans Alders vertegenwoordigt de energiebedrijven. Het is een

12 zonnige dag: vanaf de onderhandelingstafel in de verder verlaten kantine kunnen de mannen naar buiten kijken, naar het IJ waar continu bootjes langs varen. Gezeten tussen de actievoerdersrekwisieten in de Greenpeace-kantine werken ze samen aan de mogelijke hoofdlijnen van een onderling energieakkoord. De belangrijkste EZ-onderhandelaar werkt ondertussen thuis, alleen, aan de notitie die Kamp had beloofd. Iedereen is ontevreden, dus het is een goed akkoord Op maandag volgt een lange finale dag van onderhandelingen bij vno in de Malietoren, waarbij ook directeuren van de groene coalitie en de werkgevers aanwezig zijn. Op woensdag worden de laatste punten afgetikt. In de non-paper waarin ze hun overeenstemming vastleggen, gaat vno mee met een ambitieus plan voor wind op zee, en met een harde beperking van de biomassabijstook. In ruil wordt de energie-intensieve industrie door de milieubeweging ontzien en wordt het percentage van zestien procent duurzame energie in 2020 opgeschoven naar Dit is een cruciale zet: door de investeringen in groene energie over een langere periode uit te smeren, realiseren de onderhandelaars tot 2020 cumulatief 1,5 miljard euro lastenverlichting ten opzichte van de plannen uit het regeerakkoord. In de notitie van Economische Zaken die op dinsdag wordt rondgestuurd, blijkt niets concreets te staan. Op alle punten waar EZ met cijfers moet komen, staat PM. Pro memorie. Pas in te vullen als Kamp een nieuw mandaat heeft gekregen in het kabinet. Dat mandaat komt pas twee dagen voor de allerlaatste deadline. Op woensdag 10 juli, de dag dat de finale onderhandelingen voor het akkoord zullen plaatsvinden, is er een begrotingsoverleg op de kamer van Dijsselbloem. Politiek leiders Samsom van de pvda en Zijlstra van de vvd praten daar met de minister van Financiën over de bezuinigingen van zes miljard euro. Kamp gaat naar Dijsselbloems kamer met zijn belangrijkste onderhandelaar, die een groot spreadsheet heeft meegenomen met daarin alle relevante getallen. In dit overleg krijgt Kamp het mandaat en het budget dat hij nodig heeft om alsnog een akkoord tot stand te brengen. De vierhonderd miljoen euro bijvoorbeeld die hij eerder niet kon toezeggen voor energiebesparing in de gebouwde omgeving krijgt hij alsnog. Kamp verlaat de kamer van Dijsselbloem en loopt in een rechte lijn door naar de blauwe zaal, waar Wiebe Draijer en alle onderhandelaars op hem wachten. Draijer heeft de finale onderhandelingen expres verplaatst tot ná het overleg bij Dijsselbloem, zodat hij zeker wist dat Kamp een politieke deal kon sluiten. De sfeer is een stuk beter dan tijdens de vorige sessie in de blauwe zaal. Na de opening van Draijer legt Kamp uit dat hij het akkoord heeft kunnen bespreken in het kabinet en dat hij tot een pakket van maatregelen is gekomen. Hij presenteert zijn voorstellen in euro s, petajoules en megawatts. Voor het eerst in het hele proces komt EZ met harde cijfers. Daarna is ruimte voor vragen en wordt er geschorst. Zoals gebruikelijk verspreiden de onderhandelaars zich over de gang. Ze eten van het Indisch buffet dat de minister heeft laten komen spekkoek toe. Als de delegaties om half elf s avonds de blauwe zaal verlaten, is het akkoord op hoofdlijnen een feit. Wiebe Draijer moet dansend op vakantie zijn gegaan. Wat dan volgt is consolidatie. Half augustus blijkt uit de doorrekeningen dat de duurzame doelen nog steeds niet helemaal worden gehaald, vervolgens wordt er stevig heen en weer onderhandeld over aanvullende maatregelen. Op 26 augustus zijn de finale onderhandelingen en verandert de blauwe zaal van Kamp in een Poolse landdag, met persvoorlichters en onderhandelaars in de vensterbank. Bij het Indisch buffet dat opnieuw staat opgediend in de

13 gang voor de blauwe zaal maakt Kamp een praatje met de groene onderhandelaars. Daarna wordt er nog een uurtje gesproken en is het klaar. Er komt een onafhankelijke commissie bij de ser, met Ed Nijpels als voorzitter, om erop toe te zien dat alle plannen uit het akkoord daadwerkelijk uitgevoerd worden. Als alles goed gaat, wat onwaarschijnlijk is (zie kader), produceert Nederland in 2020 veertien procent duurzame energie. De ambitie uit het regeerakkoord van zestien procent in 2020 wordt naar beneden bijgesteld, maar daar staat draagvlak tegenover. De politieke partijen zijn tevreden: de vvd krijgt lastenverlichting ten opzichte van het regeerakkoord, de pvda krijgt zichtbare duurzaamheid met wind op zee. Hoe het is gelukt? De partijen gingen op cruciale momenten met elkaar in gesprek. Juist als het moeilijk werd, zochten ze elkaar op. De onvrede over het zigzagbeleid was zo hoog opgelopen dat iedereen een akkoord wilde. En de mensen die elkaar in het begin zo wantrouwden, leerden elkaar kennen. Ab van der Touw merkte dat bij hem aan tafel: Mensen moesten het beeld bijstellen dat ze van de ander hadden. Ze ontdekten dat de ander toch niet zo n onredelijk type was. Misschien is dat wel de kern van het energieakkoord: de verschillende belangenbehartigers hebben elkaars taal leren spreken, elkaars inzet leren waarderen. De werkgevers zien de groenen niet langer als hardnekkige idealisten, en de groenen zien de werkgevers niet langer als saboteurs van vergroening. Ze hebben elkaar gevonden in pragmatisme, in de wens om concrete oplossingen te zoeken voor grote uitdagingen. Niemand loopt daar fluitend van weg. Het akkoord staat vol met second best - oplossingen, maar dat wisten alle partijen die zich committeerden aan dit polderproces, waarin consensus wordt bereikt door geven en nemen. Iedereen is ontevreden, dus het is een goed akkoord, aldus vvd-kamerlid René Leegte. 6 september. Het akkoord wordt ondertekend bij de ser. Bij de presentatie worden korte praatjes gehouden. Kamp is tevreden, Wientjes heeft het over een synthese van de koopman en de dominee, Borren is dreigend, want de groenen hebben onderling afgesproken dat de retoriek van dit is onvoldoende en we houden u in de gaten direct weer de boventoon moet voeren. Tjerk Wagenaar, die reageert namens de groene coalitie, is geëmotioneerd. Het akkoord is niet voldoende om klimaatverandering te stoppen, maar als bijdrage is het van belang voor alle mensen op aarde die te maken hebben met klimaatverandering, zegt hij, en voor alle kinderen die recht hebben op een leefbare en schone aarde. Als hij tegen het einde van zijn korte speech in de snik schiet, buigt Kamp zich naar hem toe en mompelt zachtjes een steunend woord. Even later, als de volgende spreker het woord neemt, pakt Wientjes de arm van Wagenaar kort vast, en geeft een klein kneepje. Dit artikel kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten De onderzoeksgroep energie klimaat volgde vanaf eind 2012, met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, de onderhandelingen bij de SER voor De Groene Amsterdammer. Eerder publiceerde de groep over de Nederlandse fossiele energiepolitiek het dossier Land van gas en kolen, dat inmiddels genomineerd is voor de aanmoedigingsprijs onderzoeksjournalistiek van de Vereniging voor Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Om deze reconstructie te schrijven onderhield de onderzoeksgroep continu contact met ingewijden.

14 Tijdens en na het proces werd gesproken met alle belangrijke spelers, In totaal werden ruim zestig gesprekken gevoerd. Sleutelspelers hebben het artikel ter inzage gekregen voor publicatie. Meer informatie is hier te vinden. Het energieakkoord In het akkoord zijn grote investeringen in wind op zee vastgelegd: tot 2023 moet er voor 4450 MW aan windvermogen op zee worden bijgebouwd. Ter vergelijking: het grootste windmolenpark dat nu in zee staat wekt 120 MW op. De kosten van de investeringen zijn geraamd op 13,6 miljard euro tot Er is een (omstreden) kostenreductiepad van veertig procent afgesproken: lukt dat niet en blijft windenergie te duur, dan wordt er minder gebouwd. In het akkoord is afgesproken dat vijf oude kolencentrales zullen sluiten. De drie nieuwe, veel grotere kolencentrales die binnenkort in productie gaan, kunnen de komende jaren doordraaien zonder hinder van de kolenbelasting. Het wegvallen van die kolenbelasting kost de fiscus jaarlijks 190 miljoen euro, die wordt gedekt door een verhoging van de energiebelasting vanaf In 2020 mag er in kolencentrales maximaal twee maal zo veel biomassa bijgestookt worden als in Het rijk wilde de biomassabijstook aanvankelijk verder verhogen. Aan de gebruikte biomassa worden strenge duurzaamheidseisen gesteld. De overheid heeft vierhonderd miljoen euro toegezegd voor energiebesparing in de gebouwde omgeving. Alles bij elkaar levert het akkoord vijftienduizend banen op. Burgers en coöperaties die zelf energie gaan opwekken met bijvoorbeeld zonnepanelen kunnen een beperkt deel van hun investeringen aftrekken van de energiebelasting. Per saldo leveren alle maatregelen uit het akkoord gezamenlijk 1,5 miljard euro lastenverlichting op ten opzichte van de plannen uit het regeerakkoord, omdat de ambitie van zestien procent duurzame energieproductie in 2020 is afgezwakt. De aanspraak op de subsidiepot voor duurzame energie wordt hiermee beperkt. Dit levert huishoudens op de energierekening in 2020 een besparing op van in totaal 321 miljoen euro. Het is onwaarschijnlijk dat met het energieakkoord alle duurzame doelen gehaald worden. Een onafhankelijke borgingscommissie moet erop toezien dat er indien nodig aanvullende maatregelen komen. Veel overige plannen in het akkoord vallen onder de noemer vage intentieverklaringen. Op het gebied van energiebesparing in de energie-intensieve industrie zijn nauwelijks verplichtende maatregelen afgesproken. Het principe de vervuiler betaalt is daarmee niet toegepast. Over de Nederlandse fossiele gasvoorziening goed voor twaalf miljard euro aan staatsinkomsten in 2013 rept het akkoord niet. Over zaken die politiek onbespreekbaar zijn, zoals de kilometerheffing, zijn geen harde afspraken gemaakt. Beeld: Paul Nijhuis, Lex van Lieshout, Maarten van Dijl / ANP

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Welkom. Ledenvergadering ZMf 26 november 2013

Welkom. Ledenvergadering ZMf 26 november 2013 Welkom Ledenvergadering ZMf 26 november 2013 Programma 1. Opening en visie voorzitter 2. Mededelingen 3. Vaststellen notulen 4. Terugblik 2013 5. Vooruitblik 2014 6. Bestuurswijziging 7. Rondvraag Opening

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven Kennissessie Energietransitie Willem Altena John Kerkhoven 2 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord Uitleg Pauze Toepassen ETM 3 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

ZONNIG HELMOND Hoe verduurzamen de ondernemers in de regio Helmond gezamenlijk?

ZONNIG HELMOND Hoe verduurzamen de ondernemers in de regio Helmond gezamenlijk? ZONNIG HELMOND Hoe verduurzamen de ondernemers in de regio Helmond gezamenlijk? Stand van zaken Nederland Nederland staat nagenoeg op de laatste plaats in EU met een duurzame opwekking van circa 5% (2014

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën

Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën Factsheet van de nationale, provinciale en lokale beslismomenten van windparken in de Veenkoloniën 2008 In 2008 is het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie opgesteld als uitwerking van het coalitieakkoord

Nadere informatie

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden.

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. -Gesproken woord geldt- We zijn hier in een gebouw van de toekomst. Hier stroomt straks door de leiding geen Gronings

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

!!!!! !!! Ministerie van Economische Zaken. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

!!!!! !!! Ministerie van Economische Zaken. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Economische Zaken Datum 24 januari 2014 Betreft Beantwoording vragen over het bericht dat het Rijk

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

De Sluipende Energierevolutie

De Sluipende Energierevolutie De Sluipende Energierevolutie ARN, Nijmegen 24 Mei 2013 Jan Rotmans www.twitter.com/janrotmans wie niet goed kijkt is verrast door de explosie aan lokale energie initiatieven, wie wel goed kijkt vindt

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland 16 juli 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Versnellingsplan Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Inhoud Terugblik vorige ledenvergadering en voortgang sindsdien Gevraagde instemming met bestuursbesluit Afspraken tussen coördinator, bestuur en

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

KEUZES VOOR EEN EERLIJKE TOEKOMST

KEUZES VOOR EEN EERLIJKE TOEKOMST KEUZES VOOR EEN EERLIJKE TOEKOMST TEGENBEGROTING 2015 Inleiding In deze tegenbegroting presenteert GroenLinks een aantal concrete voorstellen om een start te maken met het oplossen van de grote uitdagingen

Nadere informatie

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen.

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen. Vereniging Energie-Nederland Lange Houtstraat 2 2511 CW Den Haag T. 070 311 43 50 ENL-2012-00754 Hans Alders Telefoon 070-3114350 E-mail info@energie-nederland.nl Datum 24 september 2012 Ons kenmerk Behandeld

Nadere informatie

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Strategisch meerjarenplan Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie, besparing, opwekking, ruimte 2. Resultaten AGEM, stand van

Nadere informatie

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13.1 Inleiding In dit hoofdstuk volgt een beknopt overzicht van de beoogde en berekende resultaten van het Energieakkoord voor duurzame groei. Voor een

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

60 DAGEN Eva de Wit 1. INT. KLOKKENWINKEL. DAG

60 DAGEN Eva de Wit 1. INT. KLOKKENWINKEL. DAG 60 DAGEN Eva de Wit 1. INT. KLOKKENWINKEL. DAG We zien een drukke winkel volgestouwd met allerlei soorten klokken. Er klinkt luid getik. (70) staat naast een KLANT#1 en laat hem vol enthousiasme de ene

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet

Voorzitter, daar waar het kan schrik niet Aan Provinciale Staten Noord-Holland Commissie RWW t.a.v de commissieleden en betrokkenen voor het inloophalfuur van 30 november 30 november 2015, Dorpsraden H.meer Zuid, Inspreker Hr. R. Hoogendoorn,

Nadere informatie

Verandering is dichterbij dan je denkt

Verandering is dichterbij dan je denkt Verandering is dichterbij dan je denkt Tegenbegroting 2016 Verandering is dichterbij dan je denkt Soms slaat verbazing om in boosheid. Het overkomt me niet vaak, maar de afgelopen maanden kreeg het kabinet

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Volkspartij voor Vrijheid en Democratie

Volkspartij voor Vrijheid en Democratie Kamerlid: Leegte Fractie: VVD Den Haag, 15-1-2013 Spreektekst EZ begroting 2013 Europa armer, de wereld warmer (Noot van de webbeheerder: alleen de gesproken tekst geldt) Voorzitter, Europa armer, de wereld

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016

Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016 Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016 Intro Goedenmiddag dames en heren. Fijn om jullie hier te mogen begroeten. Dit is de tweede keer dat ik voor u mag staan om het glas samen te heffen.

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020 Krachtig Klimaatbeleid Klimaatbegroting 2016 2020 De krachten bundelen voor een krachtig klimaatbeleid Deze begroting gaat niet, zoals gebruikelijk, over miljarden euro s, maar over megatonnen CO2. Ze

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014 >Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

DIT IS VNO-NCW. Lidmaatschap en contributie

DIT IS VNO-NCW. Lidmaatschap en contributie De Europese lobby van vno-ncw richt zich zowel op de Europese spelers in Brussel (Europese Commissie, Europees Parlement) als op de Nederlandse politiek (in Den Haag en via de Permanente Vertegenwoordiging

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 18 JUNI 2014 Den Haag, 18 juni 2014 Geachte Minister, Wij zijn kinderen van groep 8D van R.K. de Paradijsvogel in Den Haag. Samen met de Missing

Nadere informatie

CIVIC CROWDFUNDING VOOR EINDHOVEN

CIVIC CROWDFUNDING VOOR EINDHOVEN Raadsnummer 15R6401 CIVIC CROWDFUNDING VOOR EINDHOVEN Inleiding Crowdfunding is een vorm van financiering voor projecten en ondernemingen. Een grote groep mensen legt een klein bedrag in om een project

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie

Notulen Buitengewone ledenvergadering vv Kapelle 23 februari 2015 V.V. "KAPELLE"

Notulen Buitengewone ledenvergadering vv Kapelle 23 februari 2015 V.V. KAPELLE Secretariaat: Jip en Janneke 29 4421 TG Kapelle tel. 06-24 54 15 60 e-mail: secretaris@vvkapelle.nl V.V. "KAPELLE" Uitnodiging voor het bijwonen van een Buitengewone Ledenvergadering welke gehouden wordt

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven 5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven Alfons Ramb Energiek Leiden Rolf Steenwinkel Amsterdam Energie Ron de Graaf Hoom Renske den Exter - Hoom

Nadere informatie

slim investeren in zonnepanelen

slim investeren in zonnepanelen Duurzaam ondernemen met SDE+ slim investeren in zonnepanelen SDE+ Stimulering Duurzame Energieproductie pvsystems.nl Gebruikt uw bedrijf of organisatie veel energie? Wilt u duurzaam ondernemen met subsidie?

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Actueel Tekst: Roel Smit, foto s: Kick Smeets/HH. Jacqueline Cramer over duurzaamheidsakkoord. Nu echt aan de slag

Actueel Tekst: Roel Smit, foto s: Kick Smeets/HH. Jacqueline Cramer over duurzaamheidsakkoord. Nu echt aan de slag 12 Actueel Tekst: Roel Smit, foto s: Kick Smeets/HH Jacqueline Cramer over duurzaamheidsakkoord Nu echt aan de slag FORUM 15 november 2007 13 Is Nederland weer een gidsland? Jacqueline Cramer, minister

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Hierbij willen wij reageren op de concept structuurvisie Windstreek 2012.

Hierbij willen wij reageren op de concept structuurvisie Windstreek 2012. Aan: Provinciale Staten Fryslan Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden Makkum, 18 oktober 2012 They paved paradise and put up a parking lot Geachte Provinciale Staten, Hierbij willen wij reageren op de concept

Nadere informatie

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht!

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! ir. drs. Mark Workum Presentatie VNO-NCW 28-8-2012 Deze presentatie bevat drie onderwerpen Zonnepanelen zijn een goede investering (zeker voor particulieren)

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2012 - I Opgave 1 Kunst in de knel? Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 4 en tabel 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Na de formatie volgend op de parlementsverkiezingen van kondigde de regering flinke

Nadere informatie

Investering grootste drempel om energie te besparen

Investering grootste drempel om energie te besparen Digitale nieuwsbrief juni 2013 MKB Green Deals in trek bij ondernemers De MKB Green Deals blijken een succes. Er doen 625 mkb-bedrijven mee aan het project, samen goed voor een besparingspotentieel vergelijkbaar

Nadere informatie

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20%

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20% Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Zoals hierboven geschetst staat D66 Ik sta hier gedeeltelijk achter Omdat dit omwonenden een prima voor het plaatsen van deze instrumentarium

Nadere informatie

DINEREN IN DE HOFTRAMMM

DINEREN IN DE HOFTRAMMM DINEREN IN DE HOFTRAMMM De bijzondere creatie van Bobby van Galen en Pierre Wind Foto s en tekst: Martien Versteegh Eigenaar en gastheer Bobby van Galen heet u van harte welkom Het begon met een droom

Nadere informatie

Analyse Energie-akkoord en daaruit voortkomende kansen voor energie-coöperaties

Analyse Energie-akkoord en daaruit voortkomende kansen voor energie-coöperaties Analyse Energieakkoord: Bekeken vanuit het perspectief van lokale coöperaties. Samenvatting: De conclusie kan zijn dat het E-akkoord een afzwakking is van het regeerakkoord (14% in plaats van 16% in 2020)

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Dames en heren, [Inleiding] Mensen die op inspiratie wachten

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Opdracht 1 bij 1.2 * Doe de opdracht met de groep. Uitleg voor de docent: De cursisten lopen door elkaar door het lokaal. Laat de cursisten elkaar in tweetallen begroeten,

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Openstelling SDE+ 2014

Openstelling SDE+ 2014 31239 Stimulering duurzame energieproductie Nr. 171 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 31 oktober 2013 Op 1 april 2014 start

Nadere informatie

Foto s: Hans Kreutzer.

Foto s: Hans Kreutzer. Donderdag 21 juli Weer naar Den Haag voor het spoeddebat over MSD Organon. Actiemateriaal bleek ten strengste verboden te zijn in het gebouw, zelfs een binnenstebuiten gedragen actie T-shirt(!). Met als

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie