Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen"

Transcriptie

1 Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen

2 Europa Law Publishing, Groningen 2010

3 Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen Onder redactie van drs. B. Krot en mr. L. Smorenburg van Middelkoop Inleidingen op en verslag van een studiedag georganiseerd door het Centrum voor Milieurecht van de Universiteit van Amsterdam op 10 december 2009

4 Europa Law Publishing is a publishing company specializing in European Union law, international trade law, public international law, environmental law and comparative national law. For further information please contact Europa Law Publishing via or visit our website at: All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted, in any form or by any means, or stored in any retrieval system of any nature, without the written permission of the publisher. Application for permission for use of copyright material shall be made to the publishers. Full acknowledgement of author, publisher and source must be given. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h t/m 16m Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 27 november 2002, Stb. 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Europa Law Publishing, de auteurs afzonderlijk, 2010 Typeset in Scala and Scala Sans, Graphic design by G2K Designers, Groningen/Amsterdam NUR 823; ISBN Deze publicatie wordt mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Amsterdams Universiteitsfonds.

5 Redactioneel Duurzame energie (of energie uit hernieuwbare bronnen) is een onderwerp dat recentelijk weer veel aandacht geniet op wereld-, Europees- en nationaal niveau, als ook in toenemende mate van juristen. Aanleiding voor de studiedag was de in de zomer van 2009 aangenomen richtlijn 2009/28/EG inzake hernieuwbare energie. In deze richtlijn is voor het eerst een bindend streefcijfer voor duurzame energie opgenomen voor de Lidstaten. Deze richtlijn maakt onderdeel uit van het omvangrijke EU-klimaatpakket van 2008 met de ambitieuze doelstellingen tegen 2020 voor zowel de CO2-uitstoot als energiebesparing (beide 20%). Ook andere EU regelgeving met betrekking tot duurzame energie is in de korte periode zowel voorgesteld als aangenomen, zoals de Eco-designrichtlijn, de Richtlijn inzake energieprestaties van gebouwen en de derde Elektriciteitsrichtlijn. De meeste van deze richtlijnen zijn een herschikking van oudere EU-richtlijnen, waarbij de EU de bepalingen heeft aangescherpt om de doelstellingen te kunnen halen. Drijfveer bij de recente klimaat- en duurzame energiewetgevinggolf was de klimaattop te Kopenhagen, die plaatsvond ten tijde van de studiedag van het Centrum voor Milieurecht in december Ook Nederland was in december druk doende de nieuwe richtlijn 2009/28/ EG te implementeren, inclusief de voorbereiding van het nationaal actieplan voor duurzame energie. De richtlijn dient uiterlijk op 5 december 2010 te zijn geïmplementeerd. Maar de Lidstaten dienden al vóór 1 juli 2010 een nationaal actieplan toe te sturen aan de Europese Commissie. Nederland had al in 2007, in het werkprogramma Schoon en Zuinig, een eigen ambitieuze, maar niet bindende, doelstelling vastgesteld voor CO2-reductie (30% in 2020), een aandeel duurzame energie (20% in 2020) en een jaarlijkse energiebesparing (2% vanaf 2011). Uit het Nederlandse actieplan, dat tijdig is ingediend, blijkt dat Nederland, zoals al aangekondigd tijdens de studiedag, om het bindende streefcijfer voor Nederland (14%) te behalen, inzet op samenwerking tussen markt en overheid, bestaande centrale instrumenten en het wetsvoorstel Voorrang voor duurzaam. Het wetsvoorstel Voorrang voor duurzaam beoogt duurzame energie voorrang te geven op het energienet in geval van congestie. De andere bestaande centrale instrumenten zijn: - de Stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE), - de Verplichting Biobrandstoffen, - de Rijkscoördinatieregeling (om vergunningen voor grotere energie-infrastructurele en hernieuwbare energieprojecten te coördineren), en - de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, om vergunningprocedures voor kleinere hernieuwbare energie-installaties te versnellen). Toch valt nog te bezien of duurzame energie en energiebesparing in Nederland werkelijk zo hoog op de politieke agenda staat dat de doelstellingen tijdig worden gehaald. Het aangekondigde beleid in het actieplan is namelijk expliciet

6 onder voorbehoud gezien de demissionaire status van het kabinet Balkenende IV ten tijde van het indienen van het actieplan. 1 Daardoor heeft het actieplan een tentatief karakter. De besluitvorming over de meest wenselijke mix van duurzame opties of de inzet van extra middelen om de Europese doelstelling te behalen, wordt expliciet overgelaten aan volgende kabinetten. Daardoor zal de kleur van het nieuwe kabinet mede van groot belang zijn. De EU zit ondertussen echter niet stil. De herziening van de EU-richtlijn inzake energiebelasting 2003/96/EG wordt weer opgepakt. 2 Tevens wordt er in gewerkt aan een nieuwe strategie om de doelstellingen in 2020 te halen. 3 Ook komt er een EU energie actieplan voor en een roadmap om een low-carbon energiesysteem te ontwikkelen tegen Naar verwachting zullen hier extra (juridische) acties uit voortvloeien, wellicht zelfs bindende energie-efficiënte doelen. Duurzame energie en energie-efficiëntie zijn daarmee niet meer weg te denken uit de juridische praktijk en wetenschap. Doel van de studiedag was om diverse juridische aspecten in beeld te brengen die spelen bij het behalen van de Europese (en Nederlandse) doelstellingen. Duurzame energie werd uitgelegd (Reijnders) en belicht vanuit het Europese recht (Vandenberghe, Vedder en Post van EZ over de lopende implementatie van de nieuwe richtlijn). 5 Vervolgens werd ingegaan op diverse juridische subthema s die spelen bij duurzame energie: voorrang op het elektriciteitsnet (De Wit), wind op land (Pront), wind op zee (Hallo), duurzame energie en energiebesparing in gebouwen (Van Middelkoop), duurzame energie en afval (Yildiz-Kargin), en lokale duurzame energie initiatieven (Van der Heijden). In dit boek hebben de sprekers op de studiedag hun bijdragen in schriftelijke vorm weergegeven. Daarnaast zijn ook de (panel)discussies opgenomen zoals deze tijdens de studiedag zijn gevoerd. De studiedag werd geopend door de heer Reijnders, die in de jaren tachtig het Engelse begrip sustainable in Nederland heeft geïntroduceerd als duurzaam. In zijn bijdrage analyseert hij kritisch waarom duurzame energie, zoals het Ministerie van VROM dat definieert, in Nederland niet voldoende van de grond komt. Reijnders meent dat het technisch gezien wel mogelijk zou zijn in Nederland voldoende energie op een duurzame wijze op te wekken. De potentiële hoeveelheid wind- en zonne-energie is bovendien ook ruim voldoende. Vandenberghe geeft in zijn bijdrage een uiteenzetting van de EU-doelstellingen en het Europese recht ten aanzien van duurzame energie, inclusief de relevante bepalingen in het Werkingsverdrag van de Europese Unie. Hij bespreekt Bijlage bij Kamerstukken I 31209, nr. A, Nationaal actieplan voor energie uit hernieuwbare bronnen, Richtlijn 2009/28/EG, Rijksoverheid, p. 7. Council Conclusions, Towards a New Energy Strategy for Europe , 3017th TRANSPORT, TELE- COMMUNICATIONS and ENERGY Council meeting, Brussels, 31 May Commission Work Programme 2010 Time to Act, COM(2010)135. De bijdrage van mw. Post was niet bedoeld voor een schriftelijke weergave in deze bundel. vi

7 daarbij niet alleen de richtlijn hernieuwbare energie, maar ook de EU-regelgeving inzake duurzaam vervoer en energie-efficiëntie. Vandenberghe meent dat de EU moet letten op de monitoring en naleving van de Europese regelgeving inzake duurzame energie. Vedder en Jonker gaan in op de mogelijkheden in het EU-recht om financiële instrumenten te benutten ter stimulering van de transitie naar duurzame energie en energie-efficiënte gebouwen. Zij tonen enerzijds aan hoe complex de realisatie is van het Europese energiebeleid in het licht van de andere Europese regels inzake staatssteun, waardoor de handel tussen Lidstaten ongunstig wordt beïnvloed. Aan de andere kant wijzen zij weliswaar kritisch onder meer op de Algemene Groepsvrijstellingverordening die bepaalde categorieën maatregelen, ook voor milieubescherming, verenigbaar maakt met het verbod van negatieve invloed op de handel tussen Lidstaten. De bijdrage van De Wit en Sucur ziet op de toegang tot het elektriciteitsnetwerk voor duurzame energie. Daarbij stellen zij aan de orde de problemen bij aansluiting op het net en het congestiemanagement zoals beoogd door de wetgever in het wetsvoorstel Voorrang voor duurzaam. De Wit en Sucur benadrukken dat het recht en het beleid inzake toegang tot het net en de verschillen daarin tussen conventionele en duurzame energie, nog aan veranderingen onderhevig zijn. De (nabije) toekomst moet uitwijzen of duurzaam inderdaad voorrang op het net heeft. Pront-van Bommel belicht de ruimtelijke inpassing van grootschalige projecten voor duurzame energie. Zij schetst in het bijzonder de verschillende juridische aspecten die spelen bij de vergunningaanvraag voor windturbineparken op land, zoals de regels omtrent veiligheid (radarnorm) en natuurbescherming en de relevantie van het onder meer het Acitiviteitenbesluit. De ruimtelijke inpassing van windturbines of windturbineparken lijkt altijd problematisch. Prontvan Bommel benadrukt daarom de rol voor ruimtelijke plannen, zoals landelijke structuurvisies, de Rijkscoördinatieregeling en de Crisis- en herstelwet. Hallo levert een bijdrage vanuit een praktische invalshoek over de aanpassing van het juridische landschap op zee. Hij wijst op de kansen, maar vooral op de belemmeringen voor de windenergiesector op zee. Deze belemmeringen zien onder meer op de hoge kosten van een aansluiting vanuit zee op het net en de ondoorzichtige procedures die in Nederland moeten worden doorlopen. Wat deze laatste belemmering betreft, meent ook Hallo dat de Crisis- en herstelwet in Nederland kansen zal bieden voor het bedrijfsleven. Op EU-niveau verwacht Hallo eveneens kansen, bijvoorbeeld door de opkomst van diverse coördinerende organisaties. De bijdrage van Van Middelkoop ziet op de Europese richtlijnen inzake de energieprestaties van gebouwen. Zij gaat na welke kansen en belemmeringen het huidige Nederlandse recht kent om de potentie van de gebouwde omgeving voor duurzame energie en energiebesparing te realiseren. Nederland lijkt de huidige richtlijn correct te hebben geïmplementeerd, behoudens de bepalingen vii

8 inzake het energieprestatiecertificaat. Van Middelkoop stelt echter dat gelet op, onder meer, de herschikkingrichtlijn van 2010, Nederland toch extra instrumenten (wortels/stokken) zal moeten gaan inzetten om de potentie te realiseren. De bijdrage wordt afgerond met een blik op de mogelijke nationale instrumenten en hun juridische belemmeringen. Mevrouw Yildiz-Kargin leverde tijdens de studiedag een bijdrage over duurzame energie uit afval. Deze bijdrage is letterlijk opgenomen in het boekje. In de bijdrage wordt een overzicht gegeven van de rol van afval bij de productie van duurzame energie. Zo wil Nederland de helft van de hoeveelheid duurzame energie die door Nederland geproduceerd moet worden, betrekken uit biomassa. Ook wordt in toenemende mate de restwarmte van afvalverbrandingsinstallaties gebruikt zodat afval niet alleen wordt ingezet als brandstof voor elektriciteitsopwekking. De laatste bijdrage van de studiedag was van Van der Heijden, over de vooral civielrechtelijke aspecten die spelen bij de casus Energieweb Zuidplaspolder. Het gaat om de oprichtingsfase van een energiecentrale in de Zuidplaspolder. Energiebronnen in de energiecentrale Zuidplaspolder zijn warmte-koude opslag, warmtekrachtkoppeling, biogasvergisting, zonnepanelen of windturbines van particulieren uit de omgeving van de energiecentrale. Dit model van een lokale, duurzame energiecentrale werpt interessante juridische vragen op. Van der Heijden schetst de financiële aspecten, de organisatiestructuur en de eisen met betrekking tot duurzaamheid die aan het bestemmingsplan van de omgeving kunnen worden gesteld. Het boekje bevat nog een extra bijdrage van Van Middelkoop over de recente ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie uit afval die zich sinds de studiedag hebben voorgedaan zowel op Nederlands als EU-niveau. Deze ontwikkelingen konden niet in het boekje ontbreken, zoals gewijzigde status van afvalverbrandingsinstallaties. Benadrukt wordt in de bijdrage het mogelijke dilemma dat speelt bij waste-to-energy: de spanning tussen de afvalhiërarchie en de rol van afval bij de duurzame energiedoelstellingen. De discussie tijdens de studiedag werd in ochtend ingeleid door twee referenten, Marga Robesin van Stichting Natuur en Milieu en Robin Aerts van advocatenkantoor Pels Rijcken en Droogleever Fortuijn. Centraal in de discussie stond het begrip duurzame energie. Beide referenten benadrukten het belang van definiëring van dit begrip. Vedder meende dat die definitie er niet gaat komen omdat in het Verdrag van Lissabon overeen is gekomen dat Europa zich niet mag bemoeien met de keuze van energiebronnen van de Lidstaten. Dan zouden er volgens Robesin in ieder geval duurzaamheidcriteria moeten worden opgesteld, zodat burgers en bedrijven weten waar ze aan toe zijn. In de middagdiscussie was er vooral interesse voor grensoverschrijdende projecten en de casus Zuidplaspolder. viii

9 Hier past een bijzonder woord van dank voor mevrouw Inge De Bruyne, management-assistente bij het Centrum voor Milieurecht. Zij heeft met onmisbare inzet bijgedragen aan de afronding en vormgeving van dit boekje. Het Centrum voor Milieurecht is per 1 juli 2010 van naam veranderd. Het Centrum voor Milieurecht zal bij de volgende studiedag de naam Amsterdam Center for Environmental Law and Sustainability (ACELS) dragen. De bijdragen van de auteurs zijn eind juni 2010 afgerond. B. Krot L. van Middelkoop Redacteuren ix

10

11 inhoudsopgave Redactioneel Inhoudsopgave v xi hfdst 1 Duurzame energie Prof. dr. L. Reijnders 1 1 Wat is duurzame energie? 3 2 Waarom doet Nederland het niet goed op het gebied van duurzame energie? 4 3 De uitdaging 6 hfdst 2 Duurzame energie volgens de EU: het juridische kader Mr. W. Vandenberghe 7 1 Inleiding 9 2 Klimaatverandering en energieafhankelijkheid: een Europese uitdaging 9 3 Duurzame energie in de EU Definitie van duurzame energie Duurzaamheid in het VWEU-Verdrag Overzicht van de belangrijkste EU-regelgeving Energie-efficiëntie: verstandiger consumeren en betere producten Hernieuwbare energie Duurzaam vervoer 22 4 Conclusie 24 hfdst 3 Het Europeesrechtelijk kader voor financiële instrumenten ter stimulering van energietransitie W. Jonker en dr. H.H.B. Vedder 25 1 Inleiding 27 2 De plaats van energie uit hernieuwbare energiebronnen binnen het Europees milieurecht. Een beleidshistorisch overzicht Van Rio via Kyoto naar Kopenhagen De Europese Strategie ten aanzien van Hernieuwbare Energie Van 1986 tot het Witboek inzake duurzame energiebronnen European Climate Change Programme Klimaat- en Energiepakket Het Verdrag van Lissabon De Huidige Europese Richtlijn ter bevordering van hernieuwbare energie 35 xi

12 duurzame energie juridische kansen en belemmeringen 3 De (on)mogelijkheden voor milieusteun voor het gebruik van energie uit hernieuwbare energiebronnen Het begrip staatssteun Steunmaatregelen van de Lidstaten Bekostiging met staatsmiddelen (Potentiële) mededingingsvervalsing Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de Lidstaten Verenigbare staatssteun De Algemene Groepsvrijstellingsverordening (hierna: AGV) De Richtsnoeren Milieusteun 50 4 Conclusie 53 hfdst 4 Toegang voor duurzame energie tot netwerken EU en Nederland Mr. B. de Wit en mr. I. Sucur 55 1 Inleiding 57 2 Toegang: aansluiting, transport & tarief; juridisch kader 57 3 Enige praktijkvoorbeelden Aansluitplicht voor duurzaam kan beperkter zijn dan voor conventionele bronnen Het aansluittarief dekt niet altijd alle kosten voor de netbeheerder Afstand tot het land werkt in het nadeel van (verdergelegen) windparken op zee Aansluitplicht op particuliere netten beperkter dan op openbaar net 62 4 Voorrang voor duurzaam/congestiemanagement 64 5 Conclusie 65 hfdst 5 Juridische mogelijkheden en beperkingen voor windenergie op land Dr. S. Pront-van Bommel 67 1 Inleiding 69 2 Milieu- en klimaatdoelstellingen nader bezien 70 3 Stroomlijning van besluitvormingsprocedures Uitbreiding van het vergunningsvrije (milieu)domein Meer efficiëntie? 76 4 Materieel toetsingskader Algemeen Radar en ecologie Veiligheid 81 xii

13 inhoudsopgave 4.4 Overlast 82 5 Is er voldoende ruimte? Algemeen 84 6 Slotbeschouwingen 86 hfdst 6 Duurzame energie: aanpassing van het juridische landschap op zee R. Hallo 89 1 Inleiding 91 2 Aansluiting op het net 91 3 Governance 92 4 Europese ontwikkelingen 94 5 Conclusie 95 hfdst 7 Meer wortels en stokken: duurzame energie en energieefficiëntie in de (bestaande) gebouwde omgeving Mr. L. van Middelkoop 97 1 Inleiding: potentie versus realiteit 99 2 De juridische kansen en belemmeringen in het bestaande Nederlandse recht Financiële instrumenten Toestemmingen in de Bouw- en milieuregels Het civiele recht Toepassing van kansen en belemmeringen De Nederlandse en Europese doelstellingen voor de gebouwde omgeving Nederlandse doelstellingen voor energieverbruik en productie door gebouwen Europese doelstellingen voor energieverbruik en productie door gebouwen De specifieke Europese regelgeving inzake gebouwen Richtlijn 2002/91/EG en de Nederlandse implementatie Knelpunten bij de Nederlandse implementatie De herziene Europese regelgeving vereist meer en andere stokken/wortels De herschikkingrichtlijn 2010/31/EU De Hernieuwbare energierichtlijn 2009/28/EG Voortgangsrapportage Nederlandse doelstellingen noopt tot actie Suggesties voor extra/andere juridische instrumenten Positieve verplichtingen? Financiële instrumenten 143 xiii

14 duurzame energie juridische kansen en belemmeringen 4.3 Versoepeling en vereenvoudiging van bouw- en milieuregelgeving Voortrekkersrol overheid Conclusies 147 hfdst 8 Duurzame energie en afval Drs. mr. S. Yildiz-Kargin Het Nederlands afvalbeleid Wettelijke kader (LAP) Voorkeursvolgorde Afvalbeleid Doelstellingen van het afvalbeleid Afvalcijfers Duurzame energie (DE) en bijdrage afvalbeleid: Europese ontwikkelingen rondom bioafval 159 hfdst 9 De oprichting van een lokaal duurzaam energiebedrijf en het recht. Casus energieweb Zuidplaspolder Dr. G.M.A. van der Heijden 161 Inleiding De Energiecentrale Zuidplaspolder Het ontwerp van het bedrijf Algemeen Privaat geld Publiek geld Risico Samenwerkingsovereenkomst en statuten Aanbesteding van de bouw van het energieweb door de ECZ Het Bestemmingsplan Conclusie en vooruitblik Bijlage: Energiewetgeving 176 hfdst 10 Recente ontwikkelingen op Europees en Nederlands niveau inzake de relatie duurzame energie en afval Mr. L. van Middelkoop Mogelijke dilemma s Voor- en nadelen bij waste-to-energy De duurzame energiedoelstelling versus de afvalhiërarchie Een tekort aan (bio)afval: oplossen via import De gewijzigde status van AVI s Bron van de nieuwe status: Kaderrichtlijn afval 2008/98/EG Een vervroegde R-1 status voor Nederlandse AVI s 190 xiv

15 inhoudsopgave 3 Europese regelgeving voor bioafval en vaste biomassa? Geen specifieke Europese regelgeving voor bioafval Duurzaamheidcriteria voor vaste biomassa? De algehele implementatie van de nieuwe Kaderrichtlijn afval Geen duidelijkheid over grootschalige bij- en meestook van biomassa Slotbeschouwing 203 hfdst 11 Verslag van de paneldiscussies Verslag ochtenddiscussie 209 Verslag middagdiscussie 213 Auteurs 220 xv

16

17 hoofdstuk 1 Duurzame energie Prof. dr. L. Reijnders

18

19 hoofdstuk 1 duurzame energie 1 Wat is duurzame energie? Een inleiding over duurzame energie moet beginnen met de vraag wat duurzame energie nu eigenlijk is. Dat dit nodig is, hangt nauw samen met de vele betekenissen waarin het woord duurzaam thans wordt gebruikt. Toen ik halverwege de jaren tachtig duurzaam introduceerde als vertaling van het Engelse sustainable, was dat een duidelijk begrip. Het stond in de traditie van de stationaire economie zoals die werd bepleit door een van de grondleggers van het liberalisme, John Stuart Mill. Een stationaire (of meer recent: steady state) economie is een economie die, gegeven de beschikbare natuurlijke hulpbronnen en omgeving, onbeperkt op dezelfde wijze kan blijven doordraaien. Een van de argumenten ten gunste van dit type economie is, zoals ook John Stuart Mill dat al zag, rechtvaardigheid tussen de generaties. Sinds halverwege de jaren tachtig zijn er evenwel veel andere invullingen van het begrip duurzaam gekomen. Ik schat het aantal verschillende invullingen op meer dan honderd. Dit maakt het onder meer mogelijk dat dezer dagen zo ongeveer iedereen duurzaam bezig is. In mijn inleiding houd ik vast aan de oorspronkelijke definiëring: duurzame energie is een type van energievoorziening waarmee we, vanuit milieuoogpunt, onbeperkt door kunnen gaan. Daartoe behoren hedendaagse zonnecollectoren, zonnecellen, windmolens en concentrated solar power systems (spiegel-zonnecentrales). In al deze gevallen is tenminste het huidige aanbod van energie voor de komende vijf miljard jaar verzekerd. En, mede dankzij recycling, is de apparatuur voor energiewinning te realiseren met grondstoffen die tot in lengte van dagen beschikbaar zullen zijn. Ook hoeven deze vormen van energievoorziening niet te leiden tot milieuvervuiling die toekomstige generaties benadeelt. De schade die de natuur ervan oploopt is, vergeleken met die door andere vormen van energievoorziening wordt veroorzaakt, zeer bescheiden. Niet alles wat dezer dagen door de Nederlandse overheid onder duurzame energie wordt verstaan, is duurzaam zoals door mij gedefinieerd. Zo komt volgens de statistieken van het Centraal Bureau voor de Statistiek een belangrijk deel van de groene stroom uit vuilverbranders. 1 Het argument daarachter is dat biomassaverbranding in vuilverbranders elektriciteit oplevert en fossiele brandstoffen vervangt. Dit is evenwel niet het geval. Bij verbranding van biomassa in vuilverbranders moet extra aardgas worden bijgestookt. Dit wordt omgezet in elektriciteit met een rendement dat deerniswekkend laag ligt vergeleken met het rendement dat in moderne gascentrales (STEG) wordt gehaald. Bovendien daalt door biomassa-bijstook de efficiency waarmee uit kunststoffen door verbranding elektriciteit wordt gemaakt. 2 Ook Europese biodiesel, die van raapzaad wordt gemaakt, kan niet als duurzaam worden gezien. Over de levenscyclus ( van 1 2 J. Luteijn, No Energy to Waste. Onderzoek naar het overheidsbeleid ter verbetering van energieprestaties van de AVIs in Nederland, Heerlen: Open Universiteit, L. Reijnders & M.A.J. Huijbregts, Biofuels for road transport. A seed to wheel perspective, London: Springer,

20 duurzame energie juridische kansen en belemmeringen zaadje tot wiel ) genomen, is de uitstoot van broeikasgassen bijvoorbeeld groter dan die van conventionele diesel. 3 2 Waarom doet Nederland het niet goed op het gebied van duurzame energie? Als er wordt uitgegaan van de door de Nederlandse overheid gehanteerde definitie van duurzame energie, staat Nederland op de EU-ranglijst op plaats 22 (van de 27) wat betreft het percentage daarvan in de totale energievoorziening. 4 Het percentage (berekend als finale energie) ligt thans wat boven de 2,4%. 5 Zou mijn definitie van duurzame energie zijn gehanteerd, dan zou Nederland waarschijnlijk nog lager staan in de EU-rangorde. Duurzame energie heeft het kennelijk moeilijk in Nederland. Waarom is dat het geval? Mijns inziens zijn er daarvoor diverse redenen. Belangrijk zijn: - de afwenteling van kosten van niet-duurzame energie; - het fenomeen dat duurzame energievoorziening als economische activiteit nog goeddeels in de kinderschoenen staat; - het Mattheus-effect ( hem die heeft zal gegeven worden ); - de klunzige vormgeving van regelingen ter stimulering van duurzame energie. Opvallend is wellicht dat het beperkte aanbod van duurzame energie niet op dit lijstje staat. Dat komt omdat het aanbod van zon- en windenergie enorm is. De zonnestraling die het aardoppervlak op enig moment bereikt, is gemiddeld gesproken ongeveer 8000 maal zo groot als de input van energie in de wereldeconomie. De totale beschikbare voorraad fossiele brandstoffen en nucleair materiaal is, energetisch bezien, kleiner dan één maand zonne-energie die de aarde bereikt. De wereldwijde hoeveelheid windenergie is meer dan veertig maal zo groot als de energie-input in de wereldeconomie. En de beschikbare hoeveelheid aardwarmte is naar schatting twee keer zo groot. De thans beschikbare apparaten kunnen deze vormen van energieaanbod efficiënt exploiteren. Concentrated solar power in 5% van de Sahara kan, energetisch gezien, voorzien in de wereldvraag naar energie. En zonnecellen op gunstig gelegen daken en muren in Nederland kunnen meer elektriciteit produceren dan de huidige Nederlandse elektriciteitscentrales. De energetische infrastructuur van Nederland moet er voor overhoop, waarbij ook moet worden voorzien in omvangrijke opslagfacilitei A. Sandoff & G. Schaad, Does EU ETS lead to emission reductions through trade? The case of the Swedish emissions trading sector participants, Energy Policy , p H. Segers, Three options to calculate the percentage renewable energy: an example for a EU policy debate, Energy Policy , p F. Kern & M. Howlett, Implementing transition management as policy reform: a case study of the Dutch energy sector, Policy Sciences , p

21 hoofdstuk 1 duurzame energie ten. Maar technisch is het geen probleem om in de huidige Nederlandse vraag naar energie te voorzien met duurzame energie, zoals door mij gedefinieerd. Dat is een goede reden om nader stil te staan bij de problemen die er kennelijk zijn om dat ook daadwerkelijk te realiseren. Het eerste, eerder genoemde, probleem voor duurzame energie is de afwenteling van kosten. Weliswaar wordt op papier bijvoorbeeld het beginsel de vervuiler betaalt door de Nederlandse overheid al decennialang onderschreven, maar de praktijk is een geheel andere. Dat valt wellicht te illustreren aan de hand van plannen om in Nederland een serie kolencentrales te bouwen. Deze kunnen, onder de huidige regels, stroom leveren tegen een kostprijs van 3 tot 4 cent per kilowattuur. Daar kan ik met mijn molen ( de vlak bij het AMC geplaatste molen van de windmolencoöperatie Windvogel), die stroom voor 7 cent per kilowattuur levert, niet tegenop. Maar veronderstel nu dat alle afgewentelde kosten zouden worden doorberekend (zonder discontovoet en inclusief de vervangingskosten voor opgeraakte natuurlijke hulpbronnen). Dan zou de prijs voor kolenstroom uitkomen op ongeveer 12 cent per kilowattuur. In dat geval zouden energiebedrijven er niet over piekeren om kolencentrales te bouwen, maar zou er een run zijn op de bouw van windmolens. Het probleem van afgewentelde kosten is reeds lang in discussie, en voor zover deze klimaatverandering betreft, is daar ook wat op bedacht: het Europese emissiehandelssysteem voor CO2 (in de wandeling ETS genoemd). 6 Voor de invulling van dat systeem zijn recentelijk door de Europese Commissie verstandige voorstellen gedaan. 7 De emissierechten voor dat systeem zouden worden geveild en er zou een niet al te hoog emissieplafond komen. Dat beviel de grote Europese bedrijven helemaal niet en deze hebben succesvol gelobbyd bij hun regeringen. Met veel resultaat. 8 Het overgrote deel van de rechten wordt nu gratis weggegeven en het emissieplafond is zo uitgekleed dat de prijs per ton CO2 naar verwachting niet boven de 20 euro zal komen. Bij dat prijsniveau zal er niet of nauwelijks worden geïnvesteerd in energie-efficiency of duurzame energie. 9 De internalisering van thans afgewentelde kosten moet dan ook sterk verbeteren Tot stand gebracht door Richtlijn 2003/87/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 oktober 2003 tot vaststelling van een regeling voor de handel in broeikasgasemissierechten binnen de Gemeenschap en tot wijziging van Richtlijn 96/61/EG van de Raad, Pb L 275/32. COD(2008)0013. In 2009 is de ETS-richtlijn gewijzigd via Richtlijn 2009/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 tot wijziging van, Pb L 140/63. Richtlijn 2003/87/EG teneinde de regeling voor de handel in broeikasgasemissierechten van de Gemeenschap te verbeteren en uit te breiden, zoals gewijzigd bij Richtlijnen 2004/101/EG, 2008/101/EG en Verordening (EG) nr. 219/2009, blijven tot 31 december 2012 van toepassing. Algemene Rekenkamer, Subsidieregeling Milieukwaliteit elektriciteitsproductie. Den Haag:

22 duurzame energie juridische kansen en belemmeringen Een tweede probleem voor duurzame energie is dat het als economische activiteit in de kinderschoenen staat, hetgeen niet het geval is met de energievoorziening zoals die gebaseerd is op kolen, gas, olie (en uraan). Dit heeft eveneens aanzienlijke gevolgen, wat mooi te zien is aan de prijsdaling voor duurzame energie zoals die zich in het naaste verleden heeft voorgedaan en voor de naaste toekomst wordt verwacht. Terwijl de prijs voor stroom uit fossiele brandstofcentrales de laatste vijftien jaar omhoog is gegaan, is de prijs voor een kilowattuur windelektriciteit in die periode met ongeveer een factor 3 gedaald. Er wordt niet serieus aan getwijfeld dat de prijzen voor energievoorziening met behulp van fossiele brandstoffen en duurzame energie elkaar deze eeuw zullen kruisen. Maar tot duurzame energie uit de kinderschoenen is gegroeid, is er een a priori-argument ten gunste van overheidsinterventie ten behoeve van deze infant industry. Het belang van het Mattheus-effect hangt nauw samen met de poldercultuur zoals wij die in Nederland kennen. Men ziet dat mooi bij de Energietransitie waarmee de overheid bezig is. Deze aanpak plaatst hen die hebben (de Shells, Gasunies en NUON s van deze wereld) direct voor de staatsruif, zodat hen en hun vrienden ook veel gegeven wordt. Ondernemers en wetenschappers die met disruptive technologies voor duurzame energie komen, waarvan we het waarschijnlijk vooral moeten hebben, worden veelal op ruime afstand gehouden. Tenslotte moet gewezen worden op de klunzige manier waarop de overheid de steunregelingen voor duurzame energie vorm heeft gegeven. De regelingen zijn gekenmerkt door vele beleidswisselingen, waardoor anders dan bijvoorbeeld in Duitsland geen stabiel investeringsklimaat tot stand is gekomen. Ook zijn enorme sommen geld over de balk gegooid veel meer dan bijvoorbeeld in Duitsland. Dit is doodzonde. Overstappen op duurzame energie is een operatie die, financieel gezien, groter is dan de bail-out van de banken tijdens de huidige crisis, en dat noopt tot grote efficiency bij de besteding van geld. 3 De uitdaging De besproken problemen rond de realisering van duurzame energie in Nederland kan men vertalen in termen van uitdagingen voor de wijze waarop de overheid in de toekomst intervenieert. Een eerste grote uitdaging is die van rechtvaardigheid. Er moet een einde komen aan de afwenteling van milieukosten en er moet rechtvaardigheid komen tussen de generaties, zodat komende generaties niet onder ons hoeven te lijden. De tweede grote uitdaging is die van doelmatigheid. Deze kan niet volmaakt zijn. Dat komt doordat de overheid in ons type economisch systeem een gebrek heeft aan insider kennis over de werkelijke kosten. Maar het kan stellig veel beter dan tot nu toe. Vermoedelijk is het het slimst een relatief doelmatige regeling uit het buitenland bijvoorbeeld Duitsland over te nemen. 6

Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen. Onder redactie van drs. B. Krot en mr. L. Smorenburg-van Middelkoop

Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen. Onder redactie van drs. B. Krot en mr. L. Smorenburg-van Middelkoop Duurzame energie Juridische kansen en belemmeringen Onder redactie van drs. B. Krot en mr. L. Smorenburg-van Middelkoop Inleidingen op en verslag van een studiedag georganiseerd door het Centrum voor Milieurecht

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) 15528/02 ADD 1. Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) ENER 315 CODEC 1640 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 januari 2003 (28.01) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2001/0077 (COD) 15528/02 ADD 1 ENER 315 CODEC 1640 ONTWERP-MOTIVERING VAN DE RAAD Betreft: Gemeenschappelijk

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

VERORDENINGEN. VERORDENING (EG) Nr. 106/2008 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD. van 15 januari 2008

VERORDENINGEN. VERORDENING (EG) Nr. 106/2008 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD. van 15 januari 2008 13.2.2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 39/1 I (Besluiten op grond van het EG- en het Euratom-Verdrag waarvan publicatie verplicht is) VERORDENINGEN VERORDENING (EG) Nr. 106/2008 VAN HET EUROPEES

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 2863

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 2863 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 19 november 2008 (20.11) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2008/0222 (COD) 15906/08 ADD 2 E ER 390 E V 847 CO SOM 188 CODEC 1585 I GEKOME DOCUME T van: de heer Jordi

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 11 november 2010 (16.11) (OR. en) 15697/1/10 REV 1 ENER 301 CONSOM 100

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 11 november 2010 (16.11) (OR. en) 15697/1/10 REV 1 ENER 301 CONSOM 100 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 11 november 2010 (16.11) (OR. en) 15697/1/10 REV 1 ENER 301 CONSOM 100 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal van de Raad de delegaties Een energiebeleid voor

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen.

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen. RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 mei 2009 (26.05) (OR. en) 9909/09 DEVGE 147 E ER 187 E V 371 COAFR 172 OTA van: het secretariaat-generaal d.d.: 18 mei 2009 nr. vorig doc.: 9100/09 Betreft: Conclusies

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Jan Haers 2 juli 2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht Energiebeleid op Europese Raad Tijdens het Griekse voorzitterschap Prioriteiten van het Italiaanse

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006).

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006). RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 24 februari 2006 (16.03) (OR. en) 6682/06 ENER 61 NOTA Betreft: Werking van de interne energiemarkt - Ontwerp-conclusies van de Raad De delegaties treffen in bijlage

Nadere informatie

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD)

10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 8 juli 2003 (14.07) (OR. en) 10819/03 Interinstitutioneel dossier: 2001/0245 (COD) CODEC 891 JUR 273 ENV 362 MI 157 IND 96 ENER 204 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 29.4.2003 COM(2003) 219 definitief 2003/0084 (COD) Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD tot wijziging van Richtlijn 2002/96/EG

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

(Deel B: Energie-Sleutelacties 5 en 6) (1999/C 77/13)

(Deel B: Energie-Sleutelacties 5 en 6) (1999/C 77/13) bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C 77 van 20/03/99 Eerste uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor OTO-werkzaamheden in het kader van het specifiek programma voor onderzoek,

Nadere informatie

Conclusies van de Raad betreffende de bestrijding van het tabaksgebruik

Conclusies van de Raad betreffende de bestrijding van het tabaksgebruik RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 17 november 1999 (OR. en) 12545/1/99 REV 1 LIMITE SAN 171 Betreft : Conclusies van de Raad betreffende de bestrijding van het tabaksgebruik DG I CONCLUSIES VAN DE RAAD

Nadere informatie

Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject

Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject Carbon Capture & Storage (CCS): Richtlijn 2009/31/EG en het Implementatietraject Prof. mr. dr. Martha Roggenkamp Groningen Centre of Energy Law (RUG) en participant Cato2 Brinkhof Advocaten, Amsterdam

Nadere informatie

1. 1. Het Comité heeft zich herhaaldelijk uitgesproken over de programma's en activiteiten van de Unie op energiegebied:

1. 1. Het Comité heeft zich herhaaldelijk uitgesproken over de programma's en activiteiten van de Unie op energiegebied: bron : http://www.emis.vito.be Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen dd. 21-01-1998 Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C9 van 14/01/98 Advies van het Economisch en Sociaal Comité

Nadere informatie

INHOUD. WOORD VOORAF... v

INHOUD. WOORD VOORAF... v INHOUD WOORD VOORAF...................................................... v RECENTE ONTWIKKELINGEN IN HET EUROPESE ENERGIERECHT EN -BELEID HEEL WAT LEKKERS IN DE EUROPESE PIJPLIJN Bram Delvaux en Tom Vanden

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie vervoer en toerisme 10.4.2013 2012/0288(COD) ONTWERPADVIES van de Commissie vervoer en toerisme aan de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 9.11.2007 WERKDOCUMENT over het voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 12 februari 2001 (OR. fr) Interinstitutioneel dossier: 2000/0157 (COD) 13740/1/00 REV 1 ADD 1 LIMITE SOC 455 FIN 492 CODEC 915 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 7.6.2006 COM(2006) 275 definitief Deel I MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 509 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

(2000/C 150 E/08) (Voor de EER relevante tekst) COM(2000) 18 def. - 2000/0033(COD) (Door de Commissie ingediend op 28 januari 2000)

(2000/C 150 E/08) (Voor de EER relevante tekst) COM(2000) 18 def. - 2000/0033(COD) (Door de Commissie ingediend op 28 januari 2000) bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C 150 E van 30/05/2000 Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende een communautair energie-efficiëntie-etiketteringsprogramma

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Jaarrekening van bepaalde vennootschapsvormen wat micro-entiteiten betreft ***I

Jaarrekening van bepaalde vennootschapsvormen wat micro-entiteiten betreft ***I P7_TA(200)0052 Jaarrekening van bepaalde vennootschapsvormen wat micro-entiteiten betreft ***I Wetgevingsresolutie van het Europees Parlement van 0 maart 200 over het voorstel voor een richtlijn van het

Nadere informatie

Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD EUROPESE COMMISSIE Brussel, 4.11.2013 COM(2013) 761 final 2013/0371 (COD) Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD tot wijziging van Richtlijn 94/62/EG betreffende verpakking en

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Steunmaatregel SA. 36315 (2013/N) Nederland Botlek Zuid - stoompijpleiding

EUROPESE COMMISSIE. Steunmaatregel SA. 36315 (2013/N) Nederland Botlek Zuid - stoompijpleiding EUROPESE COMMISSIE Brussel, 16.10.2013 C(2013) 6627 final In de openbare versie van dit besluit zijn, overeenkomstig de artikelen 24 en 25 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 11-VII-2006 C(2006) 3259. Betreft: Steunmaatregel nr. N 96/06 "Eneco duurzame energie " Excellentie,

EUROPESE COMMISSIE. Brussel, 11-VII-2006 C(2006) 3259. Betreft: Steunmaatregel nr. N 96/06 Eneco duurzame energie  Excellentie, EUROPESE COMMISSIE Brussel, 11-VII-2006 C(2006) 3259 Betreft: Steunmaatregel nr. N 96/06 "Eneco duurzame energie " Excellentie, De Commissie wenst Nederland ervan in kennis te stellen dat zij, na onderzoek

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. van [...]

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. van [...] EUROPESE COMMISSIE Brussel, 15.6.2010 COM(2010)280 definitief 2010/0168 (E) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD van [...] betreffende de verplichte toepassing van Reglement nr. 100 van de Economische

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) 9919/04. Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD)

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) 9919/04. Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 28 mei 2004 (03.06) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2004/0109 (COD) 2004/0110 (COD) 9919/04 ENER 150 CODEC 780 NOTA van: aan: nr. Comv.: Betreft: het secretariaat-generaal

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Richtlijn 98/59/EG van de Raad van 20 juli 1998 betreffende de aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag

Richtlijn 98/59/EG van de Raad van 20 juli 1998 betreffende de aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag Richtlijn 98/59/EG van de Raad van 20 juli 1998 betreffende de aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake collectief ontslag Publicatieblad Nr. L 225 van 12/08/1998 blz. 0016-0021 DE RAAD VAN

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023;

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023; De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Dat op grond van richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 ter

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Steunmaatregel N 118/2004 -België (Vlaanderen) Subsidies voor haalbaarheidsstudies met betrekking tot bouw- en milieuprojecten buiten de EU.

Steunmaatregel N 118/2004 -België (Vlaanderen) Subsidies voor haalbaarheidsstudies met betrekking tot bouw- en milieuprojecten buiten de EU. Europese Commissie Brussel, 30.06.2004 C (2004)2042 fin Betreft: Steunmaatregel N 118/2004 -België (Vlaanderen) Subsidies voor haalbaarheidsstudies met betrekking tot bouw- en milieuprojecten buiten de

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Advies. Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen

Advies. Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen Brussel, 12 september 2007 091207 Advies besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energie Advies Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen Inhoud Inhoud... 2 1. Inleiding en krachtlijnen...

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 november 2008 (OR. en) 15311/08 E V 781 MAR 199 MED 76

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 november 2008 (OR. en) 15311/08 E V 781 MAR 199 MED 76 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 november 2008 (OR. en) 15311/08 E V 781 MAR 199 MED 76 WETGEVI GSBESLUITE E A DERE I STRUME TE Betreft: BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de ondertekening, namens de

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 600 XIII Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 1998

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 20 december 2006 (OR. en) 16647/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/194 (CNS) REGIO 70 FIN 673

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 20 december 2006 (OR. en) 16647/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/194 (CNS) REGIO 70 FIN 673 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 20 december 2006 (OR. en) 16647/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/194 (CNS) REGIO 70 FIN 673 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: VERORDENING VAN DE

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

2. Deze aanmelding heeft betrekking op wijziging en verlenging van MEPsteunregelingen

2. Deze aanmelding heeft betrekking op wijziging en verlenging van MEPsteunregelingen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 21.XII.2007 C(2007)6875 Betreft: Steunmaatregel nr. N 478/2007 - Nederland "Stimulering van duurzame energie, wijziging en verlenging van de MEP-regeling (N 707/02) en MEP stimulering

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie