Human Capital Roadmap Duurzaamheid Regio West-Brabant

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Human Capital Roadmap Duurzaamheid Regio West-Brabant"

Transcriptie

1 Human Capital Roadmap Duurzaamheid Regio West-Brabant Wise up Consultancy In opdracht van de Regio West-Brabant Wise up Consultancy mei 2015

2 Colofon In opdracht van de Regio West-Brabant (RWB) heeft Wise up Consultancy een Human Capital Roadmap ontwikkeld omtrent de gevolgen van de verduurzaming van de energiehuishouding voor het Human Capital vraagstuk in de regio. Vanuit RWB is het proces begeleid door een begeleidingscommissie onder leiding van dhr. Sjaan van den Heuvel en mevr. Kristie van Damme. Wij willen hen bedanken voor hun inzet als procesbegeleiders en inhoudelijk adviseurs tijden het opstellen van deze Human Capital Roadmap. Voor het opstellen van de HCR is gesproken met 17 vertegenwoordigers van het onderwijs, de overheid, ondernemers en burgerinitiatieven. Wij willen hen bedanken voor hun bijdrage. Uitgave: Human Capital Roadmap Duurzaamheid, mei 2015, door Wise up Consultancy in opdracht van de regio West-Brabant. Auteurs: meneer L.M. Damen MSc., mevrouw M.J.D. Geenen MSc en mevrouw R. Hoogenboom Bsc. 2

3 Samenvatting Doel van deze Human Capital Roadmap (HCR) is om inzicht te krijgen in de gevolgen van alle ontwikkelingen op het gebied van duurzame energievoorziening voor de situatie op de arbeidsmarkt nu en in de toekomst. Daarnaast het opstellen van actielijnen om de mogelijke knelpunten op te lossen. Om een adequate beschrijving te maken van de arbeidsmarkt is gebruik gemaakt van twee soorten onderzoeksmethoden, namelijk de methode deskresearch en de methode het semigestructureerd interview in combinatie met expertmeetings waarbij de toekomstige arbeidsmarkt in discussievorm is verkend. Uit dit onderzoek is naar voren gekomen dat de belangrijkste knelpunten zich voor zullen doen in de gebouwde omgeving zowel op het gebied van besparing als gebouw gebonden energieopwekking. Gebouw gebonden energiebesparing: De energiebesparing in de gebouwde omgeving betreft voornamelijk het isoleren van bestaande gebouwen en het energiezuinig bouwen van nieuwbouw. De bouwbranche zal deze gebouw gebonden energiebesparing grotendeels realiseren. Er worden binnen de bouwbranche tekorten op de arbeidsmarkt verwacht op de middellange termijn ( ). Op middelbaar niveau wordt een tekort aan calculators, uitvoerders en werkvoorbereiders (mbo niveau 4). Op lager niveau aan metselaars, stukadoors, timmermannen, onderhoudslieden, dakdekkers en monteurs van systeembouw (mbo niveau 1 en 2). Naast een kwantitatieve mismatch is er ook sprake van een kwalitatieve mismatch. Zo blijkt uit de interviews dat bouwbedrijven nog niet voldoende kennis en vaardigheden in huis hebben om gebouwen te verduurzamen naar de hogere energiezuinige niveaus (energie label a en hoger). Daarnaast vraagt het verduurzamen richting energieneutraliteit dat er wordt samengewerkt met branchevreemde bedrijven, met name installatiebedrijven hetgeen nog verder ontwikkeld kan worden. Gebouw gebonden energieopwekking: Bij gebouw gebonden energieopwekking gaat het om installaties als zonnepanelen, Warmte- Koude-Opslag-installaties en zonneboilers. De kennis die nodig is om deze installaties te plaatsen is gelieerd aan de installatiebranche. Binnen de installatiebranche worden op de middellange termijn ( ) personeelstekorten verwacht op alle niveaus, maar het sterkst op de hogere niveaus (mbo niveau 4) omdat installaties complexer worden. Met name de vraag naar werkvoorbereiders, calculators en tekenaars (mbo niveau 4) neemt sterk toe. Net als de bouwbedrijven hebben ook de installatiebedrijven de nieuwe duurzame technieken en installaties nog onvoldoende eigen gemaakt. De verwachting in zijn totaliteit dat er sprake zal zijn van een tekort aan personeel om de verandering naar een energie neutrale regio mede mogelijk te maken en dat het huidig personeel nog onvoldoende onderlegt is wat betreft de duurzame technieken zowel binnen de bouw- als de installatietechniekbedrijven. Daarbij moet nadrukkelijk de kanttekening worden gemaakt dat deze knelpunten pas echt worden verwacht wanneer de vraag naar energie besparing en opwekking in 3

4 de gebouwde omgeving toeneemt. Wanneer de markt zich met de huidige snelheid ontwikkeld zullen de knelpunten beperkt blijven maar zullen de doelstellingen van de regio om in 2050 energieneutraal te zijn ook niet worden gehaald. Het is daarom van belang om in de regio in te zetten op marktbewerking. Dit kan gerealiseerd worden middels o.a een versnellingstafel. Een versnellingstafel waar woningcorporaties, energie coöperaties, bouw- en installatiebedrijven deelnemen en zij gezamenlijk strategieën ontwikkelen om de gebouwde omgeving te verduurzamen. Middels deze strategieën moet een verhoogde vraag worden gerealiseerd en marktgroei worden gerealiseerd. Daarnaast zijn acties nodig om het tekort aan voldoende personeel en gekwalificeerd personeel te voorkomen wanneer de markt groeit. Om dit te voorkomen zal ingezet moeten worden op het verhogen van het kennisniveau van medewerkers van installatie- en bouwbedrijven. Daarnaast zal de instroom verhoogd moeten worden in studies die opleiden tot werkvoorbereiders, calculators en uitvoerders in de bouw en installatietechniek en tenslotte zal zij-instroom in deze branches gestimuleerd moeten worden. Dit kan bijvoorbeeld door mensen vanuit een uitkeringssituaties te begeleiden naar werk in de installatie- of bouwbranche. Geadviseerd wordt om zoveel mogelijk aan te sluiten bij bestaande initiatieven om deze activiteiten uit te voeren. 4

5 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1. Onderzoeksopzet Inleiding Duurzaamheid in West-Brabant Doel van een Human Capital Roadmap Werkwijze Opbouw van de Human Capital Roadmap / het rapport... 9 Hoofdstuk 2. Duurzaamheid en werkgelegenheid op macro niveau Inleiding Doelstellingen op macro niveau Werkgelegenheid op macro niveau Hoofdstuk 3. Duurzaamheid en werkgelegenheid in West-Brabant Inleiding Energiebesparing gebouwde omgeving Gebouw gebonden opties energieopwekking Windenergie Bio-energie Mobiliteit Algemene uitdagingen verduurzaming regio Hoofdstuk 4. Knelpunten, uitdagingen en actielijnen Knelpunten Uitdagingen gebouwde omgeving Actielijnen Tot slot Bijlagen Bijlage I. Literatuurlijst Regio West Brabant Bijlage II. Overzicht geïnterviewden

6 Hoofdstuk 1. Onderzoeksopzet 1.1 Inleiding Regio West Brabant (RWB) is een samenwerking tussen 19 gemeenten die samenwerken samen op een aantal beleidsterreinen zoals economie en arbeidsmarkt, mobiliteit, duurzaamheid, zorg, welzijn, onderwijs, ruimtelijke ontwikkelingen en wonen (Regio West- Brabant, 2015). RWB heeft 4 leidende principes voor samenwerking in het netwerk. Deze principes zijn belangrijk voor de actielijnen die voortkomen uit deze Human Capital Roadmap: 1. Duurzame ontwikkeling: volgens het triple P principe. Dit wil zeggen dat in het ontwikkelingsproces van de regio economie, ecologie en leefbaarheid (people, planet, profit) in balans moeten zijn. 2. Brede alliantievorming met de triple helix: in het ontwikkelingsproces moeten zowel de overheid, ondernemers als onderwijs worden betrokken. 3. Samenwerking in de vier windrichtingen: De regio kijkt verder dan haar eigen grenzen. 4. Samenwerking binnen de regio. 1.2 Duurzaamheid in West-Brabant RWB heeft het thema Duurzaamheid hoog op de agenda staan. Voor RWB ligt er een duidelijke relatie tussen duurzaamheid en ruimtelijke ontwikkeling, economie en mobiliteit. Een visie die zij deelt met Hoogleraar duurzame transities en systeeminnovaties Jan Rotmans: de technologische en ecologische transitie die momenteel plaatsvindt zal de economische structuur fundamenteel gaan veranderen. De veranderingen vinden niet nationaal plaats maar regionaal en niet globaal maar lokaal. Het is daarom dat RWB duurzaamheid als speerpunt op de agenda heeft gezet en dit omarmt als een regionaal en lokaal vraagstuk. In dit onderzoek zal de relatie worden gelegd tussen ontwikkelingen in verduurzaming en de effecten op het menselijk kapitaa (Human Capital) in de regio. Op die manier is RWB in staat om te kijken of het beleid op het gebied van duurzaamheid bijdraagt aan de balans tussen people, planet en profit. Voor RWB betekent duurzaamheid het volgende: Een goede kwaliteit van leven, een vitale en betaalbare woonomgeving voor de West-Brabanders nu en voor de volgende generaties; een veilige omgeving met gezonde lucht, voldoende groen, een schone bodem en schoon water, die bereikbaar blijft en waar de geluidsoverlast binnen de perken blijft. Al in 2007 heeft RWB uitgesproken duurzame ontwikkelingen als strategisch belangrijk te beschouwen voor de hele regio. Dit is gebeurd middels de ondertekening van de Verklaring van 6

7 Dussen door alle 19 gemeenten over een duurzaam energiebeleid. Hierin hebben de gemeenten uitgesproken zich te committeren aan de Rijksdoelstellingen: Een duurzame energieproductie van 16% in 2020; Vanuit het Rijk is de doelstelling om in % en in % duurzame energieopwekking te hebben gerealiseerd. RWB heeft de doelstelling om al in % duurzame energie op te wekken. Volledig duurzame energiehuishouding in 2050 (energie-neutraal). Een energiebesparing van 1,5% per jaar. De 19 gemeenten zullen hun voorbeeldfunctie invullen op de terreinen Gebouwgebonden duurzaam energiebeleid, Wind-energie en Biomassa. De doelstellingen uit de verklaring van Dussen zijn in 2010 nader uitgewerkt in de Regionale Visie op Duurzame Energie en vertaald naar een jaarlijks te actualiseren Energie Agenda voor West-Brabant. Op basis van een eerste inventarisatie gebleken dat in de regio West-Brabant voldoende potentieel is om de doelstellingen te realiseren. De door RWB ingeslagen koers naar een duurzame energievoorziening en de stip op de horizon van energieneutraal in 2050 heeft belangrijke gevolgen, o.a. voor de omgeving: denk aan bijvoorbeeld windmolenparken, biomassa-bedrijven en zonnepanelen. Aan Wise up Consultancy is gevraagd om de vertaalslag te maken van deze ontwikkelingen naar het thema onderwijsarbeidsmarkt en dit verder uit te diepen. Het gaat daarbij om de ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie in de volle breedte en aansluitend bij alle thema s uit de Energie Agenda Doel van een Human Capital Roadmap Het centrale doel dat RWB voor ogen heeft middels de ontwikkeling van deze Human Capital Roadmap (HCR) Duurzaamheid luidt als volgt: Inzicht krijgen in de gevolgen van alle ontwikkelingen op het gebied van duurzame energievoorziening voor de situatie op de arbeidsmarkt nu en in de toekomst en het formuleren van acties om mogelijke knelpunten op te lossen. Een HCR brengt focus aan en geeft West-Brabant de juiste handvaten om de benodigde acties te nemen op diverse strategische niveaus die ervoor zorgen dat de personeelsvoorziening gerelateerd aan de ontwikkelingen rondom duurzame energie gegarandeerd is. 7

8 1.4 Werkwijze Om de Human Capital Roadmap te realiseren is de volgende aanpak gehanteerd: Stap 1. Deskresearch Het vergaren van zoveel mogelijk achtergrondinformatie met als doel kadervorming voor het ontwikkelen van de HCR, vanuit het deskresearch is een eerste frame van de HCR ontwikkeld. Vervolgens is zowel een kwalitatieve als een kwantitatieve analyse gemaakt van de sector duurzaamheid, landelijk en regionaal: hoeveel bedrijven houden zich bezig met duurzaamheidsontwikkelingen, welke opleidingen zijn hier aan gerelateerd etc. Op deze manier ontstaat een eerste beeld van het speelveld en de relatie met Human Capital. Stap 2. Interviews en expertsessies Om meer in te kunnen zoomen, zijn diepte interviews gehouden met deskundigen omtrent het thema duurzaamheid: werkgevers, onderwijsinstellingen, ondernemende burgers en overheden uit de regio. Deze partijen zijn gevraagd naar o.a. hun visie op de duurzame energie ontwikkelingen, ambities, de gevolgen die zij voorzien voor de personeelsvraag, de inhoud van het onderwijs en de aansluiting bij het bedrijfsleven. Deze achtergrondverhalen bieden een schat aan informatie en geven een persoonlijke invulling aan de cijfermatige onderzoeksgegevens. In Bijlage II is een lijst opgenomen met de personen die zijn geïnterviewd. In een expertsessie met partijen uit de quadro helix (ondernemers, onderwijs, overheid en burgers) is een discussie gevoerd over duurzaamheid en de consequenties van deze ontwikkelingen voor de arbeidsmarkt. Het doel van deze expertmeeting was om kennis uit te wisselen en ambities te bepalen maar vooral om te bezien waar acties gewenst zijn en wat deze zouden kunnen zijn. Stap 3. Uitwerking actielijnen Alle gegenereerde informatie uit het deskresearch, de interviews en de expertsessie maakte het mogelijk om de gevonden kansen, knelpunten en ambities te vertalen naar concrete actielijnen op meerdere niveaus om te werken aan goede kwalitatieve en kwantitatieve personeelsvoorziening in de toekomst veilig te stellen. Daarbij zijn ook bestaande initiatieven en plannen meegenomen. Deze zijn integraal verwerkt in de actielijnen zodat geen dubbelingen ontstaan en good practices voldoende waardering en positie krijgen om door te groeien. De acties worden zo concreet mogelijk uitgewerkt naar doel, benodigde resultaten, betrokken partners, mogelijke aanpak, financieringsbronnen en tijdspad. Stap 4. Uitvoeringsstructuur Het vormgeven van een zogenaamde uitvoeringsstructuur is het slot. Hiermee is bedoeld een netwerk of structuur waarmee belangrijke stakeholders elkaar regelmatig ontmoeten en er trekkracht ontstaat ten behoeve van de uitwerking van de actielijnen, maar ook monitoring en bijsturing waar nodig. 8

9 1.5 Opbouw van de Human Capital Roadmap / het rapport In dit rapport wordt de HCR Duurzaamheid voor de regio West-Brabant gepresenteerd. De roadmap is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 2: in dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen geschetst rondom duurzaamheid op landelijk niveau en de relatie met Human Capital (macro niveau). Hoofdstuk 3: vervolgens worden de effecten van de verduurzaming op de regionale arbeidsmarkt beschreven. Dit aan de hand van 5 thema s die centraal staan in de verduurzaming; energiebesparing in de gebouwde omgeving, gebouw gebonden energieopwekking, windenergie, bio-energie en mobiliteit. Hoofdstuk 4: daarna worden de belangrijkste knelpunten of uitdagingen aangehaald en zijn deze vertaald naar actielijnen met een voorstel voor een governancestructuur. 9

10 Hoofdstuk 2. Duurzaamheid en werkgelegenheid op macro niveau Voordat ingezoomd zal worden op de regio West-Brabant, wordt eerst inzicht gegeven in de doelstellingen die op landelijk niveau zijn vastgesteld als het gaat om de verduurzaming van de energiehuishouding en de effecten en de verwachte effecten voor de arbeidsmarkt. Deze macroinzichten geven een eerste indicatie van de relatie tussen verduurzaming van energie en de arbeidsmarkt. 2.1 Inleiding Een van de belangrijkste mondiale uitdagingen ligt bij het verminderen van de spanning tussen economie en ecologie (CBS, 2011, monitor duurzaamheid). Die spanning kan voor een gedeelte worden verminderd door ook naar de positieve kanten te kijken die verandering met zich meebrengt; daarom wordt duurzame ontwikkeling steeds vaker opgevat als onze kwaliteit van leven en de mogelijkheid deze te kunnen continueren in de toekomst. Vergroening van de economie (groene groei) is een noodzakelijke voorwaarde voor duurzame ontwikkeling (CBS, 2014, monitor duurzaamheid). Verduurzaming van de energiehuishouding vraagt om een strategische mix van investeringen. Zo zal aan de ene kant het energiegebruik teruggedrongen moeten worden en aan de andere kant duurzame energie moeten worden opgewekt. De meest gangbare methode om het energiegebruik terug te dringen is door gebouwen te isoleren. De meest gangbare methoden om duurzaam energie op te wekken (RVO, 2015, duurzaam energie opwekken) zijn: - Zonne-energie; - Windenergie; - Bio-energie, energie opgewekt uit organisch materiaal; - Bodemenergie/aardwarmte, gebruik van warmte of koude in de ondiepe ondergrond of het winnen van aardwarmte uit de diepe ondergrond. (RWS, 2015, Leefomgeving) 2.2 Doelstellingen op macro niveau Wanneer we Nederland vergelijken met de rest van Europa scoren we het op het gebied van natuurlijk kapitaal onder de maat, we hebben een lage internationale positie. Zo scoort Nederland slecht als het gaat om CO2-emissies, de bodem- en waterkwaliteit, maar ook op het gebied van energie loopt Nederland achter (CBS, 2014, monitor duurzaamheid). Gezien de bevolkingsdichtheid van Nederland en het intensieve gebruik van de omgeving door de landbouw, industrie en het verkeer is die situatie niet zomaar te veranderen. Toch is inmiddels een transitie ingezet. Zo is het energieverbruik in % lager dan dat in 2004, verwacht wordt dat het energieverbruik met name dankzij isolatie en het gebruik van energiezuinigere apparaten en voertuigen nog een procent zal dalen in de jaren tot 2020 (Planbureau voor de leefomgeving, 2014, Energietransitie Nederland). Daarnaast is het aandeel van hernieuwbare energie het 10

11 afgelopen decennium gestegen van 1,4% naar 4,5% en dit zal vanaf 2017 fors verder groeien is de verwachting (PBL, 2014, Energietransitie Nederland). Een van de belangrijkste ontwikkelingen op macro-niveau die ervoor moet zorgen dat Nederland verduurzaamt en stijgt op de internationale ranglijsten is het Energieakkoord. In september 2013 sloten meer dan 40 organisaties het Energieakkoord voor duurzame groei (SER, 2015, Energieakkoord): overheid, werkgevers, vakbewegingen, natuur- en milieuorganisaties, maatschappelijke organisaties en financiële instellingen. Partijen die gezamenlijk tot een balans tussen people, planet en profit kunnen komen gezien de verschillende rollen die zij vervullen in de maatschappij en zich gezamenlijk hebben gecommitteerd aan de doelstelling om Nederland in 2050 klimaatneutraal te krijgen. In dit akkoord zijn op 10 thema s afspraken gemaakt over de te behalen doelstellingen. Onder deze thema s vallen onder andere energiebesparing, stimuleren van decentrale duurzame energieopwekking en het opschalen van hernieuwbare energieopwekking. Maar ook arbeidsmarkt, werkgelegenheid en scholing komen aan bod. Het verband tussen verduurzaming en werkgelegenheid wordt in de volgende paragraaf verder uitgewerkt. 2.3 Werkgelegenheid op macro niveau Het aantal mensen dat werkzaam is in de duurzame energiesector is de afgelopen jaren gestegen. In de periode van 2008 tot 2013 is de werkgelegenheid met ruim mensen toegenomen tot in 2013 (CBS, 2014, werkgelegenheid duurzame energiesector). In 2012 was een kleine teruggang te zien maar in 2013 zat de werkgelegenheid weer boven het niveau van Voor het grootste gedeelte is de werkgelegenheid gerelateerd aan energiebesparing, zie figuur 1, omdat het isoleren van huizen een arbeidsintensief proces is. Dit komt overeen met het beeld dat figuur 2 laat zien, namelijk dat de meeste aan duurzaamheid gerelateerde werkgelegenheid te vinden is in de bouwnijverheid. Figuur 1. Arbeidsvolume in de duurzame energiesector (bron CBS, 2014, werkgelegenheid duurzame energiesector) Figuur 2. Arbeidsvolume duurzame sector per bedrijfstak (bron CBS, 2014, werkgelegenheid duurzame energiesector) 11

12 In het Energieakkoord staan een aantal gevolgen genoemd die de maatregelen zullen hebben op de werkgelegenheid. Zo zal er sprake zijn van een uitbreiding van de werkgelegenheid. Tot en met 2020 zullen er naar schatting banen bijkomen tussen. Deze banen zullen met name worden gerealiseerd in de bouw-, technologie- en installatiesector en de toeleverende en aanpalende sectoren. Dus in dezelfde sectoren waar op dit moment al de meeste aan duurzaamheid gerelateerde werkgelegenheid te vinden is. Er zijn door het ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland) doorberekeningen gemaakt over de effecten die investeringen in duurzaamheid opleveren in werkgelegenheid. De werkgelegenheidseffecten doen zich met name op korte termijn voor, in lijn met de verwachtingen uit het Energieakkoord van de banengroei. Op lange termijn (na 2020) wordt verwacht dat er met een normale werking van de arbeidsmarkt geen betekenisvolle toename van de werkgelegenheid zal zijn (planbureau voor de leefomgeving, 2013). In tabel 1 is te zien dat de totale investering in hernieuwbare energie 9,5 miljard bedraagt, naar verwachting hangt hier een werkgelegenheid mee samen van arbeidsjaren: een investering van ,- levert als neveneffect één jaar op aan arbeid. Deze arbeidsjaren zijn geen structurele uitbreiding van de werkgelegenheid maar ontstaan als gevolg van de investering en verdwijnen weer wanneer de investering is gedaan. Verspreid over een aantal jaren vormen ze daarmee een relatief korte impuls op de werkgelegenheid. Er zijn grote verschillen tussen de soort investering en het effect op de werkgelegenheid. Zo is te zien dat een investering in zonne-energie een groter effect heeft op de werkgelegenheid dan een investering in wind op zee. Het effect op de werkgelegenheid valt in zijn totaliteit relatief laag uit ( arbeidsjaren) omdat de investeringen in hernieuwbare energie zeer kapitaalintensief en veel minder arbeidsintensief zijn (PBL, 2013). Wanneer de effecten op de werkgelegenheid geanalyseerd worden moet ook rekening worden gehouden met de aanwezige industrie en bedrijvigheid om de werkgelegenheid te vervullen. Zo heeft Nederland maar een beperkte windmolenindustrie (Intermediair, 2013, banen en het Energieakkoord). Bij de productie van windmolens worden daarom vrijwel geen extra banen gecreëerd in Nederland, dit is werkgelegenheid die weglekt naar het buitenland. Tabel 1: Investering en het effect op werkgelegenheid tussen 2013 en 2020 (bron: SER akkoord) Investering in Investering in Netto werkgelegenheid in Verhouding Investering/werkgelegenheid arbeidsjaren Zon 1, ,- per arbeidsjaar Wind op land 4, ,- per arbeidsjaar Wind op zee 3, ,- per arbeidsjaar Hernieuwbare energie 9, ,- per arbeidsjaar (Bron: ECN 2013, inschatting afspraken energieakkoord) Conclusie is dat op korte termijn met de toename van het aantal investeringen in verduurzaming de werkgelegenheid toe zal namen. Op lange termijn zal er echter maar in beperkte mate sprake 12

13 zijn van een uitbreiding van de werkgelegenheid. Verwacht wordt dat het belangrijkste lange termijn effect op de arbeidsmarkt geen uitbreiding maar een verplaatsing van werkgelegenheid is tussen sectoren. Er zullen in een aantal bedrijven en sectoren banen verdwijnen. In het nationale Energieakkoord wordt met name gesproken over het verdwijnen van banen in de traditionele energiesector. In andere bedrijven en sectoren zullen juist banen ontstaan (o.a. bouw en installatie). Dit zijn ontwikkelingen waar op ingespeeld zal moeten worden. In hoofdstuk 3 zal verder worden ingezoomd op West-Brabant en de effecten van de verduurzaming op de werkgelegenheid in deze regio. 13

14 Hoofdstuk 3. Duurzaamheid en werkgelegenheid in West-Brabant In dit hoofdstuk zal de link worden gelegd tussen duurzaamheid, werkgelegenheid en onderwijs in West-Brabant. Er zal inzicht gegeven worden in de kwantitatieve eigenschappen van de arbeidsmarkt; is er sprake van een uitbreidings- en/of vervangingsvraag en daarnaast de kwalitatieve eigenschappen van de arbeidsmarkt; is de juiste kennis en expertise aanwezig in de regio om de verduurzaming van de regio mogelijk te maken? 3.1 Inleiding Om de doelstellingen in de regio West Brabant richting een duurzame energie huishouding te behalen zullen op een aantal terreinen stappen gemaakt moeten worden. Dit betekent dat er aan de ene kant duurzame energie opgewekt en aan de andere kant bespaart zal moeten worden. Om de verduurzaming van de regio te realiseren wordt ingezet op een mix van activiteiten. Deze activiteiten zijn voornamelijk gericht op de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad, energiezuinig bouwen en duurzame energieopwekking. In 2050 is het de bedoeling dat het aanbod van duurzame energie in de regio gelijk is aan de vraag. Dit betekent dat alle energie duurzaam moet worden opgewekt. Dit hoofdstuk is ingedeeld in 5 subthema s: Thema 1. Gebouwgebonden besparing Thema 2. Gebouw gebonden energieopwekking Thema 3. Windenergie Thema 4. Bio-energie Thema 5. Mobiliteit. Om een beeld te geven wat de bijdrage is van elk van de opties die bijdragen aan de verduurzaming van West-Brabant in onderstaande tabel de bijdrage in petajoule en de procentuele bijdrage vermeld 1. Tot 2020 leveren bio- en windenergie de belangrijkste bijdrage aan de verduurzaming. 1 De cijfers betreffende gebouwgebonden besparing zijn niet bekend. 14

15 Tabel 2. Bijdrage verduurzamingopties doelstelling % in % in 2020 Verduurzamingopties Petajoule % bijdrage Petajoule % bijdrage Bio-energie 4,18 33,4% 4,18 32,7% Gebouw gebonden opties 2,67 21,4% 2,78 21,8% Wind op zee 1,38 11,0% 1,38 10,8% Wind op land 1,78 14,2% 1,9 14,9% Reeds gerealiseerd 2,49 19,9% 2,49 19,5% Totaal 12,50 100% 12,73 100% Elk van de vijf thema s zal op 3 manieren worden belicht. Ten eerste zal een kwantitatieve analyse van de arbeidsmarkt worden gegeven, vervolgens een kwalitatieve analyse en ten slotte zal worden beschreven wat het effect is van een versnelde verandering richting energieneutraliteit op de arbeidsmarkt. Hieronder een korte toelichting: 1. Toelichting kwantitatieve analyse De kwantitatieve analyse houdt in dat een inschatting wordt gemaakt van de aansluiting van vraag en aanbod in aantallen medewerkers. Vragen worden beantwoord als: Zullen er tekorten ontstaan? Waar zullen deze eventuele tekorten zich voordoen en wanneer? 2. Toelichting kwalitatieve analyse In de kwalitatieve analyse zal aan bod komen of er voldoende medewerkers zijn met de juiste kwaliteiten/competenties. Het gaat hierbij om de beantwoording van vragen als: is kennis op een bepaald thema aanwezig in de regio en waar doen zich mogelijk knelpunten voor? 3. Toelichting versnellingsniveaus Naast de gegevens die een kwalitatieve en kwantitatieve analyse opleveren is het belangrijk om rekening te houden met 2 belangrijke externe factoren die invloed hebben op de te verwachte arbeidsmarktuitdagingen rondom duurzaamheid. Deze twee factoren zijn naar voren gekomen in de interviews: Factor 1. Overheidsstimuleringen Een van de belangrijkste factoren die bepaalt in hoeverre de vraag naar duurzaamheidsopties zich ontwikkelt, is de mate waarin de landelijke overheid faciliterend en stimulerend is. Het gaat in dit geval zowel om het geven van subsidies als het bieden van ruimte in de wetgeving. Als de overheid hier veel aandacht en middelen aan besteed kan de verduurzaming een versnelling doormaken wat mogelijk effect heeft op de arbeidsmarkt. Factor 2. Burgerinitiatieven De tweede belangrijke bijdrage aan de verduurzaming van de energiehuishouding van de regio zijn burgerinitiatieven en de mate waarin zij in staat zullen zijn om te groeien, op te schalen en te professionaliseren. Er zijn veel initiatieven die zeer in goed staat blijken om burgers te mobiliseren. Als zij in staat blijken een groter deel van de markt te nemen kan de verduurzaming een vlucht nemen en heeft dit gevolgen voor de arbeidsmarkt. 15

16 De mate waarin deze ontwikkelingen hoog of laag zijn is bepalend voor de mate waarin knelpunten zich voor zullen doen op de arbeidsmarkt. Wanneer beide laag zijn zullen zich op de arbeidsmarkt weinig tot geen knelpunten voordoen. Wanneer één van beide hoog is zal het aantal knelpunten toenemen (versnellingsniveau 1) en wanneer beide hoog zijn zal er sprake zijn van een maximum aantal knelpunten (versnellingsniveau 2), dit principe is weergegeven in figuur 3. Per thema zal een korte beschrijving worden gegeven van het toekomstscenario dat te verwachten is bij versnellingsniveau 1 en 2 en de bijbehorende knelpunten. Figuur 3. Ontwikkelingen en versnellingsniveaus 16

17 3.2 Energiebesparing gebouwde omgeving Kwantitatieve analyse Er wordt vanuit gegaan dat het energieverbruik in de regio door economische groei jaarlijks met 2% toeneemt en er jaarlijks 2% energie wordt bespaard. Deze zijn dan volgens de aanname precies in balans, echter een rendementsbesparing van de gemiddelde Nederlandse energiecentrale zou ertoe moeten kunnen leiden dat het gebruik jaarlijks met 2% afneemt (bron: Builddesk 2010, visie op duurzame energie West- Brabant). Dit betekent niet dat RWB de jaarlijkse besparing van 2% ziet als een besparing die zonder inspanning plaatsvindt. De jaarlijkse standaard besparing van 2% vraagt om een behoorlijke inspanning aldus RWB. Energiebesparing in de gebouwde omgeving betreft voornamelijk het isoleren van bestaande gebouwen en het energiezuinig of zelfs energieneutraal bouwen van nieuwbouw. De doelstelling om de gebouwde omgeving te verduurzamen is een uitdaging voor bouwbedrijven. De bouw heeft namelijk net als de installatiebranche afgelopen jaren te kampen gehad met forse krimp. In totaal zijn er tijdens de crisis arbeidsjaren verdwenen ( ) in de bouwsector. De komende twee jaar wordt verwacht dat er in de bouw echter weer zo n arbeidsjaren bijkomen (Bouwend Nederland, 2014, werkgelegenheid). De vraag is of de volledige werkgelegenheid zal terugkeren in de branche en of de branche toegerust is op de ontwikkelingen rondom duurzaamheid; ontwikkelingen zoals prefabricage zorgen voor efficiëntere bouw, waardoor op de werkplaats een gebouw alleen nog maar geassembleerd hoeft te worden en er minder mankracht nodig is (ING, 2015, ontwikkelingen bouw). De werkgelegenheid die samenhangt met de gebouwde omgeving en de verduurzaming daarvan is uiteengezet in tabel 3. Het aantal banen binnen de branche is ongeveer in West-Brabant. De teruggang in werkgelegenheid is afgelopen jaren gestabiliseerd. Doordat de branche in aantallen werknemers in de crisisjaren behoorlijk is gekrompen is de verwachting dat er op korte termijn geen krapte zal ontstaan op de arbeidsmarkt omdat mensen kunnen terugkeren naar de bouwbranche, bijvoorbeeld vanuit een uitkeringssituatie. Op middellange termijn ( ) daarentegen is wel te verwachten dat krapte zich zal voordoen. Reden hiervoor is de toenemende vervangingsvraag omdat de bouw te maken heeft met een relatief snelle ontgroening en vergrijzing van het personeelsbestand (werk.nl, 2013, sectorbeschrijving UWV). 17

18 Tabel 3. Werkgelegenheid in aantal personen per onderdeel van de bouwbranche regio West-Brabant (bron: RWB 2015, werkgelegenheidsenquête) Onderdeel bouwbranche stukadoren afwerking vloeren en wanden schilderen en glaszetten overige afwerking gebouwen dakdekken heien en andere fundering vlechten betonstaal metselen en voegen ingenieurs/technisch ontwerp Totaal % verandering -6,05% -5,65% -0,04% De bouw is een branche waarin veel mensen werkzaam zijn zonder startkwalificatie (mensen met alleen een mbo-1 of vmbo diploma). MBO onderwijsinstellingen zijn de belangrijkste leveranciers van nieuw personeel voor de branche. De belangrijkste opleidingen in de varianten BOL 2 en BBL 3 die in de regio worden gegeven door ROC West-Brabant zijn in tabel 4 weergegeven. De studentenaantallen in de bouwopleidingen liggen jaarlijks tussen de 300 en 400 leerlingen, verspreid over alle leerjaren. Jaarlijks studeren er tussen de 150 en 200 leerlingen af in deze richtingen (DUO, 2015, gediplomeerden). Het aantal studenten aan de opleidingen in de bouw is de afgelopen jaren structureel gedaald. Deze ontwikkeling, in combinatie met de hiervoor geschetste ontwikkelingen rondom duurzaamheid in de bouw en de ontgroening/vergrijzing maakt dat er op de middellange termijn ( ) een krapte wordt verwacht in bepaalde beroepen in de bouw op lager en middelbaar beroepsniveau (UWV, 2015, overzicht krapte en overschot beroepen). Op lager beroepsniveau (t/m MBO niveau 2) gaat het om de volgende beroepen: Metselaars Stukadoors Timmermannen, onderhoudslieden Dakdekkers Monteurs systeembouw (prefab bouwen) Op middelbaar beroepsniveau (MBO niveau 3 en 4) betreft het de beroepen: Calculators Uitvoerders Werkvoorbereiders 2 Bol staat voor Beroeps Opleidende Leerweg, een voltijds opleiding. Bij een bol-opleiding volgt een student 5 dagen per week school. De opleiding bestaat uit 70% lessen en uit 30% Beroepspraktijk Vorming (bpv of stage). (bron: ROC West- Brabant, 2015, Bol/BBL) 3 Bbl staat voor Beroeps Begeleidende Leerweg, een deeltijd opleiding. Afhankelijk van de gekozen opleiding gaat de student bij een bbl-opleiding 1 dag in de week naar school en 4 dagen aan het werk; of de student werkt 3 weken en gaat 1 week aaneen gesloten naar school. (bron: ROC West-Brabant, 2015, Bol/BBL) 18

19 Tabel 4. Leerlingenaantallen bouw opleidingen (bron: DUO) ROC Type MBO Niveau Kwalificatienaam BBL 4 Kader en middenkaderfunctionaris bouw, infra en gespecialiseerde aannemerij BBL 2 Metselaar BBL 3 Allround Metselaar BBL 2 Medewerker stukadoren BBL 3 Medewerker stukadoren Type MBO Niveau Kwalificatienaam BOL 1 Middenkaderfunctionaris bouw en infra BOL 2 Middenkaderfunctionaris bouw en infra BOL 3 Middenkaderfunctionaris Infratechniek, Bouw en Infra BOL 4 Kader-en middenfunctionaris bouw, infra en gespecialiseerde aannemerij BOL 4 Middenkaderopleiding Bouwkunde BOL 2 Metselaar BOL 2 Timmerman BOL 3 Allround timmerman Totaal % verandering ,87% -5,30% -7,54% -13,42% Op HBO niveau is met name HBO bouwkunde relevant als het gaat om het leren en toepassen van kennis over energiebesparing in de gebouwde omgeving. Er is geen tekort aan bouwkundigen op HBO niveau, de leerlingenaantallen zijn hoog. Duurzaam bouwen is een onderdeel dat in zowel de opleidingen bij AVANS als bij de Hogeschool Zeeland onderdeel is van het curriculum. Jaarlijks studeren er rond de 200 leerlingen af in deze studierichtingen op Avans Hogeschool en Hogeschool Zeeland. 19

20 Tabel 5. Leerling aantallen bouw gerelateerde opleiding hbo (bron: DUO) Opleidingsnaam HBO Avans Bouwtechnische Bedrijfskunde Bouwkunde HBO Hogeschool Zeeland Bouwkunde Totaal % verandering 1,44% -2,21% -5,73% -4,28% Kwalitatieve analyse Op basis van de kwantitatieve analyse is te verwachten dat de bouw in aantallen de energiebesparing in de gebouwde omgeving op korte termijn aankan. Op de middellange tot lange termijn zal een verhoogde vervangingsvraag plaatsvinden, een grote uitbreidingsvraag tot niveaus van voor de crisis is niet te verwachten. Dit kwantitatieve beeld komt overeen met de input uit de gehouden interviews. In hoeverre bouwbedrijven voldoende bekwaam personeel in dienst hebben om de energiebesparing in de gebouwde omgeving te realiseren is mede afhankelijk van de eisen die gesteld worden aan energiebesparing. In de gebouwde omgeving wordt bijvoorbeeld gewerkt met energielabels. De kennis die binnen veel bouwbedrijven aanwezig is en betrekking heeft op het isoleren van daken, vloeren en muren, is in principe voldoende om een gebouw naar energielabel B te tillen. Om gebouwen verder te verduurzamen (label A of hoger) is veelal een grotere inspanning en expertise nodig en is samenwerking met bijvoorbeeld installateurs cruciaal. Dit geldt zeker voor het realiseren van volledig energieneutrale woningen. Er wordt door de geïnterviewden aangegeven dat de kennis omtrent energieneutrale bouw voornamelijk aanwezig is bij de grote of innovatieve bouwbedrijven. Het gros van het MKB heeft die kennis niet in huis. In de interviews komt naar voren dat veel bedrijven deze kennis nog niet in huis hebben omdat de vraag er nog niet voldoende is vanuit de markt en daarom nog niet interessant genoeg is om te bedienen. Als deze vraag aantrekt is de verwachting dat veel bouwbedrijven voldoende middelen en capaciteit hebben om deze innovaties in de gebouwde omgeving eigen te maken en toe te passen. Bouwbedrijven werken met relatief laagopgeleid personeel en de marges in de bouwbranche staan nog steeds onder druk waardoor het lastiger is middelen vrij te maken om te investeren in het verkrijgen van deze kennis. Kwalitatief gezien zijn daarom knelpunten te verwachten binnen de bouw. Een bijkomende factor waardoor de kans op knelpunten groter is heeft te maken met het traditionele karakter van de branche. Veranderingen vinden slechts langzaam plaats. Een andere belangrijke positieve ontwikkeling binnen de bouw is dat de samenwerking met branchevreemde partijen belangrijker wordt. De samenwerking die Bouwend Nederland heeft met Uneto VNI (branchevereniging installatiebedrijven) is daar een goed voorbeeld van. Kleur uw 20

21 gemeente groen (www.kleuruwgemeentegroen.nl) en Meer met minder (http://www.meermetminder.nl/26/home.html) zijn belangrijke initiatieven waarbij meerdere partijen uit diverse branches samenwerken en die als kapstok dienen voor de duurzaamheidsacties Versnelling Verduurzaming van gebouwen naar energielabel B zal relatief weinig problemen opleveren voor de arbeidsmarkt. Dit geldt voor zowel versnellingsniveau 1 als 2. Echter als de vraag uit de markt naar het opwaarderen van woningen naar hogere energielabels (vanaf energielabel A) stijgt zal dit wel knelpunten met zich meebrengen, zowel bij versnellingsniveau 1 als 2. Reden is dat er nog onvoldoende partijen zijn die de kennis in huis hebben om dit te realiseren en omdat het tijd en geld kost voor bouwbedrijven om zicht deze kennis eigen te maken Samenvatting De bouwsector is relatief groot in Regio West Brabant. De bouw heeft de afgelopen jaren te maken gehad met flinke krimp, de werkgelegenheid zal langzaam aantrekken maar de vraag is of dit terugkeert naar oude niveaus. Er is sprake van een toenemende vervangingsvraag de komende jaren. Op middellange termijn ontstaan er tekorten bij beroepen in de bouw zowel op het lager als het middelbaar beroepsniveau: timmermannen en onderhoudslieden als op niveau 4, werkvoorbereiders, calculators en uitvoerders. Het opwaarderen van bestaande woningen tot een Energielabel B zal naar verwachting geen knelpunten opleveren op de arbeidsmarkt. Het energieneutraal bouwen van nieuwbouwwoningen en het verder energieneutraal maken van bestaande bouw (label A) vraagt kennis die bij het gemiddelde bouwbedrijf niet aanwezig is en vormt een knelpunt. Als de vraag in de markt richting energieneutraal bouwen stijgt zullen veel bouwbedrijven onvoldoende kennis hebben om aan deze vraag te voldoen. Om energieneutraal te bouwen en woningen energieneutraal te maken is samenwerking met branchevreemde bedrijven cruciaal; gezamenlijke projecten en kennisdeling zijn belangrijke thema s. 3.3 Gebouw gebonden opties energieopwekking Kwantitatieve analyse De gebouw gebonden opties omtrent energieopwekking betreft instrumenten in en rondom gebouwen die decentraal energie opwekken. Het betreft dan voornamelijk PV-panelen (zonnepanelen), WKO (warmte koude opslag) en zonneboilers. De kennis die nodig is om deze instrumenten te plaatsen valt onder de branche installatietechniek. Tot de installatiesector worden de bedrijven gerekend die zich richten op ontwerp, advies, onderhoud, uitvoering en beheer van technische installaties (Uneto-VNI 2015, afkadering installatietechniek). Gebouw 21

22 gebonden energie opwekking wordt gekenmerkt als een groeimarkt. Toch heeft de gehele markt van de installatietechniek de afgelopen jaren te maken gehad met krimp. De hele installatiebranche is sinds 2009 gekrompen met 35%, in 2014 is de markt gestabiliseerd (Rabobank 2015, groeimarkten installatietechniek). Er is dus sprake van een groeiend segment binnen een kleinere markt. Op het gebied van werkgelegenheid is de belangrijkste ontwikkeling de grote uitstroom van babyboomers en ontgroening die plaatsvindt binnen de installatiebranche. Dit zal naar verwachting gaat leiden tot krapte op de arbeidsmarkt (Uneto-VNI 2015, arbeidsmarkt installatietechniek). In tabel 6 is de ontwikkeling te zien van de werkgelegenheid in West-Brabant. Hieruit blijkt dat de werkgelegenheid de afgelopen jaren is gedaald, in overeenstemming met de cijfers van Uneto-VNI zoals hiervoor beschreven. De verwachting is dat de markt en de werkgelegenheid de komende jaren weer langzaam zal aantrekken. Door de forse krimp voorafgaand aan een verwachte groei is het aannemelijk dat er op korte termijn geen sprake zal zijn van een personeelstekort omdat uitgestroomde werknemers kunnen terugkeren naar werk binnen de branche (bijvoorbeeld vanuit een uitkeringssituatie). Op middellange termijn ( ) zal dit lastiger worden. Er wordt voor de regio een tekort verwacht voor monteurs elektroen installatietechniek op alle niveaus en een tekort van werkvoorbereiders, tekenaars en calculators (RPA WB, 2015, tekorten branches; UWV, 2015, overzicht krapte en overschot beroepen). Tabel 6. Werkgelegenheid in aantallen personen installatiebranche per jaar (bron: RWB 2015, werkgelegenheidsenquête) Onderdeel installatiebranche elektrotechniek installatie verwarming en luchtbehandeling overige bouwinstallaties Totaal installatietechniek % verandering installatietechniek -4,78% -2,78% -4,25% De opleidingen die de belangrijkste instroom vormen voor de installatiebranche worden in de regio verzorgd door het Radius college en het Markiezaat College. Beide scholen maken deel uit van ROC West-Brabant en hebben een breed opleidingsaanbod in de technische richtingen op MBO Niveau. De leerlingenaantallen op de opleidingen in de richtingen die onder andere opleiden voor de installatiebranche zijn uiteengezet in tabel 7. Zoals is te zien fluctueert het aantal leerlingen over de jaren heen; in 2011 was er nog een stijging van het aantal leerlingen, in de jaren daarna was er sprake van een afname. Het aantal leerlingen in opleidingen voor de installatiebranche ligt ongeveer tussen de 600 á 700 verspreid over alle leerjaren. Het aantal leerlingen dat afstudeert in deze richting ligt jaarlijks gemiddeld op 340 leerlingen (DUO, 2015, gediplomeerden). 22

23 Tabel 7. Leerlingenaantallen opleidingen installatietechniek (bron: DUO) ROC Type MBO niveau Kwalificatienaam BBL 2 Infratechniek (Monteur data, elektra,gas,warmte) BBL 3 Infratechniek (Eerste monteur data/elektra-gas-warmte) BBL 1 Assistent metaal-, elektro- en installatietechniek BBL 2 (Assistent ) Monteur installatie BBL 2 Installeren (Monteur elektrotechnische en WTB installaties) BBL 4 Installeren (Leidinggevend monteur elektrotechnische en WTB installaties) BBL 3 Installeren (Eerste monteur elektrotechnische en WTB installaties) BBL 4 Technicus TBI-TSI en ST BBL 3 Service apparatuur en installaties BBL 3 Service, installatie en onderhoudsmonteur BBL 4 Service apparatuur en installaties BBL 4 Werkvoorbereiden installaties BBL 4 Middenkader engineering (Technicus) Type MBO Niveau Kwalificatienaam BOL 2 Assistent bouw en infra, metaal-, elektro- en installatietechniek BOL 3 Installeren Monteur elektronische, werktuigkundige, EMBI en Sterkstroom installaties BOL 4 Installeren (Eerste monteur elektrotechnische installaties) Totaal % verandering 17,46% -5,59% -6,59% -3,31% Binnen de opleiding installatietechniek van het ROC in de regio spelen duurzame technieken nog geen belangrijke rol. De basale technieken die worden aangeleerd, het snappen en begrijpen van 23

24 (elektronische)installaties stelt studenten voldoende in staat om zich ook nieuwe duurzame technieken eigen te maken, dit gebeurt met name als ze eenmaal aan het werk zijn. Daar komt bij dat studenten gedurende hun verdere loopbaan altijd zullen moeten bijscholen omdat installaties in de branche constant veranderen. De voor de installatiebranche relevante HBO opleidingen die door Avans en Hogeschool Zeeland worden aangeboden zijn weergegeven in Tabel 8. De installatiebranche heeft steeds meer behoefte aan hoger opgeleiden doordat de complexiteit van de branche toeneemt. Dat deze opleidingen afgelopen jaren in aantal leerlingen zijn gestegen, is daarmee positief. Het totaal aantal leerlingen dat in deze richtingen jaarlijks afstudeert ligt rond de 100 (DUO, 2015, gediplomeerden). Tabel 8. Leerlingaantallen hbo opleidingen (verspreid over alle leerjaren) (bron: DUO) Opleidingsnaam HBO Avans Mechatronica Elektrotechniek HBO Hogeschool Zeeland Energie- en Procestechnologie (AOT) Totaal % verandering 5,18% 11,59% 2,99% -0,76% De instroom in de installatiebranche is niet alleen direct afkomstig vanuit het onderwijs. Er is landelijk onderzoek gedaan naar de installatiebranche waaruit blijkt dat een groot aandeel van de werknemers in de branche afkomstig is uit andere branches, zie figuur 4 (OTIB 2014, trends en ontwikkelingen installatiebranche). Dit betekent dat tekorten in het verleden vaak opgevuld konden worden door medewerkers uit andere branches aan te trekken. Omdat deze mobiliteit voornamelijk plaatsvindt tussen technische branches is het niet te verwachten dat mobiliteit tekorten in de installatiebranche kan blijven oplossen. Reden hiervoor is dat personeelstekorten dreigen in het merendeel van de technische branches en er over de gehele technische sector krapte ontstaat. De kwantitatieve mismatch (het tekort op de arbeidsmarkt) is ook in de interviews naar voren gekomen. Echter wordt door de geïnterviewden wel aangegeven dat deze mismatch alleen te verwachten is als de markt daadwerkelijk aantrekt. De totale omvang van de markt is nog klein. Op dit moment zijn er voldoende bedrijven in de markt aanwezig om aan de vraag naar duurzame energieopwekkingopties in de gebouwde omgeving te voldoen. Zeker waar het zonnepanelen (PV-panelen) betreft zijn er veel aanbieders. Deze markt wordt door de geïnterviewden omschreven als een cowboymarkt waarmee bedoeld wordt dat veel bedrijven actief zijn op deze markt en stunten met zowel de prijs als de kwaliteit. 24

25 Figuur 4: Mobiliteit op brancheniveau (Bron: Otib, 2014) Kwalitatieve analyse Hoewel de vaardigheden om technische installaties zoals zonnepanelen, zonneboilers en WKO te installeren voor een installateur over het algemeen goed zijn aan te leren zijn bedrijven nog te weinig bekend met deze installaties. In een aantal cursussen is het mogelijk voor een installateur om de kennis en vaardigheden op te doen die benodigd zijn voor het installeren van deze duurzame technische installaties. In de markt zijn reeds flexibele onderwijs- en bijscholingsinstrumenten aanwezig zijn om installateurs in staat te stellen deze technieken eigen te maken. Toch komt in de interviews terug dat er grotere uitdagingen zijn voor installatiebedrijven. Niet alleen het installeren van deze technieken is van belang maar ook een andere manier van werkvoorbereiding en calculatie. Dit is nodig om te kunnen bepalen welke duurzame installaties het juiste vermogen hebben voor een specifiek gebouw (overcapaciteit betekend minder duurzaam). Dit is waar bedrijven nog mee worstelen. Het gros van de bedrijven is nog niet voldoende in staat om afnemers voldoende te adviseren over duurzame technieken en te bepalen welke installaties het beste rendement geven. Omdat dit verschillende en complexere technieken betreft is er binnen de branche een groeiende behoefte aan medewerkers met een hoger scholingsniveau. Zoals eerder aangegeven is ook de intensivering van de samenwerking met branche-vreemde bedrijven een belangrijke ontwikkeling om verduurzaming van de gebouwde omgeving te realiseren. Met name de samenwerking tussen bouw- en installatiebedrijven leidt tot meer mogelijkheden. Want om het potentieel uit duurzame installaties te halen is het belangrijk dat ook de bouwkundige schil hoogwaardig is. Er lopen al initiatieven van branchevereniging van de installatietechniek Uneto VNI in samenwerking met Bouwend Nederland om de samenwerking 25

26 tussen de installatietechniek en bouw te versterken. Uneto VNI zou daarnaast graag de samenwerking met de ROC s en met andere branchevreemde partijen versterken Versnelling Binnen versnellingsniveau 1 is te verwachten dat installatiebedrijven de vraag aan zullen kunnen. Wanneer zowel de overheid als de burgerinitiatieven een versnelling in gang zetten zullen op korte termijn al problemen ontstaan op de arbeidsmarkt (versnellingsniveau 2). Het gros van de installatiebedrijven is nog onvoldoende in staat om de klant goed te adviseren en te bepalen welke installaties geschikt zijn voor een gebouw. Wanneer de vraag ineens sterk toeneemt, hebben de bedrijven onvoldoende kennis in de vorm van de juiste gekwalificeerde medewerkers in huis om de markt op een goede manier te voorzien van deze duurzame opwekkingopties Samenvatting Er is op dit moment geen tekort aan installateurs maar op de middellange termijn komt er een tekort aan installateurs op alle niveaus mede door vergrijzing en ontgroening van de branche (hoge vervangingsvraag). Er vindt een kwalitatieve verschuiving plaats, er is behoefte aan personeel met hogere opleidingsniveaus. Met name de vraag naar werkvoorbereiders, calculators en tekenaars neemt toe. De duurzame installatietechnieken zijn relatief snel eigen te maken door installateurs en de scholingsmarkt is hierop ingericht. Met name de advisering van klanten omtrent duurzame technieken is een onderdeel in de markt dat extra aandacht verdient. 3.4 Windenergie Kwantitatieve analyse Windenergie levert een belangrijke bijdrage als het gaat om de verduurzaming van de regio zowel op land als op zee (25,9% van het totaal). Tot 2020 worden hierin grote stappen gemaakt zal een groot deel van de beoogde molenparken in de regio gerealiseerd zijn. Dit betekent dat er op de korte ten middellange termijn in de regio relatief veel vraag zal komen naar windmolens maar op de lange termijn zal deze vraag weer verdwijnen; het doel is (voorlopig) bereikt. Het aantal bedrijven en de werkgelegenheid die samenhangt met windenergie is erg klein (minder dan 20 personen) in de regio (RWB 2015, werkgelegenheidsenquête) Kwalitatieve analyse Ook in de interviews komt naar voren dat windenergie een belangrijke bijdrage levert maar dat de impact op de arbeidsmarkt zeer beperkt is omdat de kennis maar beperkt aanwezig is in Nederland. De fabricage van de windmolens vindt namelijk vooral plaats in het buitenland. 26

27 3.4.3 Versnelling Wanneer overheidsinvesteringen en/of burgerinitiatieven toenemen zal de vraag naar windmolens ook toenemen. Echter zal de uitdaging op de arbeidsmarkt beperkt blijven doordat er relatief weinig werkgelegenheid gekoppeld is aan windenergie in de regio. Dit geldt zowel voor versnellingsniveau 1 als 2 (de versnellingsniveaus zijn uitgelegd in paragraaf 3.1) Samenvatting De werkgelegenheid en bedrijvigheid, zowel landelijk als in West-Brabant, die samenhangt met de ontwikkeling van windenergie is klein. De kennis op het gebied van windenergie is niet aanwezig in West-Brabant. Het groeien van de windenergie-markt heeft weinig tot geen effect op de arbeidsmarkt in West-Brabant. 3.5 Bio-energie Kwantitatieve analyse De situatie bij het verkrijgen van energie uit biomassa is vergelijkbaar met die van windenergie. Net als windenergie levert energie uit biomassa een belangrijke bijdrage aan de doelstellingen in de regio maar de impact op de arbeidsmarkt is klein. Het aantal bedrijven in de regio en de werkgelegenheid die samenhangt met biomassa is minder dan 20 werkzame personen (RWB 2015, werkgelegenheidsenquête) Kwalitatieve analyse In het kader van deze HCR is er gesproken met een vertegenwoordiger van een biomassacentrale. In dit interview is naar voren gekomen dat de kennis om een centrale op te zetten maar in beperkte mate aanwezig is in Nederland. In het buitenland en met name in Duitsland is de kennis en vaardigheid op dit terrein ruim voorradig. Het is RWB niet aan te raden te investeren in het naar de regio halen van deze kennis omdat de regio ervoor heeft gekozen sterk in te zetten op de biobased materials met de Green Chemistry Campus. Op dit moment worden voor energie en materialen uit biomassa over het algemeen nog verschillende grondstoffen gebruikt, maar het komt steeds vaker voor dat beide putten uit dezelfde bron (agro-chemie.nl, 2014, cascademodel). Wanneer de vervaardiging van biobased materials op grote schaal wordt toegepast zou dit de toestroom van grondstoffen voor het verkrijgen van energie sterk kunnen beperken en daarmee deze variant van duurzame energieopwekking minder interessant maken Versnelling Energie uit biomassa zal het meeste profiteren van veranderingen die plaatsvinden vanuit de nationale overheid. De energieprijzen die worden betaald zijn momenteel te laag voor energie uit biomassa om concurrerend te kunnen zijn met de energie afkomstig uit fossiele brandstoffen. Het 27

28 is nu niet rendabel voor marktpartijen om in biomassacentrales te investeren. Ook wanneer deze situatie veranderd zal dit geen uitdaging opleveren op de arbeidsmarkt omdat er relatief weinig werkgelegenheid gekoppeld is aan het opwekken van energie uit biomassa in West-Brabant Samenvatting De werkgelegenheid en bedrijvigheid die samenhangt met biomassa-centrales is klein. De kennis op het gebied van de realisatie van biomassa-centrales is vrijwel niet aanwezig in de regio. Het groeien van de biomassa-markt heeft weinig tot geen effect op de arbeidsmarkt in West-Brabant. 3.6 Mobiliteit Kwantitatieve analyse Het verduurzamen van mobiliteit is een vraagstuk dat op veel verschillende manieren kan worden aangepakt. In West-Brabant heeft de gemeente Breda een roadmap opgesteld om de mobiliteit in de omgeving te verduurzamen. Het terugdringen van onder andere de CO2-uitstoot van verkeer en vervoer kan worden gerealiseerd via een mix van 4 opties zo is beschreven in de roadmap: 1. Voorkomen, ervoor zorgen dat mensen zich minder vaak hoeven te verplaatsen. 2. Verkorten, ervoor zorgen dat mensen via de meest efficiënte route van A naar B kunnen. 3. Veranderen, ervoor zorgen dat mensen gebruik maken van de meest duurzame optie. 4. Verschonen, ervoor zorgen dat mobiliteit minder uitstoot geeft. (Verkeerskunde 2012, verduurzamen mobiliteit Breda) Wanneer deze viertal opties in ogenschouw worden genomen hebben de eerste 3 weinig impact op de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt. De veranderingen zullen wel aangejaagd moeten worden maar het is niet te verwachten dat er knelpunten zullen ontstaan op de arbeidsmarkt als gevolg hiervan. Het gaat hier voornamelijk om beleid, communicatie en marketingvraagstukken. De laatste peiler: het verschonen van de mobiliteit is een vraagstuk waarbij wel veel kennis en expertise komt kijken en waarin onderwijs en onderzoek een belangrijke rol spelen. De vraag is echter of deze kennis en expertise in West-Brabant moet worden ontwikkeld. In Helmond is namelijk een Automotive Campus gevestigd die zich onder andere bezig houdt met kennisontwikkeling omtrent de verduurzaming van mobiliteit. Op de Automotive Campus werken diverse onderwijsinstellingen, bedrijven en overheden samen om kennis op het gebied van mobiliteit aan te trekken en uit te breiden. Tevens zijn op deze campus al een Centrum voor Innovatief Vakmanschap en een Centre of Expertise gevestigd op het gebied van automotive (Brainport 2012, CIV en CoE, Het mobiliteitsvraagstuk is een vraagstuk op het gebied van innovatieve technologie die voertuigen verduurzaamt. Het aantal medewerkers dat binnen de regio actief is op dit terrein is dalend en weergegeven in tabel 9. 28

29 Tabel 9. Werkgelegenheid in aantallen personen mobiliteitssector Regio West-Brabant (bron: RWB 2015, werkgelegenheidsenquête) Onderdeel mobiliteitsbranche vervaardiging motoren/turbines vervaardiging auto's bouw motor en bromfietsen Totaal % verandering -1,39% -5,63% -22,39% Kijkend naar de opleidingen in de regio die verbonden zijn aan mobiliteit betreft het MBOopleidingen die opleiden tot automonteur of andere werkzaamheden binnen de een garage (zie tabel 10). In deze opleidingen focust men zich (nog) niet op de ontwikkeling van duurzame vervoersmiddelen, maar dit zijn wel de studenten die in de toekomst het onderhoud aan deze nieuwe vervoersmiddelen zullen gaan uitvoeren. Het is daarom belangrijk dat er contacten lopen tussen het onderwijs in West-Brabant en de Automotive Campus Helmond zodat ook het onderwijs zich beter kan voorbereiden op de nieuwste technieken die de markt zullen gaan bereiken. Tabel 10. Aantal leerlingen opleidingen in de richting mobiliteit (bron: DUO) ROC Type MBO niveau Kwalificatienaam BBL 1 Assistent Mobiliteitsbranche BBL 4 Werkplaatsmanagement Mobiliteitsbranche BBL 2 Autotechniek (Autotechnicus) BBL 3 Autotechniek (Eerste autotechnicus) BBL 4 Autotechniek (Eerste autotechnicus) Type MBO niveau Kwalificatienaam BOL 1 Assistent mobiliteitsbranche BOL 1 Autotechniek BOL 4 Autotechniek en werkplaatsmanagement Totaal % verandering 0,60% -3,59% 0,41% -3,09% Kwalitatieve analyse In de interviews is gevraagd naar de uitdagingen die er liggen op het gebied van mobiliteit. Uit de interviews is naar voren gekomen dat mobiliteit een vraagstuk is dat zowel vanuit 29

30 technisch/innovatief perspectief als vanuit een gedrag/sociaal perspectief moet worden aangevlogen om de uitstoot en het energiegebruik van voertuigen terug te dringen en om op een andere manier tegen mobiliteit van A naar B aan te kijken. De regio geeft daarbij de prioriteit aan het sociale perspectief dan aan het investeren in de techniek en innovatie, deze kennis is reeds ontwikkeld en daar kan de regio gebruik van maken Versnelling Zowel binnen versnellingsniveau 1 als 2 zal de uitdaging voor de arbeidsmarkt beperkt blijven doordat er relatief weinig werkgelegenheid gekoppeld is aan innovatie op het gebied van mobiliteit in West-Brabant Samenvatting De werkgelegenheid en bedrijvigheid die samenhangt met de vervaardiging van voertuigen is klein, slecht tientallen mensen zijn hierin werkzaam. De kennis rondom innovatie om het gebied van mobiliteit is met name buiten de regio aanwezig in de regio Helmond op de Automotive campus. Onderwijs en overheden in West-Brabant zouden er goed aan doen een verbinding aan te gaan met deze regio om mee te kunnen profiteren van de aldaar ontwikkelde kennis. 3.7 Algemene uitdagingen verduurzaming regio In dit hoofdstuk komt naar voren dat uitdagingen op de arbeidsmarkt zich voornamelijk voor gaan doen binnen de technische beroepen. Toch zijn in met name de interviews nog andere beroepen benoemd die een belangrijke rol spelen in de verduurzaming van de regio en waar meer vraag naar gaat ontstaan. Voor deze beroepen worden geen tekorten verwacht maar ze zouden een prominentere rol kunnen spelen in het aanjagen van de verandering richting een duurzame regio. Marketeers: marketing wordt gezien als een belangrijk instrument om gedragsverandering te doen plaatsvinden. Door de geïnterviewden wordt aangegeven dat de transitie naar een duurzame regio ook grotendeels een sociaal vraagstuk is waarbij het gedrag van mensen bepalend is voor het behalen van de doelstelling. Er is daarom behoefte aan marketeers en marketingcampagnes om de gedragsverandering in de (regionale)samenleving te doen plaatsvinden. Bankiers/ondernemers: een belangrijk knelpunt in de verduurzaming is dat verduurzamen van je woning of bedrijf nu een piekinvestering vergt terwijl veel mensen en organisaties dit hele bedrag niet vooraf beschikbaar hebben. De markt zou beter bediend kunnen worden wanneer nieuwe financieringsmodellen/businessmodellen worden ontwikkeld. Projectmanagers/coördinatie: Er ontstaat een vraag naar projectmanagers die verduurzamingstrajecten begeleiden. Dit komt mede doordat energie coöperaties door het eigen succes uitgroeien en hierdoor behoefte krijgen aan professionalisering. Maar ook voor de verduurzaming van bedrijventerreinen, wijken en complexere gebouwen is een projectmanager steeds meer gewenst om sturing te geven aan dit proces. 30

31 Advisering: verduurzaming van de gebouwde omgeving vraagt om maatwerk, er moet ingezet worden op een mix om gebouwen energie zuiniger/energieneutraal te krijgen. De markt heeft behoefte aan adviseurs die deze mix kunnen opstellen en de meest effectieve route van energiebesparing kunnen vaststellen voor gebouweigenaren en hen daarin kunnen adviseren of zelfs coördineren. 31

32 Hoofdstuk 4. Knelpunten, uitdagingen en actielijnen De knelpunten op de arbeidsmarkt als gevolg van duurzaamheidsontwikkelingen zijn in kaart gebracht in het vorige hoofdstuk. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste knelpunten verder uitgelicht, aangegeven waar de focus van RWB zou moeten liggen en welke actielijnen eraan bi dragen om te voorkomen dat knelpunten op de arbeidsmarkt tot problemen leiden in de verduurzaming van de energiehuishouding in de regio. 4.1 Knelpunten De grootste knelpunten die de verduurzaming van energie in West-Brabant met zich meebrengen, concentreren zich op de thema s energiebesparing en duurzame energieopwekking in de gebouwde omgeving. De thema s energie uit wind, biomassa en de verduurzaming van mobiliteit hebben een belangrijk aandeel in het behalen van doelstelling in 2050, maar hier worden geen arbeidsmarktknelpunten verwacht omdat er in West-Brabant relatief weinig werkgelegenheid gemoeid is met deze thema s en de kennis en expertise op andere plekken in Nederland of daarbuiten voldoende aanwezig is. Het aantrekken van deze kennis naar de regio kost relatief veel inspanning en middelen, het leggen van verbindingen en het meedelen in deze kennis is kansrijker en effectiever. Er zijn meerdere redenen waarom RWB de gebouwde omgeving centraal zou moeten stellen in de arbeidsmarktaanpak in relatie tot de verduurzaming van de regio: De bouwbranche is relatief groot in West-Brabant maar heeft zware klappen gehad tijdens de economische crisis. Het aanjagen van ontwikkeling en vernieuwing in de bouw op het gebied van duurzaamheid kan eraan bijdragen dat deze branche weer een sterke en toekomstbestendige positie inneemt. De bouw- en installatiebranche zijn de branches die voor West-Brabant de belangrijkste rol spelen in de verduurzaming van de gebouwde omgeving. In beide branches zijn op termijn personele tekorten te verwachten als gevolg van de vergrijzing. Deze zijn overzichtelijk weergegeven in tabel 11. Een groot deel van de bedrijven binnen de bouw- en installatiebranche heeft onvoldoende kennis in huis omtrent het verduurzamen van de gebouwde omgeving richting energieneutraliteit. De kennis is vaak beperkt tot het opwaarderen richting Energielabel B. De intensivering van de samenwerking tussen installatie- en bouwbedrijven in de regio is essentieel omdat beide branches nodig zijn om de gebouwde omgeving energieneutraal te krijgen. De samenwerking tussen de branches wordt momenteel ook al gestimuleerd vanuit de brancheverenigingen Uneto VNI en Bouwend Nederland. Er is een goede kennisinfrastructuur aanwezig in de regio die opleidt voor beroepen binnen de installatietechniek en de bouw. Naast technische innovatie is sociale innovatie nodig. Binnen de gebouwde omgeving is het een grote uitdaging om een beweging in gang te zetten om huiseigenaren en bedrijven stappen te laten zetten richting een duurzame energiehuishouding. 32

33 Na 2020 zal energiebesparing en gebouw gebonden energieopwekking een belangrijker aandeel krijgen in de energiemix van Regio West Brabant. Tot op heden is de markt afwachtend geweest en zijn op bijvoorbeeld windenergie forsere stappen gezet. Verduurzaming van de gebouwde omgeving zou een impuls kunnen geven aan de topsector Biobased in West-Brabant door gebruik te maken van duurzame materialen die voortkomen uit agrarische reststromen. Tabel 11: overzicht krapteberoepen in relatie tot duurzaamheid 33

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

(Summa) Techniek en (Summa) Engineering Het verschil

(Summa) Techniek en (Summa) Engineering Het verschil (Summa) Techniek en (Summa) Engineering Het verschil 21 april 2016 Ik ben 15 jaar en ik wil iets met techniek, dus kies ik voor 3 Ik kies voor een technische opleiding bij: Summa Bouw & Infra metselaar,

Nadere informatie

Het aandeel vrouwen in Kenteq-kwalificaties (2005-2013)

Het aandeel vrouwen in Kenteq-kwalificaties (2005-2013) Het aandeel vrouwen in Kenteq-kwalificaties (2005-2013) Hoe ontwikkelt zich het aandeel vrouwelijke mbo-studenten op het vlak van de metaal-, elektro- en installatietechniek? Naar welke opleidingsrichting

Nadere informatie

Kenteq-leerbedrijven in kaart 2011

Kenteq-leerbedrijven in kaart 2011 Kenteq-leerbedrijven in kaart 2011 Colofon Uitgave Kenteq Postbus 81 1200 AB Hilversum T (035) 750 45 04 F (035) 750 45 55 W www.kenteq.nl Contactpersoon Dr. Sake Wagenaar T (035) 750 42 46 E sake.wagenaar@kenteq.nl

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

index Technocentrum Kwantitatieve regioanalyse technisch beroepsonderwijs Provincie Noord-Brabant

index Technocentrum Kwantitatieve regioanalyse technisch beroepsonderwijs Provincie Noord-Brabant index Technocentrum Kwantitatieve regioanalyse technisch beroepsonderwijs Provincie Noord-Brabant Inhoudsopgave 1. Mbo Techniek... 3 1.1 Deelnemers mbo techniek... 3 1.1.1 Onderwijsinstellingen... 3 1.1.2

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo - Algemene daling in aantal mbo-studenten. Deze daling wordt grotendeels veroorzaakt door de afname van het aantal leerwerkplekken. - Vooral

Nadere informatie

A fbouw. Ontwikkeling aantal leerlingen Afbouw 2013/2014 Statistisch jaaroverzicht deel 1. Datum: januari 2014 Auteur: Sanne Saalbrink

A fbouw. Ontwikkeling aantal leerlingen Afbouw 2013/2014 Statistisch jaaroverzicht deel 1. Datum: januari 2014 Auteur: Sanne Saalbrink A fbouw Ontwikkeling aantal leerlingen Afbouw 2013/2014 Statistisch jaaroverzicht deel 1 Datum: januari 2014 Auteur: Sanne Saalbrink Colofon Savantis is een kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie Sectorale arbeidsmarktinformatie Overschotten en tekorten Kansen en mogelijkheden Deel B: Sectorbeschrijvingen 6. Energie en nutsbedrijven Den Haag 20 december 2011 1 Inhoudsopgave Energie en nutsbedrijven...3

Nadere informatie

KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS

KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS - editie 2007 KWANTITATIEVE REGIOANALYSE TECHNISCH BEROEPSONDERWIJS REGIO MIDDEN- EN WEST-BRABANT - Samenvatting - Een initiatief van index Technocentrum Midden- en West-Brabant index Technocentrum Mozartlaan

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Zeeland, West Brabant, die op basis van de resultaten van het

Nadere informatie

Bouwkunde. novacollege.nl/bouw. Infratechniek. Installatietechniek. Vormgeving en architectuur. Bouw 2014/2015

Bouwkunde. novacollege.nl/bouw. Infratechniek. Installatietechniek. Vormgeving en architectuur. Bouw 2014/2015 novacollege.nl/bouw Bouwkunde Infratechniek Installatietechniek Vormgeving en architectuur Bouw 2014/2015 Ik ben de afgelopen jaren wijzer en rustiger geworden. Vroeger was ik een probleemjochie, nu luister

Nadere informatie

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk 2015 2016 Installatie- & Elektrotechniek Markiezaat College, het échte werk Installatietechniek: techniek die zorgt voor mensen "Je laat die mensen toch niet in de kou zitten?" Overal waar we wonen en

Nadere informatie

09MR Hoornbeeck College. MBO Factsheet. Convenantjaar 2012-2013 Nieuwe voortijdige schoolverlaters voorlopige cijfers

09MR Hoornbeeck College. MBO Factsheet. Convenantjaar 2012-2013 Nieuwe voortijdige schoolverlaters voorlopige cijfers 09MR Hoornbeeck College MBO Factsheet Convenantjaar 2012-2013 Nieuwe voortijdige schoolverlaters voorlopige cijfers Dit document bevat gedetailleerde cijferinformatie over Hoornbeeck College. De tabellen

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant. UWV Gerald Ahn 9 september 2014

De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant. UWV Gerald Ahn 9 september 2014 De arbeidsmarkt in Zuidoost-Brabant UWV Gerald Ahn 9 september 2014 Recente persberichten (CBS) Wisselende berichten over de markt Werkloosheid in juli verder gedaald Stijging WW-uitkeringen Consumptie

Nadere informatie

28-3-2013. L.O.B. studiemiddag. L.O.B. Studiemiddag 21 maart 2013

28-3-2013. L.O.B. studiemiddag. L.O.B. Studiemiddag 21 maart 2013 L.O.B. studiemiddag L.O.B. Studiemiddag 21 maart 2013 In samenwerking met 1 Eric Zegwaard Wie zijn wij? Werkzaam bij school voor bouw en infra en PR techniek breed Jan Grasmeijer Werkzaam bij Kenteq als

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Regio West-Brabant. Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik

Regio West-Brabant. Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik Regio West-Brabant Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik Opdrachtgever Regio West-Brabant Kristie van Damme Postbus 503 4870 AM Etten-Leur Uitgebracht door INNAX bouwkundig

Nadere informatie

Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 2006-2014 (ontwikkeling per kwalificatiedossier en kwalificatie)

Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 2006-2014 (ontwikkeling per kwalificatiedossier en kwalificatie) Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 26-214 (ontwikkeling per kwalificatiedossier en kwalificatie) Hoeveel mbo-studenten staan er ingeschreven op de verschillende Kenteqkwalificatiedossiers en -kwalificaties?

Nadere informatie

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan - Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan Annette de Groot, directeur Utrechtzorg Erna Laclé, projectleider sectorplan IVVU, 8 september 2015 Missie Utrechtzorg Bijdragen

Nadere informatie

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur

De Grote Uittocht Herzien. Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur De Grote Uittocht Herzien Een nieuwe verkenning van de arbeidsmarkt voor het openbaar bestuur Aanleidingen van deze update van De Grote Uittocht - een rapport van het ministerie van BZK en de sociale partners

Nadere informatie

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten WIJ IEZEN VOOR ECHNIEK Techniek past beter bij jou dan je denkt www.rocvantwente.nl/techniektalenten INLEIDING De technische branche Steeds meer meisjes kiezen voor techniek. Techniek is heel divers, je

Nadere informatie

Bouwkunde. Bouwplaatsassistent BOL/ BBL Niveau 1 1 jaar

Bouwkunde. Bouwplaatsassistent BOL/ BBL Niveau 1 1 jaar Bouwkunde Bouwkunde Als je kiest voor de bouw- of infratechniek ligt de arbeidsmarkt voor je open. In Nederland ontstaan veel nieuwe industrieën. Deze brengen veel bouwactiviteiten met zich mee. Bovendien

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Arbeidsmarkt informatie in vogelvlucht

Arbeidsmarkt informatie in vogelvlucht Arbeidsmarkt informatie in vogelvlucht Macro-ontwikkelingen Gegevens vanuit ROA: researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt naar opleiding en beroep 2016 SBB en doelmatigheidsonderzoek UWV sectorale

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

FACTSHEET ARBEIDSMARKT

FACTSHEET ARBEIDSMARKT 1 FACTSHEET ARBEIDSMARKT Zuid LIMBURG 1. Kerngegevens beroepsbevolking Figuur 1.1 Samenstelling bevolking naar leeftijd en geslacht, Zuid Limburg, 2013-2025 Bron: Regioportret Zuid Limburg Ontgroening

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Maart 2010. Brancheschets Bouw

Maart 2010. Brancheschets Bouw Maart 2010 Brancheschets Bouw Brancheschets Bouw Afdeling Arbeidsmarktinformatie Redactie: Rob de Munnik, Marijke Oosterhuis en Niek Veeken Landelijk Bedrijfsadviseur voor de Bouw Erik van As, tel. 020-7515077

Nadere informatie

Nieuwe skills in een nieuwe werkelijkheid. Dick Laheij 7 oktober

Nieuwe skills in een nieuwe werkelijkheid. Dick Laheij 7 oktober Nieuwe skills in een nieuwe werkelijkheid Dick Laheij 7 oktober Thema De bouwwereld is aan het veranderen, innovatieve technieken doen hun intrede, energie-eisen worden opgeschroefd. Wat betekent dat voor

Nadere informatie

economische vooruitzichten

economische vooruitzichten groei in de jaren nul (van 128.000 naar 140.000) krimp in 2010 (- 4.000 vaste krachten) afname van instroom uit onderwijs (20% in 5 jaar) toename van zij-instroom (55% in 5 jaar) tot 2009 2% minder instroom

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Regiorapportage Mobiliteitsbranche Breda Bergen op Zoom

Regiorapportage Mobiliteitsbranche Breda Bergen op Zoom Regiorapportage Mobiliteitsbranche Breda Bergen op Zoom Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en in het onderwijs in de motorvoertuigen- en tweewielerbranche in de regio Breda Bergen op Zoom ROC West-Brabant

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Ondernemend Onderwijs. Gastlessen bouw/infra middenkader

Ondernemend Onderwijs. Gastlessen bouw/infra middenkader Ondernemend Onderwijs Gastlessen bouw/infra middenkader Ondernemend Onderwijs Gastlessen bouw/infra middenkader Trots op je (bouw-)werk Natuurlijk is het belangrijk om trots te zijn op het werk dat je

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

& Wonen. De wereld van Bouwen

& Wonen. De wereld van Bouwen De wereld van Bouwen & Wonen Interesse Ontdek de wereld van Bouwen & Wonen Waarom Albeda College/Zadkine Techniek & Technologie? Ontdek welk niveau bij jou past Kom eens langs! Aanmeldprocedure Heb je

Nadere informatie

Leerlingcijfers 2014/2015

Leerlingcijfers 2014/2015 AFBOUW Leerlingcijfers 2014/2015 Sector Afbouw Datum: 24 februari 2015 Auteur: Savantis Colofon Savantis is het kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven voor de sectoren Schilderen en Onderhoud; Afbouw;

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk 2016 2017 Installatie- & Elektrotechniek Markiezaat College, het échte werk Installatietechniek: techniek die zorgt voor mensen "Je laat die mensen toch niet in de kou zitten?" Overal waar we wonen en

Nadere informatie

THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012

THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012 THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012 Dynamiek in de (arbeids) markt Politiek Overheid Technologie Economie Arbeidsmarkt Demografie Organisaties (Beroeps) bevolking Sociaal OVERHEID Wet-

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Themaochtend zonne-energie

Themaochtend zonne-energie Themaochtend zonne-energie UNETO-VNI streeft naar een vitale marktpositie en een optimaal economisch en financieel handelsklimaat voor de leden: ondernemers in de installatiebranche en in de elektrotechnische

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking Cijfers en Trends 2007 Noord-Holland concept

Arbeidsmarkt Metaalbewerking Cijfers en Trends 2007 Noord-Holland concept Arbeidsmarkt Metaalbewerking Cijfers en Trends 2007 Noord-Holland concept R. Blommaert MSc Drs J. Freriks Drs I. de Vries Amsterdam, oktober 2007 708/oktober 2006 DIJK12 Beleidsonderzoek Adelaarsweg 11

Nadere informatie

Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020

Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020 Arbeidsmarktanalyse Logistiek Een analyse van vraag en aanbod: 2015, trends en prognoses tot 2020 Wim Verhoeven 25 mei 2016 Human Capital Agenda Logistiek Werk berust op 3 pijlers: Bevordering instroom

Nadere informatie

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie;

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie; Bouw De sector bouwnijverheid bestaat uit een diversiteit aan bedrijven. Belangrijke bedrijfsgroepen zijn: Aannemersbedrijven Burgerlijke en Utiliteitsbouw (algemeen en gespecialiseerd)* Aannemersbedrijven

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

09MR Hoornbeeck College. MBO Factsheet. Convenantjaar 2013-2014 Nieuwe voortijdige schoolverlaters Voorlopige cijfers Uitgave: maart 2015

09MR Hoornbeeck College. MBO Factsheet. Convenantjaar 2013-2014 Nieuwe voortijdige schoolverlaters Voorlopige cijfers Uitgave: maart 2015 09MR Hoornbeeck College MBO Factsheet Convenantjaar 2013-2014 Nieuwe voortijdige schoolverlaters Voorlopige cijfers Uitgave: maart 2015 Dit document bevat gedetailleerde cijferinformatie over Hoornbeeck

Nadere informatie

School voor techniek academie voor techniek

School voor techniek academie voor techniek ga jn mi n ka l wi t wa t wa en zi et g at we we La n ge ei ga voor de School voor techniek academie voor techniek Jij ziet graag het resultaat van je werk Werk graag met mijn handen Jij denkt graag groot

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 10 december 2008. Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Aan de raad AGENDAPUNT 3 Beleidsplan Re-integratiebeleid 2009-2011 Voorstel: 1. De kaders uit het beleidsplan 'Werken werkt!' vaststellen, zijnde: a. als doelstellingen: - het bevorderen van de mogelijkheden

Nadere informatie

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties

Domotica, ICT en Beveiligingsinstallaties bepaald door een gemiddelde te berekenen over de afgelopen drie jaar, tenzij de innovatie nieuw in de lijst is. Voor dit onderzoek wordt jaarlijks een netwerk van deskundigen geraadpleegd. De resultaten

Nadere informatie

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel?

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel? Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; kan dat wel? 1 Waar wil ik het over hebben? Het MBO De arbeidsmarkt Jongeren Waar hebben wij het over als we het hebben over aansluiting? Mijn conclusies 2 Het MBO

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Raadsnotitie. Bijlagen

Raadsnotitie. Bijlagen Raadsnotitie GEMEENTEBESTUUR onderwerp Energiestrategie Venlo Beesel Venray team ROSEB Rn nummer 2013 1 collegevergadering d.d. raadsvergadering 11 december 2012 d.d. 23 januari 2013 programma Veelzijdige

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Noord-Holland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden.

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden. Het informatici-tekort A uteur(s): Smits, W. (auteur) Delmee, J. (auteur) Grip, A. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit

Nadere informatie

Elektrotechniek. novacollege.nl/techniek. Installatietechniek. Procestechniek. Werktuigbouw. Techniek 2016/2017

Elektrotechniek. novacollege.nl/techniek. Installatietechniek. Procestechniek. Werktuigbouw. Techniek 2016/2017 novacollege.nl/techniek Elektrotechniek Installatietechniek Procestechniek Werktuigbouw Techniek 2016/2017 Ik wilde een technische opleiding doen. Het werd elektro, een strategische keuze. Ik houd van

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek. Markiezaat College, het échte werk

Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek. Markiezaat College, het échte werk 2014 2015 Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek Markiezaat College, het échte werk Bouwtechniek: een sterk fundament Jij bouwt. Jij zorgt dat mensen kunnen wonen, werken en ontspannen in een goed weggezette

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 4.000 woningen te verduurzamen. Onder

Nadere informatie

Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek. Markiezaat College, het échte werk

Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek. Markiezaat College, het échte werk 2016 2017 Vormgeving, Bouw- & Beschermingstechniek Markiezaat College, het échte werk Bouwtechniek: een sterk fundament Jij bouwt. Jij zorgt dat mensen kunnen wonen, werken en ontspannen in een goed weggezette

Nadere informatie

Bijlage 1. Concept convenant leerlingbouwplaatsen.

Bijlage 1. Concept convenant leerlingbouwplaatsen. Bijlage 1 Concept convenant leerlingbouwplaatsen. Opmerkingen: 1. Tekst voorwaarden leerlingbouwplaats (bijlagen 1 en 3 convenant) wordt nog kortgesloten met Fundeon. 2. Definitieve tekst geschiktheidtoets

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

MBO Factsheet. 09MR Hoornbeeck College

MBO Factsheet. 09MR Hoornbeeck College 09MR Hoornbeeck College MBO Factsheet Convenantjaar 2013-2014 Nieuwe voortijdige schoolverlaters Definitieve cijfers - versie 1 Uitgave: november 2015 Dit document bevat gedetailleerde cijferinformatie

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 7 Onderwerp: Meerjarenprogramma Duurzaamheid 2014-2015 Datum: 12 november 2013 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer:

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Gelderland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie