Bespiegeling. 13 interviews met maatschappelijke smaakmakers over voeding en duurzaamheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bespiegeling. 13 interviews met maatschappelijke smaakmakers over voeding en duurzaamheid"

Transcriptie

1 Bespiegeling 13 interviews met maatschappelijke smaakmakers over voeding en duurzaamheid

2 DUURZAAMHEID IN DE VOEDINGSMIDDELENKETEN Bespiegeling 13 interviews met maatschappelijke smaakmakers over voeding en duurzaamheid Uitgave Stichting DuVo Juli 2006

3 Stichting DuVo De Stichting Duurzame Voedingsmiddelenketen (DuVo) brengt een aantal gerenomeerde bedrijven uit alle schakels van de keten samen bij hun zoektocht naar mogelijkheden om de duurzaamheid van hun handelen te verbeteren. De resultaten van die inspanningen delen zij met belangstellenden, door het organiseren van dialoogbijeenkomsten, door het publiceren van artikelen en door het jaarlijks uitbrengen van een boekje. DuVo bestaat momenteel uit vijftien bedrijven, alle vertegenwoordigd zowel in het Bestuurdersoverleg (vergadering van bestuursvoorzitters) als in de Stuurgroep (overleg waar initiatieven worden voorbereid en waarin op de uitvoering wordt toegezien). Amsterdam, juli 2006 DuVo ziet als voornaamste doel de leden te inspireren en daardoor te helpen bij het voeren van hun eigen duurzaamheidsbeleid. Uitwisseling van ervaringen speelt daarbij een grote rol. COLOFON Deze uitgave werd samengesteld door de Stuurgroep van de Stichting Duurzame Voedingsmiddelenketen (DuVo). Vera Dalm (senior advisor BBO) en Chris Dutilh zorgden voor de interviews, die in de eerste helft van 2006 werden afgenomen. De lay-out is verzorgd door Rick van Westerop, WAT-ontwerpers, De Bilt. Mocht de inhoud van dit boekje op enigerlei wijze aanleiding geven tot commentaar of reactie, dan kunt u contact opnemen met de Stichting DuVo, per adres Ch.E. Dutilh, Prins Hendrikkade 141, 1011 AS Amsterdam, Foto Arie van den Brand is gemaakt door Annelijn Steenbruggen

4 Bespiegeling Inhoudsopgave 4 Leden Bestuurdersoverleg en leden Stuurgroep 5 Voorwoord, Kees van der Waaij 7 Interviews met key opinion formers, Vera Dalm en Chris Dutilh 10 Hoe bereik ik de couch-potato? Boudewijn de Blij Hartstichting 12 Het groene oranjegevoel, Arie van de Brand Biologica 14 Boer voor driesterren, Wouter van Eck Milieudefensie 16 Honger is het ergst, Eelco Fortuijn Fair Food 18 Wat deed jij toen de vis verdween? Henk Hartogh IUCN 20 Eetcultuur is europees, Wibo Koole ex-consumentenbond 22 Transparantie is cruciaal, Melanie Peters ex-consumentenbond 24 Produkten met liefde maken, Coen de Ruiter Max Havelaar 26 De consument kan het niet alleen, Mirjam de Rijk Natuur en Milieu 28 Ondernemers zien de mondiale problemen, Regien van der Sijp Stichting Milieukeur 30 Van zondig naar zonnig, Gerhard van den Top Wereldnatuurfonds 32 Biologisch voedsel is emotioneel gezond, Mira Vendrig Goede Waar & Co 34 Duurzaamheid is inclusief denken, Jan Bouke Wijbrandi Novib/Oxfam NL 36 Beknopte achtergrond van benaderde Maatschappelijke Organisaties 43 Recente duurzaamheidsinitiatieven DuVo-bedrijven 59 Duvo publicaties 60 Selectie uit artikelen en raporten

5 Bestuurdersoverleg DuVo A.D. Boer, Albert Heijn W.A.M. de Bruijn, Campina W. Dekker, Nutreco G. Dezaire, Nutricia Nederland Ch.E. Dutilh, secretaris DuVo G.J. Hoetmer, CSM E.J. Korthals Altes, Heineken Nederland C. Menkhorst, Koninklijke Cosun P.H. Merckens, Sara Lee International R. van Neerbos, H.J. Heinz P.R.J. Smits, The Greenery F. Sijbesma, DSM C.H.L. Sijssens, Cehave Landbouwbelang A.H.A. Veenhof, Koninklijke Wessanen T. Verheij, Albron C.W. van der Waaij, Unilever Nederland Holdings, voorzitter Stuurgroep DuVo Mw S.T. Aalbers, Albert Heijn, Zaandam R.F. Beudeker, DSM Food Specialities, Delft Ch.E. Dutilh, secretaris DuVo E.P.D. Heres, Campina, Zaltbommel Mw M.M. Herweijer, Koninklijke Wessanen, Utrecht F.J. de Jonge, Unilever Nederland, Rotterdam R. Kalwij, Koninklijke Cosun, Breda H.J.M. Kroft, H.J. Heinz, Zeist, voorzitter Mw. S. Miltenburg, Sara Lee International, Utrecht F.A.C. van Ooijen, Nutreco, Amersfoort A.H.J. van der Putten, Exlan/Cehave Lanbouwbelang, Veghel Mw A.J.M. van de Riet, The Greenery, Barendrecht Mw I. Snijders, Albron, de Meern Mw A. Timmermans, Nutricia, Zoetermeer Mw M.M.T.F. Vencken, Heineken Nederland, Zoeterwoude A.J. Waterlander, CSM-suiker, Breda 4

6 Kees van der Waaij Voorwoord Vorig jaar heeft de Stichting Duurzame Voedingsmiddelenketen (DuVo) een boekje uitgebracht met als titel Inspiratie, waarin onze bestuurders vertelden wat hen motiveert om met duurzaamheid bezig te zijn. Opnieuw werd duidelijk hoe belangrijk de persoonlijke betrokkenheid is voor het op gang brengen en houden van duurzame ontwikkelingen. Die ervaring heeft ons nieuwsgierig gemaakt naar motivatie en inzichten van belangrijke opiniemakers. Hoe ontwikkelen zij hun ideëen over duurzame voeding, en wat verwachten ze van het bedrijfsleven. Om daarachter te komen werden dertien mensen ondervraagd, die elk op hun eigen manier betrokken zijn bij de beeldvorming over duurzame voeding. Wij stellen hun openhartigheid zeer op prijs en vertrouwen erop dat de spiegel die ze ons voorhouden voor velen een bron van inspiratie is. Om het beeld aan te vullen wordt in dit boekje een korte beschrijving gegeven van de betrokken maatschappelijke organisaties. Ten slotte geven de verschilllende bij DuVo aangesloten bedrijven een update over hun duurzaamheidsinspanningen, met speciale aandacht voor hun contacten met de diverse stakeholders. In het afgelopen jaar heeft DuVo zich gebogen over de vraag wat haar rol is in het brede veld van organisaties die zich bezig houden met thema s rond voeding en duurzaamheid. Daarbij hebben we geconcludeerd dat DuVo zich vooral zou moeten richten op het vroegtijdig signaleren van maatschappelijke issues en vervolgens suggesties te doen hoe op een verantwoorde wijze daarmee om te gaan. In het lopende jaar willen wij onderzoeken of er meer helderheid geschapen kan worden over de verantwoordelijkheden van producenten en over de rol van andere partijen. Daarbij willen we onderscheid maken tussen produkten enerzijds en eetpatronen anderzijds. Andere elementen die aan de orde kunnen komen betreffen de steeds strikter wordende regelgeving en de opkomst van bewegingen als Slow Food. Ook willen we aandacht besteden aan de groeiende afstand (zowel letterlijk als emotioneel) tussen oogsten en consumeren. Over onze bevindingen zullen we u vooral via onze web-site (www.duvo.nl) op de hoogte houden. In het afgelopen jaar heeft Avebe, een van de leden van het eerste uur, zich teruggetrokken als lid van DuVo. Namens het bestuur ven de Stichting DuVo Rotterdam, juli 2006 Kees van der Waaij 5

7 Vera Dalm en Chris Dutilh Interviews met key-opinionformers Op verschillende plaatsen in de Nederlandse samenleving zetten maatschappelijke organisaties zich in voor duurzamere voeding. Elk van die organsiaties heeft een eigen agenda, die vaak wordt gekleurd door de persoonlijke achtergrond en motivatie van betrokken personen. Op verzoek van de Stichting DuVo komt een aantal van deze personen in dit boekje aan het woord. Zij vertellen over de oorsprong van hun betrokkenheid, die vaak al vroeg in hun leven is ontstaan. Bij de keuze van gesprekspartners is gekozen voor maatschappelijke organisaties en zijn wetenschap en politiek buiten beschouwing gelaten. Observaties In de verhalen komt een aantal elementen opvallend vaak terug: vertrouwen, transparantie en veiligheid. Waardering voor eten en eetcultuur geeft aanleiding tot gedachten over de rol van de consument. Ketenbeheer wordt gezien als het aangrijpingspunt voor veranderingen en het praten over het thema verdeling van verantwoordelijkheden. Maar ketenbeheer wordt pas echt effectief, als daar een consumentenvraag aan ten grondslag ligt. Vertrouwen Er zijn weinig sectoren waar het begrip vertrouwen zo n grote rol speelt als juist in de voedingssector. Voeding is een product met een directe invloed op de gezondheid van mensen. Het is dan ook opmerkelijk dat sommige geïnterviewden aangeven aan dat het vertrouwen in de voedingsindustrie bij een aantal burgers gering lijkt te zijn. Een aantal gesprekspartners merkt daarbij op dat ze vertrouwen hebben in de mogelijkheden die technologie kan bieden bij het vinden van oplossingen voor duurzaamheidsproblemen in de agro-industrie. Transparantie en voedselveiligheid Met name vanuit de Consumentenbond wordt verwacht dat bedrijven open zijn over wat ze doen, vooral waar het gaat over de herkomst van gebruikte grondstoffen en de achtergrond van produkten. Trust me is niet genoeg, tell me and show me zijn essentieel om vertrouwen ook op langere termijn te garanderen. Transparantie wordt gezien als voorwaarde voor verdergaande verduurzaming. Grotere transparantie geeft de mogelijkheid tot goed ketenbeheer. Dat is bij bedrijven voorwaarde voor kwaliteitscontrole, en het vormt de basis voor voedselveiligheid. Opmerkelijk is dat een aantal gesprekspartners expliciet aangeeft dat in hun ogen de nadruk op voedselveiligheid te ver is doorgeschoten, waardoor het contra-productief lijkt te gaan werken. Voedselveiligheidsissues lijken steeds vaker een mediacrisis te veroorzaken simpelweg omdat mensen onvoldoende kennis hebben over voedsel. Het zichtbaar maken van produktieketens is daarom belangrijk voor de opbouw van vertrouwen. 7

8 Waardering voor eten Alle gesprekspartners zien het ontbreken van waardering en aandacht voor eten bij de consument als belangrijke oorzaak van de problematiek. Geconstateerd wordt dat in Nederland een eetcultuur ontbreekt: als t maar veul en warm is. Vervlakking van de smaak, vervagen van de seizoenen en vervagende kwaliteitsnormen worden als symptomen genoemd. Waarbij steeds onderscheid gemaakt moet worden tussen eten (de produkten op zich) en voedingspatroon (de variatie en samenstelling van het dieet). Tegelijkertijd geven bijna alle gesprekspartners aan zèlf zorgvuldig met hun voedselkeuze om te gaan, en daar veel voldoening aan te ontlenen. Iedereen realiseert zich dat dit bewustzijn zich beperkt tot een specifieke groep, maar verwacht wordt toch dat een groeiend aantal mensen behoefte zal krijgen aan voeding met een emotionele meerwaarde. Men koopt niet iets, maar van iemand. Dat is zichtbaar in het succes van boerenmarkten: boeren trekken zelf weer naar de stad om hun waar aan te bieden. Keurmerken worden meer en meer onderdeel van diezelfde lifestyle; speciale keurmerken kunnen de consument overtuigen dat de betreffende producten met zorg bereid zijn, en van verantwoorde herkomst zijn. Ambachtelijkheid en duurzaamheid gaan daarin samen volgens de geinterviewden. Interessant is te zien dat in deze gevallen prijs een veel minder dominante rol speelt bij de aankoop, waardoor er meer ruimte overblijft om duurzamer te produceren. Verantwoordelijkheden Van bedrijven verwachten de maatschappelijke organisaties dat ze maatschappelijk verantwoord opereren. Liefst zo transparant mogelijk, zodat duidelijk is waaraan gewerkt wordt, en wat daarbij de voortgang is. Binnen een bedrijf wordt overigens vooral gekeken naar de directie(voorzitter). Die moet het voortouw nemen en in de praktijk van alle dag laten zien dat Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen echt belangrijk gevonden wordt. Een aantal gesprekspartners ziet in het proces van verduurzaming nog steeds een grote rol voor de overheid weggelegd. Ten eerste als marktmeester, die ervoor moet zorgen dat een eerlijke prijs wordt betaald. Dan treedt de overheid ook op als hoeder van het algemeen belang, om voedselveiligheid te waarborgen. Ook moet de overheid voorlopers stimuleren hun eigen verantwoordelijkheid te nemen, en bedrijven die achterblijven met wet- en regelgeving dwingen om mee te komen. De overheid kan ook een rol spelen bij het stimuleren van technologie-ontwikkeling, waardoor het innovatieve karakter van de agro-industrie wordt bevorderd en duurzaamheid dichterbij komt. De huidige overheid faciliteert deze processen onvoldoende is de mening van de geïnterviewden.. Enkele gesprekspartners zien een expliciete rol voor consumenten weggelegd, die via hun koopgedrag een veranderproces in de keten in gang kunnen te zetten en houden. Bewustwording van de consument is een taak die sommige maatschappelijke organisaties zichzelf toerekenen, mogelijk via aandacht voor eten en eetcultuur. Wel moet ervoor gewaakt worden dat die aanpak niet een te elitair karakter krijgt. Onderwerpen voor verdere overdenking Uit de gesprekken met maatschappelijke organisaties komt een drietal thema s in beeld waarover nadere gedachtenwisseling nuttig lijkt, te weten de drijfveren, de tijdshorizon en het gemeenschappelijke kader: 8

9 Drijfveren Vanwege het schijnbaar geringe vertrouwen bij de consument zijn bedrijven soms terughoudend met het geven van openheid. Bovendien blijkt de overheid geneigd om ervaringen van voorlopers al snel te gebruiken voor het formuleren van wet- en regelgeving. - Wat is de incentive voor bedrijven om daadwerkelijk als voorloper te functioneren. - Worden de effecten van transparantie binnen een bedrijf als positief ervaren? - Kunnen maatschappelijke organisaties de incentive om voorop te lopen vergroten? - Een vraag aan maatschappelijke organisaties kan zijn: wat mogen bedrijven terugverwachten als bepaalde inspanningen gerealiseerd worden. Tijdshorizon De tijdshorizon van veel bedrijven of van de politiek is zodanig kort, dat men vanwege de financiële druk in de meeste gevallen alleen nog mikt op quick-wins. Quick-wins zijn in veel gevallen het resultaat van een gebundelde inspanning van een groep bedrijven, vaak in nauwe samenwerking met één of meer maatschappelijke organisaties.. De uitkomst van een dergelijk proces is meestal beperkt tot procesmatige aanpassingen, al dan niet gewaarmerkt middels logo of keurmerk. Gemeenschappelijk kader Een structurele aanpak vereist denken op lange termijn, en vereist tevens brede deelname en een breed draagvlak. Verplichtingen en geboden leveren weinig bijdrage tot dialoog, en geven eerder negatieve energie die verlammend werkt. Mensen komen pas in beweging als ze zich ergens bij willen aansluiten, vanuit een positieve motivatie. - Is verandering van de eetcultuur in Nederland voldoende relevant voor bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisatiess om daar gezamenlijk de schouders onder te zetten, of is hernieuwde aandacht al voldoende om gewenste processen op gang te brengen? - Kan voeding cq. eetcultuur onderdeel worden van de publieke agenda, en is bewustwording op dat punt een relevante langetermijn-investering? - Zo ja, wie zou daarbij het voortouw moeten nemen, en hoe zou die problematiek het beste kunnen worden aangepakt? - Is het mogelijk om een positieve beweging op gang te brengen, en zou de verandering in eetcultuur een wenselijke beweging kunnen zijn? - Blijven daardoor structurele oplossingen, zoals het aanpakken van de eetcultuur, niet stelselmatig buiten beschouwing? - Hoe groot is de impact van deze veranderingen cq quick wins, en hoe groot is de kans dat de aanpassingen een blijvend karakter hebben? - Hoe komen we tot een lerende organisatie, die continu verbetert, en die in dialoog met de omgeving kan treden zonder direct afgerekend te worden? 9

10 interview BOUDEWIJN DE BLIJ Hoe bereik ik de couch-potato? Sinds ik bij de Hartstichting werk heb ik wel wat meer aandacht voor mijn eetpatroon. Maar weet je wat het is: beweeg een boel, rook niet en eet gezond. Dan heb je het wel. En meer vis en minder vlees eten. Ik woon in de buurt van de scheveningse haven en kijk graag naar die enorme trawlers met vis die binnenkomen. Die vangst gaat grotendeels ons land weer uit. Terwijl visolie geweldig is in je menu. We moeten vis eten toegankelijker maken voor jongeren. Maar dan niet via de fishburger in zo n wit broodje, want dat is weer baggervet. het vignet werd niet als zodanig herkend. En na toelichting gaf een grote groep aan het toch niet belangrijk of doorslaggevend te vinden. De nederlandse consument is nog altijd meer prijs- dan kwaliteitsbewust. Fabrikanten wilden het wel, zo n hartvignet. Maar het effect op de consument was onvoldoende. En er zijn ook zoveel vignetten, in Nederland meer dan 40! De enigen die echt bekend zijn, zijn Eko en AH biologisch. Misschien moeten we het weer eens proberen, want het werkt De Blij is trefzeker in het benoemen van de dilemma s. Mensen willen desgevraagd best gezond eten, maar kiezen toch voor chips en frisdrank als ze in de supermarkt staan. Net als zijn eigen zoon als ze samen boodschappen doen. Al smeer ik m weleens de lightvariant aan. De trend in lightprodukten kan echter niet op zijn groot enthousiasme rekenen: Al is het light-chips, het blijft toch een belachelijk ongezond voedingsmiddel. Okee, beter light dan een zoete frisdrank, maar het is toch een halve oplossing. Ik hou er een ongemakkelijk gevoel aan over. De Hartstichting testte enkele jaren geleden een betervoor-je-hart vignet op produkten. In een simulatie werd gekeken hoe consumenten reageerden. Het deed niets, Boudewijn de Blij Boudewijn de Blij (51) is getrouwd en heeft twee volwassen zoons, waarvan er éen nog thuis woont. Na zijn studie bedrijfskunde in Eindhoven werkte hij als ambtelijk secretaris van de PvdA Tweedekamerfractie en was hij directeur van Stivoro, stichting volksgezondheid en roken. Van 1999 tot begin 2006 werkte hij als directeur van de Hartstichting en was hij lid van het Consumentenplatform van LNV. 10

11 bijvoorbeeld wel in Canada. En de Consumentenbond en Albert Heijn werken met stoplichtjes. Ben benieuwd naar de effecten daarvan. De enige twee produkten die we nu herkenbaar steunen als Hartstichting, zijn Becel ProActiv en omega-3 vetzuren. Die hebben een bewezen effect op je cholesterolgehalte. Ja, voor die aanbeveling wordt betaald. En dat mag ook wel, want het geeft een fors concurrentievoordeel. Onze eetcultuur wordt steeds gehaaster volgens De Blij. Die halfklaarprodukten en het gemaksvoedsel: ik gebruik ze zelf ook, best makkelijk en het hoeft niet ongezond te zijn. Maar om nou te zeggen dat je in Nederland een eetcultuur van genieten hebt, nee, t houdt niet over. De voedingsmiddelensector probeert de consument wel naar de gezondere produkten te loodsen, maar ze zullen echt niet ophouden met het maken en verkopen van snoep en chips. Een suikerfabrikant kan zoetjes gaan maken, maar de vraag naar suiker blijft. We moeten dus de consument beinvloeden. Al is De Blij niet erg optimistisch als het gaat om de invloed die je kunt hebben op bijvoorbeeld het toenemend overgewicht van de nederlanders. Er zijn veel initiatieven. Wij doen er ook aan mee, samen met Diabetesfonds en Nierstichting. Maar je bereikt té vaak de mensen die het toch wel weten, de hogeropgeleiden. Zij hebben al een redelijk voedingspatroon, nemen misschien een sushi in plaats van een hamburger als snelle hap op het station. Maar hoe krijg je het in de koppen geramd van diegenen waar het echt om gaat? Van de couch-potato met het biertje op de bank. Die een spelletje doet op de computer en niet naar de site van de Hartstichting gaat voor informatie over voeding. De grootste problemen zitten bij groepen in de laagste sociale klasse. Zij zijn ongevoelig voor wat er in de maatschappij gebeurt en nauwelijks te beinvloeden via voorlichting. We zinnen op maatregelen, van t duurder maken van produkten tot en met stickers á la roken. Maar het moet wel specifiek zijn, algemene maatregelen hebben geen zin. We proberen nu om kleinschalig te informeren, met community-gerelateerde projecten. Zo bereiken we een groep vrouwen, de boodschappers, via de moskee op Kanaleneiland. Dat zet meer zoden aan de dijk dan een advertentie in Utrechts Nieuwsblad. Die moeilijke groepen bereiken, daar worstelt iedereen mee. Dus kom maar op met meer goede ideeen, er mag best eens een experiment mislukken. Onze eetcultuur wordt steeds gehaaster volgens De Blij. Die halfklaarprodukten en het gemaksvoedsel: ik gebruik ze zelf ook, best makkelijk en het hoeft niet ongezond te zijn. Maar om nou te zeggen dat je in Nederland een eetcultuur van genieten hebt, nee, t houdt niet over. De Blij verruilt nu de Hartstichting voor het Fonds Wat hem het meest verbaasde in de voedingsdiscussies is de aandacht voor ketens. Is het nou echt zo belangrijk om bijna van ieder pakje boter te weten welke koe daar de melk voor heeft geleverd? Tot in het absurde is er aandacht voor het traceerbaar maken van produkten, omdat men consumentenvertrouwen het belangrijkst vindt. Problemen op voedingsgebied ontstaan echter het meest bij de bereiding thuis en vooral bij de keuze van voeding. Dan heb je t over gezondheid. Aandacht daarvoor, dat is wat ik belangrijk zou vinden. 11

12 interview ARIE VAN DEN BRAND Het groene oranjegevoel Duurzaamheid en duurzame produkten, dat moet onderdeel van onze nationale trots zijn! Het oranjegevoel van Arie van den Brand, bevlogen pleitbezorger van de biologische landbouw is groen. Hij ziet altijd meer kansen dan problemen. We hebben in Nederland alle positieve omgevingsfactoren om leidend te kunnen zijn in duurzaamheid. We hebben de kenniscentra, de onderzoeksinstellingen, we hebben mvo-minnend ondernemerschap, éen op de vier huishoudens is lid van een groene organisatie. Het zijn de optimale condities om van Food Valley naar Organic Valley te komen. En pak meteen onze oerhollandse produkten in het assortiment biologisch: tulpen en kaas. Laat onze kroonprins op zijn buitenlandse bezoeken nou eens biologische bloembollen cadeau geven. Van den Brand is een realist. De omslag naar biologisch hoeft niet van vandaag op morgen. Maar de lunch, een broodje geitenkaas met komkommer, wordt wel sceptisch bekeken: Da s een hoge energierekening, bijna niets uit Nederland. Terwijl je als salade ook geraspte kool had kunnen nemen, een wintergroente. We moeten beginnen op het bord. Daar zijn mensen op aanspreekbaar. Kijk maar naar de grote verschuivingen in ons eetpatroon. Twintig jaar geleden was de chinees iets bijzonders voor verjaardagen, nu is het doodgewoon. Van den Brand vindt de smaakpapil bij Nederlanders slecht ontwikkeld: Het lijkt bijna genetisch bepaald, maar t zal wel ons sobere protestantisme zijn. Daarom lukt iets als SlowFood ook niet. Te bewerkelijk. Doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg. Hoe eko verder door moet breken? Tja, dat ekomerkje. Om het eens zo te zeggen: het prikkelt de smaakpapil nou niet meteen Dan kijk ik liever naar Duitsland: Kunast heeft daar met het Bio-siegel een eenduidig symbool neergezet. Zij keek echt naar de consument, denkend vanuit de stedelijke samenleving. Wat dat betreft denkt Veerman teveel vanuit het boerenbedrijf. Dat werkt niet. Maar boeren pakken het zelf wel op. Huisverkoop neemt toe en ik zie het succes zie van de boerenmarkten. De boer gaat weer met zijn produkten naar de stad: een bijna middeleeuws gegeven, maar het werkt! Van Moskou tot Minneapolis: overal ontstaan boerenmarkten. Ook de restaurants en supermarkten kunnen de verandering brengen door steeds meer biologische produkten aan te bieden. Zo n Ekoplaza in Alkmaar, een biologische supermarkt die gewoon alles heeft! Maar de nederlandse supermarkten zijn te benauwd. Waarom niet een doorbraak forceren met een shop-in-shop-formule? Dat concept werkt! Of zoals in Frankrijk, daar hebben de grote supermarktketens zichzelf verplicht om 30% van de versprodukten uit eigen streek te halen. Lokale boeren leveren s ochtends de kalkoenen voor die dag af. Dat kan toch in Nederland ook?! 12

13 Van den Brand is positief over de groeikansen van de biologische landbouw. Zie het als een kraamkamer, het is het laboratorium van verduurzaming. Er moet meer gejat worden van de biologische sector! En dan komen we vanzelf in de mainstream. Er worden nu eenmaal met een kleine groep grote stappen gezet, die leiden tot kleine stappen voor die grote groep. Wat dat betreft zitten we goed met onze nederlandse voedingsindustrie. Men is niet short-term op winst gericht, maar wil over 30 jaar nog in de business zitten en investeert dus in vernieuwing. Op een rustige manier. Prachtig voorbeeld vind ik het sustainable barley project van Heineken. Ze zijn nu al een voorloper, zonder zich er groots op te Arie van den Brand Arie van den Brand (54 jaar) is voorzitter van Biologica, de ketenorganisatie voor biologische landbouw en voeding. Hij studeerde in Wageningen en verkreeg bekendheid als TweedeKamerlid voor GroenLinks. Internationaal is hij actief als voorzitter van het IATP en in het Sustainable Food Laboratory: to create innovations that make food systems more economically, environmentally, and socially sustainable. Arie woont in een boerderij in Westerkoggenland, waar hij een boomgaard vol oude appelrassen koestert. Tja, dat ekomerkje. Om het eens zo te zeggen: het prikkelt de smaakpapil nou niet meteen profileren. Ze doen het gewoon, en over 10 jaar zijn ze wereldleider. Kijk, dat geeft nieuwe kansen aan een paar boerenjongens uit de polder! Daar heb je het weer, het groene oranjegevoel. Maar de vernieuwing gaat Van den Brand soms toch ook te langzaam. De verzilting in West-Nederland gaat door. Wie levert nou de eerste zilte portfolio? Geef 10 glastuinbouwers eens wat ruimte en dan heb je Frau Antje in het zout! Gevaar dreigt er voor de aquacultuur: Er ligt daar een strategische kwestie: voorkom een nieuw biggetjesprobleem. Vis wordt met vis gevoerd, dat is het ontkennen van iedere biologische randvoorwaarde. Als we niet uitkijken, wordt dat de nieuwe bio-industrie. Met alle maatschappelijke problemen van dien. En direct schakelt Van den Brand weer over op een kans: Je kunt die vis ook zagers geven. Daar kweek je mooie tong mee. Na de film Darwins Nightmare zag je vooral in Frankrijk een consumentenbeweging die zei: doe nou eens een kwartje op die vis en los daarmee de problemen in Afrika op. Soms heb je echt drama nodig om public awareness te krijgen. En dan moet de voedingsindustrie wel meebewegen. Meer doen dan windowdressing en een beetje voorzichtig om elkaar heen draaien. NGO s mogen het de bedrijven ook nog wel wat lastiger maken. Mooi vind ik het rapport van Unilever en Oxfam. Een eerste poging om indicatoren op te stellen, samen waarden te ontwikkelen. Daar begint het mee: in persoonlijk contact tussen CEO s en mensen zoals ik praten over je waarden. Dat je tegen elkaar zegt: ik snap dat jij je ook zorgen maakt over je kinderen. Ik ben nou eenmaal een verbinder. 13

14 interview WOUTER VAN ECK Boer voor driesterren Van Eck bestelt een salade met gegrilde seizoensgroenten. Mh, courgette, aubergine en paprika, in januari zijn dit geen seizoensgroenten, is zijn eerste reactie: de rucola en veldsla zijn wel okee. Hij weet waar hij over spreekt, als eigenaar van twee volkstuinen. Zijn overschot aan groenten, bijvoorbeeld de courgette, legt hij zelf in. Zo hou je de zomerwarmte beschikbaar voor donkere dagen. De grote voedselconcerns zijn bepalend als het om de landbouw en ons voedsel gaat. Hun eisen vanuit de verwerking bepalen al de input, welke zaden en welk voer nodig zijn. Een boer koopt een pakket: zaad, bijbehorend gif en kunstmest. Dat moet hij of zij verwerken tot het gewenste produkt. En dan ook nog concurreren op de wereldmarkt. Vroeger produceerde een boer voor de eigen regio. Nu is er een vraag naar plantaardige olie. Of die nu van palmolie uit Sumatra, Wouter van Eck is campagneleider Landbouw & Voedsel bij Milieudefensie. Zelf boer worden was ooit zijn droom. Maar toen zijn moeder hem als kind voorhield dat boeren sperziebonen moeten eten, koos hij voor de universiteit en studeerde Ontwikkelingsstudies in Nijmegen. Tijdens veldonderzoek in Kenia zag hij hoe de goedbedoelde ontwikkelingshulp van Nederlandse landbouwkundigen leidde tot meer armoede en honger. Het opppompen van de produktie leidt tot grotere afhankelijkheid. Kleine boeren moesten zaaigoed en kunstmest gaan kopen en in plaats van gemengde teelt gingen ze over op monocultures. Het gevolg: schulden aan de bank en verarming van de grond. Van Eck ging niet zelf de ontwikkelingssamenwerking in: Hier zitten de hoofdkantoren van multinationals en hier zijn de consumenten die andere keuzes moeten maken. Wouter van Eck Wouter van Eck (40) is campagneleider Landbouw & Voedsel van Milieudefensie. Hij studeerde en doceerde aan de Universiteiten van Nijmegen en Wageningen. Van Eck woont samen met zijn partner in Nijmegen en is daar ook actief als lokaal politicus. 14

15 pindaolie uit Senegal of raapolie uit Nederland komt, maakt Unilever niet uit. De boeren zijn echter geen baas meer over hun eigen bedrijven. Nederland is een achterloper als het om eten gaat. De italianen zeggen: wij leven om te eten. Eten is een sociale gebeurtenis, er wordt graag getafeld. Maar nederlanders eten om te leven: hop erin, en de motor kan weer draaien. We geven ontzettend weinig geld uit aan onze voeding, al zie je hier ook verschillen: een Limburger geeft meer uit aan lekker eten dan een Fries. Gelukkig zie ik ook dat de aandacht voor eten groeit, in combinatie met aandacht voor fitness en lifestyle. Praten over recepten is weer hip. Sterrenrestaurants doen veel met seizoensgerechten en koken met biologische ingredienten. Want als je op smaak let, kom je vanzelf bij biologisch. De ontwortelde stadsmens interesseert zich voor de herkomst van zijn eten en gaat kwaliteit meer waarderen. Van Eck ziet de biologische landbouw als toekomstbeeld, maar ondertussen moet de kwaliteit van de huidige bulkproduktie ook omhoog. De traditionele landbouw moet de prijs gaan betalen voor de schade die zij aanricht, bijvoorbeeld door een heffing op de kap van tropisch regenwoud. En Utz Kapeh is prima, maar het moet eigenlijk de normale minimumstandaard zijn voor alle koffie. Het is niet prijzenswaardig dat je arbeiders normaal betaalt, of dat je het regenwoud níet vergiftigd. Aparte keurmerken naast biologisch, Eko of Oke concurreren om de aandacht van de toch al bewuste consumenten. Een voorbeeld: de consument moet nu kiezen voor biologische melk of melk met een koe in de wei stempel. Koe in de wei wordt neergezet als een extraatje. Maar in de biologische landbouw stáat de koe gewoon in de wei. De zuivelindustrie geeft meer geld uit aan reclamecampagnes voor een nieuw toetje dan het zou kosten om alle koeien buiten te houden. Dat noem ik dus onwil. De ontwortelde stadsmens interesseert zich voor de herkomst van zijn eten en gaat kwaliteit meer waarderen. De fietstochten langs biologische boeren die Milieudefensie organiseert, kunnen rekenen op groot enthousiasme. Er is markt voor biologisch. Tegen de verdrukking in stijgt het aandeel biologisch. Met name de natuurvoedingswinkels profiteren daarvan, het aandeel in de supermarkten daalt. Daar is het licht even uit: in de prijzenslag heeft biologisch verloren, er wordt misbruik gemaakt van de idealisten die toch wel betalen. Terwijl je op lange termijn moet denken, en dan zie ik dat biologisch rendement oplevert. In de toekomst zullen ze over ons zeggen: die ontbossing en slavernij voor de sojaproduktie, hoe hebben ze dat ooit kunnen doen?. Campagnevoeren en druk opbouwen helpt volgens Van Eck. Al verschuiven we maar een paar procent, in de huidige verhoudingen tikt dat door. Bedrijven voelen dat en zetten ook wel noodzakelijke stappen, al is het deels greenwashing. Wij zien de kritische consumenten als voorlopers, en het is de taak van organisaties als Milieudefensie om ongeduldig te zijn. Van Eck blijft gewoon genieten. Mocht ik ooit nog boer worden, dan is een driesterrenrestaurant mijn afnemer. 15

16 interview EELCO FORTUIJN Honger is het ergst Mijn motto is: doe een ander wat je wilt dat ook jou geschiedt. Als ik in een noodsituatie zou zitten, dan zou ik het heerlijk vinden als een ander mij in staat zou stellen om mijzelf te redden. Het belangrijkste is voor mij dat ik mensen kansen wil bieden, door een eigen inkomen te genereren. In zijn jonge jaren werd Fortuijn geïnspireerd door zijn vader en grootvader. Mijn vader heeft bij de Evangelische Omroep de afdeling Metterdaad opgezet, dat zich middels radio en TV-programma's bezighoudt met fondsenwerving voor christelijke projecten over de hele wereld. Als voorzitter ging hij eens per jaar bij die projecten kijken, en dan kwam hij thuis met geweldige verhalen, die enorme indruk maakten op mij als zesjarig jongetje. Later, tijdens mijn studie bedrijfskunde in Rotterdam, woonde ik enkele maanden in huis bij mijn grootvader. Die vertelde mij hoe hij, als groentenboer in oorlogstijd, verschrikkelijke ervaringen had opgedaan met hongerende mensen. Tijdens zijn studie heeft Fortuijn stage gelopen in Ethiopië, bij de directeur van een vluchtelingenkamp. Die man had onder het communistische regime gevangen gezeten, met voortdurend de dreiging dat hij terechtgesteld zou worden. Maar ook die man vertelde mij dat honger voor hem het ergste was geweest, veel erger dan de angst om gefusilleerd te worden. Zo is het bestrijden van honger een hoofdthema geworden. Maar ook in mijn dagelijkse leven ben ik heel bewust met eten bezig. In elke maaltijd probeer ik ten minste één product te stoppen dat duurzaam is, of dat zich in ieder geval in bepaalde opzichten positief onderscheidt van de middelmaat. Zo koop ik vlees bij de scharrelslager, gebruik ik Perla koffie en drink ik Lipton Ice Tea, omdat die ILO-proof is. Tot nu toe is FairFood nog niet erg gestructureerd bezig geweest met dit soort vragen. Ons voornaamste doel was om vooral jonge mensen te prikkelen om zelf vragen te gaan stellen over de herkomst van hun voedsel. Zo wordt een paar keer per dag een spotje van ons uitgezonden op MTV, met als thema: Eat fair, beat hunger. Zowel filmmakers als MTV werken daar belangeloos aan mee. Dit jaar hebben we zelfs een wedstrijd uitgeschreven voor nieuwe spotjes, waaraan iedereen mee mag doen. Fortuijn wordt enthousiast over de successen van sommige initiatieven, die hij om zich heen ziet: Het is fantastisch zoals Nico Roozen en David Rosenberg met Utz Kapeh de hele koffiesector op een hoger plan weten te tillen. Zij creëren een nieuw level-playing field, en dat is uiteindelijk de beste kans op succes. Ik hoop dat de koplopers en de early-adopters met dit initiatief zoveel impact zullen hebben, dat bijvoorbeeld ook Aldi mee zal gaan doen. Maar tegelijk stelt Fortuijn vast dat er een zorgwekkende erosie plaatsvindt van het begrip maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO): Het Global Reporting 16

17 Eelco Fortuijn Initiative (GRI) maakt duidelijk onderscheid tussen beleid en prestaties. Veel van de MVO-speak gaat over het beleid: transparantie, intenties, values. Steeds meer wollige verhalen, die vaak weinig te maken hebben met de kernactiviteiten van een bedrijf. Charity is prima wat Fortuijn betreft, maar het is geen core-business. Straks wordt zelfs het personeelsbeleid, of het je houden aan de wet, nog als MVO gepresenteerd. GRI doet goed werk, door het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal, en door economische duurzaamheid in beeld te brengen. Maar hoe je het ook verwoordt, uiteindelijk telt voor mij alleen het concrete antwoord op de vraag: hoe duurzaam is dit product dat ik hier in mijn handen houdt. Volgens Fortuijn zullen in de komende jaren nog een aantal zaken moeten worden aangepakt: In de eerste plaats moeten we een antwoord zien te vinden op de vraag wie er verantwoordelijk is voor het publieke Eelco Fortuijn (35) is algemeen directeur van FairFood, een organisatie die hij zelf in 2000 in het leven heeft geroepen. Voordien werkte hij als free-lance consulent, en als gangmaker bij het project Happietaria. Hij is getrouwd en heeft geen kinderen. domein. Op dit moment wijzen overheid, bedrijfsleven en consument steeds weer naar de ander. In mijn ogen is de overheid als markmeester verantwoordelijk voor het bewaken van de spelregels op mondiale schaal, en als dat niet lukt, ten minste binnen de eigen landsgrenzen. En omdat het prijsmechanisme de beste handle is om duurzaamheid te verwezenlijken, zou de overheid het externaliseren van duurzaamheids kosten moeten reduceren, zodat ze in de prijs van goederen en diensten kunnen worden doorberekend. Op die manier wordt vervuiling betaald door de uiteindelijke veroorzaker, en dat is een heel begrijpelijk concept. Ook zullen, in de ogen van Fortuijn, bedrijven nog veel aktiever hun verantwoordelijkheden moeten opnemen. Het zou goed zijn als ze duurzamer gingen handelen, maar dat blijkt nog vaak lastig. Zowel consumenten als aandeelhouders blijken nog niet veel belangstelling te hebben voor duurzaam handelende bedrijven. Daarom zou het goed zijn wanneer bedrijven aktiever hun MVOprestaties ook in hun marketing zouden betrekken. FairFood en andere NGO s willen bedrijven daar graag in steunen, door duurzame producten aantrekkelijk te maken voor een consument. Het wordt dan leuk om en eerlijk product in je eten terug te vinden. Want de consument moet gaan begrijpen dat armoede en honger in deze wereld niet nodig zijn. Er is geld genoeg, als het maar op de juiste manier besteed zou worden. En als consument, hoe bescheiden ook, heb je een mogelijkheid om bij te dragen aan een oplossing, als je maar bewust je inkopen doet. Duurzaamheid is welliswaar een issue in het publieke domein, waar overheid en burgers de dienst uitmaken, maar ik zie toch ook een belangrijke rol weggelegd voor consumenten en bedrijven, die in het private domein opereren, omdat daar de ethiek geldt: maak geen misbruik van een falende overheid. 17

18 interview HENK HARTOGH Wat deed jij toen de vis verdween? Hartogh is zeer nieuwsgierig naar de ontwikkelingen in de komende decennia en de oplossingen die zullen worden gevonden voor de duurzaamheidsdilemma s van vandaag de dag. Hij koestert grote verwachtingen van technologische vooruitgang: Ik zou graag nog meemaken hoe we over zo n 50 jaar terugkijken op deze tijd. Misschien dat we dan smakelijk kunnen lachen om onze huidige aanpak van allerlei problemen. niet in pacht hebben, maar op onderdelen wel kennis en ervaring hebben die we kunnen overdragen. Toch moeten we niet denken dat wij even de problemen in die landen kunnen oplossen op onze manier, want het zoekproces naar oplossingen moeten ze uiteindelijk zelf doormaken. Bij de IUCN is Hartogh nauw betrokken bij de verduurzamingsproblematiek rond soja, palmolie en garnalenkweek. In alle gevallen gaat het om grootschalige aantasting van ecosysteemdiensten en biodiversiteit. Die aantasting is vaak rampzalig voor de armste delen van de Maar ik hoop op een aantal doorbraken, bijvoorbeeld dat we tegen die tijd om vlees te eten niet langer op grote schaal dieren hoeven te slachten maar dat de productie van (kunst)vlees is overgenomen door grootschalige weefselkweek. Ook op andere terreinen hoop ik dat oplossingen worden gevonden om wereldwijd veel monden verantwoord te voeden. Neem India, vroeger werd er gedacht dat het altijd zou blijven kampen met armoede en grootschalige voedseltekorten. Dankzij de groene revolutie is dat gelukkig niet het geval geweest. Na een studie bedrijfs- en algemene economie heb ik korte tijd bij de VN in Laos gewerkt. Daarna ben ik begonnen bij het Ministerie van Buitenlandse zaken/ontwikkelingssamenwerking, waar ik betrokken ben geweest bij het programma met Zambia en Vietnam. Ik heb mij altijd sterk gerealiseerd dat wij de wijsheid Henk Hartogh Henk Hartogh (53) werkt sedert vier jaar als coördinator van het programma Ecologie en Economie bij IUCN-NL, de Nederlandse tak van de World Conservation Union. Voorheen was hij vele jaren als ambtenaar bij Buitenlandse Zaken, Directoraat Generaal Internationale Samenwerking, betrokken bij verschillende ontwikkelings-programma s. 18

19 bevolking. In veel ontwikkelingslanden zijn het juist de armsten, die sterk afhankelijk zijn van wat de natuur oplevert. Zo heeft bijvoorbeeld de toegenomen vraag naar tropische garnalen verwoestende gevolgen gehad voor mangrovengebieden. En wat er gebeurt als die er niet meer zijn, heeft de Tsunami laten zien. Er zal meer nadruk op duurzaamheidsaspecten moeten worden gelegd, en daar wil ik actief aan bijdragen. Voor als mijn kleinkinderen later vragen: wat deed jíj toen op het land de tropische bossen en in de zee de vissen verdwenen. Hartogh beseft terdege dat er in de afgelopen jaren al veel is veranderd op het gebied van duurzame ontwikkeling, zowel in Nederland als daarbuiten. Na een periode van bewustwording zijn een aantal bedrijven begonnen met verbetertrajecten, bijvoorbeeld door het opzetten van samenwerkingsprojecten, partnerschappen en Rondetafel overleggen. Helaas zie je dat de meeste schade wordt aangericht door achterblijvers die niet in dergelijke programma s geïnteresseerd zijn. Daar ligt in mijn ogen een grote uitdaging voor de overheden, die zouden minimale duurzaamheidscriteria via wet- en regelgeving moeten opleggen zoals nu ook gebeurt op het terrein van de gezondheid. Anders leidt vrijwilligheid tot vrijblijvendheid. Ook zou de overheid een rechtvaardiger prijsstelling moeten stimuleren en ook daar zorgen voor een level playing field. Nu zijn duurzame producten meestal duurder, omdat andere kosten niet of onvoldoende in de prijs zijn verdisconteerd. Belangrijk is dus de bevolking hier zover te krijgen dat ze ook daadwerkelijk meer willen uitgeven voor goede en verantwoord geproduceerde voeding. Naast opvoeding gelooft Hartogh, zoals eerder aangegeven, in de mogelijkheden die de techniek ons te bieden heeft. Vooral wanneer een overheid, met visie en commitment voor het behalen van duurzaamheidsdoelen, gaat samenwerken met het bedrijfsleven. Dan kunnen aanzienlijke verbeteringen worden verwezenlijkt. Een mooi voorbeeld vind ik de TGV in Frankrijk. De overheid daar zag jaren geleden al aankomen dat het vervoer op de wegen zou dichtslibben. Toen hebben ze het TGV-netwerk ontwikkeld. Waarom zou een dergelijk proces niet mogelijk zijn op het gebied van voeding. In Nederland beschikken wij over een enorme know-how op het terrein van de agro-industrie. Dat zou de Nederlandse overheid nog meer kunnen stimuleren, bijvoorbeeld met subsidies, fiscale regelingen, facilitering van de broodnodige R&D etc. Zelf is Hartogh ondermeer betrokken bij een verbetertraject voor de kweek van tropische garnalen. Samen met de grootste importeur van garnalen in Europa, het Nederlandse Heiploeg, hebben IUCN en NOVIB aanvullingen voorgesteld voor de Eurep-GAP criteria met betrekking tot de ecologische en sociale aspecten van de garnalenkweek. Heiploeg heeft die paragrafen integraal in de inkoopvoorwaarden opgenomen. Deze samenwerking is voor mij een sterk voorbeeld van goede samenwerking tussen ngo s en bedrijfsleven. In andere sectoren gaan de ontwikkelingen minder snel, deels omdat ze groter zijn met veel meer spelers. In die gevallen ziet Hartogh een nuttige rol weggelegd voor branches. Branches zouden een meer leidende rol moeten gaan spelen door ervoor te zorgen dat dergelijke duurzaamheidscriteria in aankoopcondities terecht komen voor belangrijke grondstoffen. En de overheid zou ze ook daarop moeten aanspreken. In principe ben ik voor zo min mogelijk beperkingen, maar als zoals nu bepaalde grenzen worden overschreden, dan moeten overheden ingrijpen. Nederland heeft zich bovendien in 1991 gecommitteerd aan de afspraken in het kader van de Conventie voor Biodiversiteit. Verder hebben we de EU en VN doelstellingen voor 2010 resp over natuurbehoud onderschreven. Dat kan de overheid natuurlijk niet allen, dat kan alleen in samenwerking met het bedrijfsleven. 19

20 interview WIBO KOOLE Eetcultuur is europees Al heel jong heb ik begrepen dat het essentieel is om goed met het land en de natuur om te gaan, want in 1945 heeft Walcheren onder water gestaan, en het duurde nog jaren voordat het zout weer uit de bodem verdwenen was. Koole is opgegroeid in een gereformeerd gezin op het Zeeuwse platteland. Zijn vader had daar een agrarisch handelsbedrijf, waar hij zaaizaad en pootgoed verkocht, en de bietencampagnes organiseerde. Van huis uit kent hij dus de voedselketen. Maar ook de spanning tussen economische noodzaak, gekoppeld aan bijvoorbeeld schaalvergroting, en de aandacht voor het milieu en sociale aspecten. kunnen maken tussen producten mèt en zonder biotechnologie. Dat was duidelijk een succes-aanpak, die later ook elders in Europa is nagevolgd." Met de steeds internationalere voedselketens ontstaan meer vragen over de herkomst van ons voedsel en over de manier waarop het gemaakt wordt. Daarbij spelen milieuaspecten een rol, zoals het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Maar het gaat ook om sociale aspecten, zoals gezondheid en beloning van werknemers. Het probleem is dat de macht in de keten erg ongelijk verdeeld is zegt Koole. De invloed van de consument is maar beperkt. Het zijn vooral de supermarkten die met hun grote Na zijn studie politicologie in Amsterdam, en enkele jaren als universitair docent in Nijmegen, begon Koole in 1994 bij de Consumentenbond, waar hij meteen geconfronteerd werd met de discussie over moderne biotechnologie. Voor de Consumentenbond was genetische modificatie niet per definitie slecht, zolang de productveiligheid voor de consument maar gegarandeerd kon worden. Ik zag dat er duidelijk voordelen waren voor de gewasveredeling, maar het voordeel voor de consument was er niet. Als co-voorzitter heb ik toen met het Informeel Overleg Biotechnologie gewerkt aan een afspraak over de manier waarop, via etikettering, informatie verstrekt zou moeten worden aan consumenten, zodat zelf de keuze zouden Wibo Koole Wibo Koole (52) werkte tot eind 2005 als hoofd Maatschappelijke Belangenbehartiging bij de Consumentenbond. Sinds kort is hij zelfstandig organisatie- en communicatieadviseur met zijn eigen bureau Create2Connect. 20

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011

EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 EKO-tellingen in de supermarkt 2011 Mede mogelijk gemaakt met steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (SBOS) 3 november 2011 Voor het veertiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal

Nadere informatie

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger als strategie voor een duurzaam voedselsysteem Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten Ve José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in LINDA AMMERLAAN KINDERVOEDINGSCOACH Inleiding Wie ben ik? Als moeder van 2 kinderen weet ik hoe lastig het is om in deze tijd je kinderen gezond te laten opgroeien.

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade.

Factsheet. Ooit gedacht dat je met een potje pindakaas de wereld kunt veranderen? Of met een banaan? Het kan. Dankzij fairtrade. Elke dag π± Factsheet Initiatief fairbezig.nl Fairbezig.nl is een initiatief van Fair Trade Original, de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels en Stichting Max Havelaar met steun van de Nationale Postcode

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS Home (/plus) Correspondent 'Suiker' (http://www.standaard.be/plus/tag/suiker) INTERVIEW DAVID SANDERS PROFESSOR VOLKSGEZONDHEID IN ZUID AFRIKA Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS 07 JULI 2015 loa Professor

Nadere informatie

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN?

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Op zoek naar een nieuwe cateraar? En je vindt duurzaamheid belangrijk? Vergeet niet de juiste balans te vinden tussen duurzame, gezonde en gewenste voeding. Alleen

Nadere informatie

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2013 Editie zestien EKO-tellingen in de supermarkt 7 november 2013 Voor het zestiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade producten in de

Nadere informatie

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis November 2012 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

Streekproducten en eten uit de buurt

Streekproducten en eten uit de buurt Spreekbeurt of werkstuk Streekproducten en eten uit de buurt Inhoud Stap 1. Ga zelf op onderzoek uit Stap 2. Streekproducten of gewoon producten uit de buurt Stap 3. Waarom zijn streekproducten zo bijzonder?

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf Theo Aalbers en Kees Vringer Samenvatting Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is belangrijk voor het Midden en KleinBedrijf

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Het Thema Voeding is geschreven in nauwe samenwerking met Het Voedingscentrum. De doorlopende leerlijn Voeding heeft als onderlegger gediend.

Het Thema Voeding is geschreven in nauwe samenwerking met Het Voedingscentrum. De doorlopende leerlijn Voeding heeft als onderlegger gediend. Het onderwijs rond het thema voeding is er op gericht dat kinderen en jongeren kiezen voor een meer gezond en duurzaam voedingspatroon. is immers de basis voor gezondheid. heeft een belangrijke rol bij

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Figuur 1: Mogelijke veranderingen dagelijks eetpatroon

Figuur 1: Mogelijke veranderingen dagelijks eetpatroon CONSUMENTENPLATFORM Ons voedsel over 10 OPINIEONDERZOEK In september 2003 heeft het onderzoeksbureau Survey@ te Zoetermeer onder 600 Nederlanders een representatieve steekproef gehouden. De vragen in het

Nadere informatie

Genieten. van lekker eten

Genieten. van lekker eten Genieten van lekker eten Food Connect Passie voor eten Een maaltijd die met liefde is gekookt, dat is elke dag weer een cadeautje. Aan onze maaltijden proef je dat ze met aandacht zijn bereid. We kiezen

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff

duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff Voeding in 2020 Gezond en duurzaam eten November 2010 Kim Paulussen Marcel Temminghoff 1 Inleiding 2 Resultaten 3 Samenvatting 1 Inleiding Achtergrond en opzet onderzoek Aanleiding: het Voedingscentrum

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala Gerard Titulaer Stichting Streekgala Achtergrond/aanleiding: - Ontwikkelingen in de landbouw, maatschappij, vraag vanuit de markt, ontwikkelingen in de keten - Project Grenzeloos Vermarkten - Gangbare

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

Verduurzaming voedingsmiddelen

Verduurzaming voedingsmiddelen Verduurzaming voedingsmiddelen Chris E. Dutilh VMT Introductiecursus Voedingsmiddelenindustrie De Glazen Ruimte, Maarssen, 3 september 2015 Duurzame ontwikkeling Duurzame ontwikkeling betekent een economische,

Nadere informatie

5 Daags Afvalprogramma

5 Daags Afvalprogramma 5 Daags Afvalprogramma Dag 1 Dieetsnel.nl De eerste dag van mijn dieet is aangebroken, het zal je vast meevallen wat er vandaag op het menu staat! s Morgens 2 crackers met melk, s middags 2 boterhammen

Nadere informatie

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Iedereen vult zijn eigen Schijf van Vijf Je lijf gaat je hele leven mee, daar wil je dus zo goed mogelijk voor zorgen. Maar hoe doe je dat? Als je

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Wat doen we met het eten?

Wat doen we met het eten? Wat doen we met het eten? Hoe bewust gaan stadjers om met voedsel en voedselproductie in 2011 Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt

Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt Uitkomsten EKO-tellingen 2012 Al voor de vijftiende keer EKO-tellingen in de supermarkt 1 november 2012 Al voor het vijftiende opeenvolgende jaar heeft Milieudefensie het aantal biologische en fairtrade

Nadere informatie

Over Smaak. Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop.

Over Smaak. Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop. Over Smaak Willen we datgene veranderen wat we willen veranderen, dan moet het hele systeem van producent tot consument op de schop. Frank van Oirschot Oprichter online supermarkt Smaak Wat is het? Smaak

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen in de voedselketen

Trends en ontwikkelingen in de voedselketen Trends en ontwikkelingen in de voedselketen Eisen van consumenten, kansen voor ondernemers Dik Goorhuis Economielezing 2 juni 2015: Voedsel voor de economie, kansen voor ondernemers CV Dik Goorhuis 25

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL

VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL VAN SHOP IN SHOP TOT COMPLETE WINKELFORMULE WWW.LEPERRON.NL ONZE FILOSOFIE Verkoop onderscheidende broden en patisserie via een Le Perron Boutique (shop-in-shop). Of het nu gaat om een kleine Italiaanse

Nadere informatie

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Ik zal eerlijk met je zijn. Afvallen is één van de moeilijkste dingen die je kan doen als mens. Waarom? Omdat ons lichaam

Nadere informatie

Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL

Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL Een toekomstperspectief op versketens EFMI BUSINESS SCHOOL NOVEMBER 2013 DRS. MELANIE MURK MURK@EFMI.NL Even voorstellen. murk@efmi.nl ACADEMISCH ONDERZOEKSINSTITUUT GERICHT IN DE FOOD BRANCHE MANAGEMENTOPLEIDINGEN

Nadere informatie

Op de fiets naar school

Op de fiets naar school In beweging Voorlichting over calorieën of aansporingen tot meer beweging zijn niet genoeg in de strijd tegen overgewicht. Wat beter helpt is een wijkgerichte aanpak om het bewoners zo gemakkelijk mogelijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf

Inhoudsopgave. 5 Inleiding. 85 Energie in balans met de Schijf van Vijf. 7 Gezond eten met de Schijf van Vijf Inleiding Iedereen weet dat gezond eten goed voor je is. Je voelt je daardoor beter. Daarnaast is het ook belangrijk om een gezond gewicht te krijgen of te houden. Om gezond te kunnen eten, moet je wel

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Voedingsmiddenenbedrijven hebben verschillende manieren om consumenten erop te attenderen dat bepaalde producten goed zouden zijn voor de gezondheid. Sinds enkele jaren worden daar in Nederland

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten Recepten 2.1 Ontbijt Soms is het niet een kwestie van nieuwe recepten bij de hand hebben voor het ontbijt, maar gewoon net even anders tegen het ontbijt aan kijken. Wij zijn als Nederlanders gewend om

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Korte profielschets Familiebedrijf sinds 1846, 180 aandeelhouders Verkoop van merkenpositie aan Dr Oekter in 2000 Actief in vermarkting van flour based technology

Nadere informatie

Nut en noodzaak van gecertificeerde duurzame viskweek

Nut en noodzaak van gecertificeerde duurzame viskweek Certificering viskweek Nut en noodzaak van gecertificeerde duurzame viskweek Presentatie op 30 november 2006 voor Nederlands Genootschap voor Aquacultuur Door: John Oosterhuis Kwaliteitsmanager Albert

Nadere informatie

Mindful Eten Cyclus. Héb ik eigenlijk wel honger?

Mindful Eten Cyclus. Héb ik eigenlijk wel honger? Héb ik eigenlijk wel honger? De sociale en emotionele verbindingen met eten, voedsel en diëten zijn in de moderne maatschappij altijd en overal aanwezig. Bij sommige mensen is de relatie die ze hebben

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Duurzaamheidsbeleid Doingoood

Duurzaamheidsbeleid Doingoood Duurzaamheidsbeleid Doingoood Over Doingoood Doingoood bestaat uit 2 delen: Doingoood volunteer work (sociale onderneming) en Doingoood foundation (stichting). In al onze werkwijzen en procedures gaan

Nadere informatie

Natuurlijk Leiderschap

Natuurlijk Leiderschap Dit interview is onderdeel van het boek Natuurlijk Leiderschap een co-creatie van Trees for All en United by Passion Ronald van Zetten CEO, HEMA Een wereld met uitdagingen Als ik kijk naar de hele wereld,

Nadere informatie

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Onze ambitie ZLTO wil toonaangevend zijn in het creëren én realiseren van het perspectief van ondernemers

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst BEWAREN EN BEHOUDEN Wij vinden het heel normaal dat de supermarkt vol eten ligt. Vandaag, morgen, volgende week en daarna. Dat is mogelijk doordat

Nadere informatie

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland Almanak Almanak kleinschalige initiatieven Van en voor iedereen die zich sterk maakt voor duurzaam voedsel Dit is een dummy met een paar pagina s van de

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen DESKUNDIGEN - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen Maria van Boxtel Graag werk ik samen met boeren en boerinnen aan directe verkoop van hun producten.

Nadere informatie

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren. Woordenlijst bij hoofdstuk 6 de aardappel Wat eten we vanavond, rijst of a? alcoholvrij zonder alcohol Graag een a bier. Ik moet nog auto rijden. de andijvie A is een soort groente met grote groene bladeren.

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage De vragenlijst De enquête is digitaal afgenomen. De rode tekst betreft programmeeraanwijzingen. Intro. De vragen gaan over voeding. Het gaat hierbij om producten

Nadere informatie

Consument heeft minder vertrouwen in voedsel Duurzaamheidkompas #10 thema: Vertrouwen in voedsel

Consument heeft minder vertrouwen in voedsel Duurzaamheidkompas #10 thema: Vertrouwen in voedsel Consument heeft minder vertrouwen in voedsel Duurzaamheidkompas #10 thema: Vertrouwen in voedsel Mei 2013 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-,

Nadere informatie

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen

Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen www.edusom.nl Opstartlessen Les 4. Eten en drinken, boodschappen doen Wat leert u in deze les? Wat u kunt zeggen als u iets lekker vindt of ergens van houdt. Praten over eten en drinken. Praten over boodschappen

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008:

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008: Werkbladen 2008: Over gezond eten 1 WAAROM IS GEZOND ETEN BELANGRIJK? Je bent nu in de groei. Je lichaam is nog lang niet klaar. Goed en gezond eten is daarom erg belangrijk. Want alleen dan krijg je voldoende

Nadere informatie

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl

Meer informatie en bestellingen: www.dynamicfood.nl / info@dynamicfood.nl Dit essay is gepubliceerd in het boek Dynamic Food (2013). Dynamic Food is een reizend platform dat onderzoek doet naar en informatie verzamelt over de relatie tussen stad en platteland. In 2050 zal 75%

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

Voedselcollectief Emmeloord

Voedselcollectief Emmeloord Voedselcollectief Emmeloord Boer en consument vinden elkaar De themagroep Voedsel van Stichting Pioniers van de Toekomst heeft de wens om een voedselcollectief te starten in Emmeloord. Een voedselcollectief

Nadere informatie

EerlijkWinkelen criteria 2016

EerlijkWinkelen criteria 2016 EerlijkWinkelen criteria 2016 Winkels kunnen op de EerlijkWinkelen site en app als ze aantoonbaar een substantieel aandeel eerlijke producten verkopen. In de beschrijving van de winkel moet aangegeven

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

Smaaklessen kan een verdieping of een verbreding zijn op de lessen die u al geeft. Smaaklessen kan ook een bestaande les vervangen.

Smaaklessen kan een verdieping of een verbreding zijn op de lessen die u al geeft. Smaaklessen kan ook een bestaande les vervangen. www.smaaklessen.nl Welkom! sen zijn leuk en belangrijk, maar hoe past dit in het lescurriculum? Deze kreet is een veel gehoorde uitspraak van leerkrachten. De handleiding geeft u een beeld hoe u sen kunt

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Uw markt is er klaar voor. En u?

Uw markt is er klaar voor. En u? Uw markt is er klaar voor. En u? Een verpakking vol kansen Ready2Cook is uw kans om verse en gezonde kanten-klaarmaaltijden te verzorgen voor moderne consumenten, die ze na aankoop direct thuis in de oven

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd!

Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd! Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd! Presentatie voor Maandag 17 mei 2010 CaterCoach AssortimentWijzer: - Laat een organisatie/school zien hoe hun assortiment scoort op het gebied van gezonde en uitgebalanceerde

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

natuurlijke oorsprong

natuurlijke oorsprong PALMOLIE Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie in de wereld en een belangrijke bron van vetten in onze voeding. Palmolie is een ingrediënt in margarines, koekjes en ijs, maar ook in non-food

Nadere informatie

Maaike Rodenburg. maaikerodenburg@hotmail.com. 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4

Maaike Rodenburg. maaikerodenburg@hotmail.com. 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4 Maaike Rodenburg maaikerodenburg@hotmail.com 1. Resultaten blz. 2 2. Conclusie blz. 3 3. Antwoorden blz. 4 1 In totaal zijn alle 38 supporters van Cittaslow Midden-Delfland uitgenodigd om deel te nemen

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Aan tafel. Peuters, kleuters en lagere schoolkinderen

Aan tafel. Peuters, kleuters en lagere schoolkinderen Aan tafel! Aan tafel Als ouder heb je een grote invloed op de eetgewoonten van je kind. Kinderen leren in de eerste plaats eten wat ze hun ouders zien eten en doen jouw eetgedrag na. En dat start al bij

Nadere informatie

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM)

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Op je voeding letten, gezond eten of diëten hoe je het ook noemt, het moet wel leuk blijven! If It Fits Your Macro s is daar bij

Nadere informatie