cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie Samengesteld door het consortium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie 16052013 Samengesteld door het consortium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen"

Transcriptie

1 cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie Samengesteld dr het cnsrtium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen

2 Samenstellers: DGZ-Vlaanderen: De Bleecker Ken, Van Damme An, Vangrenweghe Frédéric, Van Meirhaeghe Hilde Kathlieke Hgeschl Kempen Geel: Lmmelen Fns, Van Thielen Js Kathlieke Universiteit Leuven: Geers Rny Vertaling naar het Frans en Duits: ARSIA Een uitgave van het cnsrtium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen ISBN EAN Deze cursustekst mag uitsluitend vr eigen gebruik gedwnlad wrden, en dit in functie van zelfstudie vr het behalen van een Getuigschrift vakbekwaamheid vr bestuurders en verzrgers van dieren. Deze cursus mag nder geen enkel beding znder vrafgaandelijke schriftelijke telating gekpieerd f vermenigvuldigd wrden vr derden, nch nder elektrnische vrm, nch in een gedrukte versie. Een gedrukt exemplaar kan aangevraagd wrden bij DGZ: per mail fax (078/ ) f per brief (DGZ Vlaanderen, Deinse Hrsweg 1 te 9031 Drngen). Vermeld duidelijk uw naam en adres, evenals aanvraag cursus chauffeur/verzrger. De kstprijs, verzending inclusief, bedraagt 30 per cursus. U ntvangt het exemplaar binnen de 6 werkdagen na ntvangst aanvraag en verschrijving van het verschuldigde bedrag. Meer infrmatie ver en inschrijven vr het examen kan via Het cnsrtium ( Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen ) kan niet verantwrdelijk gesteld wrden vr eventuele schade vrtvleiend uit het tepassen van de adviezen, gefrmuleerd in nderhavig tekstbek, en aanvaardt als dusdanig dan k hiervr geen enkele aansprakelijkheid. Versie /197

3 VOORWOORD Verrdening 1/2005 inzake de bescherming van dieren tijdens het verver stelt dat vanaf 1 januari 2008 iedereen die cmmercieel verver van landbuwhuisdieren uitvert ver een certificaat van vakbekwaamheid met beschikken. Dit certificaat wrdt verkregen na het met ged gevlg afleggen van een examen. Vrafgaand kan hiervr een pleiding gevlgd wrden. Wat is het belang van deze pleiding? In de huidige maatschappij is het duidelijk dat het belang van vedselkwaliteit en veiligheid een prminente plaats inneemt. Die eis vr kwaliteit is bvendien niet beperkt tt het vedselpakket dat in de winkel gekcht wrdt, maar strekt zich uit ver de vlledige prductieklm. Een aspect hiervan dat bij de cnsument aan belang wint, is het dierenwelzijn gedurende het prductieprces, inclusief en vral k bij transprt. Transprt van dieren is hierbij inderdaad een belangrijke schakel, in de eerste plaats mdat het vr iedereen zichtbaar is wat er met de dieren gebeurt, maar k mdat deze activiteit bepalend kan zijn vr de vleeskwaliteit van de geslachte dieren. Maar k vr fkdieren en jnge dieren is het transprt belangrijk, gezien de transprtmstandigheden hun prductiewaarde en weerstand tegen ziektentwikkeling kunnen beïnvleden, dus hun welzijn en de prductieksten. In de cursus wrdt k aandacht besteed aan traceerbaarheid van getransprteerde dieren. De ndzaak van een gede traceerbaarheid is reeds vldende bewezen in de vrbije dierenziekte-uitbraken en vedselcrisissen. He sneller en efficiënter getraceerd kan wrden, he kleiner het prbleem en he lager de algemene ksten vr de sectr zijn. De vrnaamste bekmmernis van alle betrkkenen, is dan k m p een transparante wijze te kunnen beschikken ver al de gewenste infrmatie. Het bestaan van een Eurpese verplichting mag niet de enige reden zijn m deze cursus ter hand te nemen. Het is in het belang van de (transprt)sectr m aan de vragen van de maatschappij tegemet te kmen, niet alleen p natinaal vlak, maar k internatinaal gezien de buitenlandse markt ndzakelijk is m de binnenlandse werkgelegenheid te verzekeren. De cursus vrmt een basis en is een ndersteuning dr de Federale Overheid vr de ververders m de wettelijke vereisten te begrijpen als een kans m hun arbeidsmstandigheden en imag te verbeteren. De Overheid ziet deze cursus k als aanzet en aanmediging aan de transprtsectr tt het pstellen van een eigen gids vr gede praktijk (zie artikel 29 van de Verrdening). De cursus is pgevat als een algemeen gedeelte dat vr alle dieren van tepassing is, en per diersrt specifieke mdules, nl. vr kleine herkauwers (geiten en schapen), paarden, pluimvee en lpvgels, runderen en varkens. Een aantal aspecten i.v.m. lang transprt wrden eveneens behandeld. Versie /197

4 INHOUDSTAFEL VOORWOORD... 3 INHOUDSTAFEL... 4 DEFINITIES ALGEMENE MODULE IDENTIFICATIE EN REGISTRATIE VAN DIEREN ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET VERVOER VAN DIEREN Algemene bepalingen Geschiktheid van de dieren vr het verver Zieke f gewnde dieren Drachtige en pasgebren dieren Het ververmiddel Laad- en lsvrzieningen Dieren en het ververmiddel Algemene bepalingen Ruimte vr de dieren Behandeling van de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Algemene bepalingen Als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, runderen, schapen, geiten en varkens Ndslachting buiten het slachthuis Lang Transprt: aanvullende bepalingen Bepalingen vr alle lange transprten Ventilatie bij wegververmiddelen en temperatuurbewaking Navigatiesysteem ADMINISTRATIEVE VERPLICHTINGEN Dcumenten tijdens het verver Andere administratieve verplichtingen Lang transprt: bijkmende administratieve verplichtingen MODULE RUNDEREN Identificatie en Registratie van Runderen Identificatie Registratie Algemene vrwaarden vr het verver van runderen Ruimte vr de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = kalveren Runderen Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver van runderen en kalveren Andere administratieve verplichtingen MODULE VARKENS Identificatie en Registratie van varkens Identificatie Registratie Algemene vrwaarden vr het verver van varkens Ruimte vr de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = niet-gespeende biggen Versie /197

5 Varkens = vanaf 10 kg-biggen Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver MODULE SCHAPEN EN GEITEN Identificatie en Registratie van schapen en geiten Identificatie Registratie Algemene vrwaarden vr het verver van schapen en geiten Ruimte vr de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = lammeren en jnge geiten p melkveding Schapen en geiten Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Andere administratieve verplichtingen MODULE PLUIMVEE EN LOOPVOGELS Identificatie en Registratie van pluimvee en lpvgels Algemene vrwaarden vr het verver van pluimvee en lpvgels Ruimte vr de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Eéndagskuikens Ander pluimvee Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Andere administratieve verplichtingen MODULE PAARDEN Identificatie en Registratie van paarden Algemene vrwaarden vr het verver van paarden Ruimte vr de dieren Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = veulens jnger dan 4 maanden Paarden Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Andere administratieve verplichtingen ALGEMENE MODULE EERSTE HULP BIJ ONGEVALLEN (EHBO) Algemeen MODULE RUNDEREN Runderen Maatregelen bij een verkeersngeval Maatregelen in geval van nderkeling Maatregelen in geval van ververhitting Beperkingen MODULE VARKENS Varkens MODULE SCHAPEN EN GEITEN Schapen en geiten MODULE PAARDEN Paarden Versie /197

6 MODULE PLUIMVEE Pluimvee ALGEMENE MODULE REINIGEN EN ONTSMETTEN (R&O) Algemeen Berdeling van resultaat R&O Terminlgie R&O Het R&O-prces: praktische aanpak R&O: praktische aanpak bij pluimvee Lijst van de erkende ntsmettingsmiddelen DIERENWELZIJN EN TRANSPORT ALGEMENE MODULE Inleiding Dierenwelzijn en stress Laden MODULE PAARDEN Laden van paarden MODULE RUNDEREN Laden van runderen MODULE VARKENS Laden van varkens MODULE SCHAPEN EN GEITEN Laden van schapen MODULE PLUIMVEE Laden van gevgelte Transprt ALGEMENE MODULE MODULE PAARDEN Transprt: paarden MODULE RUNDEREN Transprt: runderen MODULE VARKENS Transprt: varkens MODULE SCHAPEN EN GEITEN Transprt: schapen MODULE PLUIMVEE Transprt: gevgelte Fysieke en mentale stressren Thermische stress Lichamelijke en mentale stressren Versie /197

7 6.5 Wachtruimte ALGEMENE MODULE MODULE PAARDEN Wachtruimte: paarden MODULE RUNDEREN Wachtruimte: runderen MODULE VARKENS Wachtruimte: varkens MODULE SCHAPEN EN GEITEN Wachtruimte: schapen MODULE PLUIMVEE Wachtruimte: gevgelte ALGEMENE MODULE Gevlgen vr welzijn en vleeskwaliteit Richtlijnen vr welzijn en principes vr behandeling Besluiten PRAKTISCHE ASPECTEN VAN DE OMGANG MET DIEREN ALGEMENE MODULE Aanbevelingen vr transprt tijdens warme zmerdagen MODULE RUNDEREN Praktische aspecten van de mgang met runderen Lichaamsparameters Zintuigen (hren, velen, zien) Runderen hren beter dan mensen Runderen zien anders dan de mens Reukrgaan belangrijk vr de cmmunicatie De tastzin Runderen zijn sciale dieren Gedrag en rasverschillen Waaraan kan je zien dat een ke geznd is? Runderen met pijn MODULE VARKENS Praktische aspecten van de mgang met varkens Stressgeveligheid Geen zweetklieren Lichaamsparameters Zintuigen (hren, velen, zien) MODULE SCHAPEN EN GEITEN Praktische aspecten van de mgang met kleine herkauwers (schapen, geiten) Het schaap Lichaamsparameters Een geznd schaap Welzijn en veiligheid van de dieren bij het drijven De geit Lichaamstemperatuur Natuurlijk gedrag Versie /197

8 7.4.3 Het transprt van schapen en geiten MODULE PLUIMVEE Praktische aspecten van de mgang met pluimvee Bltgesteld aan vele stressactren Zintuigen (hren, velen, zien) Kippen zijn sciale dieren Kippen kunnen angstig reageren Kippen kunnen agressief reageren De diverse diergrepen Ééndagskuikens Braadkippen (vleeskippen, brilers) Opfkdieren Mederdieren en leghennen Pluimvee en aan transprt gerelateerde eigenschappen Planning en cmmunicatie MODULE PAARDEN Praktische aspecten van de mgang met paarden Nrmaal gedrag bij paarden Lichaamstaal Zintuigen van het paard Zien: Reuk: Tastzin: Gehr: Zesde zintuig: Gezndheidsindicatren Hartslag: Ademhaling: Temperatuur: Slijmvliezen: Huid, haren en hrn: VEILIG OMGAAN MET DIEREN ALGEMENE MODULE Veilig rijden met levend pluimvee Defensief rijden Anticiperend en hffelijk rijden Belang vr veeverver MODULE RUNDEREN Veilig mgaan met runderen Risicmmenten in de stal Rustig handelen met een kudde runderen Tips bij het (veilig) mgaan met en drijven van rundvee Algemene mgang met runderen Bijkmende eisen bij het transprt van runderen Beladingsdichtheid MODULE VARKENS Veilig mgaan met varkens Hanteren van biggen Rustig behandelen van varkens Tips bij het verplaatsen Transprt van varkens Laden van varkens Transprt van varkens Versie /197

9 MODULE SCHAPEN EN GEITEN Veilig mgaan met kleine herkauwers Tips vr het welzijnsvriendelijk en veilig laden, transprteren en lssen van dieren Veiligheid van de drijver/transprteur Ruimte-eisen tijdens het transprt MODULE PLUIMVEE Veilig mgaan met pluimvee Vrbereiding vr het afleveren van vleeskuikens Het vangen van pluimvee Het lssen van pluimvee Transprt van pfkdieren Beladingsdichtheid vr het verver van pluimvee in cntainers Vangen en transprteren van kalkenen MODULE PAARDEN Veilig mgaan met paarden: vrbereiding transprt Vanginstallatie Eisen bij het transprt van paarden Gewenste ruimte vr paarden Omgaan met paarden Benaderen van het paard Grndwerk met paarden BIJLAGEN Mdule Algemeen Bijlage A-I: Vergunning ververder Type 1 (niet geldig vr lange transprten) Bijlage A-II: Vergunning ververder Type 2 (alle transprten, inclusief lange transprten) Bijlage A-III: Certificaat vertuig Bijlage A IV: Flder (ter inf) Bijlage A - V: Register Reiniging en Ontsmetting ~ vertuig Bijlage A VI : Register Reiniging en Ontsmetting: invulinstructie Bijlage A-VII: Getuigschrift van vakbekwaamheid Bijlage A-VIII: Dcument vr ndslachting Bijlage LT - I: Jurnaal Mdule Rundvee Bijlage R-I: Register Rundvee Mdule Varkens Bijlage V - I: Laad- en lsbn Varkens Bijlage V - II: Invulinstructie Laad- en Lsbn Mdule Schapen en geiten Bijlage SGH - I: Verplaatsingsdcument Kleine Herkauwers Bijlage SGH - II: Invulinstructie Verplaatsingsdcument Bijlage SGH - III: Uitznderingen bij het invullen van het verplaatsingsdcument Mdule Pluimvee en Lpvgels Bijlage PL - I: Dcument begeleiding slachtpluimvee Bijlage PL-II: Begeleidingsdcument Verver van levende dieren Mdule Paarden Bijlage P - I: Begeleidingsdcument Verver van levende dieren Versie /197

10 10 EXAMENVRAGEN Hfdst. 1: Identificatie en registratie Hfdst. 2: Algemene vrwaarden vr het verver van dieren Hfdst. 3: Administratieve verplichtingen Hfdst. 4: Eerste hulp bij ngevallen Hfdst. 5: Reinigen en ntsmetten Hfdst. 6: Dierenwelzijn en transprt Hfdst. 7: Praktische aspecten van de mgang met dieren Praktische aspecten van de mgang met runderen Praktische aspecten van de mgang met varkens Praktische aspecten van de mgang met kleine herkauwers Praktische aspecten van de mgang met pluimvee Praktische aspecten van de mgang met paarden Hfdst. 8: Veilig mgaan met dieren Veilig mgaan met runderen Veilig mgaan met varkens Veilig mgaan met kleine herkauwers Veilig mgaan met pluimvee Veilig mgaan met paarden EXAMENREGLEMENT VERVOERDER VAN DIEREN EN LESGEVERS VERVOERDER VAN DIEREN... FOUT! BLADWIJZER NIET GEDEFINIEERD. VERORDENING (EG) NR. 1/2005 VAN DE RAAD Versie /197

11 DEFINITIES Landbuwhuisdieren: Tt de landbuwhuisdieren behren alle diersrten die dr veehuders gehuden en eventueel gekweekt wrden en die in aanmerking kunnen kmen vr de prductie van vedsel. Vrij in het wild levende everzwijnen, herten, knijnen, fazanten behren niet tt de landbuwhuisdieren. Eenhevigen: Paarden en pny s Geregistreerde eenhevigen: Paarden ingeschreven in een stambek Fermnen: Dr dieren geprduceerde stf, welke ze aan de mgeving afgeven met als del het gedrag van andere srtgenten te beïnvleden. Versie /197

12 ALGEMENE MODULE 1 IDENTIFICATIE EN REGISTRATIE VAN DIEREN DGZ-Vlaanderen staat in vr de rganisatie van de identificatie en de registratie van de beslagen en de landbuwhuisdieren runderen, varkens, schapen, geiten en hertachtigen, pluimvee en lpvgels in Vlaanderen. In Wallnië gebeurt dit dr ARSIA. Vr een effectieve gezndheidsbewaking is een ged I&R-systeem nntbeerlijk. Cntactgegevens vr vragen i.v.m. identificatie en registratie: Dierengezndheidszrg Vlaanderen Dienst Identificatie & Registratie Deinse Hrsweg Drngen Telefn Dienst I&R: 078/ Fax Dienst I&R: 078/ Website: Assciatin Réginale de Santé et d'identificatin Animales (ARSIA) Service Identificatin & Enregistrement Allée des Artisans Ciney Tel. Helpdesk 02/ (site Braine-Alleud) Versie /197

13 2 ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET VERVOER VAN DIEREN 2.1 Algemene bepalingen Vr het verver van dieren gelden een aantal vrwaarden. Deze vrwaarden wrden hiernder vermeld en verder in de cursus tegelicht: Vraf wrden alle ndige vrzieningen getrffen m de duur van het transprt tt een minimum te beperken en tijdens het transprt in de beheften van de dieren te vrzien. De dieren zijn geschikt vr het vrgenmen transprt (zie 2.2). Het ververmiddel is zdanig gecnstrueerd, en wrdt p zdanige wijze gebruikt dat de dieren letsel en lijden bespaard blijft en dat hun veiligheid is gegarandeerd (zie 2.3). De laad- en lsvrzieningen zijn zdanig gecnstrueerd, en wrden p zdanige wijze gebruikt dat de dieren letsel en lijden bespaard blijft en dat hun veiligheid is gegarandeerd (zie 2.4). Het persneel dat met de dieren mgaat, heeft daarvr de ndige pleiding f bekwaamheid, naargelang van het geval, en vert zijn werkzaamheden uit znder gebruikmaking van geweld f een methde die de dieren nndig angstig maakt f nndig letsel f leed tebrengt (zie 2.6). Het transprt wrdt znder pnthud tt de plaats van bestemming uitgeverd, en de mstandigheden vr het welzijn van de dieren wrden regelmatig gecntrleerd en naar behren in stand gehuden (zie 2.7). De dieren beschikken, gelet p hun grtte en p het vrgenmen transprt, ver vldende vlerppervlak en stahgte; de dieren meten in hun natuurlijke huding kunnen staan (zie 2.5). De dieren krijgen p gezette tijden water, veder en rust, in kwaliteit en in kwantiteit afgestemd p hun srt en grtte (zie 2.7). Er met passende aandacht wrden besteed aan de beheften van bepaalde categrieën dieren, zals wilde dieren, zdat zij vóór het vrgenmen transprt aan de wijze van verver kunnen wennen. 2.2 Geschiktheid van de dieren vr het verver Vraleer een dier geladen wrdt, met eerst berdeeld wrden f dit dier geschikt is vr transprt, en tijdens de reis k geschikt zal blijven. Dit betekent dat het dier geznd geneg met zijn m de reis te kunnen drstaan en dat het transprt geen f zeer weinig negatieve gevlgen vr het dier mag hebben. Er met dus k rekening gehuden wrden met de zwaarte van de reis. Vr transprten die lang duren f waar extreme temperaturen verwacht wrden, meten de dieren in zeer gede cnditie zijn. Versie /197

14 De vlgende dieren wrden beschuwd als niet geschikt vr transprt en mgen dan k niet ververd wrden: Dieren die ziek f gewnd zijn, en in het bijznder: Dieren die niet in staat zijn zelfstandig te lpen f zich znder pijn te verplaatsen Dieren met ernstige pen wnden f een prlaps (= een uitstulping vb. uitpuilende baarmeder) Drachtige dieren waarvan de draagtijd reeds meer dan 90 % gevrderd is, f die in de week ervr gewrpen hebben ( ) Pasgebren dieren waarvan de navel ng niet geheeld is ( ) Biggen van minder dan 3 weken ud, lammeren van minder dan een week ud en kalveren van minder dan 10 dagen ud, tenzij ze ver een afstand van minder dan 100 km wrden ververd. Herten met een bastgewei ( ) Dit is niet van tepassing vr: geregistreerde eenhevigen (zie definities), indien het transprt bedeld is m de gezndheids- en welzijnsmstandigheden rndm de gebrte te verbeteren pasgebren veulens met het geregistreerde mederpaard p vrwaarde dat de dieren permanent begeleid wrden dr een verzrger die zich gedurende het transprt aan hun verzrging wijdt Zieke f gewnde dieren Zieke f gewnde dieren mgen niet getransprteerd wrden, tenzij met het g p een diergeneeskundige behandeling. Licht gewnde f zieke dieren kunnen echter wel ververd wrden, vr zver het verver geen extra lijden verrzaakt. Dit betekent dat het slechts m een lichte aandening mag gaan, en dat de cnditie van het dier niet achteruit mag gaan dr het transprt. Het transprt mag vr het dier geen lijden f pijn verrzaken die het niet gehad zu hebben indien het niet getransprteerd werd. Dit met geval per geval bekeken wrden en het is altijd beter het advies van een dierenarts in te winnen. Bij twijfel is het beter het dier niet te transprteren. Het is nmgelijk m alle ziekten p te nemen waardr een dier ngeschikt wrdt vr transprt. Van een dier dat een van de vlgende symptmen vertnt, is het echter nwaarschijnlijk dat het geschikt is vr transprt: Extreme magerte Strnissen van het spijsverteringsstelsel die leiden tt herhaaldelijk braken f diarree Ademhalingsprblemen Abnrmaal gangwerk; een dier dat enkel functineel mank is znder dat het pijn heeft, kan wel geschikt zijn vr transprt. Hierbij met het dier in ieder Versie /197

15 geval stabiel geneg staan p alle vier de pten m tijdens de reis zijn evenwicht te bewaren. Als het dier niet kan eten f drinken Aandeningen waardr het dier nerveus f agressief wrdt Krts Een dier dat aan een infectieuze aandening lijdt, is niet geschikt vr transprt. Dieren met een wnde die een lichaamshlte (zals de brst- f buikhlte) penetreert zijn niet geschikt vr transprt. Dieren met wnden die behrlijk bleden (behalve dr rmerken die beschadigd werden tijdens het laden) f geïnfecteerd zijn, zijn niet geschikt vr transprt. Dieren met een kleine, niet-geïnfecteerde wnde die aan het helen is en het dier geen pijn bezrgt, kunnen geschikt zijn vr transprt. Bij dieren die een prlaps vertnen heeft een rgaan f weefsel zich verplaatst ten pzichte van zijn nrmale psitie in het lichaam. Dieren met een uitwendige prlaps van het rectum f de vagina zijn zeker niet geschikt vr transprt. Zieke f gewnde dieren kunnen echter in staat wrden geacht te wrden ververd in de vlgende gevallen: wanneer het licht gewnde f zieke dieren betreft waarvr het verver geen extra lijden verrzaakt. Bij twijfel wrdt het advies van de dierenarts ingewnnen. wanneer zij ververd wrden vr experimentele en andere wetenschappelijke deleinden (cf. Richtlijn 86/609/EEG) en indien de ziekte f de verwnding deel uitmaakt van het nderzeksprgramma. In dit geval is advies van de betrkken instelling vereist. wanneer zij nder veterinair tezicht ververd wrden ten beheve van f ingevlge een veterinaire behandeling f diagnse. Dit verver mag echter alleen wrden tegestaan als het de dieren geen nndig leed berkkent en zij niet mishandeld wrden. wanneer zij veterinaire prcedures hebben ndergaan die verband huden met landbuwpraktijken, zals nthrning f castratie, mits de wnden daarvan vlledig geheeld zijn. Wanneer dieren tijdens het verver ziek wrden f gewnd raken, meten zij van de andere dieren wrden gescheiden en meten zij z spedig mgelijk eerste hulp krijgen. Zij meten een passende diergeneeskundige behandeling krijgen en, z ndig, een ndslachting ndergaan f gedd wrden in het dichtstbijzijnde slachthuis en p een wijze die geen nndig lijden verrzaakt. Meer infrmatie ver EHBO bij dieren is terug te vinden in hfdstuk 4. Versie /197

16 Aan te ververen dieren mgen alleen kalmerende middelen wrden verstrekt als dat vr het welzijn van de dieren strikt ndzakelijk is. Deze middelen mgen alleen wrden gebruikt nder tezicht van een dierenarts. Dieren, waaraan een kalmeringsmiddel tegediend werd, kunnen meilijker mgaan met de stress die een transprt met zich meebrengt. Ze kunnen meilijker hun lichaamstemperatuur regelen en hebben meer meite m hun evenwicht te bewaren Drachtige en pasgebren dieren Drachtige dieren, waarvan de dracht reeds meer dan 90 % gevrderd is, zijn niet geschikt vr transprt. Dus als de verwachte draagtijd bvb. 150 dagen is, mag het dier niet ververd wrden in de laatste 15 dagen van de dracht. Enkele gemiddelde draagtijden: Runderen: 270 dagen Schapen: 150 dagen Varkens: 116 dagen Paarden: tussen de 305 en 360 dagen Sms kmt het vr dat een dier vreger werpt. Een drachtig dier mag in geen geval ververd wrden als het tekenen vertnt dat het gaat werpen. Deze tekenen zijn melkgift, relaxatie van de bekkenbanden, gedragsveranderingen, uitvlei uit het gebrtekanaal. Een dier dat gewrpen heeft mag tijdens de 7 dagen daarna niet ververd wrden. Omdat de verrdening enkel geldt vr cmmercieel transprt, is het wel tegestaan dat een veehuder eigen dieren ververt die in het laatste deel van de dracht zijn f die pas gewrpen hebben, als dit gebeurt met de bedeling m de mstandigheden rnd de gebrte te verbeteren. Zgende keien, ien en geiten die niet vergezeld wrden dr hun jngen, meten minimaal m de twaalf uur gemlken wrden. Pasgebren dieren mgen pas ververd wrden als hun navel vlledig geheeld is. Dit betekent dat de navelstreng drg en verschrmpeld met zijn en dat de huid vlledig genezen met zijn, znder peningen. Hierbij met k rekening gehuden wrden met de leeftijdsgrenzen die de verrdening pgeeft vr het transprt van kalveren, lammeren en biggen. Biggen van minder dan 3 weken ud, lammeren van minder dan een week ud en kalveren van minder dan 10 dagen ud mgen niet ververd wrden tenzij ver een afstand van minder dan 100 km. 2.3 Het ververmiddel De ververmiddelen, cntainers en tebehren meten zdanig zijn gecnstrueerd, en p zdanige wijze wrden nderhuden en gebruikt dat: letsel en nndig lijden van de dieren vrkmen wrdt en hun veiligheid gegarandeerd is Versie /197

17 zij de dieren bescherming bieden tegen slechte weersmstandigheden, extreme temperaturen en klimaatveranderingen zij gemakkelijk gereinigd en ntsmet kunnen wrden de dieren niet kunnen ntsnappen f eruit kunnen vallen, en zij de bewegingsbelasting kunnen weerstaan steeds een aan de ververde diersrt aangepaste luchtkwaliteit en - heveelheid gewaarbrgd is de dieren tegankelijk zijn zdat ze gecntrleerd en verzrgd kunnen wrden zij vrzien zijn van een antislipvler het weglekken van urine en uitwerpselen niet mgelijk is bij verver van runderen, varkens f paarden. Vr andere diersrten met dit beperkt wrden tt een minimum vldende verlichting aanwezig is m de dieren tijdens het verver te kunnen cntrleren en verzrgen. In het dierencmpartiment en p de verschillende laadvleren dient vldende ruimte te zijn m vr gepaste ventilatie bven de dieren te zrgen wanneer deze in hun natuurlijke huding rechtp staan, znder dat zij gehinderd wrden in hun natuurlijke bewegingen. Tussenschtten meten sterk geneg zijn m het gewicht van de dieren te weerstaan. De uitrusting met z ntwrpen zijn dat zij snel en gemakkelijk kan wrden bediend. Biggen lichter dan 10 kg, lammeren lichter dan 20 kg, kalveren jnger dan zes maanden en veulens jnger dan vier maanden meten de beschikking hebben ver passend strisel f gelijkwaardig materiaal dat cmfrtabel is, en is afgestemd p de ververde diersrten, het aantal ververde dieren, de transprttijd en de weersmstandigheden. Dat materiaal met een afdende absrptie van de urine en de uitwerpselen garanderen. Gederen die in hetzelfde ververmiddel als de dieren wrden ververd, meten p zdanige wijze wrden geplaatst dat zij de dieren geen letsel, lijden f andere ngemakken berkkenen. Vertuigen waarin dieren wrden ververd, meten p duidelijk zichtbare wijze vrzien zijn van een merkteken waaruit de aanwezigheid van levende dieren blijkt, tenzij de dieren wrden ververd in cntainers, die van een dergelijk merkteken zijn vrzien en waarbij k een teken aanduidt wat de bvenkant is. Het merkteken kan p het ververmiddel geschilderd zijn, kan een sticker zijn f een aanplakbrd. Vrbeeld van het merkteken: Verver van dieren. Versie /197

18 2.4 Laad- en lsvrzieningen Indien het laden f lssen meer dan vier uur duurt, behalve in het geval van pluimvee: meten er passende vrzieningen aanwezig zijn waar de dieren zich, niet aangebnden, buiten het ververmiddel kunnen phuden, en kunnen eten en drinken meten de verrichtingen nder tezicht staan van een bevegde dierenarts en meten er bijzndere vrzrgen genmen wrden m ervr te zrgen dat het welzijn van de dieren tijdens deze verrichtingen p de juiste wijze wrdt gehandhaafd De vrzieningen vr het laden en lssen, met inbegrip van de vleren, meten zdanig zijn ntwrpen en gecnstrueerd, en p zdanige wijze wrden nderhuden en gebruikt dat: tijdens de verplaatsing van de dieren letsel en lijden wrden vrkmen en pwinding en stress tt een minimum wrden beperkt, en dat de veiligheid van de dieren wrdt gewaarbrgd. Z mgen met name de vleren niet glad zijn en meten er beschuttende zijkanten aanwezig zijn m ntsnappen van de dieren te vrkmen. zij gemakkelijk gereinigd en ntsmet kunnen wrden Laadbruggen mgen vr varkens, kalveren en paarden niet steiler zijn dan 20 graden, ftewel 36,4 %, en vr schapen en runderen, kalveren uitgeznderd, niet steiler dan 26 graden 34 minuten, ftewel 50 %. Wanneer de hellingsgraad meer dan 10 graden is, ftewel 17,6 %, met de laadbrug vrzien zijn van een systeem, bijv. dwarslatten, waardr de dieren gemakkelijk en znder risic f prblemen het vertuig in en uit kunnen lpen. Hefplatfrms en verdiepingen meten vrzien zijn van veiligheidshekkens die vrkmen dat dieren er tijdens het laden f lssen af vallen f ntsnappen. Tijdens het laden en lssen met passende verlichting aanwezig zijn. Wanneer cntainers met dieren p het ververmiddel p elkaar wrden gestapeld, meten de ndige vrzrgen wrden genmen m: te vrkmen, f, in het geval van pluimvee, knijnen en pelsdieren, zveel mgelijk te verhinderen, dat urine en uitwerpselen p de dieren ernder vallen de stabiliteit van de cntainers te waarbrgen de ventilatie niet te belemmeren 2.5 Dieren en het ververmiddel Algemene bepalingen De vlgende dieren mgen niet samen ververd wrden, behalve als het gaat m meders en hun jngen, f als de dieren aan elkaar gewend zijn: Versie /197

19 dieren van verschillende srten dieren van beduidend verschillende grtte f leeftijd vlwassen fkberen en fkhengsten dieren met en dieren znder hrnen De vlgende dieren mgen nit samen ververd wrden: geslachtsrijpe mannelijke en vruwelijke dieren dieren die elkaar vijandig gezind zijn aangebnden en niet-aangebnden dieren Eenhevigen mgen niet in vertuigen met meerdere laadvleren ververd wrden, tenzij de dieren p de nderste laadvler geladen wrden terwijl de hgere laadvleren leeg blijven. De inwendige hgte van het cmpartiment dient ten minste 75 cm hger te zijn dan de schfthgte van het grtste dier. Niet-afgerichte eenhevigen mgen niet in grepen van meer dan vier dieren wrden ververd. Er met vr vldende ventilatie gezrgd wrden zdat vlledig aan de beheften van de dieren wrdt vldaan, met name rekening hudend met het aantal en het srt van de te ververen dieren en de verwachte weersmstandigheden tijdens het transprt. Cntainers meten zdanig wrden gestuwd dat de ventilatie niet wrdt belemmerd Ruimte vr de dieren De ruimte waarver de dieren beschikken vldet ten minste aan de bepaalde minima. De minima vr het wegverver wrden vermeld in de mdules per diersrt. 2.6 Behandeling van de dieren Het is verbden: de dieren te slaan f te schppen p een bijznder gevelig deel van het lichaam p zdanige wijze druk uit te efenen dat het de dieren nndige pijn f nndig lijden berkkent de dieren met mechanische middelen in een hangende psitie te huden de dieren bij kp, ren, hrens, pten, staart f vacht p te tillen f vrt te trekken, f ze zdanig te behandelen dat het hen nndige pijn f nndig lijden berkkent prikstkken f andere puntige vrwerpen te gebruiken pzettelijk dieren te hinderen die gedreven f geleid wrden dr een gedeelte waar drstrming ndig is Versie /197

20 Het gebruik van apparaten waarmee elektrische schkken wrden tegediend, met zveel mgelijk wrden vermeden. Deze instrumenten mgen in elk geval alleen wrden gebruikt vr vlwassen runderen en vlwassen varkens die weigeren zich te verplaatsen, en uitsluitend p vrwaarde dat de dieren vóór zich ruimte hebben m zich vrt te bewegen. De schkken mgen niet langer duren dan één secnde, meten vldende wrden gespreid en mgen uitsluitend p de spieren van de achterpten wrden tegediend. Ok wanneer de dieren niet reageren, mgen de schkken niet herhaaldelijk wrden tegediend. Markten f verzamelcentra dienen, z ndig, vrzieningen te verstrekken vr het aanbinden van de dieren. Op markten f verzamelcentra geldt: dieren die dit niet gewend zijn, mgen niet wrden aangebnden. De dieren meten tegang tt water hebben. Dieren mgen in geen geval aan hrens, gewei, neusringen f met samengebnden pten wrden aangebnden. Kalveren mgen niet wrden gemuilkrfd. Als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, uder dan acht maanden, meten tijdens het verver een halster dragen, niet-afgerichte paarden uitgeznderd. Wanneer de dieren meten wrden aangebnden, meten de gebruikte tuwen, tuiers f andere middelen die wrden gebruikt: z sterk zijn dat ze nder nrmale verversmstandigheden niet breken zdanig zijn dat de dieren eventueel kunnen gaan liggen, eten en drinken z ntwrpen zijn dat ieder risic van wurging f verwnding uitgeslten is, en de dieren snel kunnen wrden lsgemaakt 2.7 Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Algemene bepalingen Tijdens het verver meten de dieren met passende tussenpzen, en met name met inachtneming van de vrschriften, gedrenkt en gevederd wrden en de gelegenheid krijgen m te rusten, p een wijze die bij hun srt en leeftijd past. Tenzij anders bepaald, meten zgdieren en vgels ten minste m de 24 uur gevederd en ten minste m de 12 uur gedrenkt wrden. Water en veder meten van gede kwaliteit zijn, en meten aan de dieren p zdanige wijze wrden aangebden dat het risic van besmetting tt een minimum beperkt is. De ndige aandacht met wrden besteed aan het feit dat dieren aan de veder- en drenkmethden meten wennen Als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, runderen, schapen, geiten en varkens De vrschriften van dit nderdeel zijn van tepassing p het verver van als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, met uitzndering van geregistreerde eenhevigen, runderen, schapen, geiten en varkens. Versie /197

21 De transprttijd mag niet langer zijn dan 8 uur. Een uitzndering hierp is dat een transprt maximum 12 uur kan duren p vrwaarde dat het geen grensverschrijdend transprt is. De maximale transprttijd kan wrden verlengd indien aan de aanvullende vrschriften vr lange transprten is vldaan. Na de vastgestelde transprttijd meten de dieren wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt, en meten zij een rusttijd van ten minste 24 uur krijgen. In het belang van de dieren kunnen de transprttijden met twee uur wrden verlengd, met name gelet p de nabijheid van de plaats van bestemming. De lidstaten kunnen een niet te verlengen maximale transprttijd van acht uur vaststellen vr het verver van vr de slacht bestemde dieren, uitsluitend wanneer dit verver plaatsvindt tussen een punt van vertrek en een punt van bestemming die beide gelegen zijn p het eigen grndgebied van een lidstaat. De tussenpzen vr het vederen en drenken, alsmede de transprt- en rusttijden vr lang transprt wrden tegelicht in de mdule van de betreffende diersrt. Opmerking: Bvenstaande rij- en rusttijden hebben betrekking p de dieren. Daarnaast zijn er andere reglementeringen die betrekking hebben p de rij-en rusttijden van de chauffeur. Deze wrden hier niet tegelicht. 2.8 Ndslachting buiten het slachthuis Aan nderstaande vrwaarden met gelijktijdig vldaan zijn m een ndslachting buiten het slachthuis uit te veren: Het dier met een ngeval gehad hebben. Het dier met geznd zijn p het genblik van het ngeval. Het dier is m welzijnsredenen niet geschikt vr transprt en kan f mag dus niet levend naar het slachthuis wrden ververd. Alvrens het dier geslacht wrdt, met een dierenarts een keuring van het dier uitveren. Het dier wrdt gedd dr verbleding na te zijn bedwelmd. Het gendslachte dier met znder ndels uitstel en nder hygiënische mstandigheden naar het slachthuis ververd wrden. Het dier met tevens schn zijn bij aanver in het slachthuis. Indien er meer dan twee uur is tussen het slachten en de aankmst in het slachthuis met het dier gekeld wrden. Het transprt van het ndgeslachte dier met, naast de andere verplichte dcumenten, vergezeld zijn van een verklaring van de veehuder en een verklaring van de dierenarts. (zie bijlage A-VIII) Opmerking: Ndslachtingen van varkens, het verver van vr de dd gekeelde varkens en het ververen van varkens vr ndslachtingen zijn verbden. Versie /197

22 2.9 Lang Transprt: aanvullende bepalingen Deze bepalingen gelden vr lange transprten van als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, runderen, schapen, geiten en varkens Bepalingen vr alle lange transprten Dak Het ververmiddel met uitgerust zijn met een dak in een lichte kleur en met ged geïsleerd zijn. Vler en strisel De dieren meten beschikken ver passend strisel f gelijkwaardig materiaal dat cmfrtabel is, en is afgestemd p de ververde diersrten, het aantal ververde dieren, de transprttijd en de weersmstandigheden. Dit materiaal met een adequate absrptie van de urine en de uitwerpselen garanderen. Veder Het ververmiddel met een heveelheid veder aan brd hebben die tereikend is m aan de beheften van de dieren in kwestie tijdens het transprt te vlden. Het veder met tegen weersinvleden en verntreinigingen als stf, brandstf, uitlaatgassen, urine en mest beschermd zijn. Als vr het vederen van de dieren speciale apparatuur wrdt gebruikt, met die in het ververmiddel wrden meegeverd. Indien een zals hierbven bedelde speciale vederapparatuur wrdt gebruikt, met die p zdanige wijze ntwrpen zijn dat zij, z ndig, aan het ververmiddel kan wrden bevestigd m het mstten f mvallen ervan te vrkmen. Als het ververmiddel in beweging is en de apparatuur niet in gebruik is, met deze p een van de dieren gescheiden plaats wrden ndergebracht. Tussenschtten Eenhevigen meten in individuele standen wrden ververd, met uitzndering van merries met hun veulen. Het ververmiddel met van tussenschtten vrzien zijn zdat er gescheiden cmpartimenten kunnen wrden gecreëerd waarbij alle dieren tch vrije tegang tt water hebben. De tussenschtten meten zdanig zijn gecnstrueerd dat zij z geplaatst kunnen wrden dat de afmetingen van het cmpartiment p de specifieke eisen en p de srt, de grtte en het aantal van de dieren zijn afgestemd. Minimumcriteria vr bepaalde diersrten Lange transprten van als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen, runderen en varkens zijn, tenzij de dieren van hun meder vergezeld zijn, uitsluitend nder de vlgende vrwaarden tegestaan: De als landbuwhuisdier gehuden eenhevigen meten meer dan vier maanden ud zijn, met uitzndering van geregistreerde eenhevigen. Versie /197

23 Kalveren meten meer dan veertien dagen ud zijn. Biggen meten meer dan 10 kg zwaar zijn. Niet-afgerichte paarden mgen geen lange transprten ndergaan Ventilatie bij wegververmiddelen en temperatuurbewaking De ventilatiesystemen p wegververmiddelen meten zdanig zijn ntwrpen, gecnstrueerd en nderhuden dat zij p elk mment tijdens het transprt, ngeacht f het ververmiddel stilstaat f in beweging is, vlstaan m de temperatuur in het ververmiddel vr alle dieren tussen 5 C en 30 C te handhaven met een tlerantie van plus f min 5 C, afhankelijk van de buitentemperatuur. De ventilatiesystemen meten een gelijkmatige verdeling van de lucht ver het gehele vertuig kunnen garanderen, bij een minimumluchtstrm van nminaal 60 m³/uur/kn laadvermgen. Zij meten gedurende ten minste 4 uur nafhankelijk van de mtr van het vertuig kunnen werken. De ververmiddelen meten vrzien zijn van een systeem vr de bewaking van de temperatuur, en van een systeem vr de registratie van die gegevens. Er meten sensren aangebracht zijn in de delen van de vrachtwagen die, naargelang van het ntwerp, het meest nderhevig zijn aan slechte weersmstandigheden. De geregistreerde temperaturen wrden gedagtekend en desgevraagd aan de bevegde autriteit vrgelegd. De wegververmiddelen meten vrzien zijn van een alarmsysteem dat de bestuurder waarschuwt wanneer de temperatuur in de cmpartimenten waarin zich dieren bevinden, de minimum- f de maximumgrens bereikt Navigatiesysteem Wegververmiddelen die vr de eerste keer in gebruik wrden genmen, meten met ingang van 1 januari 2007, en alle ververmiddelen meten met ingang van 1 januari 2009 vrzien zijn van een passend navigatiesysteem waarmee infrmatie kan wrden geregistreerd en verschaft die gelijkwaardig is aan de infrmatie pgenmen in afdeling 4 van het jurnaal alsmede infrmatie ver het penen en sluiten van de laadklep. Versie /197

24 3 ADMINISTRATIEVE VERPLICHTINGEN 3.1 Dcumenten tijdens het verver Algemeen geldt dat dieren enkel ververd mgen wrden indien in het vertuig dcumenten aanwezig zijn met vlgende gegevens: De herkmst en de eigenaar De plaats van vertrek Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Reinigings- en ntsmettingsgegevens (zie bijlage A-IV en A-V) Daarnaast met de ververder k vlgende dcumenten bij zich hebben: Origineel certificaat van gedkeuring van het vertuig uitgereikt dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I en A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VI) Inver- f uitvercertificaat indien het een grensverschrijdend transprt betreft De ververder met de dcumenten ter beschikking stellen van de bevegde autriteit (PCE, FAVV, ) indien deze daarm vraagt. 3.2 Andere administratieve verplichtingen Naast de dcumenten die de ververder met bij hebben tijdens het verver zijn er ng andere administratieve verplichtingen, meer bepaald: nalaten van een bewijs p de laad- en lsplaats bijhuden van een register bijhuden van bepaalde dcumenten p het bedrijf centralisatie van de gegevens Bvenstaande wrdt verder tegelicht in de dierspecifieke mdules. Versie /197

25 3.3 Lang transprt: bijkmende administratieve verplichtingen Persnen die een lang transprt uitveren, zijn verplicht een jurnaal bij te huden. Alle bladzijden van het jurnaal meten afgestempeld en ndertekend wrden. Het jurnaal dient de vlgende afdelingen te mvatten: Afdeling 1 Planning Afdeling 2 Plaats van vertrek Afdeling 3 Plaats van bestemming Afdeling 4 Verklaring van de ververder (feitelijke rute, rustplaatsen, verlaadplaatsen en plaatsen van uitgang) Afdeling 5 Mdelfrmulier vr het melden van nregelmatigheden De bladzijden van het jurnaal meten aan elkaar wrden gehecht. Bijlage LT-I: mdellen van iedere afdeling De rganisatr (de rganisatr en de ververder kunnen dezelfde zijn) van het lang transprt met: elk jurnaal van een identificatienummer vrzien. ten minste twee werkdagen vr het vertrek van het transprt een kpie van het crrect ingevulde (met uitzndering van de nummers van de veterinaire certificatie) ndertekende afdeling I van het jurnaal vermaken aan de PCE. De wijze van vermaken wrdt vastgelegd dr het FAVV. alle instructies van het FAVV pvlgen. ervr zrgen dat het jurnaal afgestempeld wrdt. ervr zrgen dat het jurnaal de dieren gedurende het transprt begeleidt tt aan de plaats van bestemming f, in geval van uitver naar een derde land, ten minste tt aan de plaats van uitgang. De huders p de plaats van vertrek en, wanneer de plaats van bestemming p het grndgebied van de Gemeenschap is gelegen, de huders p de plaats van bestemming meten de desbetreffende afdelingen van het jurnaal invullen en ndertekenen. Zij stellen de bevegde autriteit aan de hand van het mdel in afdeling 4 z spedig mgelijk in kennis van een eventueel vrbehud ten aanzien van de naleving van de bepalingen van deze verrdening. Wanneer de plaats van bestemming p het grndgebied van de Gemeenschap gelegen is, dienen de huders p de plaats van bestemming gedurende ten minste drie jaar na de datum van aankmst p de plaats van bestemming het jurnaal te bewaren, met uitzndering van afdeling 4. Versie /197

26 Het jurnaal met desgevraagd ter beschikking van de bevegde autriteit wrden gesteld. Vr reizen die p het grndgebied van de Gemeenschap eindigen, met de ververder afdeling 4 van het jurnaal invullen en ndertekenen. Indien dieren naar een derde land wrden uitgeverd, meten de ververders het jurnaal aan de fficiële dierenarts p de plaats van uitgang verhandigen. Verplichtingen van de ververder (persn vermeld in afdeling 3 van het jurnaal): De ververder met een kpie van het jurnaal bewaren. Het desbetreffende registratieblad f de desbetreffende bestuurderskaart (= tachgraafschijf) als bedeld in bijlage I f bijlage I B van Verrdening (EEG) nr. 3821/85 te bewaren, indien het vertuig nder die verrdening valt. Deze dcumenten meten binnen één maand na invulling wrden tegeznden aan de bevegde autriteit die de verversvergunning heeft afgegeven, en desgevraagd aan de bevegde autriteit van de plaats van vertrek. De dcumenten meten dr de ververder tt ten minste drie jaar na de cntrledatum wrden bewaard. Het jurnaal wrdt binnen een maand na het transprt naar de bevegde autriteit van de plaats van vertrek geznden, tenzij er gebruik gemaakt is van een navigatiesysteem. Dit wil zeggen indien het GPS-systeem telaat dat het jurnaal daarin gecdeerd kan wrden. Versie /197

27 MODULE RUNDEREN 3.4 Identificatie en Registratie van Runderen Identificatie Elk rund wrdt geïdentificeerd dr één paar fficiële rmerken: één rmerk vr het linker- en één vr het rechterr. Elk rmerk bestaat uit twee flappen. Het is verbden rmerken weg te nemen, te herplaatsen, te veranderen, te wijzigen f te vervalsen. Het is verbden p de rmerken andere vermeldingen aan te brengen dan de wettelijk bepaalde. Het rmerk draagt vlgende vermeldingen: Landcde Cntrlegetal Eerste 5 cijfers Barcde Officieel nummer Laatste 4 cijfers De landcde: BE vr België Versie /197

28 Officieel nummer bestaande uit 9 cijfers Een barcde Ev. een hermerkingsnummer: duidt aan heveel keer er reeds een rmerk verlren en vervangen is. hermerkingsnummer Buitenlandse rmerken dragen minimaal vlgende vermeldingen Landcde Officieel nummer bestaande uit max. 12 cijfers Ev. een hermerkingsnummer: duidt aan heveel keer er reeds een rmerk verlren en vervangen is. Ieder rund behudt zijn fficieel nummer levenslang. Bijgevlg is er een systeem van kracht waardr, p bestelling van de veehuder, elk verlren rmerk kan vervangen wrden dr een nieuw rmerk waarp hetzelfde nummer vrkmt. Op dit rmerk staat met een Rmeins cijfer het hermerkingsnummer vermeld. Het hermerkingsnummer geeft weer de heveelste keer er een rmerk bij besteld is. Belangrijk Een rund met beschikken ver zijn twee fficiële rmerken m ververd te mgen wrden. Vraleer de ververder een rund laadt, met nagegaan wrden f het dier crrect geïdentificeerd is. Is dit niet het geval dan mag de ververder het rund niet laden. Op deze regel is één uitzndering. Beschikt een rund maar ver één fficieel rmerk en het is bestemd vr nmiddellijke verbrenging naar een binnenlands slachthuis dan mag het dier geladen wrden. Op het pasprt van het rund met dan wel een slachthuisetiket gekleefd wrden. Een slachthuisetiket wrdt besteld dr de veehuder en bestaat uit een wit en een geel etiket met éénzelfde vlgnummer. Versie /197

29 Vrbeeld: Gevalideerd pasprt met een slachthuisetiket Registratie Elk rund beschikt vanaf de melding van de gebrte ver een individueel identificatiedcument. Het identificatiedcument bestaat uit verschillende nderdelen: Het pasprt Het vertrekluik De strk met het sanitair vignet Op het identificatiedcument wrdt het vlgende vermeld: Versie /197

30 PASPOORT: Vrzijde: Achterzijde: Het rmerk: bevat dezelfde infrmatie als het rmerk geplaatst bij het rund met uitzndering van het hermerkingsnummer Barcde: bevat het fficieel nummer van het rund en het inrichtingsnummer Inrichtingsnummer en inrichtingsadres Identificatiegegevens van het dier: gebrtedatum, haarkleed, geslacht, type en fficieel nummer van de meder de vlledige histriek (alle vrgaande inrichtingen) van het dier residu- en hrmnenstatuut van het beslag ruimte vr het kleven van het eventuele gele slachthuisvignet ruimte vr datum en handtekening bij vertrek van het dier versie van het dcument, reden van afdruk en afdrukdatum ev. ruimte vr het kleven van het beslagetiket bij aankp ruimte vr het kleven van het beslagetiket bij aankp gegevens van de vernemer(s) en tussenpersn/persn gegevens betreffende tuberculinatie en blednderzek ruimte vr infrmatie betreffende een eventueel tekmstig DNA-staal ev. ruimte vr het kleven van het beslagetiket bij aankp VERTREKLUIK: Vrzijde: Achterzijde: Het rmerk: bevat dezelfde infrmatie als het rmerk geplaatst bij het rund met uitzndering van het hermerkingsnummer Sanitair verantwrdelijke, adres van de sanitair verantwrdelijke, inrichtingsnummer en inrichtingsadres ruimte vrzien vr het kleven van het eventuele witte slachthuisvignet ruimte vr het nteren van de gegevens bij vertrek: vertrekdatum, meldingsnummer en meldingsdatum, vernemer en handtekening van de vernemer versie van het dcument, reden van afdruk en afdrukdatum Versie /197

31 reglementaire bepalingen STROOK met sanitair vignet: Vrzijde: Het rmerk: bevat dezelfde infrmatie als het rmerk geplaatst bij het rund met uitzndering van het hermerkingsnummer Identificatiegegevens: gebrtedatum, haarkleed, geslacht, type en fficieel nummer meder ruimte vr het nteren van de gegevens bij vertrek: nummer en handtekening van de vernemer, vertrekdatum SANITAIR VIGNET (= drschijnende kleefstrk): vermelding van reden afdruk, versienummer en afdrukdatum van het dcument; gezndheidsstatuut van het dier dient verkleefd te wrden bij vertrek van het dier en dient als gezndheidsattest beperkt geldig (m.n. 7 dagen ingeval afver naar het slachthuis, in andere gevallen 14 dagen) Achterzijde: Cdes van de haarkleden Plaats vr het nteren van de naam van het rund, de meder en de vader Belangrijk Versie /197

32 Elk rund met tijdens het transprt vergezeld zijn van zijn pasprt. Een ververder met dus steeds het pasprt van de geladen runderen bij zich hebben. Dit pasprt met gevalideerd zijn dr de verkper. Dit wil zeggen dat p het pasprt de vertrekdatum is ingevuld en gehandtekend dr de verkper. De ververder nteert p het vertrekluik zijn ververdersnummer, vertrekdatum en handtekening. De ververder cntrleert f de vertrekdatum vermeld p het pasprt crrect is. Is deze datum niet crrect dan met het identificatiedcument herdrukt wrden. De datum mag niet gewijzigd wrden. Daarnaast wrdt de geldigheid van het vignet gecntrleerd (7 dagen vr verver naar het slachthuis, anders 14 dagen). Vraleer de ververder een rund laadt, cntrleert de ververder f het dier beschikt ver een crrect statuut. Dieren met een verschillend statuut mgen niet samen ververd wrden. Een dier met een H-statuut mag enkel ververd wrden naar een binnenlands slachthuis. 3.5 Algemene vrwaarden vr het verver van runderen Ruimte vr de dieren Onderstaande tabel geeft de ruimte, waarver runderen meten kunnen beschikken, weer. Deze getallen kunnen variëren, afhankelijk van het gewicht en de grtte van de dieren, maar k van hun fysieke cnditie, de weersmstandigheden en de vermedelijke transprttijd. Categrie Fkkalveren Middelgrte kalveren Zware kalveren Middelgrte runderen Grte runderen Zeer grte runderen Gewicht bij benadering (kg) >700 Oppervlakte in m² per dier 0,30 tt 0,40 0,40 tt 0,70 0,70 tt 0,95 0,95 tt 1,30 1,30 tt 1,60 > 1, Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = kalveren Jngen dieren mgen enkel ververd wrden als de navel drg is (tenzij niet gespeend van de meder). Kalveren jnger dan 10 dagen mgen max. ver 100 km ververd wrden. Kalveren van minder dan 14 dagen mgen geen lang transprt ndergaan, tenzij vergezeld van hun meder. Versie /197

33 Indien er kalveren van minder dan zes maanden ververd wrden, meten deze de beschikking hebben ver strisel f ander gelijkwaardig materiaal. Dit materiaal met in vldende mate aanwezig zijn, zdanig dat de uitwerpselen en urine z veel mgelijk geabsrbeerd wrden. Kalveren mgen niet gemuilkrfd wrden. Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: kalveren mgen maximaal 19 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 9 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 9 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is RUST UUR rust MIN. 1 uur Runderen Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: Runderen mgen maximaal 29 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 14 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 14 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is Versie /197

34 De reistijd kan natinaal k verlengd wrden met 8 uur indien het slachtvee betreft RUST UUR rust MIN. 1 uur Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver van runderen en kalveren Een ververder van runderen f kalveren met nderstaande dcumenten bij zich hebben tijdens het transprt: Certificaat van gedkeuring van het vertuig afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I f A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VII) Inver f uitvercertificaat indien grensverschrijdend transprt Pasprt van de runderen/kalveren. Dit bevat vlgende gegevens: Herkmst en eigenaar Officieel nummer van het dier Dcument met vlgende gegevens: De plaats van vertrek Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Hiervr kan de ververder een eigen mdel gebruiken f een adviesdcument van DGZ / ARSIA. (zie bijlage R-I) Ontsmettingsbekje f ntsmettingsregister (zie bijlage A-V en A-VI), dit bevat vlgende gegevens: Datum en uur van reinigen en ntsmetten Gegevens van diegene die de reiniging en ntsmetting uitverde Ontsmettingsmiddel Indien er vr de reiniging en ntsmetting gebruik gemaakt werd van de installatie van een derde (slachthuis, veemarkt, ) met de ververder Versie /197

35 beschikken ver een bewijs dat de reiniging en ntsmetting effectief is uitgeverd. Dit bewijs kan een stempel zijn van de uitbater van de installatie, het aankpbewijs van jetns, Andere administratieve verplichtingen Nalaten van een bewijs p de laad- en lsplaats: niet van tepassing vr de ververder van runderen Bijhuden van een register: de ververder met p zijn bedrijfszetel een register bijhuden dat nderstaande gegevens bevat: Identificatienummer van het ververmiddel Telatingsnummer van de ververder Registratie- f erkenningsnummer van de handelaar in wiens pdracht het verver wrdt uitgeverd De identificatiegegevens van de verlater van de dieren De identificatiegegevens van de vernemer van de dieren Datum en uur van laden Datum en uur van lssen De identificatiegegevens van de runderen m.n. het fficieel nummer Dit register kan bijgehuden wrden p papier f p PC. Indien het register bijgehuden wrdt p PC, met dit steeds afgedrukt kunnen wrden. Dit register met 5 jaar bewaard wrden. Bijhuden van dcumenten p het bedrijf: Originele telating als ververder Kpie van het certificaat van het (de) vertuig(en) Vlle reiniging- en ntsmettingsbekjes (5 jaar te bewaren) Centralisatie van gegevens: niet van tepassing vr rundveeververders Versie /197

36 MODULE VARKENS 3.7 Identificatie en Registratie van varkens Identificatie Elk varken dient germerkt te wrden bij de speenleeftijd met een beslagrmerk van het gebrtebeslag. Elk gebruiksvarken dient bij het verlaten van een beslag geïdentificeerd te zijn dr een beslagrmerk van dat beslag. Een varken dat reeds p meerdere beslagen heeft verbleven, zal meerdere rmerken hebben. Er zijn verschillende identificatiemiddelen vr varkens: Beslagrmerk: vermeldt de letters BE (vr België), de beslagcde (4 letters en/f cijfers eigen aan het beslag) en een vlgnummer (6 cijfers). Bijvrbeeld: BE 63PE Het beslagrmerk wrdt gebruikt vr varkens gebren p het beslag alsk vr varkens die een beslag, dat niet het gebrtebeslag is, verlaten m verder te leven. Verbndsrmerk : vermeldt de letters BE (vr België), 0000 en een vlgnummer bestaande uit 6 cijfers. Bijvrbeeld: BE Een verbndsrmerk wrdt gebruikt m ingeverde varkens te identificeren. Per uitzndering wrdt dit rmerk, mits testemming van de PCE, k gebruikt als depannage-rmerk. Klphamerstempel: brengt een tateage van de beslagcde aan p beide flanken. Versie /197

37 Elk slachtvarken met, binnen de 5 dagen vóór vertrek naar het slachthuis, geïdentificeerd wrden dr het aanbrengen van een tateage van de beslagcde p beide flanken. Dit d.m.v. de KLOPHAMERSTEMPEL van het beslag. Exprtrmerk: vermeldt een vlgnummer. Elk varken vr exprt wrdt, bij de gezndheidscntrle dr de Prvinciale Cntrleeenheid, bijkmend geïdentificeerd met één metalen exprtrmerk. Een exprtrmerk wrdt geplaatst bij varkens die geëxprteerd wrden. Het is verbden een fficieel rmerk weg te nemen, te verplaatsen, te veranderen f er andere vermeldingen p aan te brengen. Eventuele supplementaire rmerken mgen niet zalmkleurig zijn Registratie Aangezien varkens niet individueel geregistreerd wrden, zijn er geen bepalingen mtrent de registratie van varkens die van belang zijn vr de ververder. 3.8 Algemene vrwaarden vr het verver van varkens Ruimte vr de dieren Alle varkens meten ten minste gelijktijdig kunnen gaan liggen en in hun natuurlijke huding kunnen staan. Om aan deze minimumeisen te vlden mag de beladingsdichtheid vr varkens van ngeveer 100 kg tijdens het verver niet hger zijn dan 235 kg/m². Versie /197

38 Ras, grtte en fysieke cnditie van de varkens kunnen een vergrting van deze vereiste minimum grndppervlakte ndzakelijk maken; deze kan k met maximaal 20 % wrden vergrt in verband met de weersmstandigheden en de transprttijd Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = niet-gespeende biggen Jnge dieren mgen enkel ververd wrden als de navel drg is (tenzij niet gespeend van de meder). Biggen van minder dan 10 kg mgen geen lang transprt ndergaan tenzij vergezeld van hun meder. Biggen van minder dan drie weken mgen max. ver 100 km ververd wrden. Biggen lichter dan 10 kg meten de beschikking hebben ver passend strisel f gelijkwaardig materiaal dat cmfrtabel is, en is afgestemd p de ververde diersrten, het aantal ververde dieren, de transprttijd en de weersmstandigheden. Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: Niet gespeende biggen mgen maximaal 19 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 9 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 9 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is RUST UUR rust MIN. 1 uur Varkens = vanaf 10 kg-biggen Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Versie /197

39 Lang transprt: Varkens mgen maximaal 24 uur ververd wrden, mits ze cntinu ver drinkwater beschikken, waarna ze meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is. De reistijd kan natinaal k verlengd wrden met 8 uur indien het slachtvarkens betreft cntinu ver drinkwater beschikken 24 UUR rust 3.9 Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Een ververder van varkens met nderstaande dcumenten bij zich hebben tijdens het transprt: Certificaat van gedkeuring van het vertuig afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I f A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VII) Inver f uitvercertificaat indien grensverschrijdend transprt De vlledig ingevulde laad- en lsbn (zie bijlage V- I) met.a. de vlgende gegevens: De plaats van vertrek Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken (zie bijlage V- I) In bijlage is tevens de invulinstructie vr de laad-en lsbn terug te vinden (zie bijlage V-II) Versie /197

40 Ontsmettingsbekje f ntsmettingsregister; dit bevat vlgende gegevens: Datum en uur van reinigen en ntsmetten Gegevens van diegene die de reiniging en ntsmetting uitverde Ontsmettingsmiddel Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken Indien er vr de reiniging en ntsmetting gebruik gemaakt werd van de installatie van een derde (slachthuis, ) met de ververder beschikken ver een bewijs dat de reiniging en ntsmetting effectief is uitgeverd. Dit bewijs kan een stempel zijn van de uitbater van de installatie, het aankpbewijs van jetns, Andere administratieve verplichtingen: Nalaten van een bewijs p de laad- en lsplaats: Op de laadplaats wrdt het gele exemplaar van de laad- en lsbn achtergelaten. Op de lsplaats wrdt het rze exemplaar van de laad- en lsbn achtergelaten. Bijhuden van een register: de ververder met p zijn bedrijfszetel een register bijhuden dat nderstaande gegevens bevat: Identificatienummer van het ververmiddel Telatingsnummer van de ververder Registratie- f erkenningsnummer van de handelaar in wiens pdracht het verver wrdt uitgeverd De identificatiegegevens van de verlater van de dieren De identificatiegegevens van de vernemer van de dieren Datum en uur van laden Vermedelijke lsuur Datum en uur van lssen De identificatiegegevens van varkens Dit register kan bijgehuden wrden p papier (bewaren van de dubbels van de laad-en lsbnnen) f p PC. Indien het register bijgehuden wrdt p PC, met dit steeds afgedrukt kunnen wrden. Deze dcumenten dienen gedurende 5 jaar bewaard te wrden. Bijhuden van dcumenten p het bedrijf: Versie /197

41 Originele telating als ververder Kpie van het certificaat van het (de) vertuig(en) Vlle reiniging- en ntsmettingsbekjes (5 jaar te bewaren) Centralisatie van gegevens: de gegevens van de laad- en lsbnnen dienen vergemaakt te wrden aan Sanitel. Dit kan dr het psturen van de laad- en lsbnnen naar DGZ/ARSIA f dr het registreren in de daarte vrziene tepassing. Versie /197

42 MODULE SCHAPEN EN GEITEN 3.10 Identificatie en Registratie van schapen en geiten Identificatie Elk schaap f geit wrdt geïdentificeerd dr één paar fficiële rmerken: één rmerk vr het linker- en één vr het rechterr. Elk rmerk bestaat uit twee flappen. Het rmerk draagt vlgende vermeldingen: Landcde: vr België is dit BE Het fficiële nummer dat bestaat uit 9 cijfers Het is verbden m bij schapen f geiten andere identificatiemiddelen aan te brengen. Dit verbd geldt evenwel niet vr het in de ren plaatsen van rmerken met therapeutische deleinden. Het is verbden m bij schapen f geiten identificatiemiddelen te verwijderen met uitzndering dr de verantwrdelijke in bepaalde wettelijk vastgelegde gevallen. Op bvenstaande regel zijn enkele uitznderingen: Slachtdieren (schapen f geiten), dit zijn dieren die van het gebrtebeslag rechtstreeks naar een slachthuis ververd wrden en dit vr de leeftijd van 12 maanden, mgen gemerkt zijn met één beslagrmerk. Dit geldt k vr hertachtigen met afver naar het slachthuis maar dan ngeacht de leeftijd. Een beslagrmerk draagt vlgende vermeldingen: Landcde: vr België is dit BE Beslagnummer Een vlgnummer bestaande uit 4 cijfers Schapen f geiten gebren vóór 10 juli 2005 mgen ng geïdentificeerd zijn met 1 ud enkelvudig rmerk in het linkerr. Versie /197

43 Schapen, geiten f hertachtigen die in het intracmmunautair handelsverkeer (handel binnen de lidstaten van de EU) kmen, dienen met een visueel en een elektrnisch rmerk gemerkt te zijn Belangrijk Een schaap, geit f hertachtige met crrect geïdentificeerd zijn m ververd te mgen wrden. Vraleer de ververder een schaap, geit f hertachtige laadt, met nagegaan wrden f dit het geval is. Is dit niet het geval dan mag de ververder het schaap, de geit f hertachtige niet laden. Op deze regel is een uitzndering: Een schaap f een geit dat beschikt ver maar één fficieel rmerk en bestemd is vr directe afver naar een binnenlands slachthuis mag tch ververd wrden p vrwaarde dat een beslagrmerk geplaatst wrdt in het r znder rmerk Registratie Er zijn geen bepalingen met betrekking tt de registratie van schapen, geiten en hertachtigen die van belang zijn vr de ververder Algemene vrwaarden vr het verver van schapen en geiten Ruimte vr de dieren Onderstaande tabel geeft de ruimte, waarver kleine herkauwers meten kunnen beschikken, weer. Categrie Gewicht in kg Oppervlakte in m² per dier Geschren schapen en lammeren van 26 kg en meer Niet geschren schapen Hgdrachtige ien Geiten Hgdrachtige geiten < 55 > 55 < 55 > 55 < 55 > 55 < à 55 > 55 < 55 > 55 0,20 à 0,30 > 0,30 0,30 à 0,40 > 0,40 0,40 à 0,50 > 0,50 0,20 à 0,30 0,30 à 0,40 0,40 à 0,75 0,40 à 0,50 > 0,50 Versie /197

44 Bvenstaande grndppervlakte kan variëren naar gelang van het ras, de grtte, fysieke cnditie en vachtdikte van de dieren, alsmede van de weersmstandigheden en de transprttijd. Vr kleine lammeren kan bijvrbeeld wrden vlstaan met minder dan 0,2 m² per dier Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = lammeren en jnge geiten p melkveding Jnge dieren mgen enkel ververd wrden als de navel drg is (tenzij niet gespeend van de meder). Lammeren van minder dan een week mgen max. ver 100 km ververd wrden. Indien er lammeren van minder dan 20 kg ververd wrden, meten deze de beschikking hebben ver strisel f ander gelijkwaardig materiaal. Dit materiaal met in vldende mate aanwezig zijn, zdanig dat de uitwerpselen en urine z veel mgelijk geabsrbeerd wrden. Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: Jnge kleine herkauwers mgen maximaal 19 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 9 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 9 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is RUST UUR rust MIN. 1 uur Schapen en geiten Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Versie /197

45 Lang transprt: Kleine herkauwers mgen maximaal 29 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 14 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 14 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 8 uur indien het slachtdieren betreffen RUST UUR rust MIN. 1 uur Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Een ververder van schapen f geiten met nderstaande dcumenten bij zich hebben tijdens het transprt: Certificaat van gedkeuring van het vertuig afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I f A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VII) Inver f uitvercertificaat indien grensverschrijdend transprt Verplaatsingsdcument (zie bijlage SG-I) met.a. de vlgende gegevens: De plaats van vertrek Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken (zie bijlage SG-I en SG-II) Ontsmettingsbekje f ntsmettingsregister. Dit bevat vlgende gegevens: Datum en uur van reinigen en ntsmetten Versie /197

46 Gegevens van diegene die de reiniging en ntsmetting uitverde Ontsmettingsmiddel Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken (zie bijlage A-VI en A-VII). Indien er vr de reiniging en ntsmetting gebruik gemaakt werd van de installatie van een derde (slachthuis, veemarkt, ) met de ververder beschikken ver een bewijs dat de reiniging en ntsmetting effectief is uitgeverd. Dit bewijs kan een stempel zijn van de uitbater van de installatie, het aankpbewijs van jetns, Andere administratieve verplichtingen Afgeven van een bewijs p de laad- en lsplaats: zwel p de laad- als lsplaats wrdt een kpie van het verplaatsingsdcument afgegeven. Bijhuden van een register: de ververder met p zijn bedrijfszetel een register bijhuden dat nderstaande gegevens bevat: Identificatienummer van het ververmiddel Telatingsnummer van de ververder Registratie- f erkenningsnummer van de handelaar in wiens pdracht het verver wrdt uitgeverd De identificatiegegevens van de verlater van de dieren De identificatiegegevens van de vernemer van de dieren Datum en uur van laden Datum en uur van lssen De identificatiegegevens van de schapen, geiten f hertachtigen m.n. het fficieel nummer Dit register kan bijgehuden wrden p papier (bewaren van de dubbels van de verplaatsingsdcumenten) f p PC. Indien het register bijgehuden wrdt p PC, met dit steeds afgedrukt kunnen wrden. Het register met 5 jaar bewaard wrden. Bijhuden van dcumenten p het bedrijf: Originele telating als ververder Kpie van het certificaat van het (de) vertuig(en) Vlle reinigings- en ntsmettingsbekjes (5 jaar bewaren) Centralisatie van gegevens: de gegevens van de laad- en lsbnnen dient vergemaakt te wrden aan Sanitel. Dit kan dr het psturen van de verplaatsingsdcumenten naar DGZ/ARSIA f dr het registreren in de daarte vrziene tepassing. Versie /197

47 MODULE PLUIMVEE EN LOOPVOGELS 3.13 Identificatie en Registratie van pluimvee en lpvgels Vr pluimvee en lpvgels zijn er geen bepalingen rnd identificatie en registratie Algemene vrwaarden vr het verver van pluimvee en lpvgels Ruimte vr de dieren Beladingsdichtheid vr het verver van pluimvee in cntainers: De minimumvlerppervlaktes wrden als vlgt vastgesteld: Categrie Oppervlakte cm 2 Eendagskuikens Pluimvee, behalve eendagskuikens in kg per kuiken Oppervlakte in cm 2 per kg < 1, ,6 tt < tt < > Deze getallen kunnen variëren, afhankelijk niet alleen van het gewicht en de grtte van de dieren, maar k van hun fysieke cnditie, de weersmstandigheden en de vermedelijke transprttijd Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Eéndagskuikens Vr pluimvee dient passend veder en water in vldende heveelheden vrhanden te zijn, tenzij het transprt krter duurt dan 24 uur vr kuikens van alle srten, mits het transprt binnen 72 uur na het uitkmen van de kuikens wrdt vltid kuikens mgen NOOIT uder zijn dan 72 UUR ,,,,,,,,, passend veder en water Versie /197

48 Ander pluimvee Vr pluimvee dient passend veder en water in vldende heveelheden vrhanden te zijn, tenzij het transprt krter duurt dan 12 uur, afgezien van de laad- en lstijden laden en lssen NIET inbegrepen ,,,, passend veder en water 3.15 Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Een ververder van pluimvee f lpvgels met nderstaande dcumenten bij zich hebben tijdens het transprt: Certificaat van gedkeuring van het vertuig afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I f A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VII) Inver f uitvercertificaat indien grensverschrijdend transprt Dcument met.a. de vlgende gegevens: De plaats van vertrek Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Hiervr kan de ververder een eigen dcument gebruiken. Een mgelijk te gebruiken dcument is bijlage PL-II. Vr slachtpluimvee kan het dcument begeleiding slachtpluimvee (zie bijlage PL-I) gebruikt wrden mits teveging van de ntbrekende gegevens. Ontsmettingsbekje f ntsmettingsregister; dit bevat vlgende gegevens: Datum en uur van reinigen en ntsmetten Gegevens van diegene die de reiniging en ntsmetting uitverde Ontsmettingsmiddel Versie /197

49 Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken. (zie bijlage A-V en A-VI) Indien er vr de reiniging en ntsmetting gebruik gemaakt werd van de installatie van een derde (slachthuis, veemarkt, ) met de ververder beschikken ver een bewijs dat de reiniging en ntsmetting effectief is uitgeverd. Dit bewijs kan een stempel zijn van de uitbater van de installatie, het aankpbewijs van jetns, Andere administratieve verplichtingen Nalaten van een bewijs p de laad- en lsplaats: niet van tepassing vr de ververder van pluimvee in het kader van de ververswetgeving Vr slachtpluimvee wrdt p de laadplaats en in het slachthuis een dcument begeleiding slachtpluimvee nagelaten (zie bijlage PL-I) in het kader van de VKIwetgeving. Bijhuden van een register: de ververder met p zijn bedrijfszetel een register bijhuden dat nderstaande gegevens bevat: Identificatienummer van het ververmiddel Telatingsnummer van de ververder Registratie- f erkenningsnummer van de handelaar in wiens pdracht het verver wrdt uitgeverd De identificatiegegevens van de verlater van de dieren De identificatiegegevens van de vernemer van de dieren Datum en uur van laden Datum en uur van lssen De identificatiegegevens van het pluimvee f de lpvgels m.n. aantal dieren + categrie Dit register kan bijgehuden wrden p papier f p PC. Indien het register bijgehuden wrdt p PC, met dit steeds afgedrukt kunnen wrden. Dit register met 5 jaar bewaard wrden. Bijhuden van dcumenten p het bedrijf: Originele telating als ververder Kpie van het certificaat van het (de) vertuig(en) Vlle reinigings- en ntsmettingsbekjes (5 jaar bewaren) Versie /197

50 MODULE PAARDEN 3.16 Identificatie en Registratie van paarden De identificatie van paardachtigen gebeurt dr het inbrengen van een micrchip. Enkel steriele micrchips, beantwrdend aan de ISO-nrmen en 11785, mgen geplaatst wrden in de linkerhalsstreek van de paarden. Daarnaast beschikt de eigenaar van een paard ver vlgende dcumenten vr zijn paard: een mutatiedcument = apart frmulier vr het melden van de eigenaarswijziging een pasprt, dat het grafisch signalement van het paard bevat Vr de veulens die bestemd zijn m in hun gebrtejaar (kalenderjaar) geslacht te wrden is er evenwel een vereenvudigde identificatie vrzien dr middel van het vrlpig identificatie-attest pgesteld dr de identificeerder. In dit geval dient men erver te waken dat de meder geïdentificeerd is met een micrchip daar het haar nummer is dat p het identificatiedcument van het veulen hernmen wrdt Algemene vrwaarden vr het verver van paarden Ruimte vr de dieren Onderstaande tabel geeft de ruimte, waarver paarden meten kunnen beschikken, weer. Vlwassen paarden Jnge paarden (6-24 maanden) (vr transprten tt 48 uur) Jnge paarden (6-24 maanden) (vr transprten van meer dan 48 uur) Pny's (kleiner dan 144 cm) Veulens (0-6 maanden) 1,75 m² (0,7 2,5 m) 1,2 m² (0,6 2 m) 2,4 m² (1,2 2 m) 1 m² (0,6 1,8 m) 1,4 m² (1 1,4 m) NB: Tijdens lange transprten meten veulens en jnge paarden kunnen gaan liggen. Deze getallen kunnen maximaal 10 % variëren vr vlwassen paarden en pny's, en maximaal 20 % vr jnge paarden en veulens, afhankelijk niet alleen van het gewicht en de grtte van de paarden, maar k van hun fysieke cnditie, de weersmstandigheden en de vermedelijke transprttijd. Paarden mgen niet ververd wrden in vertuigen met meerdere niveaus, behalve als ze enkel p het nderste niveau ververd wrden en de andere niveaus leeg blijven. In dit geval dient de hgte van het nderste cmpartiment ten minste 75 cm hger te zijn dan de schfthgte van het grtste paard. Versie /197

51 Paarden die uder zijn dan acht maanden meten tijdens het verver een halster dragen, uitgeznderd paarden die ng niet afgericht zijn. Niet-afgerichte paarden mgen niet in grepen van meer dan 4 dieren ververd wrden. Niet-afgerichte paarden mgen geen lange transprten ndergaan Transprt- en rusttijden, drenken en vederen Jnge dieren = veulens jnger dan 4 maanden Jnge dieren mgen enkel ververd wrden als de navel drg is (tenzij niet gespeend van de meder). Niet gespeende veulens van minder dan een week mgen max. ver 100 km ververd wrden. Veulens van minder dan vier maanden ud, met uitzndering van geregistreerde paarden, mgen geen lang transprt ndergaan tenzij vergezeld van hun meder. Indien er veulens van minder dan vier maand ververd wrden, meten deze de beschikking hebben ver strisel f ander gelijkwaardig materiaal. Dit materiaal met in vldende mate aanwezig zijn, zdanig dat de uitwerpselen en urine z veel mgelijk geabsrbeerd wrden. Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: Veulens jnger dan 4 maand mgen maximaal 19 uur ververd wrden. Dit bestaat uit 9 uur rijden, 1 uur rust p de vrachtwagen (met drenken en indien ndig vederen), terug 9 uur rijden waarna de dieren meten wrden uitgeladen, gevederd en gedrenkt en 24 uur rust krijgen. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is RUST UUR rust MIN. 1 uur 19 Versie /197

52 Paarden De maximale transprttijden gelden niet als het m geregistreerde paarden gaat. Vr deze gevallen is er geen maximum tijdsduur vastgesteld. Krt transprt: maximum 8 uur indien grensverschrijdend indien natinaal maximum 12 uur Lang transprt: De maximale transprttijd vr paarden bedraagt 24 uur. Tijdens het transprt meten ze m de acht uur drinken krijgen en z ndig gevederd wrden. Deze reistijd kan eventueel verlengd wrden met max. 2 uur indien de bestemming in de nabijheid is. De reistijd kan natinaal k verlengd wrden met 8 uur indien het slachtpaarden betreft UUR rust m de 8 UUR gedrenkt en z ndig gevederd 3.18 Administratieve verplichtingen Dcumenten tijdens het verver Certificaat van gedkeuring van het vertuig afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-III) Kpie van de telating als ververder afgeleverd dr de PCE van het FAVV (zie bijlage A-I f A-II) Getuigschrift van vakbekwaamheid (zie bijlage A-VII) Inver f uitvercertificaat indien grensverschrijdend transprt Pasprt van de paarden. Dit bevat vlgende gegevens Herkmst en eigenaar Nummer van het dier Dcument met vlgende gegevens: De plaats van vertrek Versie /197

53 Datum en uur van vertrek De plaats van bestemming De verwachte duur van het vrgenmen transprt Hiervr kan de ververder een eigen dcument gebruiken (zie bijlage P-I) Ontsmettingsbekje f ntsmettingsregister. Dit bevat vlgende gegevens: Datum en uur van reinigen en ntsmetten Gegevens van diegene die de reiniging en ntsmetting uitverde Ontsmettingsmiddel Hiervr met de ververder het wettelijk verplichte dcument gebruiken. (zie bijlage A-V en A-VII) Indien er vr de reiniging en ntsmetting gebruik gemaakt werd van de installatie van een derde (slachthuis, veemarkt, ) met de ververder beschikken ver een bewijs dat de reiniging en ntsmetting effectief is uitgeverd. Dit bewijs kan een stempel zijn van de uitbater van de installatie, het aankpbewijs van jetns, Andere administratieve verplichtingen Centralisatie van gegevens: niet van tepassing vr ververders van paarden Afgifte van een bewijs p de laad- en lsplaats: niet van tepassing vr de ververder van paarden Bijhuden van een register: ja, wel van tepassing p een ververder van paarden Bijhuden van dcumenten p het bedrijf: Telating als ververder Kpie van het certificaat van het (de) vertuig(en) Vlle reinigings- en ntsmettingsbekjes (5 jaar te bewaren) Centralisatie van gegevens: niet van tepassing vr ververders van paarden Versie /197

54 ALGEMENE MODULE 4 EERSTE HULP BIJ ONGEVALLEN (EHBO) 4.1 Algemeen Wanneer een veetransprteur bij een ngeval betrkken raakt, dient als vlgt gehandeld te wrden: Bel het algemene ndnummer 112. Meld dat bij het ngeval een veetransprtwagen betrkken is. Bel de werkgever. Verleen medewerking bij het takelen van de transprtwagen. Versie /197

55 MODULE RUNDEREN Runderen Wanneer runderen tijdens het verlp van het transprt gewnd f ziek raken met de ververder de ndige maatregelen nemen m het lijden van de dieren te vrkmen f tch tt een minimum te beperken. Tijdens het verlp van het transprt kan de ververder met verschillende nvrziene mstandigheden gecnfrnteerd wrden, waarbij het ndig is m z snel mgelijk te handelen en eventuele bevegde instanties te verwittigen Maatregelen bij een verkeersngeval Z snel mgelijk de hulpdiensten verwittigen f, indien zelf in de nmgelijkheid, een derde dit laten den. Cntrleer z snel mgelijk de testand van de dieren in de laadruimte. Tracht het aantal gewnde dieren in te schatten evenals de ernst van de verwndingen. Verwittig steeds een dierenarts en prbeer niet p eigen hutje de dieren te helpen. Uitladen van de dieren p de plaats van het ngeval mwille van bijvrbeeld vertrappeling kan enkel nder tezicht en advies van een dierenarts en de hulpdiensten Maatregelen in geval van nderkeling Onderkeling f hypthermie van de dieren kan ptreden bij gevallen van extreem kude temperaturen gepaard gaande met neerslag, ngevallen waarbij het vertuig in een met kud water gevulde gracht f vijver beland is en verver van dieren die tijdens het verlp van het transprt in shck raken. Vral jnge dieren zijn gevelig vr nderkeling. Kenmerken van nderkeling bij het dier: kud aanvelen, rillen en tensltte vlledig suf wrden en gaan liggen. Indien mgelijk kan het handig zijn de lichaamstemperatuur te meten met een nrmale in de handel verkrijgbare krtsthermmeter (evt. digitaal) die men rectaal inbrengt. Wanneer de temperatuur van het rund zakt nder de 38 Celsius kan men spreken van nderkeling. In geval van nderkeling: Breng het transprt z snel mgelijk naar een warmere plaats f ruimte. Tracht het nderkelde dier te verwarmen dr pleggen van warme deken f het wrijven ver de rmp m de bledcirculatie te stimuleren. Indien het dier na 30 minuten niet zichtbaar herstelt, verwittig dan z snel mgelijk een dierenarts Maatregelen in geval van ververhitting Oververhitting f hyperthermie van de dieren kan ptreden - vral in de zmer bij extreem hge temperaturen (hitteglf) - als het transprt langdurig stil met staan in de vlle zn tengevlge van filevrming, bij warmte in cmbinatie met stress bij de dieren, bij verbezetting van de laadruimte, enz. Kenmerken die we bij het dier zien zijn vral extreem warm aanvelen, hijgen met sms kwijlen uit de muil, hypergeveligheid en tensltte in shck gaan. Wanneer men ver een krtsthermmeter beschikt kan men de temperatuur prberen te meten. Versie /197

56 Men spreekt van ververhitting als de lichaamstemperatuur tt bven de 41 Celsius stijgt. In geval van ververhitting: Prbeer het dier af te kelen met natte deken en kud (maar niet ijskud) water. Verwittig z snel mgelijk een dierenarts Beperkingen Het is te allen tijde verbden aan de ververders, begeleiders en drijvers m diergeneeskundige handelingen f ingrepen p de dieren uit te veren. Euthanaseren van dieren d.m.v. intraveneuze f intramusculaire injecties kan enkel dr een dierenarts. Euthanasie d.m.v. een slachtpistl gevlgd dr het kelen van het dier kan verricht wrden dr de ververder, dch dit laatste enkel nder advies en begeleiding van een dierenarts. Versie /197

57 MODULE VARKENS Varkens Varkens kunnen tijdens het transprt ziek f gewnd raken. Wanneer men met dergelijke situatie gecnfrnteerd wrdt, met nmiddellijk een dierenarts verwittigd wrden. In geval van ververhitting f nderkeling kan de chauffeur van de transprtwagen nmiddellijk zelf ingrijpen. Oververhitting is een situatie die tijdens de zmer ngal eens vrkmt. Bij ververhitting is de lichaamstemperatuur van de betrkken dieren gestegen bven 41 C en vertnen de dieren tekenen van benauwdheid, hijgen, vermatig speekselen en warm aanvelen. In dit geval meten de dieren nmiddellijk afgekeld wrden met kud water (niet te kud) en met bevchtigde deken. Ondertussen kan een dierenarts verwittigd wrden. Onderkeling is een fenmeen dat vral bij jnge dieren tijdens de wintermaanden kan vrkmen. Het kan k vrkmen wanneer het vertuig in het water belandt, dr een ngeluk (shck) f bij grte brandwnden. Bij dieren die aan nderkeling lijden kan men rillen, sufheid en kud aanvelen vaststellen. De mgelijke maatregelen die dr de chauffeur van het veetransprt nmiddellijk kunnen genmen wrden zijn: Breng het dier ver naar een warmere ruimte. Verwarm het dier. Wrijf eventueel ver het lichaam met een (hand)dek, str f ander materiaal m de bledsmlp te stimuleren. Dr deze maatregelen kan een dier vrij snel herstellen. Dit kan vastgesteld wrden dr het meten van de lichaamstemperatuur. Vr varkens is C een nrmale lichaamstemperatuur. Indien ndanks het nemen van de bvenstaande maatregelen het dier niet herstelt binnen een tijdspanne van 30 minuten, dan dient een dierenarts ingeschakeld te wrden. Versie /197

58 MODULE SCHAPEN EN GEITEN Schapen en geiten Dezelfde maatregelen als vermeld bij eerste hulp bij runderen zijn van kracht vr de diersrten schapen, geiten en hertachtigen. Zie daarvr Versie /197

59 MODULE PAARDEN Paarden Wanneer paarden tijdens het verlp van het transprt ziek f gewnd raken met er znder dralen een dierenarts verwittigd wrden. Paarden zijn stressgevelige dieren waarbij in geval van erge wnden en kwetsuren de snelheid van ingrijpen erg belangrijk is. Bij ververhitting f hyperthermie kunnen paarden erg gaan zweten, hijgen en speekselen. De lichaamstemperatuur van de dieren kan daarbij tt ver bven de nrmale temperatuur van 38 Celsius uitstijgen. Hierbij meten de dieren z snel mgelijk wrden afgekeld met kud water en natte deken. Z snel mgelijk een dierenarts verwittigen is tevens de bdschap. Ok nderkeling f hypthermie kan vrkmen, hewel zeldzamer bij paarden, tenzij het m jnge en/f zieke dieren gaat. Hierbij zullen de dieren erg kud aanvelen, rillen en tensltte suf wrden, waarbij de lichaamstemperatuur tt ver nder de 38 Celsius kan zakken. Z snel mgelijk een dierenarts verwittigen en in de tussentijd het dier prberen p te warmen dr het met een dek te wrijven m de bledcirculatie te stimuleren is dan de bdschap. Ng beter is het dier prberen z snel mgelijk naar een warme ruimte ver te brengen in afwachting van de kmst van de dierenarts. Indien euthanasie ndzakelijk is kan dit enkel beslist en uitgeverd wrden dr de aanwezige dierenarts. Zie k beperkingen Versie /197

60 MODULE PLUIMVEE Pluimvee Bij een ngeval met de ververder het ndnummer 112 bellen, en melden dat er levend pluimvee bij betrkken is. Indien ndig met een ander transprtmiddel ingeschakeld wrden m de dieren ver te laden. In afwachting met de ververder ervr zrgen dat de temperatuur p punt blijft, er vldende ventilatie is en de dieren niet in de tcht staan. Eventueel kunnen er enkele kratten afgeladen wrden m luchtcirculatie te bevrderen. Versie /197

61 ALGEMENE MODULE 5 REINIGEN EN ONTSMETTEN (R&O) 5.1 Algemeen Reiniging en ntsmetting zijn een essentiële schakel in het beperken van risic s p de verspreiding en insleep van besmettelijke dierziekten. Het prces van reiniging en ntsmetting van veewagens en verzamelplaatsen met dan k vlgens de regels van de kunst uitgeverd wrden m dit risic tt een minimum te beperken. Na het verplichte vlledige lssen van evenhevigen p één lsadres meten het transprtvertuig en alle hiermee geasscieerde materialen (schp, brstel, drijfplanken, ) p een geregistreerde f erkende R&O-wasplaats gereinigd en ntsmet wrden. Ok het reinigen en ntsmetten van de stuurcabine is belangrijk. Hierbij met vral gelet wrden p de rubberen vetmatten en p de pstaptreden van de chauffeur en medepassagier. Tevens met de chauffeur letten p het reinigen en ntsmetten van het scheisel na het lssen f laden. Best is steeds apart en prper scheisel te vrzien bij het betreden van de stuurcabine. Het reinigen en ntsmetten van de stuurcabine, inclusief de vetmatten, dient regelmatig te gebeuren, dch niet met dezelfde frequentie als de laadruimte. Het vlledige prces van reinigen en ntsmetten bestaat uit verschillende essentiële stappen met als finaal del een visueel en bacterilgisch rein transprtvertuig. Om deze delstelling te halen met k het eindresultaat berdeeld wrden Berdeling van resultaat R&O De berdeling van het resultaat van R&O bestaat uit twee belangrijke nderdelen, met name: visuele berdeling bacterilgische berdeling Een visuele berdeling is een evaluatie met het blte g. Een nvldende gereinigde wagen heft geen verdere berdeling p bacterilgisch vlak, gezien aan de eerste vrwaarde vr reinheid niet vldaan is: visuele reinheid. Indien geen vlkmen visuele reinheid aanwezig is, dan zal een hierp vlgende stap van ntsmetting weinig effect hebben, daar ntsmettingsmiddelen in aanwezigheid van rganisch materiaal (mest, speeksel, ) snel hun activiteit verliezen. Een tweede stap is de bacterilgische berdeling, waarbij de reinheid via afdrukplaatjes wrdt berdeeld. Hierbij wrdt een beter beeld gekregen van de crrecte uitvering van de ntsmettingsprcedure. Met een dergelijke test kunnen enkel bacteriën, gisten en schimmels aangetnd wrden; virussen kunnen hiermee niet pgesprd wrden. Versie /197

62 5.1.2 Terminlgie R&O Het reinigen begt het verwijderen van zichtbare verntreinigingen. Dit kan p verschillende manieren geschieden: mechanisch: dr vegen, schrbben en afspelen, met hge drukspuit chemisch: met behulp van reinigingsmiddelen (zepen, detergenten) waardr het aanklevende vuil gemakkelijker lsgeweekt kan wrden Het ntsmetten f desinfecteren begt het dden van micr-rganismen (bacteriën, virussen) dr gebruik van een ntsmettingsmiddel (desinfectiemiddel). Niet alle ntsmettingsmiddelen werken p dezelfde manier. Afhankelijk van het type ntsmettingsmiddel zal er een verschil zijn in aan te wenden cncentratie, inwerkingsduur en kiemddend effect. Finaal blijft steeds een klein deel kiemen p het ppervlak aanwezig, dch deze zijn meestal niet ziekteverwekkend en van een aanvaardbaar risicniveau. Het gebruik van ntsmettingsmiddelen kan drie mgelijke nadelen inhuden: Ontsmettingsmiddelen kunnen schadelijk zijn vr het milieu. Ontsmettingsmiddelen kunnen schade verrzaken bij mens en dier. Ontsmettingsmiddelen kunnen bij nvldende spelen na ntsmetting schade verrzaken aan de transprtwagen Het R&O-prces: praktische aanpak Om een ged resultaat te bekmen met het reinigen en ntsmetten vlgens een vast stramien en met de juiste peenvlging van handelingen uitgeverd wrden. De verschillende nderscheiden stappen zijn: reinigingsprces: vrbehandeling reinigen spelen ntsmettingsprces: ntsmetten naspelen drgen De vrbehandeling hudt het verwijderen van alle lsliggende vuil en beddingsmateriaal (hutkrullen, str ) in, gevlgd dr het inweken. Vraf inweken met water zal het verwijderen van vastklevend vuil vergemakkelijken. De ideale werkvlgrde is: eerst grf vuil verwijderen, daarna plafnds afspuiten, waarna wanden, hekken, vleren en andere ppervlakten wrden afgespten. Versie /197

63 Tijdens het reinigen wrdt vastklevend vuil verder lsgemaakt dr gebruik van reinigingsmiddelen (detergenten, zepen ). De werkvlgrde bij deze handeling is eveneens van bven naar nder: plafnds, wanden, hekken, vleren en andere ppervlakten. Tijdens het spelen wrdt het in de vrige handelingen lsgemaakte vuil met een vldende debiet water weggespeld. De residuen van de reinigingsmiddelen wrden hierbij k geneutraliseerd. He beter het spelen, he minder vuil er zal achter blijven. Elk vergebleven vuildeeltje kan bacteriën bevatten, wat zrgt vr een minder gede werkzaamheid van de ntsmettingsmiddelen. Vraleer de vlgende stap (ntsmetten) wrdt aangevat dient het vertllige water van alle ppervlakten (vral plassen p de vler) verwijderd te wrden. Het ntsmetten zal zrgen vr het dden van de vergebleven bacteriën en virussen die tijdens de vrafgaande reiniging niet werden verwijderd. Vr een gede werking van het ntsmettingsmiddel is het belangrijk zwel met de cncentratie als met de inwerkingtijd rekening te huden. Na het ntsmetten van de ppervlakten gedurende de minimaal gewenste cntacttijd met het ntsmettingsmiddel dr naspelen verwijderd wrden. Dit is ndzakelijk m enerzijds mgelijke schade aan het transprtvertuig dr langdurig cntact met ntsmettingsmiddelen te vermijden en anderzijds een mgelijk cntact met dieren te verhinderen (huidirritatie dr cntact, pname dr plikken ). De kwaliteit van spelwater is niet wettelijk bepaald, dch m het effect van een gede vrafgaande ntsmetting niet teniet te den, verdient het spelen met water geschikt als drinkwater de aanbeveling. Een laatste stap in het vlledige R&O-prces is het drgen van het transprtvertuig. Dit bestaat uit het verwijderen van resterende plassen en het drgen dr wind (tijdens het rijden) R&O: praktische aanpak bij pluimvee In het bijznder gaat het hier m zönsen: Salmnellse en Aviaire Influenza, maar k ziekten die vr het pluimvee zelf gevaarlijk zijn en zware ecnmische gevlgen kunnen hebben dr hun impact p het internatinaal handelsverkeer zals Pseudvgelpest (NCD) f Mycplasma gallisepticum (CRD). De ververder dient: fwel te beschikken ver een tegelaten f erkende reinigings- en ntsmettingsinstallatie fwel te kunnen bewijzen dat die handelingen wrden verricht met een erkende reinigings- en ntsmettingsinstallatie van een derde De reiniging en ntsmetting van ververmiddelen dient te gebeuren: na elk transprt van pluimvee f ééndagskuikens f van een prduct dat de gezndheid van de dieren kan aantasten en, indien ndig, vrdat pnieuw pluimvee f ééndagskuikens wrden geladen p alle nderdelen van het ververmiddel alsk p alle vrwerpen die zich tijdens het verver in het ververmiddel bevnden. De kuikenbakjes, kratten f cntainers wrden in een speciale wasmachine gereinigd en ntsmet. Versie /197

64 De reiniging en ntsmetting dienen steeds uitgeverd te wrden bij ververmiddelen waarmee pluimvee aangeverd werd naar een slachthuis en alvrens het leeg ververmiddel het slachthuis verlaat. De reinigings- en ntsmettingsinstallatie dient te beschikken ver een telating f erkenning. Bvendien zijn reiniging en ntsmetting van ververmiddelen enkel tegestaan met tegelaten ntsmettingsmiddelen en vereenkmstig de gebruiksvrwaarden van de prducent. De reiniging bestaat erin - na het uitladen van het pluimvee - alle stf, vuil, verblijfselen van strisel, uitwerpselen en eventuele andere materie p en in het ververmiddel zrgvuldig te verwijderen en vervlgens het ververmiddel nat te reinigen. Dit met gebeuren p alle nderdelen van het ververmiddel die in cntact kmen met het pluimvee alsk bij alle vrwerpen die zich tijdens het verver in het ververmiddel bevnden. De ntsmetting bestaat erin alle delen van het ververmiddel en alle vrwerpen die in cntact geweest zijn met het pluimvee tijdens het verver te bespreien met een tegelaten ntsmettingsmiddel. De verantwrdelijke vr het verver cntrleert direct aansluitend aan de reiniging en de ntsmetting f de ververmiddelen, kratten, cntainers en heftrucks visueel schn zijn. 5.2 Lijst van de erkende ntsmettingsmiddelen De actuele lijst van de erkende ntsmettingsmiddelen kan gecnsulteerd wrden p vlgend webadres: via drklikken bij de rubriek algemeen erkende ntsmettingsmiddelen (nder 2.2.2). Versie /197

65 6 DIERENWELZIJN EN TRANSPORT ALGEMENE MODULE 6.1 Inleiding In dit nderdeel wrdt dierenwelzijn behandeld in relatie tt de fysilgie f het functineren van dieren, hun gedrag, en he transprteren rekening hudend met het dierenwelzijn kan bijdragen tt de vleeskwaliteit. Ethische aspecten wrden tegenwrdig k vaak pgenmen in kwaliteitssystemen, mdat de maatschappij meer en meer belang hecht aan dierenwelzijn. De vlgende punten zullen behandeld wrden: Dierenwelzijn en stress Laden Transprt Wachtruimte Gevlgen vr welzijn en vleeskwaliteit Richtlijnen vr welzijn en principes vr mgang met dieren De te kennen leerstf is terug te vinden in de frmulering van de examenvragen. De tekst zelf heeft tt del wat meer achtergrndkennis ter beschikking te stellen. 6.2 Dierenwelzijn en stress Cnsumenten zijn zich bewust van en maken zich zrgen ver de effecten van transprt, met inbegrip van laden, lssen en drijven, slachten en dergelijke p het welzijn van dieren en de kwaliteit van de eindprducten. Het maatschappelijk uitgangspunt is dan k, dat een betere gezndheidsstatus van de dieren, een betere veding, huisvesting, reprductie en een beter beheer van de afvalstrmen zrgen vr een betere kwaliteit van de verse prducten en een verhgde vedselveiligheid in de hele prductieketen, namelijk van bij de ber tt p het brd. Er is een rechtstreeks verband tussen dierenwelzijn en de kwaliteit inzake primaire prductie van vedingsmiddelen van dierlijke rsprng. Ged gedcumenteerde vrbeelden van stress zijn: 1. Wanneer dieren gestresst f uitgeput zijn vr het slachten daalt de energiereserve in de spieren, wat resulteert in lagere melkzuurgehaltes tijdens het slachten. 2. De uiteindelijke ph is hg ( 6.0). Het gevlg daarvan is DFD-vlees (dark, firm en dry = dnker, vast en drg). 3. Het vlees wrdt meestal snel besmet dr ziekteverwekkers.a. bacteriën, waarvan de ntwikkeling niet afgeremd wrdt dr een vldende lage ph, en waardr het vlees dus risicvl wrdt bij cnsumptie. Versie /197

66 Een ged begrip van het gedrag van de dieren zal het hanteren vergemakkelijken, stress reduceren en zwel de veiligheid van de veehuder en het dierenwelzijn verbeteren. Het welzijn kmt dus in gevaar als het dier zich niet f nvldende kan aanpassen, dus de stress niet kan wegwerken bij een verandering in de mgeving. Stress bij dieren tijdens hanteren en transprt kan erg verschillende resultaten pleveren. Die verschillen zijn meestal het gevlg van variaties in de niveaus van: emtinele stress: cntrle, hantering en nieuwheid van de mgeving fysieke stress: hnger, drst, vermeidheid, kwetsuren en/f temperatuur Vr geïnteresseerden is er meer infrmatie beschikbaar p de vlgende website: Hittestress, mdat de dieren dicht peen in een kleine ruimte zitten, is de vrnaamste reden van transprtstress. Om te bepalen he ververhitte dieren zich velen kan de Temperatuur Vchtigheidsindex (Temperature Humidity Index = THI) gebruikt wrden. THI is een equivalente temperatuur m de gecmbineerde effecten van luchttemperatuur en luchtvchtigheid weer te geven (zie Figuur 6.1): In zmermstandigheden zu er k tijdens krte transprten best water aan de dieren gegeven wrden, m de lichaamsvchten p peil te huden, zdat de lichaamstemperatuur minder snel stijgt. Tijdens transprten, die langer dan 8 uren duren, wrdt er aangeraden m water en veder aan de dieren te geven. De heveelheid veder met vlstaan m de nderhudsbeheften te dekken. Diersrtspecifieke maatregelen wrden beschreven in de bijlagen van de basisrichtlijn 2005/1. Figuur 6.1: de THI als gecmbineerd effect van luchtvchtigheid en luchttemperatuur Uit deze inleiding kunnen de vlgende punten afgeleid wrden, die verder in te tekst zullen besprken wrden: Versie /197

67 Dieren meten p een rustige wijze geladen, getransprteerd, afgeladen en gedreven wrden. Hun welzijn zal dan in rde zijn, en k zullen hun spieren minder vermeid zijn. In geval beide vrgaande aspecten in rde zijn, zal de vleeskwaliteit na slachten ptimaal zijn. De effecten van krte termijnstressren zals hantering en transprt kunnen makkelijker gemeten wrden dan de effecten van langdurige stress verrzaakt dr de mgeving f dr het huisvestings- f managementsysteem. De belangrijkste punten zijn: angst in relatie tt effecten van nieuwe ervaringen aanpassing aan stress verrzaakt dr de mgang met de mens interactie van genetische factren zals stressgeveligheid, ervaring en leerprcessen van het dier angst-fermnen Stress en ngemak kunnen wrden vastgesteld aan de hand van metingen van gedrag en fysilgische gegevens, zals hartslag (zie Figuur 6.2) en stresshrmnen. Onder gedragsindicaties dient begrepen te wrden: pgingen m te ntsnappen, schreeuwen, stampen, vechten he de dieren de hantering ervaren, testen van keuze en afkeer Figuur 6.2: hartslag in functie van uitgeverde activiteiten. Versie /197

68 6.3 Laden Het laden van dieren p de vrachtwagen wrdt beschuwd als een belangrijke kritieke fase van transprt dr de sterke mens-dierinteractie en de verandering van mgeving. Daarm met de duur van het laden z krt mgelijk zijn. Versie /197

69 MODULE PAARDEN Laden van paarden Het paard is nefb, d.w.z. bang van nieuwe dingen. Paarden kunnen verlammen van angst. Laden p een vrachtwagen is een test vr de gehrzaamheid van het paard. Elk paard met een natuurlijke huding kunnen aannemen, met de vier pten p de grnd staan en de vlledige beweging van hfd en nek met mgelijk zijn, znder aan het plafnd te kmen. Vr een veilige en efficiënte beweging van paarden met er adequate verspreide verlichting in de gangen, en hellingen vr het laden p de vrachtwagen aanwezig zijn. Gangen en hellingen meten minimum 76 cm breed zijn, en mgen geen scherpe draaien hebben die de beweging kunnen verhinderen f kwetsuren verrzaken. Alhewel de verrdening een helling van 20 telaat, is het beter te zrgen vr een geleidelijke helling van minder dan 15. Binnenmuren meten iets lager gemaakt wrden zdat de paarden de bvenkant van de andere paarden vr zich, kunnen zien. Dieren die eerst gelst wrden zullen naar het einde van de gang bewegen en diegene die later gelst wrden zullen de neiging hebben m bij de eerst gelste dieren te kmen. Aandachtspunten bij het laden van paarden: de ingang van het transprtvertuig met breed, ged verlicht en ngehinderd zijn, m rekening te huden met de natuurlijke angst van een paard vr psluiting en verminderd zicht. Water- en vederpname tijdens transprt en na aankmst zijn kritiek m de nrmale lichaamsfuncties te nderhuden. Vergeleken met ervaren paarden die makkelijk p de vrachtwagen stappen en nrmaal staan, zijn nervaren paarden weigerachtig m p het vertuig te stappen via een helling. Versie /197

70 MODULE RUNDEREN Laden van runderen Nadelen p krte termijn van uitvasten vr het laden zijn verlies van karkasgewicht en sterfte. Uitvasten is echter wel vrdelig vr vedselveiligheid en kan de uiteindelijke ph, het waterhudend vermgen en de vleeskleur verbeteren. Het gedrag van runderen is gerelateerd met energieuitputting in de spier en DFD -vlees, een fenmeen dat gestimuleerd wrdt dr hergreperen van sciale grepen. Mengen van runderen van verschillende hkken p weilanden zal het aandeel DFDvlees verhgen. Daarm met tijdens het laden en lssen van runderen het mengen van vreemde dieren vermeden wrden, m vechten te vrkmen. Factren die bijdragen aan stress zijn nder andere de mgevingstemperatuur, het vasten, ruw hanteren, mengen van vreemde dieren, ras, geslacht, temperament, wachttijd in het slachthuis, en duur van het transprt. Versie /197

71 MODULE VARKENS Laden van varkens Het drijven van varkens uit de stal en naar de laadplaats verrzaakt stress. Het laden van varkens p de vrachtwagen is de meest kritieke fase van transprt dr de sterke mens-dier interactie en de verandering van mgeving. Daarm met de duur van het laden z krt mgelijk zijn. Varkens meten ngeveer 18 uur uitgevast wrden vr het slachten en meten ad libidum drinkwater krijgen. Uitvasten twaalf uur vr het laden vermindert het risic p sterfte en hyperthermie tijdens transprt. Vederrestrictie bij varkens kan verlies van zwel karkaskwaliteit als vleeskwaliteit verrzaken. Mengen van varkens met ngekende dieren verrzaakt veel agressie. Dr het vechten is er meer huidbeschadiging en zijn er meer prblemen met de vleeskwaliteit (zie Tabel 1). Uitleg bij Tabel 1: Treatment = niet-mengen t..v. mengen; skin damage = huidbeschadiging; mean =gemiddelde; sign = significantie. Tabel 1: effect van agressie (huidbeschadigingen) p vleeskwaliteit Het gebruik van een lift maakt varkens makkelijker te hanteren. Het is bewezen dat het gebruik van vrachtwagens uitgerust met een hydraulische lift aan de achterzijde het gebruik van elektrische sticks en stkken det verminderen (zie vlgende ft s: Ft 1, Ft 2, Ft 3, Ft 4 ; ) Ft 1 Versie /197

72 Ft 2 Ft 3 Ft 4 Versie /197

73 Wanneer een helling gebruikt wrdt mag de hek niet grter zijn dan 20. De helling met een stap-type zijn en bedekt zijn met rubber m te vrkmen dat de varkens schuiven en lawaai maken. Het gebruik van de prikkelaar wrdt afgeraden en het gebruik van stkken met vermeden wrden aangezien die nadelige effecten hebben p het welzijn met een verhgde hartslag (zie Figuur 6.3), karkasbeschadiging en verminderde vleeskwaliteit en meer bledingen tt gevlg. Figuur 6.3: effect van prikkelaar f stk p welzijn (hartslag) Versie /197

74 MODULE SCHAPEN EN GEITEN Laden van schapen Als schapen, net zals dat bij varkens en runderen kan, 2 tt 3 dagen vr transprt wrden samengezet zdat ze aan elkaar kunnen wennen zal de stress van transprt verminderen. Het ntwerp van de mheining m de aanver van de schapen te verbeteren, zals bij runderen, is belangrijk. Het gebruik van hnden vr het heden van schapen verrzaakt een reactie van alertheid bij de dieren vaak met een verhgde hartslag. Elk dier dat pgeschrikt wrdt dr hnden f mensen tijdens het laden kan een extreme reactie vertnen, maar de meest efficiënte prcedures vr laden, hebben weinig invled p de schapen. Een vrbeeld van het laden van schapen in het buitenland: Ft 5 (Brn: ). Ft 5 Versie /197

75 MODULE PLUIMVEE Laden van gevgelte Wat betreft het vangen, laden en transprteren van gevgelte is de manier waarp de vgels werden gekweekt belangrijk. Het verbetert de latere angst- en stressreactie. Maar nch mgevingsverrijking, nch vrafgaande ervaring met zachte behandeling verbeteren de sms extreme stressren die kunnen ptreden bij cmmercieel transprt. Meer lezen vr geïnteresseerden: Versie /197

76 6.4 Transprt ALGEMENE MODULE Het Wetenschappelijk Cmité Dierenwelzijn en Dierengezndheid van de Eurpese cmmissie (SCAHAW) (2002) raadt aan dat levend transprt zveel mgelijk met vermeden wrden. Het ptreden van een laag welzijn kan aanzienlijk verminderd wrden dr te slachten nabij de kwekerij en het vlees te transprteren. De laatste jaren is het bewustzijn van de cnsument in de EU en in de rest van de wereld aanzienlijk tegenmen wat dierenwelzijn tijdens transprt betreft. Daarm wrdt er wetgeving i.v.m. dierenwelzijn geïmplementeerd in de hele prductieketen. Aanbevelingen vr gede hantering van landbuwdieren (Grandin, 2005): Verplaats in kleine grepen. Niet teveel dieren p de verzamelplaats. Persnen die met dieren werken meten de basiscncepten kennen van het evenwichtspunt en de vluchtzne. Antislipbevlering. Dieren rustig huden. Om cmfrt vr de dieren te verzrgen meten transprtvertuigen uitgerust zijn met geschikte laadfaciliteiten, antislip-vleren en gede ventilatie. De wagens mgen niet verladen wrden. Laaddichtheid vr verschillende srten wrden in de EU richtlijn 2005/1 weergegeven. De laaddichtheid wrdt best aangepast in functie van de buitentemperatuur, zals blijkt uit nderstaande Tabel 2: Tabel 2: beladingsdichtheid in functie van de buitentemperatuur Beladingsdichtheid Daling binnentemperatuur - 10% - 0,5 C - 30% - 1,2 C Vrbeeld: In geval de hge kritische temperatuur vr een dier 30 C is, en bij een nrmale bezetting de binnentemperatuur 5 C teneemt, dan zal vanaf een buitentemperatuur van 26 C de beladingsdichtheid best met 10% verminderd wrden, en bij een buitentemperatuur van 27 C met 30%. He dan k met de ventilatiecapaciteit in een rijdende vrachtwagen in wintermstandigheden minimaal 0,25 m 3 /kg.uur zijn, en in zmermstandigheden 1 m 3 /kg.uur. Dit is k het geval vr een stilstaande vrachtwagen, waarbij de ventilatren vlgens de verrdening gedurende 4 uren p maximale capaciteit meten kunnen draaien nafhankelijk van het functineren van de mtr, maar een marge van 6 uren wrdt aangeraden. Versie /197

77 Tijdens transprt met er met een matige snelheid gereden wrden en nietndzakelijke haltes meten vermeden wrden. Optrekken en remmen met geleidelijk aan uitgeverd wrden, en bchten meten traag genmen wrden. Deze prcedures zullen er vr zrgen, dat de dieren met beperkte spierarbeid hun evenwicht kunnen bewaren. Vr de dieren het bedrijf verlaten met gecntrleerd wrden f ze geschikt zijn vr transprt. Na het lssen in het slachthuis met het transprtvertuig schngemaakt en ntsmet wrden. De meerderheid van de dieren wrdt getransprteerd met wegvertuigen met een laadklep achteraan. Deze kan neergelaten wrden en heeft een antislipvler met hekken aan beide zijden zdat de dieren er niet kunnen afvallen tijdens het laden en lssen. Grtere vertuigen hebben meerdere verdiepingen. Ft 6: Nieuw mdel vrachtwagen vr dierenverver (Brn: ) Ft 7: Vrachtwagen met 2 verdiepingen vr grte dieren zals runderen en paarden. Kleinere dieren zals varkens, schapen en geiten kunnen getransprteerd wrden in vrachtwagens met 3 verdiepingen (Brn: ). Versie /197

78 MODULE PAARDEN Transprt: paarden Smmige paarden raken gewend aan transprt maar anderen niet. Factren van het transprt die bijdragen aan de stress zijn nder andere fysieke stress zals psluiting, nthuding van water en vedsel, beweging van het vertuig, geluid en mstandigheden p de weg, emtinele stressren zals afscheiding van de kudde en bltstelling aan een nieuwe mgeving f aan nieuwe dieren, klimatlgische factren zals temperatuur en vchtigheid van de lucht en de gezndheidsstatus van het paard. Ze kunnen k last hebben van kleine f acute kwetsuren pgelpen tijdens het transprt. Bvendien kan de stress van transprt het energiemetablisme wijzigen. Daarm is het belangrijk vr het welzijn van paarden m de stress van transprt te minimaliseren. Meting van lichaamsgewicht, rectale temperatuur en aantal witte bledcellen (WBC) geven een algemeen idee ver de gezndheid en de mgelijkheid van het paard m met de stress van transprt m te gaan. Paarden zijn zenuwachtige, schichtige en kwetsbare dieren. Transprt van paarden langer dan 12 uur verhgt sterk het risic p shipping fever (reiskrts). Paarden verliezen gemiddeld 6% van hun lichaamsgewicht, mgelijk dr warmteverlies, zweten en een verminderde darmvulling tijdens transprt. De bledcncentratie van crtisl, een stresshrmn, bij paarden die 24 uur getransprteerd wrden stijgt tijdens het laden en blijft stijgen tijdens de hele peride van transprt met een piek bij het beëindigen van het transprt. Na het lssen verdwijnt de stress van het transprt en de crtislcncentratie vermindert drastisch. Ft 8: Transprt van paarden (Brn: http.//www.hrsetransprt.rg.uk/index.htm) Versie /197

79 MODULE RUNDEREN Transprt: runderen Transprt tt 15 uur is niet schadelijk vr het welzijn van runderen, maar er zijn verschillen in fysilgische respns tussen de rassen. Geslacht zu k een rl kunnen spelen. Omdat transprt een brn van stress is, verhgt het de lichaamstemperatuur, de hartslag en de ademhalingsfrequentie. Runderen staan liefst tijdens transprt. Ze vermijden neerliggen mdat ze zich verwnden aan de harde vler en mdat ze kunnen be- f vertrappeld wrden dr andere dieren. Maar, de inspanning m rechtp te staan is vermeiend en vraagt veel van de dieren. Tijdens een langdurig transprt gaan runderen neerliggen. Dit geeft aan dat ze vermeid zijn. Verlies van evenwicht kan tegewezen wrden aan het rijgedrag van de chauffeur zals afremmen, stppen en draaien, er vallen k minder dieren bij hge ladingsdichtheid dan bij lage ladingsdichtheid. Veranderingen in evenwicht zijn vrnamelijk verantwrdelijk vr verschuiven, struikelen en vallen tijdens transprt. DFD-vlees dr stress, kneuzingen en bledingen werden ged gedcumenteerd in de literatuur. Seizenseffecten (warm weer en grte temperatuursverschillen) dragen veel bij tt het ntstaan van DFD-vlees. De lengte van het transprt p zich verhgt niet het aantal kneuzingen. Gehrnde runderen hebben meer kneuzingen tijdens transprt dan hrnlze f nthrnde dieren. Versie /197

80 MODULE VARKENS Transprt: varkens Varkens zijn bijznder slechte reizigers. Ze zijn zeer gevelig vr reisziekte en kunnen last hebben van dehydratatie na 8 uur. Het transprt van varkens is een zeer stresserende prcedure. Impact van de stress kan verminderd wrden dr de lengte van het transprt te verminderen. Dit is een van de factren die het welzijn beïnvledt en er is bewijs dat het risic p sterfte grter is tijdens langer transprt. Bij het nderzek van prblemen met dierenwelzijn tijdens transprt meten 2 punten in beschuwing genmen wrden: Ft 9 laden van vr transprt ngeschikte dieren ntbreken van financiële gevlgen gekppeld aan kwetsuren, kneuzingen en verlies Alhewel de varkens p ft 9 ged verlucht zijn, zijn hun transprtmstandigheden tch vr verbetering vatbaar. Om de transprtmstandigheden te ptimaliseren met het vertuig verdekt zijn, een ged ventilatiesysteem hebben met aanpasbare peningen, beschikken ver een hydraulisch bvendek, mbiele cmpartimentverdelers, een antisliprubber p de vler wat k het geluid dempt, en luchtvering. De vrachtwagen is k best uitgerust met een ingebuwd spreisysteem. De wanden en het plafnd meten geïsleerd en lichtreflecterend zijn. De impact van stress kan verminderd wrden dr de lengte van het transprt te beperken. Versie /197

81 MODULE SCHAPEN EN GEITEN Transprt: schapen Zwel een kude als een warme mgeving kan een negatief effect hebben tijdens transprt. Vlgende best practices wrden aangeraden: Zrg ervr dat alle dieren geznd zijn vr transprt. Stp en cntrleer de schapen na het eerste uur van het transprt en vervlgens m de 2-3 uur. Schapen meten beschermd wrden tijdens transprt m prblemen als gevlg van bltstelling aan extreme weersmstandigheden te vrkmen. Er met altijd een gede ventilatie zijn (Ft 10 en 11). Er met vr gezrgd wrden dat de uitlaatgassen van de mtr niet bij de schapen terecht kmen. Ventilatie met vanaf de buitenkant van het vertuig kunnen aangepast wrden; Verminder de ladingsdichtheid tt 85% van het maximum vr transprten die langer dan 24 uur duren zdat de schapen kunnen neerliggen. Ft 10 Ft 11 Versie /197

82 Tabel 3: Gevlgen van kudestress en hittestress Kude-stress Hitte-stress Natte schapen Eten van het beschikbare strisel Vleistffen bevriezen aan het gezicht en de neusgaten. Overbezetting Overbezetting is niet ged en de schapen zullen blijven drummen vr vldende ndergrnd en de lading blijft lawaaierig vr langere tijd. Zij gaan nvrijwillig liggen en raken niet meer rechtp. Schapen hijgen als ze ververhit zijn; dieren die met de nek uitgestrekt staan en die ademen met pen mnd zijn gevaarlijk ververhit. De maximale ladingsdichtheid vr schapen die staand getransprteerd wrden gebaseerd p het individueel lichaamsgewicht (Richardsn, 2002), is weergegeven in Figuur 6.4, waarbij lading density beladingsdichtheid betekent, en average weight gemiddeld gewicht. Figuur 6.4: Maximale ladingsdichtheid vr schapen die staand getransprteerd wrden i.f.v. het individueel lichaamsgewicht Schapen ervaren meer stress tijdens een ruwe reis dan tijdens een rustige. De ruwheid van de reis is afhankelijk van de staat van de weg en van de rijstijl; zwel pleiding van de chauffeurs als planning van de reis meten wrden aangeraden m ngewenste bewegingen van het vertuig te verminderen. Schapen zijn bestand tegen ntbreken van water en vedsel dr hun pensmaag en hebben minder behefte aan water dan andere landbuwdieren, maar gebrek aan veder en water kan wel welzijnsprblemen verrzaken. Versie /197

83 Bij langere transprten is er een prgressief verlies van lichaams- en karkasgewicht. Verlies van levend gewicht is 5,5-6% na een transprt van 15 uur en 7-8% na 24 uur transprt. Het meeste verlies treedt p in de eerste 15 uur en is het gevlg van het verlies van darmvulling. Versie /197

84 MODULE PLUIMVEE Transprt: gevgelte Transprt is een zeer stresserend prces vr cmmercieel gevgelte. Vgels ervaren nieuwe stimuli zals beweging en vibratie en van andere stimuli is de impact (daglicht, geluid, verlading, temperatuur) grter en gevarieerder dan ze gewend zijn. De mgelijk nadelige gevlgen van transprt zals weergegeven p ft 12 zijn fysieke, fysilgische en gedragsveranderingen. Dr thermische stress, trauma, vermeidheid, hnger en drst traden fysilgische tekenen van stress angst en aversie p. Er zijn schattingen dat ¼ vleeskippen kneuzingen aan de pten, brst f vleugels plpt tijdens het vangen en transprteren. Ft 12 Wetenschappelijk bewijs tnt aan dat stress en mrtaliteit stijgen bij alle grepen van gevgelte als de duur van het transprt, de wachttijd en de duur van veder- en waternthuding tenemen. Het transprt van levende vleeskippen is dus een multifactrieel prces met een aantal ptentieel traumatische gebeurtenissen: fysieke en mentale stressfactren Fysieke en mentale stressren Fysieke en mentale stressren tijdens transprt zijn (Brn: Fysieke stressren Temperaturen: warmte en kude Wind Tcht en gassen Mentale stressren Mengen van sciale grepen Veder- en waterdeprivatie Angst en pijn Vibratie van het vertuig Lichamelijke kwetsuren: kneuzingen, breuken en ntwrichtingen Versie /197

85 Thermische stress Tijdens transprt en in de wachtruimte van het slachthuis kunnen de vgels hittestress plpen, in het bijznder p warme vchtige dagen. Vgels zijn hmethermisch: ze huden hun lichaamstemperatuur p ºC bij een mgevingstemperatuur, met een bven- en ndergrens. De laagste kritieke temperatuur is ºC vr haantjes en een paar graden hger vr hennetjes. De bvenste kritieke temperatuur is rnd ºC, wat aangeeft dat kippen een vrij brede zne van thermisch cmfrt hebben. Hittestress treedt vaker p wanneer de kippen bij daglicht getransprteerd wrden (straling van de zn), bij wederzijdse verwarming en verminderde capaciteit tt warmteverlies. Bij kudestress, wat niet vaak vrkmt, treedt hypthermie meestal p bij lage mgevingstemperatuur en bij hge windsnelheden. Het temperatuursverschil binnen en buiten de vrachtwagen kan tt 20 C zijn Lichamelijke en mentale stressren Het is meilijk m lichamelijke stressren te nderscheiden van mentale. Lichamelijke stressfactren kunnen tt mentale stress leiden wat zelfs ng meer schadelijk kan zijn vr de vgel, bijvrbeeld lawaai verschikt de vgel waardr die zijn nrmaal gedrag, zals eten en drinken, niet meer vertnt. Vibratie, pltse versnelling en vertraging van het vertuig, bltstelling aan een ngekende mgeving, vgels en geluiden, klimaatsveranderingen en hanteren vr slachten zijn allemaal relatief stresserende factren. De intensiteit van de uitgelkte angst als gevlg van transprt is recht evenredig met de duur van de reis. Gekende respnsen zijn een stijging van het crtislgehalte, verhgde hartslag en ademhalingsfrequentie en verhgde tnische immbiliteit. Schade gaat van scheuren in een paar cellen tt ernstige verstring van de werking van rganen en interne bledingen. Versie /197

86 6.5 Wachtruimte ALGEMENE MODULE De wachtruimte, waar de dieren meten wachten na het lssen met adequaat ntwrpen en uitgerust zijn en ged functineren m het welzijn te verzekeren en nndige pijn en stress te vermijden. Bij aankmst in het slachthuis met bij het lssen vermeden wrden dat vreemde dieren gemengd wrden m gevechten te vrkmen. Het is belangrijk m een drinkwatersysteem in de wachtruimte te plaatsen vr rehydratatie. Dit is vral belangrijk bij warm weer. Ervaring leert dat drinkwatersystemen in de wachtruimte efficiënt zijn. Om hyperthermie bij warm weer te vrkmen, met de wachtruimte geventileerd wrden dr vaste f mbiele ventilatren f dr het integreren van een kelsysteem dr verdamping. De wachtruimte met uitgerust zijn met een vernevelingssysteem m de dieren af te kelen en te kalmeren bij warm weer. Het bespreien van dieren, in het bijznder varkens, met kud water (9-10 ºC) heeft de vlgende vrdelen: afkeling van lichaam van dieren vermindering agressie verbetering welzijn kalmeren cardivasculair systeem verbetering vleeskwaliteit Ft 13: Vernevelingssysteem in wachtruimte vr varkens (Brn: Versie /197

87 MODULE PAARDEN Wachtruimte: paarden Na aankmst p de bestemming meten paarden nmiddellijk gelst wrden, ze meten veder en drinkwater krijgen, en ze meten kunnen rusten. Wanneer paarden langer dan 24 uur znder veder geweest zijn f wanneer ze 24 uur f langer p een wei gehuden werden meten ze veder krijgen behalve wanneer ze de dag zelf geslacht wrden. De gezndheidsstatus van paarden met pgevlgd wrden. Wanneer ze ziek zijn meten ze z snel mgelijk behandeld wrden; wanneer ze terminaal ziek zijn meten ze nmiddellijk en p humane wijze geëuthanaseerd wrden (Smith and Grandin, 2004). Ft 14: Paarden in de wachtruimte Versie /197

88 MODULE RUNDEREN Wachtruimte: runderen De best practice in de wachtruimte vr runderen is dat ze ged behandeld en niet gemengd wrden. Er met water beschikbaar zijn en ze meten geslacht wrden de dag nadat ze zijn vertrkken p het bedrijf. Van mengen werd aangetnd dat het mbilisatie van de glycgeenreserves verrzaakt en dit met kst wat kst vermeden wrden. Gegevens van stieren tnen aan dat mengen resulteert in grte aantallen DFDvlees. Om een uiteindelijke ph rnd 5,5 te verkrijgen in de spier na het slachten met er minsten 57 μml/g glycgeen aanwezig zijn m vldende melkzuur te vrmen m de ph te verlagen. Indien de energiereserves uitgeput zijn tt nder deze drempelwaarde zal een verhgde eind-ph het gevlg zijn en zal het vlees een dnkere kleur hebben, wat men DFD-vlees nemt. Ft 15: Nrmaal en DFD-vlees (M. lngissimus drsi) (Clditz, 2005) Wanneer de uiteindelijke ph stijgt is het vlees minder sappig, ziet het er niet lekker uit en heeft het een verminderde hudbaarheid. Tt een ph van 6,0 is DFD-vlees k harder. Een maximale uiteindelijke ph zu k een invled hebben p de smakelijkheid. Runderen meten in hkken getransprteerd wrden m z stress te minimaliseren en de daarpvlgende uitputting van de energiereserves te vrkmen. Figuur 6.5: De relatie tussen uiteindelijke ph (phu) van het vlees en de cncentratie glycgeen in de spier (LD) nmiddellijk na het slachten (Warriss, 1990) Versie /197

89 MODULE VARKENS Wachtruimte: varkens Na het lssen meten varkens minimum 2 uur kunnen herstellen van de stress van het transprt. De duur van de rust is essentieel vr hun herstel, zelf als de reis krt was. Duchen bij het lssen gedurende minuten, reduceert de temperatuur van het lichaamsppervlak met 3-4 ºC, beperkt het risic p hyperthermie en het sterftecijfer in de wachtruimte. Onderbrken duches en duches krt na elkaar zijn schadelijk mdat ze varkens ervan weerhuden te rusten en neer te liggen. De hkcapaciteit mag niet meer dan 40 varkens zijn. De ptimale afmeting is dieren, wat het mengen van de dieren beperkt en dus agressie vermindert. De dichtheid mag niet meer dan 2 varkens/m² f minder dan 1 varken/m² zijn. Ft 16: Wachtruimte vr varkens (Driessen and Geers, 2000) Bij nrmale mgevingstemperatuur en vchtigheid is een wachttijd van 2-3 uur in de wachtruimte een redelijk cmprmis tussen dierenwelzijn, huidbeschadigingsscre, vleeskwaliteit en slachthuisecnmie. In de praktijk duurt het rusten 1 tt 15 uur afhankelijk van de afmetingen van het slachthuis, beschikbaarheid van varkens vr het slachten, duur van transprt, hantering en mgevingsmstandigheden. Geen f een krte rusttijd (<30 minuten) geven aanleiding tt een hge incidentie van PSE-vlees (pale, sft en exudative = bleek, structuurls, waterverlies). Een langere wachttijd reduceert de incidentie van PSE-vlees maar verhgt de incidentie van DFD-vlees als gevlg van glycgeendepletie van de spieren. De wachtruimte met ged geventileerd zijn. Hkken meten uitgerust zijn met een systeem vr drinkwatervrziening. Versie /197

90 MODULE SCHAPEN EN GEITEN Wachtruimte: schapen Schapen hebben een rustpauze van meer dan 8 uur ndig m er echt vrdeel uit te halen. Het gedrag van schapen verandert weinig in mstandigheden van laag welzijn, zals kwetsuren f verladen. Na een trip van 24 uur kregen slachtlammeren hun nrmale drinkpatrn pas terug na een herstel van 14 uur; het nrmale eetpatrn werd pas na 16 tt 24 uur hervat; de lammeren staan niet z veel recht als vr het transprt. Versie /197

91 MODULE PLUIMVEE Wachtruimte: gevgelte Om bij de vgels het risic p bltstelling aan bijkmende hittestress te verminderen bij het wachten p slachten, hebben slachthuizen speciale ruimtes vrzien (wachtruimtes) waar verschillende ventilatren f een ventilatiesysteem geïnstalleerd is m frisse lucht ver de dieren te sturen. In tegenstelling tt wanneer kippen dadelijk na aankmst geslacht wrden, stijgt bij het huden van de vgels in een wachtruimte vr 1, 2 f 3 uur de lichaamstemperatuur. De glycgeenreserve in de lever raakt uitgeput maar de vgels zijn niet gedehydrateerd f fysilgisch gestresseerd. Dus, m hyperthermie bij warm weer te vrkmen met de wachtruimte geventileerd wrden met vaste f mbiele ventilatren f dr een ingebuwd kelingssysteem dr verdamping. Versie /197

92 ALGEMENE MODULE 6.6 Gevlgen vr welzijn en vleeskwaliteit De resultaten van uitgebreid nderzek tnen aan dat stress tijdens prductie en in de peride vlak vr het slachten de belangrijkste determinanten zijn vr de uiteindelijke vleeskwaliteit, wat reeds lang gekend is. Stress vr het slachten kan de heveelheid en de snelheid van de spierverzuring versnellen tijdens het slachten. Veel aanduidingen van het niveau van de stress bij verschillende diersrten zijn veranderingen in de plasmacncentraties van specifieke stresshrmnen en energiebrnnen, thyrxine, agnistisch gedrag zals dreigen, kpstten, bijten, vechten, achtervlgen, rustelsheid, angstigheid en ntsnappingspgingen en reductie van prductiviteit. Recent werd een relatie tussen serum-crtislcncentratie en vleeskwaliteit en k vetzuurverdeling aangetnd bij schapen dr Okeud en Mss (2005). Tabel 4: Lineair verband tussen verschillende kwaliteitseigenschappen van vlees en serum en crtislcncentratie bij schapen (Okeud en Mss, 2005) Van alle dieren vr vleesprductie zijn varkens het meest gevelig vr de ntwikkeling van abnrmale eigenschappen in de spier na het slachten. Lage kwaliteit van varkensvlees, vral PSE-vlees, blijft een serieus prbleem vr de industrie. Dit prbleem zu langer kunnen blijven bestaan dan verwacht dr de hge scre die Versie /197

93 gegeven wrdt aan karkassen met meer mager weefsel. Hewel de invled van de genetische cmpnent verminderd is dr het gebruik van halthaangenvrije-fkdieren is de incidentie van PSE varkensvlees ng erg hg. Factren die gelinkt zijn met het hanteren vr het slachten, vral tijdens het transprt van varkens naar het slachthuis en in de wachtruimte, zijn geasscieerd met het ptreden van PSE-vlees. Langdurige stress kan de glycgeenreserve in de spier uitputten en leiden tt DFDvlees (dark, firm en dry). Dit treedt p bij alle srten, k bij gevgelte. PSE-achtige (pale, sft en exudative) symptmen zijn k gemeld bij vleeskippen en kalkenen. Zwel PSE- als DFD-vlees ziet er niet aantrekkelijk uit, heeft slechte technlgische eigenschappen en een slechte cnsumptiekwaliteit. Ft 17: Categrieën vr kwaliteit van varkensvlees (RFN-, RSE-, PSE- en DFD-vlees) (Kaufmann et al., 1991) RFN: ideale kwaliteit PSE: pale, sft exudative vlees RSE: vergangskwaliteit DFD: dark frim dry vlees 1 M. gluteus medius 2 M. biceps femris 3 M. semimembransus 4 M. semitendinsus Gezien de nderzeksresultaten zu een ged welzijn kunnen resulteren in een betere prductkwaliteit. Dit is een krachtige cmmerciële stimulans m de manier waarp dieren gehuden en gehanteerd en geslacht wrden te verbeteren. In de peride vr de dd is een ged welzijn meestal het resultaat van vrzichtig behandelen van de dieren wat de stress en trauma s vermindert. In tegenstelling, een slechte behandeling vr de dd leidt tt stress en een slechtere vleeskwaliteit. Versie /197

94 Onderzek tnt aan dat varkens die gehuden wrden in een systeem dat veel stress verrzaakt, meer gestresseerd zijn bij transprt en slachten. Ze prduceren k veel minder vlees. Daarm hechten cnsumenten, de verwerkingsindustrie en de prducenten meer belang aan zwel vleeskwaliteit als dierenwelzijn in de hele prductieketen van cnceptie tt slachten (Driessen en Geers, 2000). 6.7 Richtlijnen vr welzijn en principes vr behandeling Richtlijnen vr de behandeling van dieren vr vleesprductie werden gepubliceerd dr de Wereldrganisatie vr diergezndheid in de Terrestrial Animal Health Cde 2005 ( De cde geeft praktische richtlijnen vr maatregelen die in de hele prductieketen kunnen wrden tegepast. In deel 3, sectr 3.7 en hfdstuk wrden aspecten van welzijn vr vlgende landbuwdieren in detail besprken: rundvee, buffels, kamelen, schapen, geiten, varkens, gevgelte en paarden. Meer infrmatie is beschikbaar p de website: 6.8 Besluiten De wijze van mgaan met dieren tijdens alle stadia van het transprtprces, zijnde laden, transprt, lssen en pdrijven vanuit de wachtruimte, is belangrijk vr het dierenwelzijn en de vleeskwaliteit na het slachten. De technische vrzieningen vr laden, transprteren, lssen en drijven zijn verschillend naargelang de diersrt, en zelfs de leeftijd binnen de diersrten. De belangrijkste factr is de mens, die verantwrdelijk is m het prces ptimaal te laten verlpen, en ervr te zrgen dat dierenwelzijn en vleeskwaliteit maximaal zijn. Versie /197

95 7 PRAKTISCHE ASPECTEN VAN DE OMGANG MET DIEREN Naast enkele algemene aanbevelingen vr transprt tijdens warme zmerdagen wrden in dit hfdstuk achtereenvlgens de praktische aspecten van de mgang met vlgende dieren besprken: mgang met runderen mgang met varkens mgang met kleine herkauwers (schapen, geiten, hertachtigen) mgang met pluimvee mgang met paarden ALGEMENE MODULE 7.1 Aanbevelingen vr transprt tijdens warme zmerdagen Tijdens de zmermaanden kan het warme en vchtige weer een extra belasting vrmen vr dieren die ververd wrden. Het transprt is een stresserende situatie vr dieren en dat maakt hen extra gevelig vr hete temperaturen. Een hge vchtigheidsgraad verergert de negatieve effecten ng, mdat afkeling dr zweten f hijgen meilijker wrdt. Hiernder vlgen enkele raadgevingen m ververders te helpen hun dieren te beschermen. Dr deze raadgevingen te te passen kan heel wat dierenleed vrkmen wrden. Hu tijdens de planning van het transprt meer dan it rekening met de klimatlgische mstandigheden. Rust vertuigen vr lang transprt uit met een ged werkend ventilatiesysteem. Cntrleer de dieren frequent p tekenen van hittestress, zals een verhgde ademhaling, ademen met pen mnd, sufheid f vermatig speekselen. Vermijd zveel mgelijk m dieren in de heetste gedeelten van de vrachtwagen te plaatsen. Dit zijn de plaatsen vraan in de vrachtwagen en p de hgste verdiepingen. Geef de dieren minstens 30% meer ruimte. Geef de dieren zveel mgelijk ruimte bven de kp m de luchtverversing te bevrderen. Verwijder tussendekken waar mgelijk. Vermijd zveel mgelijk m tijdens het warmste gedeelte van de dag te rijden. Parkeer in de schaduw waar mgelijk, bij vrkeur dwars p de verheersende windrichting. Vertuigen met een licht gekleurd dak nemen minder znnewarmte p. Versie /197

96 MODULE RUNDEREN 7.2 Praktische aspecten van de mgang met runderen In deze paragraaf wrden enkele diergebnden aspecten benaderd die in directe relatie kunnen staan met het welzijn van het betreffende dier. Meer bepaald kmen enkele lichaamsparameters, zintuigen, de sciale structuur in de kudde, nrmaal gedrag en indicaties van ged velen f pijn hebben hier aan bd Lichaamsparameters Om met vldende kennis van zaken de welzijnstestand van een rund te kunnen berdelen, is het nuttig m enkele lichaamsparameters van het rund (en dit vr verschillende prductiestadia) te kennen. Meer bepaald kunnen de lichaamstemperatuur en de ademhalingsfrequentie (visueel waargenmen) snel bepaald wrden en nuttige infrmatie verstrekken ver het dier. Deze parameters zijn richtwaarden vr dieren in rusttestand. lichaamstemperatuur (te meten in de anus): pasgebren kalf: 38,5 à 40,5 C kalf tt één jaar: 38,5 à 39,5 C ke: 38 à 39,0 C ademhalingsfrequentie: kalf tt één jaar: 30 à 50 keer per minuut ke: 10 à 30 keer per minuut hartslag (plsslag): pasgebren kalf: 100 à 130 slagen per minuut kalf tt één jaar: 80 à 110 slagen per minuut ke: 50 à 80 slagen per minuut Zintuigen (hren, velen, zien) Runderen hren beter dan mensen Een rund kan geluiden hren die nhrbaar zijn vr de mens. Ze hren met name hgere tnen beter dan de mens en hren geluiden die wij als mens niet hren. Bvendien wrden bepaalde geluiden dr het rund als naangenamer ervaren dan dr de mens. Dit laatste hangt vral af van vregere ervaringen dr het dier. Z kan bijvrbeeld een nieuw geluid paniek verrzaken bij het rund mdat het nbekend en nverwacht is. Tch kunnen dieren zich snel aanpassen aan aanvaardbare geluidsniveaus. Laagtnige geluiden werken hierbij kalmerend, terwijl geluiden die nderbrken wrden de dieren nerveus maken. Bij het hren van een geluid zal een rund de ren richten naar de rsprng van het geluid Runderen zien anders dan de mens Dr de typische zijdelingse inplanting van de gen van het rund, ziet het slechts scherp binnen een kleine hek (d.i. het gezichtsveld dat dr de twee gen tegelijk bereikt wrdt). Daarnaast hebben runderen aan beide kanten een breed panramisch Versie /197

97 zicht (een gezichtsveld ver 330 graden).achteraan is er een kleine blinde zne. Het gevlg van deze verschillende gezichtsvelden is dat runderen vrwerpen zijdelings minder scherp zien en bvendien hebben ze een slecht dieptezicht. Om tch een juiste afstand in te schatten met het rund zijn kp verplaatsen m p deze manier twee riëntatiepunten te verkrijgen. Ze hebben dus een zekere tijd ndig m een juiste afstand te kunnen inschatten. Wil je een schuwe ke benaderen, dan kan je dit best den van pzij f schuin van achteren. Een makke ke daarentegen benader je best van vr. Ok bewegingen wrden, in tegenstelling tt bij de mens, dr een rund niet als een vleiende beweging gezien. Een vleiende beweging wrdt eerder als een peenvlging van afznderlijke plaatjes f ft s ervaren. Dit is de verklaring waarm runderen bij bruuske bewegingen afgeschrikt raken. Anderzijds kan men van dit gegeven wel gebruik maken wanneer men wil verhinderen dat een rund drlpt p zijn/haar weg. Je maakt snelle bewegingen met je armen (eventueel met een stk) en kan p deze manier een rund prberen te stppen. De gen van het rund zijn k zeer gevelig vr verschillen in lichtintensiteit. Een gelijkmatige lichtverdeling werkt rustgevend. Verschillen in lichtintensiteit in de stal meten bvendien vermeden wrden mdat de aanpassing van de pupil circa 3 minuten duurt, in tegenstelling tt bij de mens waar een pupilaanpassing maar 30 secnden duurt. Runderen lpen bvendien het liefst van dnker naar licht. Ok verschillende kleuren kunnen nderscheiden wrden dr het rund. Hierbij zullen echter kleuren met een krte glflengte (bijvrbeeld gren) minder ged gezien wrden dan kleuren met een langere glflengte (zals een rde kleur) Reukrgaan belangrijk vr de cmmunicatie Keien kunnen uitstekend ruiken en geuren spelen een belangrijke rl in hun gedrag. Ze kiezen bijvrbeeld hun ver vrnamelijk p de geur. Via het reukrgaan wrdt heel veel infrmatie ingewnnen, infrmatie die niet altijd dr de mens waargenmen wrdt. Denken we hierbij aan fermnen die absluut niet dr de mens waargenmen wrden. De stier daarentegen kan hierdr in een zeer vreg stadium een tchtige ke al herkennen. Op dat genblik zal een geslachtsrijpe stier geen rivalen in zijn buurt dulden (waarbij sms k geen veehuder/dierverzrger). Ok is de geur belangrijk vr de individuele dierherkenning (tussen bijvrbeeld ke en kalf). Geursignalen vrmen k de basis van territriale geurmarkeringen (afbakenen van territrium). Bvendien zijn ze essentieel vr het nderhuden van de hiërarchie tussen de srtgenten binnen de grep. Dit laatste is belangrijk vr het bewaren van de rust in de kudde. Bij dreigend gevaar (bijvrbeeld bij indringers in de kudde, zals een veehuder die een dier wil vangen in de kudde) zullen alarmfermnen verspreid wrden. Het meest schichtige dier zal dan als eerste p de vlucht slaan De tastzin Daar waar de huid het dunst is, zijn de meest gevelige znes van het rund gelegen. Dit is aan de staartinplanting, de zijflanken van het rund en de uier. Dit zijn k juist de Versie /197

98 znes die kunnen gebruikt wrden m te krabben, met als bedeling het dier te kalmeren. Ok krabben p de ruglijn, in de nek en aan de rbasis, bven p de staart (bvenp het kruis) zijn kalmerend vr het rund. Ze ervaren dit als een gevel van vertruwen en welzijn. Anderzijds bevinden zich ter hgte van de neusgaten belangrijke tactiele, zeer gevelige receptren. Deze kunnen gebruikt wrden m het dier in bedwang te huden Runderen zijn sciale dieren Onder natuurlijke mstandigheden leven runderen in een grepsverband, in een kudde. De meeste gedragingen vinden nrmaal binnen de kudde gelijktijdig plaats. De leiders starten met grazen en de andere dieren vlgen. Vervlgens gaat het hele kppel gelijktijdig liggen en beginnen te herkauwen. Ok lpen ze graag achter elkaar aan. Keien stemmen hun kuddegedrag af p het daglicht: na znspgang eten, midden p de dag liggen en s avnds weer eten. Ze bezitten het vermgen m z n zestigtal srtgenten te herkennen. Hierdr ntstaat er een duidelijke hiërarchische structuur binnen de kudde (een sciale rangrde). De ke die het hgst in de rangrde staat, is meestal één van de udere keien. Jnge f nieuw ingevegde dieren meten zich een plaats in de rangrde verwerven, dit dr zgenaamde dminante handelingen. Dr dminante handelingen zals dreigen, stten f vechten zullen runderen binnen de kudde prberen m te stijgen p de sciale ladder, dan wel m hun plaats t..v. een lagere rang-rund te behuden. De jnge kalveren binnen een kudde zullen p de leeftijd van drie à zes maanden vr hun sciale rang vechten, dreigen e.a.. Een dreigende huding t..v. srtgenten (kuddegenten) f de mens uit zich dr de kp laag bij de grnd te huden, duidelijk gericht naar de tegenstander, met de vrpt staan krabben in de grnd, luidkeels staan leien, met de nek ver de grnd schuren en met de hrens in de grnd bren. Vechten gebeurt kp tegen kp en het dier dat het nderspit met delven en zich gewnnen geeft, zal wegvluchten tt p een veilige afstand. Niet-dreigende interacties tussen de runderen binnen een kudde uiten zich dr elkaar te besnuffelen, te likken en/f te bespringen. Jnge stieren zullen p een leeftijd van 1,5 jaar een cmpetitie aangaan met vlwassen keien. Dit heeft als resultaat dat ze p een leeftijd van 2,5 jaar dminant zijn ver alle keien. In deze peride zullen stieren sms k nverwacht gevaarlijk wrden vr de mens/veehuder. Binnen een kudde wrdt de cmpetitie pas duidelijk in specifieke cnflictsituaties zals aan het vederhek, vr een plaats in de ligbxen, aan de drinkwatervrziening en bij het kruisen in te nauwe drgangen in de stal. Het belang van een gede scialisatie blijkt uit het verschil in schichtigheid naar de mens te van een individueel met de drinkemmer pgefkt kalf t..v. een zgkalf. Deze laatste is veel schichtiger, mdat het in zijn jnge leven (de zgenaamde scialisatiefase) weinig cntact met de mens gehad heeft. Rustig mgaan met jnge kalveren kmt dus het dierenwelzijn ten gede. Versie /197

99 Vreg cntact met srtgenten is eveneens van grt belang vr een gede scialisatie en dus vr het latere gedrag van het rund. Het pden van vele, verschillende ervaringen in de vrege levensfase is belangrijk vr een aanvaardbaar gedrag in de latere levensfase van het rund Gedrag en rasverschillen De ng resterende lkale Belgische melkveerassen f dubbeldel-rassen zijn ver het algemeen rustige dieren. Daarentegen hebben de Hlstein-Friesian-runderen een sterker karakter (en kunnen daardr gevaarlijker uit de hek kmen). De Belgische Wit-Blauw-runderen daarentegen zijn drgaans kalm van karakter en daardr gemakkelijker in de mgang. De meeste vleesveerassen van Franse rigine wrden meestal als zgkeien gehuden, waardr er een grter kuddegevel ntwikkeld wrdt. Daarm zijn runderen uit z n kudde individueel meilijker te hanteren en kunnen ze vrij nerveus en agressief wrden als ze uit de vertruwde kudde wrden verwijderd Waaraan kan je zien dat een ke geznd is? De vacht is prper, glimmend, glad en glanzend. De ke eet en drinkt ged. Dit kan je.a. vaststellen aan een gede pens- en buikvulling van het rund. Het geznde rund is alert en actief. Het bewegen, lpen en staan gaat znder tekenen van pijn f ngemak. Het rund verkeert in een gede cnditie. Er wrden geen extreme huidbeschadigingen waargenmen. De runderen vertnen een nrmaal gedrag in kuddeverband. Huding en beweging van het rund zijn nrmaal Runderen met pijn Een rund dat ergens pijn heeft, zal prberen dit lichaamsdeel zveel mgelijk te ntlasten. Kreupele keien liggen veel meer. Verder zal er een versnelde ademhaling kunnen vastgesteld wrden en bvendien zal het rund minder alert zijn en minder aandacht hebben vr zijn/haar mgeving. Als gevlg van de pijn zal het k minder eten en drinken. Vaak zndert een rund met pijn zich k af van de grep. Kreupele keien krmmen de rug en zijn schrikachtiger, dit vral mdat ze niet ged kunnen wegvluchten. Versie /197

100 MODULE VARKENS 7.3 Praktische aspecten van de mgang met varkens In deze paragraaf wrden enkele diergebnden aspecten benaderd die in directe relatie kunnen staan met het welzijn van het betreffende dier. Meer bepaald kmen de stressgeveligheid, het ntbreken van zweetklieren, enkele lichaamsparameters en zintuigen hier aan bd Stressgeveligheid Varkens zijn ver het algemeen vlug gestresseerd. Deze stress ntstaat als het varken gecnfrnteerd wrdt met mstandigheden die het niet wenst. Ok agressie (een vechtpartij) en tcht kunnen stress verrzaken. Het gevlg hiervan is dat het varken nrustiger is, minder gaat eten en drinken en k vlugger ziek kan wrden Geen zweetklieren In tegenstelling tt bijvrbeeld de mens hebben varkens geen zweetklieren. Daardr zullen varkens in de zmer vlugger last hebben van een zgenaamde hittestress. Signalen van z n hittestress zijn.a.: versneld ademhalen uit elkaar en uitgestrekt p de vler (meestal een kele plaats f p de rstervler) gaan liggen minder ver pnemen meer water beginnen te verbruiken; eventueel beginnen mrsen met water p de vler m hier nadien te gaan in liggen (sms zelfs in hun eigen mest gaan liggen) minder bewegen Lichaamsparameters Om met vldende kennis van zaken de welzijnstestand van een varken te kunnen berdelen, is het nuttig m enkele lichaamsparameters van het varken (en dit vr verschillende prductiestadia) te kennen. Meer bepaald kunnen de lichaamstemperatuur en de ademhalingsfrequentie (visueel waargenmen) snel bepaald wrden en nuttige infrmatie verstrekken ver het dier. We dienen hier wel p te merken dat het nemen van de temperatuur bij een varken rustig met gebeuren, dit m te vrkmen dat je juist extra stress bij het varken zu verrzaken. Lichaamstemperatuur: big: 39 à 39,5 C vleesvarken: 38,5 à 39 C vlwassen zeugen en beren: 38 à 38,5 C ademhalingsfrequentie: Versie /197

101 big: ca. 30 keer per minuut vleesvarken: ca. 18 keer per minuut vlwassen zeugen en beren: ca. 13 keer per minuut Zintuigen (hren, velen, zien) Het gehr is vr het alledaagse gedrag het belangrijkste zintuig. Varkens kunnen relatief ged hren. De huid van het varken is zeer gevelig. Ok rnd de mnd zijn de gevelszenuwen een zeer belangrijk hulpinstrument bij het zeken, verzamelen en peten van vedsel. Het zicht van een varken is gericht p het vergaren van vedsel. Daarte kunnen varkens zien ver een zichtveld van 310. Ver kijken lukt ze niet ged. Bvendien kunnen ze niet naar achteren kijken, vandaar dat een varken k zal schrikken als iemand van achter hem vandaan kmt. Over het algemeen kan gesteld wrden dat varkens vrij slecht kunnen zien. Bij het verplaatsen van varkens is het daarm aangewezen dat de wanden waarlangs ze meten lpen, dicht zijn. Hierdr zullen ze niet nndig verntrust en afgeleid wrden dr dingen die zijdelings van hen gebeuren. Over het algemeen lpen varkens k niet graag vanuit het licht naar een dnkere plaats. De nrmale wijze waarp een varken zijn/haar mgeving verkent is met de kp mlaag. Z kan het zijn/haar mgeving ged velen, ruiken en preven. Bij deze mgevingsverkenning gebruiken ze dus vral hun snuit. Versie /197

102 MODULE SCHAPEN EN GEITEN 7.4 Praktische aspecten van de mgang met kleine herkauwers (schapen, geiten) In deze paragraaf wrden enkele diergebnden aspecten benaderd die in directe relatie kunnen staan met het welzijn van het betreffende dier. Meer bepaald kmen enkele lichaamsparameters van schaap en geit, kenmerken van een geznd schaap, nrmaal gedrag en welzijn en veiligheid bij het drijven hier aan bd Het schaap Lichaamsparameters Deze richtwaarden van lichaamsparameters gelden vr dieren in rusttestand. rectale lichamstemperatuuur plsfrequentie/min. ademfrequentie/min. lam 38,5-40,5 C vlwassen schaap 38,5-40,0 C Een geznd schaap Een geznd schaap kenmerkt zich dr.a. de vlgende gedragingen en eigenschappen: een rustige ademhaling, znder steunen f inspanning. Het aantal ademtchten (in- en uitademen) is bij het schaap 12 tt 15 per minuut. Afhankelijk van de leeftijd van het dier, zijn beweging, de mgevingstemperatuur, zijn vedingstestand, nerveuze testand en het al f niet drachtig zijn, kan het temp van de ademhaling echter sterk wisselen. de huding en bewegingen meten ngedwngen zijn en sepel verlpen, waarbij de vier pten van het dier gelijkmatig meten bewegen. Het dier dient zijn pten k gelijkmatig te belasten. schapen meten een pmerkzame blik hebben en een snelle reactie p wat ze kunnen zien. Uiteraard is daarbij het temperament f karakter per ras en per dier verschillend en dit heeft dan k zveel invled dat men er bij de berdeling rekening mee met huden. graast in kppel. Zieke dieren bewegen zich trager en znderen zich vaak af. Meestal liggen ze meer dan nrmaal. de gpslag met kalm en rustig, maar tch levendig zijn. Bij ziekte is deze vaak df f angstig. Versie /197

103 de wlvezels zijn ged aaneengeslten. De vacht als geheel ligt ls m het dier. Z n vacht is glanzend en velt vettig aan. Bij het spreiden van de wl is een mie gave huid te zien die plibaar en sepel is. De gespreide wl is zuiver. gretige vedselpname en gewn waterverbruik. geregelde ntlasting van mest en urine. Deze met nrmaal van kleur zijn en de schapenmest dient drg te zijn met veel kleine keutels. gelijkmatig en regelmatig herkauwen. Een schaap herkauwt ngeveer 4 tt 6 maal per dag, en de duur van herkauwen bedraagt per keer 10 tt 50 minuten. Een pgerispte vedselbrk wrdt ngeveer 60 keer gekauwd. regelmatige hartslag van slagen per minuut bij een schaap en bij een lam per minuut. Bij een uder schaap ligt de hartslag rnd de keer per minuut. Het temp kan sterk wisselen afhankelijk van inspanning, mgevingstemperatuur, stress en gezndheid. De hartslag is ged te velen p de nderkaak tegen de kauwspier en k aan de nderkant van de staart. de nrmale lichaamstemperatuur van een schaap is 38,5-40,0 C en van een lam 38,5-40,5 C. Nrmaal is de temperatuur s avnds iets hger en s mrgens iets lager. Bij ziekte kan deze hger f lager zijn. Vr het pnemen van de temperatuur wrdt de thermmeter in de aars geplaatst. Oppervlakkig wrdt dit vastgesteld dr te velen aan de ren. Bij ziekte zijn als regel de ren kud. Uitwendig is de lichaamstemperatuur niet veral gelijk. Nrmaal is de temperatuur van ren, benen, neus en staart lager dan van de andere lichaamsdelen. de nrmale kleur van de ngepigmenteerde huid en slijmvliezen is rze. De neusspiegel van het schaap met kel zijn, de neusgaten zuiver. De slijmvliezen zijn in nrmale testand iets vchtig Welzijn en veiligheid van de dieren bij het drijven Drijf schapen in een kleine kudde van 5 à 10. Indien het mgelijk is, vermijdt één enkel schaap te verplaatsen. Schapen zijn van nature uit kudde dieren en velen zich het best in grep. Z vrkmt men eveneens stress bij de dieren. Trek geen schapen m.b.v. een krd vrt, maar begeleid ze verder. Indien je tch gebruik maakt van een krd m één schaap te leiden f te begeleiden, kun je best naast het schaap wandelen. Het dier zal dan veel gemakkelijker vrtbewegen ten pzichte van wanneer je ervr gaat staan. Op plaatsen waar veel schapen wrden geladen en gelst kan men met succes gebruik maken van speciaal vr dat del getrainde dieren die dan mee lpen. Wanneer men schapen tch wil vrttrekken zien we een gespannen huding van het schaap. Het spartelt tegen, de ren zijn naar vrgericht en de rug is gekrmd. Dit alles wijst p spanning dat het dier nu heeft. Figuur 7.1: het futief begeleiden van schapen Versie /197

104 Laat als begeleider merken wie de macht heeft. Dit wil niet zeggen dat je rekels en nvrzichtig tewerk met gaan. Trek k niet nndig aan het krd. Zrg k vr je eigen veiligheid. Wikkel in géén geval het tuw rnd de pls, arm f vingers. Steek je hand f arm k nit dr een lus die in het krd werd bevestigd. Maar hudt het stevig vast, best met beide handen. Je kan natuurlijk k een knp in het tuw leggen m de greep te bevrderen. Ga niet vrp, z vermijdt men aanvallen in de rug. Zrg er steeds vr dat je zichtbaar bent vr hen en dat zij zichtbaar zijn vr ju. Dit is vr je eigen veiligheid. Z vrkm je agressief gedrag en pltse aanvallen. Sla f schp de dieren niet, trek niet aan de wl, Dit is wreed en het verrzaakt nderhuidse bledingen. De karkassen dalen daardr in waarde. Men hudt de dieren het beste vast bij de staart f in de vang (wat men bij dieren betast m de vetheid te berdelen, nl. de lies) en nder de hals. Laat dieren niet nndig schrikken, dit vertaalt zich enkel en alleen naar meer stresssituaties. De beste manier m met dieren m te gaan is een kalme en rustige manier. Lpen, schreeuwen, is dus af te raden. Zrg dat schapen elkaar kunnen zien, maak gebruik van (drijf)hekken i.p.v. (drijf)platen De geit Lichaamstemperatuur Vr een geznde geit ligt de lichaamstemperatuur tussen de 39 en de 40 C. Het dier zal altijd prberen die temperatuur te behuden. Lukt dit cnstant huden van de temperatuur niet dan gaat de lichaamstemperatuur stijgen f dalen. Dit is schadelijk vr de gezndheid en de prductie. De warmteprductie hangt natuurlijk af van dier tt dier, bijvrbeeld van het lichaamsgewicht, prductie (greien f melk) en het srt vedsel Natuurlijk gedrag Geiten kunnen uiterst sber zijn. Wanneer er geen ander ver aanwezig is, veden ze zich met keukenafval, f vreten zelfs papier. Dat betekent evenwel niet, dat ze niet kieskeurig zijn en bij een breder aanbd van ver niet delbewust en zrgvuldig de lekkerste hapjes uitkiezen. Geiten klauteren en springen erg ged. Omheiningen kunnen niet hg en dicht geneg wrden gemaakt m te verhinderen dat ze Versie /197

105 ntsnappen. Daar ze graag bladeren vreten, kunnen ze in tuinen en p de lange duur in bssen aanzienlijke schade aanrichten Het transprt van schapen en geiten Vr schapen en geiten is transprt een cmplexe en stressvlle gebeurtenis. Het verver en de bijbehrende behandeling kunnen ngunstige gevlgen vr het dierenwelzijn hebben. De mstandigheden van het laden, het lawaai en de trillingen tijdens het rijden, de klimaatsmstandigheden, de ventilatie, de laaddichtheid, de reistijd en het ntbreken van water en veder zrgen vr stress tijdens het transprt. De reiskwaliteit zals deze dr geiten tijdens verver wrdt ervaren is afhankelijk van een aantal factren die dr de bestuurder van het vertuig kunnen wrden beïnvled. Versie /197

106 MODULE PLUIMVEE 7.5 Praktische aspecten van de mgang met pluimvee In deze paragraaf wrden enkele diergebnden aspecten benaderd die in directe relatie kunnen staan met het welzijn van het betreffende dier. Meer bepaald de stress, het gedrag, enkele zintuigen en transprtgerelateerde aspecten kmen hier aan bd. Verder wrdt een verzicht gegeven van de diverse prductiegrepen in het pluimvee, er wrdt stilgestaan bij planning en cmmunicatie en aanbevelingen vr transprt tijdens warme zmerdagen Bltgesteld aan vele stressactren De verschillende srten pluimvee wrden vandaag de dag meestal nder intensieve en artificiële cndities (grte grepen, geklimatiseerde stallen, unifrme mgeving, ) gehuden. Bij vangen en transprt echter wrden de dieren bltgesteld aan een waaier van veranderingen (vedernthuding vr het vangen, het vangen zelf, transprteren, uitladen p leghennenbedrijf f aan de haken hangen en verdven vr het slachten van braadkuikens, ). Deze acties vrmen een brn van stresssituaties die nadelig kunnen zijn vr zwel het welzijn, de ecnmische kengetallen (sterfte, gewichtsverlies, ) als de vleeskwaliteit. Stress kan k de rzaak zijn dat Salmnella dragers plts beginnen uitscheiden Zintuigen (hren, velen, zien) Pluimvee zijn pridieren en daarm ged uitgerust met zintuigen m rfdieren waar te nemen en eventueel te vermijden. Hiervr is het gezichtsvermgen en het gehr belangrijk. Kippen hebben behefte aan licht. Typisch is wel dat ze niet tegen het licht van een zgenaamde TL-lamp kunnen. Ze kunnen immers de frequentiewisselingen (die wij met het menselijke g niet kunnen waarnemen) zien als een srt cntinu knipperend licht. Daarm kan er bij pluimvee het zgenaamde hgfrequente licht gebruikt wrden. Henders kunnen ged kleuren nderscheiden en kunnen een grter lichtspectrum waarnemen dan mensen. Tepassing van rd licht vermindert het kannibalisme nder de dieren. Een hge lichtintensiteit daarentegen geeft dan weer meer agressief gedrag (vederpikken, kannibalisme) en een hgere activiteit nder de dieren. Pluimvee en gevgelte hebben een uitgebreid gezichtsveld (van z n 330 ). Wat het gehr betreft, is er een geveligheid vr frequenties van 15 tt Hz. Zicht en geluid wrden gebruikt vr de cmmunicatie en vr de herkenning van srtgenten. Versie /197

107 De snavel van pluimvee is vrzien van een grt aantal zenuwen, met een verzameling aan tastreceptren in de snavelpunt. Deze zrgen ervr dat de dieren precies kunnen pikken Kippen zijn sciale dieren Kippen zijn sciaal levende dieren die meestal in grepen van circa 15 dieren leven. Er heerst een hiërarchie binnen de grep welke k wel pikrde genemd wrdt. Naast gedrag vr het handhaven van de hiërarchie, den kippen k veel dingen samen: samen eten, samen scharrelen, samen zandbaden, een ei leggen in een nest waar al een kip in zit, enz Kippen kunnen angstig reageren Wanneer het plts dnker wrdt kunnen de kippen zich niet meer riënteren waardr ze sms zeer angstig kunnen reageren. Ze gaan dan prberen te vluchten. Ok wanneer kippen zich bedreigd velen, zullen ze prberen te vluchten. In tegenstelling tt in de vrije natuur waar ze dan vrij snel een schuilplaats zullen vinden, vliegen ze met z n allen tt in de verste hek van de stal. Ze klimmen p elkaar m tch maar te kunnen vluchten. In cmbinatie met de ntstane stress, is het resultaat van z n vluchtactie meestal dat de nderste dieren stikken als gevlg van zuurstfgebrek en de snel plpende temperatuur Kippen kunnen agressief reageren Vr het vaststellen en handhaven van de rangrde zullen kippen agressief gedrag vertnen. Bij het vaststellen van de rangrde springen ze tegen elkaar f slaan naar elkaar met de pten en de vleugels. Verder zullen ze naar elkaars kp pikken. De winnaar van dit gevecht wrdt de hgste in rang. Vr het handhaven van de rangrde zal de ranghgere kip hard p de kp van de ranglagere kip pikken, welke dan meestal zal vluchten. Agressief gedrag kan leiden tt vederschade aan de kp f in de nek en sms zelfs tt het kapt pikken van de kp De diverse diergrepen Binnen de pluimveesectr kan er in functie van transprt een nderscheid gemaakt wrden tussen diverse diergrepen (f prductiegrepen). Z kunnen we best een nderscheid maken tussen vlgende grepen: ééndagskuikens braadkippen pfkdieren mederdieren en leghennen andere pluimveesrten: kalkenen eenden Versie /197

108 wild: fazant, patrijs, kwartel Ééndagskuikens Pas uitgekipte kuikens meten wrden ververd met een vrachtwagen waarin het klimaat, m.n. de temperatuur en de ventilatie, ged meetbaar én regelbaar is. Meestal wrden de ééndagskuikens ververd in kartnnen dzen f in gereinigde en ntsmette kratjes f kuikenbakjes. Deze ééndagskuikens wrden van de breierij ververd naar een braadkippenhuder f een pfkker (afhankelijk van het srt kuiken). De temperatuur en andere klimaats- en mgevingsparameters van uitkipkast, vrachtwagen en ntvangstruimte (braadkippenstal f pfkstal) meten p elkaar afgestemd zijn Braadkippen (vleeskippen, brilers) Wanneer de braadkippen uitgegreid zijn tt slachtrijpe dieren, dienen ze gevangen en getransprteerd te wrden naar het slachthuis. De gemiddelde slachtleeftijd van braadkippen bedraagt circa 40 dagen. Tussentijds uitladen van de zwaarste exemplaren gebeurt sms p een leeftijd van 35 dagen (d.i. een week vrdat de verige dieren geslacht wrden). De kuikens wrden gevangen dr een prfessinele vangpleg f dr een vangmachine en in cntainers met verschillende laden geladen. Daarna wrden ze getransprteerd in een natuurlijk geventileerde vrachtwagen die afgeslten kan wrden met zeilen Opfkdieren De pfk van bijvrbeeld tekmstige leghennen f mederdieren gebeurt in een gespecialiseerd bedrijf. Opfkken van pluimvee is immers een specialisatie p zich. Hier wrdt de basis gelegd vr de prductie in het verdere leven van de leghen, respectievelijk mederdier f fkhaan. Enkele weken vr de dieren in prductie gaan, m.n. p een leeftijd van circa 18 weken (vr leghennen) resp. circa 20 weken (vr mederdieren), meten ze van het pfkbedrijf naar het legbedrijf f mederdierenbedrijf getransprteerd wrden. De kippen wrden in rlcntainers geladen. Het transprt kan gebeuren in een natuurlijk geventileerde wagen, f in een geslten wagen met mechanische (gefrceerde) ventilatie Mederdieren en leghennen Wanneer mederdieren en leghennen na een prductiernde uit prductie geraken, wrden zij gevangen en ververd naar een slachterij. Hierbij wrden de dieren in kratten getransprteerd, meestal in een natuurlijk geventileerde wagen, die met zeilen afgeslten kan wrden Pluimvee en aan transprt gerelateerde eigenschappen Ok tijdens transprt zelf wrden de dieren aan zeer veel stress bltgesteld. Vrbeelden hiervan zijn: abrupte bewegingen, vibraties, versnellingen en vertragingen van de vrachtwagen Versie /197

109 niet kunnen beschikken ver veder en water bltgesteld wrden aan allerlei ngekende geluiden er kan zich een temperatuursstress vrden bij een nvldende ventilatie gecnfrnteerd wrden met ngekende, andere dieren (dit kan zrgen vr nefaste sciale interacties) Rekening hudend met de ged ntwikkelde zintuigen van het pluimvee, zijn er enkele typische eigenschappen waarmee m.b.t. transprt rekening dient gehuden te wrden: pluimvee kan erg schrikken (en daardr gestresseerd geraken) van nverwachte en ngekende geluiden niet-verwachte, nbekende veranderingen in de lichtintensiteit kunnen vr zeer veel stress zrgen sterke temperatuursschmmelingen brengen vr pluimvee zeer veel stress met zich mee; in smmige gevallen kan dit zelfs fataal zijn vr de dieren. Bvendien zijn kippen erg gevelig vr tcht. Deze nadelige effecten zijn des te erger naarmate het transprt langer duurt. Z kan bijvrbeeld de temperatuur plpen tt 40,5 C (afhankelijk van de weersmstandigheden, pen f geslten vrachtwagen, ventilatie in f tussen de kratten, aantal dieren per krat). Bvendien zal bij het stilstaan de temperatuur vlug plpen mdat er dan weinig f geen luchtcirculatie meer is. Bepaalde prductiegrepen, zals vleeskuikens, hebben k een relatief kleine kam en lellen, waardr ze k meilijker hun vertllige lichaamswarmte kwijt kunnen. Tegelijkertijd lpt k de relatieve vchtigheid sterk p waardr er meilijker via de ademhaling (de zgenaamde evapratieve warmte-afgifte) warmte kan afgegeven wrden. De cmbinatie van hge temperatuur en hge % RV is zeer nefast en ddelijk indien dit lang aangehuden blijft. Na aankmst in de slachterij duurt het sms ng uren vraleer de kuikens geslacht wrden. Men met vermijden dat de kratten in de zn staan. Bvendien met er vldende luchtcirculatie vrzien wrden welke alle dieren bereikt Planning en cmmunicatie Een gede cmmunicatie en planning tussen transprt, slachthuis en pluimveehuder is essentieel. De kippen dienen immers minimaal twee uur van tevren p het slachthuis aangeleverd te zijn: niet vreger en beslist k niet later. In die twee uur kunnen de kippen namelijk vldende acclimatiseren na het vermeiende transprt, vrdat ze wrden geslacht. Stresshrmnen beïnvleden de kwaliteit van het prduct negatief. Te laat aanleveren is k niet wenselijk, want dat verstrt het geplande prductieprces f in het andere geval hebben de dieren te weinig tijd vr recuperatie na transprt. Bij planning van en tijdens het transprt dient de hgste aandacht gegeven te wrden aan hitte en files. Tijdens de heetste peride van de dag rijden en langdurig in de file staan, is immers nefast vr de dieren. Bij de ruteplanning wrdt daarm best rekening gehuden met het tijdstip, het weerbericht en de eventuele filemeldingen. De rutes dienen daarm z gepland te wrden dat de kippen z krt mgelijk nderweg zijn. Versie /197

110 MODULE PAARDEN 7.6 Praktische aspecten van de mgang met paarden In deze paragraaf wrden enkele diergebnden aspecten benaderd die in directe relatie kunnen staan met het welzijn van het betreffende dier. Meer bepaald kmen enkele lichaamsparameters, zintuigen, de sciale structuur in de kudde, nrmaal gedrag en indicaties van ged velen f pijn hebben, hier aan bd. De begrippen paarden, paardachtigen en éénhevigen wrden dr elkaar gebruikt, maar ze slaan allemaal p paarden, pny s en ezels Nrmaal gedrag bij paarden In het wild leven de paarden nrmaal gezien in kudden. Deze kudden bestaan uit drie tt acht merries met hun veulens en de kuddehengst. Onder de merries heerst er steeds een duidelijke rangrde. De leidster is een merrie. Zij geeft aan wanneer de kudde graast f wanneer ze rust hudt. De taak van de kuddehengst is het waken ver de kudde. Andere hengsten leven samen in grepen van vrijgezellen-hengsten. In z n kudde blijkt geen één van de dieren een heersende psitie in te nemen. Jnge hengsten en merries verlaten hun kudde p twee- tt driejarige leeftijd. De merries wrden dan vaak pgemerkt dr een ng ngebnden hengst. Deze vert hen mee m een eigen kudde p te starten. Een kudde verplaatst zich vrtdurend ver grte afstanden. Een tweede typisch kenmerk van paarden is het wegvluchten wanneer er gevaar ptreedt. Dit hebben ze meegekregen van hun wilde vruders. Ok een ged getraind paard reageert ng steeds z. Een paard heeft een ged gevel van zelfbehud en als hij bang is, is zijn natuurlijke reactie dan k m er vandr te gaan. Paarden cmmuniceren dr middel van lichaamstaal zals: gcntact, gezichtsuitdrukking, snuffelen, bewegen met de ren en hfd, huding, likken en drukken met het lichaam; maar k dr geluiden. Paarden hebben van nature vldende weerstand m lage temperaturen en vrij hge temperatuurschmmelingen te verdragen Lichaamstaal Om het gedrag van paarden te kunnen berdelen is het ndzakelijk m de lichaamstaal te begrijpen. Hierbij een verzicht van enkele typische gedragingen: Hinniken: uiting van gevelens, vreugde, bsheid, pijn, verdriet, Plat leggen van ren, bijten, heffen van een achtervet: waarschuwende en dreigende gebaren Staart: vrtdurend bewegen van de staart wijst p spanningen, kan k een teken van prtest zijn (bijvrbeeld bij inwerking van de spren) Flemen: waarnemen van geuren Ontblte tanden en platgelegde ren: wrdt gebruikt m een lagere in rangrde terug te wijzen Versie /197

111 Besnuffelen: paarden begreten elkaar dr elkaar te besnuffelen Elkaar beknabbelen: sciale cntacten tussen paarden nderling Zintuigen van het paard Zien: Het paard heeft het grtste g nder de zgdieren. Een paard ziet een zeer breed panrama in de hrizn en kan daardr eten en kijken tezelfdertijd. Dr een snelle beweging met het hfd kan het paard zijn vlledige mgeving rndm hem bekijken. Bij een vergang van znlicht naar een dnkere stal heeft het paard ngeveer een minuut ndig m zich aan te passen. In vergelijking met de mens is het zicht van het paard niet z scherp. Wat een mens reeds p 33 m ged kan nderscheiden, zal een paard pas fijn zien p 20m. Paarden kunnen daarentegen wel zeer ged bewegingen vanp grte afstand waarnemen. Lang heeft men gedacht dat een paard geen dieptezicht had maar dat lijkt het wel te hebben Reuk: Paarden herkennen vrwerpen.a. dr hun geur. Dit zintuig is veel beter ntwikkeld als bij de mens. Het ruiken aan elkaars adem is een nrmale vrm van een begretingsritueel. De reukreceptren liggen bvenaan in de neushlte, die zeer lang is. Een typisch reukgedrag is het flemen waarbij ze de neus ptrekken m beter geuren te kunnen waarnemen Tastzin: Velen is een vrm van cmmunicatie tussen paarden nderling en k tussen paarden en mensen. De neus- en kinharen wrden gebruikt m vrwerpen die het niet kan zien, aan te raken en te berdelen. Paarden waarbij de tastharen zijn afgeschren, weigeren hun vedsel sms twee tt drie dagen. De lippen zijn zeer gevelig en hierdr kan het paard peders en vitaminekrrels in zijn ver scheiden van de rest Gehr: Paarden hren zeer ged, de grte ren bewegen m de geluiden uit alle richtingen en van een aanzienlijke afstand p te vangen. Zij kunnen geluiden hren p ruim 400 m afstand. Aan de richting en stand van de ren kan men afleiden waar de aandacht van het paard naarte gaat Zesde zintuig: Paarden lijken de gemedstestand van de begeleider aan te velen en weerspiegelen dit in hun gedrag. Versie /197

112 7.6.4 Gezndheidsindicatren Een geznd paard in rust beantwrd aan vlgende kenmerken: Hartslag: 36 tt 42 slagen per minuut. De pls wrdt pgenmen waar de gezichtslagader nder de kaak drlpt. De pls kan aanzienlijk plpen dr stress en inspanning, maar met dr rust binnen de 10 à 15 minuten weer nrmaal zijn Ademhaling: 8 tt 15 keer in- en uitademen per minuut. Ga achter het paard staan en kijk naar de flanken. Als de ademhaling slecht te zien is kan het helpen m een hand p de flank van het paard te leggen en z de ademhaling te velen Temperatuur: Deze ligt tussen de 37 en 38 C; deze wrdt in de aars pgenmen. Een veulen heeft een temperatuur van C Slijmvliezen: Het gaat hierbij m de binnenzijde van de mnd, neus en gleden. Nrmaal is die rze, glad en vchtig znder verkleuringen, bledingen f kleine bleduitstrtingen Huid, haren en hrn: Dfheid van de vacht en/f de haren glad aansluiten f juist wat meer mhg staan kan een aanwijzing geven. Als een paard een peride van ernstige ziekte heeft drgemaakt is sms een ring te zien in de hef. Een geznd paard hudt het hfd hg, de ren naar vren, de gen helder glanzend, de neusgaten rze en de huid ls en sepel. Het staat vierkant (de pten vrmen een rechthek p de grnd) en een rustend achterbeen is nrmaal, maar een rustend vrbeen is minder nrmaal. Versie /197

113 8 VEILIG OMGAAN MET DIEREN ALGEMENE MODULE 8.1 Veilig rijden met levend pluimvee Gezien de enrme tename van de verkeersdrukte enerzijds en de specificiteit van het verver (levende dieren) anderzijds met de chauffeur ten alle tijden defensief en anticiperend rijden Defensief rijden Defensief rijden is rekening huden met de weg- en weersmstandigheden. Verder hudt het in dat de chauffeur rekening hudt met de futen die anderen mgelijks maken. Bedeling van een defensieve rijstijl is het vrkmen van ngelukken en futen Anticiperend en hffelijk rijden Deze rijstijl is erp gericht te anticiperen p het gedrag van de andere weggebruikers m alz verkeersngevallen te vrkmen. Een pluimveetransprteur met altijd gecncentreerd rijden, ged bserveren wat er rndm gebeurt, nadenken ver wat hij det en alert zijn. Verder is het belangrijk dat hij ged anticipeert p de bewegingen en reacties van andere weggebruikers. Een chauffeur met respect hebben vr de andere weggebruikers, maar k vr zijn eigen lading en vertuig. Een hffelijke rijstijl is ndzakelijk Belang vr veeverver Als het vrtuig pltseling beweegt zrgt dat vr een bewegingsreactie bij de dieren. Deze beweging kan ervr zrgen dat de wagen mkantelt, dit mdat het zwaartepunt van deze lsse lading redelijk hg ligt. Verder is het van grt belang dat de dieren znder verwndingen en kneuzingen p de plaats van hun bestemming kmen, dit zu een ecnmische schade betekenen. Versie /197

114 MODULE RUNDEREN 8.2 Veilig mgaan met runderen In deze paragraaf gaan we meer specifiek in p: risicmmenten in de stal rustig handelen met een kudde runderen tips bij het veilig mgaan met en drijven van rundvee algemene mgang met runderen bijkmende eisen bij het transprt van runderen beladingsdichtheid Risicmmenten in de stal Elke stal heeft z zijn eigen risicplaatsen en -mmenten. Wanneer je een rund wil manipuleren in de stal (bijvrbeeld vangen), dan dien je vraf de stal ged te bekijken m er u van de vergewissen waar en met welke risic s je kan te maken krijgen. Z kunnen bijvrbeeld k vlgende mmenten risicvl zijn: verandering van weer (klimaat) winderig weer (runderen zijn dan meer schrikachtig) zeer kude dagen met vrst (.w.v. gladheid) kppels mengen f nieuwe dieren in de grep brengen nrust die er in de stal heerst de aanwezigheid in de grep van een tchtige ke een andere, vr de runderen nbekende persn die hen wil vangen f manipuleren gladde, natte vleren (dieren glijden makkelijker uit) Rustig handelen met een kudde runderen Een kudde runderen is van nature vrij kalm. De aanwezigheid van vreemde dieren (zals hnden), maar k vreemde persnen (bijvrbeeld een veetransprteur) kunnen nrust in het kppel brengen. Wanneer binnen een kudde één dier nrustig is, zullen vaak andere vlgen. Daarm is het van grt belang m de rust in de kudde te handhaven. Bij nrust neemt de kans p ngelukken te. Versie /197

115 8.2.3 Tips bij het (veilig) mgaan met en drijven van rundvee Bij het drijven f behandelen is gepaste verlichting ndig in de stallen, de drijfgang en bij het laden p de vrachtwagen. Runderen lpen het liefst van een dnkere ruimte naar het licht. Runderen zijn bang van gladde en natte lppaden. Wanneer je met een rund aan een tuw een deurpening f smalle drgang met passeren, dan mag je niet langs het rund lpen maar ervr. Hu hierbij evenwel een schuin g gericht p het rund m vrbereid te zijn bij een eventuele nverwachte uitval f schrikken van het dier. Hu er rekening mee dat een stier bij een kudde keien, sms nverwacht tch gevaarlijk kan uithalen naar persnen die zich tussen de kudde begeven. Dit heeft bijvrbeeld te maken met het feit dat de stier een in brnst kmende ke reeds pgemerkt heeft (via de fermnen) en p dat mment geen rivalen duldt in de weide f de stal. Het gevaar is des te grter wanneer er slechts één mannelijk dier in een kudde keien lpt. Ok de evlutie in rangrde van jng-vlwassen stieren kan erte leiden dat stieren die aanvankelijk zeer rustig en kalm waren, plts bijznder gevaarlijk en dminant wrden t..v. de mens. Binnen een kudde keien (al dan niet met de aanwezigheid van een stier) blijkt het hgste rangdier het meest vredelievend te zijn en zijn vral de lagere rangdieren het meest agressief. Gebruik bij het vangen f drijven gede vangbxen, drijfgangen en behandelingsbxen. Gebruik k alleen kwaliteitsvl materiaal (zals krden, veewagen, afsluitingen, ). Een nerveus dier nit alleen pdrijven, maar samen met enkele kuddegenten. De snelste manier m met runderen m te gaan is traag! Wees steeds alert. Vertruw nit zgezegd brave stieren, vreg f laat kunnen ze nverwacht agressief uit de hek kmen. Luidkeels repen en tieren t..v. de dieren verrzaakt alleen maar meer angst, nrust en paniek. Stkken mgen enkel gebruikt wrden m dieren mee te geleiden. Slaan is uit den bze. Elektrische prikkelaars (waarmee je het rund een elektrische schk tedient) zijn eveneens uit den bze en mgen enkel gebruikt wrden in geval van hge nd f bij zelfverdediging. Het gebruik van elektrische prikkelaars wrdt hierbij slechts tegestaan p de achterpten van vlwassen runderen en de schkken mgen niet langer dan één secnde duren. De schkken meten bvendien vldende wrden gespreid. Wanneer de dieren niet reageren, mgen de schkken niet herhaaldelijk wrden tegediend. Wanneer een rund aan een tuw niet vruit wil, geef je krte rukjes aan het halstertuw f vraag je een begeleider/helper m het dier achteraan te duwen f Versie /197

116 een zacht tikje p het achterstel te geven. Hard slaan p de staartinplant f draaien met de staart van het dier zijn vanuit welzijnsverwegingen verbden. Breng strisel (str, zagemeel, hutkrullen, ) aan p gladde vleren (in stal, de bdem van de veewagen, de weegbrug, ) Algemene mgang met runderen Daar runderen zwel naar achteren als naar pzij kunnen trappen met hun achterste pten, is het raadzaam m een rund bij vrkeur van pzij langzaam en rustig te benaderen. Zeker wanneer je het rund een tuw f halster wil aanden is een zijdelingse benadering aangewezen, waarbij je je hand legt achteraan p de rug van het dier. Deze hand verplaats je dan langzaam naar vren, terwijl je fysiek cntact hudt met de ruglijn. Eenmaal het halster f tuw aan de kp bevestigd, lp je naast de kp van het dier en vrkm je dat het dier je vrbijsteekt. Draai het vrije uiteinde van het tuw nit rnd je hand! Jnge dieren (vaarzen, kalveren, ) alsk zgkeien laten zich niet altijd makkelijk vangen. Daarm kan je best gebruik maken van een pvangruimte (welke breed begint en smal uitlpt) waarin de dieren gedreven wrden. Bij het vangen f drijven kan je de dieren k kalmeren dr zachtjes te praten, dr naast de staartinplant te wrijven f aan de hals te krabben. Bijkmend kan het geven van wat krachtveder k helpen. Wanneer je dieren vastzet met een tuw is het raadzaam m hierbij een knp te gebruiken die eenvudig kan lsgemaakt wrden Bijkmende eisen bij het transprt van runderen Hierbij een aantal wettelijk vastgelegde bepalingen: Het is verbden de dieren te slaan f te schppen. Het is verbden de dieren nndige pijn f nndig lijden te berkkenen dr p zeer gevelige lichaamsdelen druk uit te efenen. Het is verbden de dieren bij de kp, ren, hrens, pten, staart f vacht p te tillen f vrt te trekken. Het is verbden de runderen aan de hrens vast te binden. Het is verbden m runderen (stieren) aan de neusring vast te binden. Stieren meten zdanig geladen wrden dat zij elkaar niet kunnen bespringen p de vrachtwagen. Wanneer dieren aangebnden wrden, dient dit met een tuw te gebeuren p een zdanige wijze dat deze vldende sterk is m nder nrmale verversmstandigheden niet te breken. Verder meten ze vldende lang aangebnden wrden zdat ze tijdens het transprt eventueel kunnen gaan liggen, eten en drinken. Bvendien dient het tuw zdanig aangebracht te wrden dat elk risic p wurging f verwnding is uitgeslten en dat het dier te allen tijde snel kan lsgemaakt wrden. Versie /197

117 Kalveren mgen niet gemuilkrfd wrden. Runderen met en runderen znder hrens wrden gescheiden behandeld en ververd. Geslachtsrijpe mannelijke en vruwelijke dieren wrden gescheiden behandeld en ververd Beladingsdichtheid Beladingsdichtheid bij het transprt ver de weg: Versie /197

118 MODULE VARKENS 8.3 Veilig mgaan met varkens In deze paragraaf gaan we meer specifiek in p: het hanteren van biggen bbelang van rustig m te gaan met varkens tips bij het verplaatsen van varkens tips bij het laden en transprt van varkens Hanteren van biggen Zeer jnge biggen kan je het best ptillen dr ze in de lenden vast te pakken tussen duim en wijsvinger en z p te tillen. Ondersteun nadien z snel mgelijk de big met je tweede hand nder de brstkas. Oudere biggen pak je bij een achterpt en til ze p met je andere arm nder de brstkas. Heel zware biggen neem je niet bij de achterpt, maar bij de liespli. Ok deze ndersteun je z snel als mgelijk met je andere arm nder de brstkas. Figuur 8.1: zwaardere biggen ptillen Rustig behandelen van varkens Een kalme en vriendelijke mgang met varkens zrgt vr rust. Rustige dieren laten zich veel makkelijker pdrijven (naar een ander hk, een vrachtwagen f in het slachthuis) Tips bij het verplaatsen Verplaats kleine grepen van varkens (en niet individuele dieren). De dieren lpen makkelijker met elkaar mee. Versie /197

119 Geef de varkens de tijd m een beetje rnd te snuffelen en z de mgeving wat te verkennen. Blijf zelf rustig! Zrg ervr dat de varkens geen angst ntwikkelen vr bepaalde persnen f vr bepaalde situaties. Zrg ervr dat de vler van het traject dat de varkens meten afleggen: vlak is hrizntaal is gelijkmatig van kleur is geen pvallende bjecten bevat Zrg er k vr dat er zich geen strende geluiden vrden tijdens het verplaatsen. Laat de dieren van dnker naar licht lpen. Zrg ervr dat er zich geen plts bewegende vrwerpen, persnen, schaduwen f licht vrden. Vermijd glinsteringen en scherp licht tijdens het verplaatsingstraject. Zrg vr dichte zijwanden. Zrg ervr dat er zich in het lptraject geen strende bjecten f bstakels, hekjes f dde heken vrden. Gebruik gemakkelijk hanteerbare, dichte drijfschtten. Gebruik in geen geval scherpe vrwerpen f elektrische prikkelaars Transprt van varkens We verstaan nder transprt van varkens alle handelingen die gepaard gaan met het verplaatsen van varkens naar een andere lcatie f het slachthuis. Cncreet gaat dit ver het inladen, het eigenlijke transprt (= het verbrengen van de dieren naar een andere lcatie), eventueel het bijladen f verladen, het rusten, het lssen, ; dus alle samenhangende activiteiten tt aan het mment waarp de dieren p de plaats van bestemming zijn uitgeladen. Stress tijdens transprt met zveel als mgelijk vermeden wrden Laden van varkens Hierbij een aantal aanbevelingen bij het laden van varkens: Het laden (pdrijven) van de varkens met rustig gebeuren. Prbeer zveel als mgelijk tmgenten bij elkaar te huden. Er mgen geen elektrische prikkelaars gebruikt wrden. Drijf de varkens van het dnker naar licht. Versie /197

120 Zrg ervr dat er zich geen bstakels f abrupte vergangen vrden in de drijfgang. Onder bstakels verstaan we zwel een hinderend vrwerp, een plts en nverwacht geluid, een fel knipperende lamp, duidelijk velbare tcht, De laadklep mag niet steiler zijn dan 20, de zijwanden van de laadklep meten dicht zijn (geen drkijktraliewerk). De dieren meten vraf uitgevast zijn (12 à 18 uur). Vrzie vldende strisel p de bdem van de vrachtwagen. Beladingsgraad (235 kg/m²) respecteren en dichtheid aan het seizen aanpassen (tijdens warme zmerdagen is het wenselijk tt 30 % meer ruimte te vrzien; vlgens de wetgever dient dit 20% te zijn). Geen te grte grepen vrmen p de vrachtwagen (maximum 20 dieren per cmpartiment). Het is wenselijk dat deze dieren uit dezelfde sciale grep kmen. Vrzie tussenwanden p de vrachtwagen m transprtbeweging bij de dieren te vrkmen tijdens het rijden. Eerst beneden laden en dan pas bven Transprt van varkens Het transprt (het rijden) naar het slachthuis met rustig gebeuren. Alle varkens meten tijdens transprt gelijktijdig kunnen liggen en in hun natuurlijke huding kunnen staan. Geslachtsrijpe mannelijke dieren meten apart van vruwelijke srtgenten gehuden wrden. Vlwassen fkberen wrden vlledig gescheiden gehuden tijdens transprt. Bij aankmst aan het slachthuis meten de varkens snel maar rustig afgeladen wrden. Versie /197

121 MODULE SCHAPEN EN GEITEN 8.4 Veilig mgaan met kleine herkauwers In deze paragraaf gaan we meer specifiek in p: tips vr het welzijnsvriendelijk en veilig laden, transprteren en lssen van dieren veiligheid van de drijver/transprteur ruimte-eisen tijdens het transprt Tips vr het welzijnsvriendelijk en veilig laden, transprteren en lssen van dieren Vermijd allerlei bstakels in het lppad van de dieren bij het laden en/f lssen. Maak geen verbdig lawaai zals klppen, schreeuwen,. Maak eventueel gebruik van ged pgeleide hnden m dieren te drijven. Dr het plaatsen van hekkens met vrkmen wrden dat de dieren ver teveel ruimte beschikken in het transprtmiddel, waardr ze heen en weer wrden geslingerd. Ze meten wat tegen elkaar kunnen leunen. Te grte grepen van dieren wrden best pgesplitst in grepen van 5 à 10 dr tussenschtten te plaatsen. Dit wrdt k aangeraden bij het splitsen van verschillende categrieën dieren binnen één grep. Bijvrbeeld gehrnde rammen en ngehrnde rammen. Een uitzndering betreft vruwelijke dieren die met hun jngen wrden ververd die zij zgen. Vermijdt het vastbinden van schapen (het vastbinden van de pten van de schapen is verbden). Let extra ged p bij drachtige dieren. Deze kun je best niet ververen 2 weken vóór en 1 week na het lammeren. Het verver van wrakke dieren is verbden. Onder wrakke dieren wrden dieren verstaan die verschijnselen van een ziekte vertnen, gewnd f kreupel zijn dan wel een andere strnis in de beweging f andere afwijkingen vertnen, waardr ze ngeschikt zijn vr verver. Het verver is alleen tegestaan als dit ten beheve is vr het dier, bijv. bij verzrging in aangepaste mstandigheden f bij bservatie,. Dieren die tijdens het verver ziek wrden f gewnd raken, dienen z spedig mgelijk dr een dierenarts te wrden verzrgd. Indien het ndig is een dier te dden, dan dient dit zdanig te gebeuren dat nndig lijden vrkmen wrdt. Speciale maatregelen wat betreft het veren en drinken vr en na het transprt zijn niet ndig. Enkel in uitznderlijke gevallen, namelijk bij verver langer dan vier uur is het wenselijk dat schapen kunnen drinken. Bij transprt Versie /197

122 van schapen langer dan acht uur, is het wenselijk dat ze k rantsen kunnen pnemen in speciaal vrziene verderbakjes. Als strisel wrdt het best str gebruikt f helemaal niets. Turfstrisel, zaagsel en vele andere prducten gaan aan de vacht kleven. Bij slachtdieren kmen ze bij het slachtprces k p het karkas terecht, waarvan ze meilijk kunnen verwijderd wrden. De vrachtwagen f veetrailer met steeds vrzien zijn van een antislipvler f -mat. In de ruimte waar zich vee bevindt mgen geen gederen zijn pgeslagen die een nadelige invled kunnen hebben p het welzijn van de dieren. Wanneer er geladen wrdt in een ververmiddel met meer dan één verdieping, dienen de ndige maatregelen getrffen te wrden m te vrkmen dat uitwerpselen van de dieren p elkaar kunnen vallen. Tijdens verver na znsndergang met in de laadruimte een zwakke verlichting branden. Ok met er vldende ventilatie beschikbaar zijn. Dit wil niet zeggen dat er tcht mag heersen in het transprtmiddel! Maak gebruik van een gede plpplank met antislipmat f -vler én drijfhekken die p de lpplank bevestigd zijn. Laadbruggen mgen niet steiler zijn dan 26 graden 34 minuten, ftewel 50 %. Reeds bij een hellingsgraad meer dan 10 graden (ftewel 17,6 %), met de laadbrug vrzien zijn van een systeem, bijv. dwarslatten, waardr de dieren gemakkelijk en znder risic f prblemen het vertuig in en uit kunnen lpen. Melkgevende dieren (znder hun jngen) meten m de twaalf uur gemlken wrden Veiligheid van de drijver/transprteur Ga nit recht p dieren af, maar lp schuin naar dieren te. Ga nit p een lager niveau staan dan de dieren. Zrg dat je in alle tijden de dieren ziet en dat zij k ju kunnen zien. Werk vlt en efficiënt. Zrg dat alle scherpe kantjes zijn weggewerkt in het transprtmiddel zdat er niemand zich aan kan snijden, stten f kwetsen. Vermeld Verver van dieren f Veeverver p het transprtmiddel. Dit waarschuwt medeweggebruikers. Blijf altijd rustig en laat de dieren niet schrikken, hierdr kunnen ze nverwachte acties ndernemen Ruimte-eisen tijdens het transprt Vr het transprt van schapen en geiten wrden vlgende minimum ppervlakte-eisen vrpgesteld: Versie /197

123 Versie /197

124 MODULE PLUIMVEE 8.5 Veilig mgaan met pluimvee In deze paragraaf gaan we meer specifiek ingaan p: vrbereiding vr het afleveren van vleeskuikens het vangen van pluimvee veilig rijden met levend pluimvee het lssen van pluimvee transprt van pfkdieren beladingsdichtheid vr het verver van pluimvee in cntainers vangen en transprteren van kalkenen Vrbereiding vr het afleveren van vleeskuikens De meeste kneuzingen die waargenmen wrden aan de karkassen van pluimvee vinden hun rzaak p minder dan 24 uur vr het slachten. Daarm is het belangrijk dat zveel als mgelijk bstakels verwijderd wrden vr het vangen van dieren: vedersysteem pdraaien in de laatste 24 uur, het watersysteem pas p het allerlaatste mment vr het vangen pdraaien (dit m nrust in het kppel te vermijden). Het pakken van pluimvee dient zrgvuldig gepland te wrden Het vangen van pluimvee Het licht met gedimd wrden; net vldende m het veilig vangen van pluimvee te kunnen garanderen. Blauw licht is hiervr het beste. Z kunnen de dieren weinig f niets zien en is er het minste nrust nder het kppel tijdens het vangen. Bij blauw licht kunnen kippen relatief weinig zien. De beste resultaten vr het vangen wrden gehaald wanneer de kippen reeds slapen en rustig zitten. Om vang- en laadschade tt een minimum te beperken, gebeurt dit het best dr gespecialiseerde vang- en laadplegen. Deze mensen vangen de dieren p een rustige, efficiënte manier en brengen de dieren ver naar de cntainer f het krat waarin de dieren ververd zullen wrden. Bij het vangen en laden wrdt er best rekening gehuden met vlgende punten: De dieren wrden gehanteerd aan de pten, ze meten hierbij gevangen wrden en vastgehuden wrden bij beide pten vr het minimaliseren van schade en m te vrkmen dat de dieren verstuur geraken. Gebruik verplaatsbare frames m de stal te cmpartimenteren. Z vrkm je plaatselijke verbevlking. De dieren niet vast nemen bij de vleugels; m bleduitstrtingen en gebrken vleugels te vrkmen. Als ze tch bij de vleugels zuden genmen wrden, dan dient dit z dicht mgelijk bij de rug te gebeuren m btbreuken te vrkmen. Versie /197

125 De dieren mgen k niet te hg, bij het dijbeen, vastgenmen wrden; k weer m bleduitstrtingen (blauwe plekken) te vrkmen. Vangen en lpen gebeurt het best in één beweging dr één persn. Dit mdat de dieren bij het drgeven van vanger naar lper, gemakkelijk extra kneuzingen plpen. Er wrdt best vermeden dat de dieren veel fladderen; k dit geeft immers kans p bleduitstrtingen. Het inkratten in kratten f cntainers met rustig gebeuren Het gebruik van cntainers verdient de vrkeur p kratten; de grtere pening bij cntainers zal de vang- en laadschade aanzienlijk verminderen. Het gebruik van grdijnen vr de deuren van de stal is handig wanneer men verdag kippen vangt. Wanneer pluimvee ntsnapt is uit de cntainer f het krat, kan je deze best in een hek drijven waaruit het niet meer kan ntsnappen. Besef wel dat bijvrbeeld refrme leghennen k een beetje kunnen vliegen Het lssen van pluimvee Indien er een wachttijd is bij het lssen, met het pluimvee beschermd wrden tegen de slechte weersmstandigheden. Een minimum luchtcirculatie drheen de wagen belet ververhitting en ademnd. Tijdens het lssen van pluimveekratten dient ervr gezrgd te wrden dat de kratten zveel mgelijk in hrizntale psitie verkeren. Ok mgen de kratten niet meer dan 20 hellen en dient alles z vrzichtig mgelijk te gebeuren, dit m verwndingen te vrkmen. De dieren mgen nu k niet bij de kp, de nek, de vleugels f bij 1 pt vastgenmen wrden. Dieren die ntsnappen bij het lssen, meten z snel mgelijk weer gevangen wrden, dit m verwndingen te vrkmen Transprt van pfkdieren Een gede cmmunicatie en duidelijke afspraken tussen pfkker en leghennenhuder/vermeerderaar enkele dagen vr het transprt is wenselijk. Hierbij kunnen.a. laad- en lstijden afgesprken wrden. Verder wrdt rekening gehuden met het vlgende: De pfkdieren wrden best 15 uur vr transprt nuchter gezet. Één uur vr het laden dient het licht in het hk aangestken te wrden; dit vrkmt bevuiling met mest van de rlcntainers f kratten. Stp niet teveel dieren in een krat f cntainer. Het aantal dieren per krat f rlcntainer is afhankelijk van leeftijd, weersmstandigheden en de snelheid van laden en lssen. Prbeer het transprt vlt en znder pstppingen te laten verlpen. Hud de eventuele rustpauzes z krt mgelijk. Versie /197

126 Haal, bij gebruik van kratten, z snel mgelijk na aankmst p het leghennenbedrijf/mederdierenbedrijf de middelste rij kratten van de vrachtwagen zdat de rest van de dieren hierdr meer lucht krijgt Beladingsdichtheid vr het verver van pluimvee in cntainers De minimum vlerppervlaktes wrden als vlgt vastgesteld: Deze getallen kunnen variëren, afhankelijk niet alleen van het gewicht en de grtte van de dieren, maar k van hun fysieke cnditie, de weersmstandigheden en de vermedelijke transprttijd Vangen en transprteren van kalkenen Ongeveer 8 uur vr het laden met de vedervrziening bij de kalkenen afgeslten wrden zdat ze kunnen uitvasten. Water daarentegen wrdt wel ter beschikking gesteld. Een kalken is een relatief grt en stijf dier, schrikachtig en vatbaar vr paniekreacties, blauwe plekken en breuken. Het laden van de kalkenen in de cntainers met zeer rustig en zrgvuldig gebeuren. Tijdens warmere dagen wrden de kalkenen die reeds in de vrachtwagen zitten van extra zuurstf vrzien met behulp van ventilatren. Versie /197

127 MODULE PAARDEN 8.6 Veilig mgaan met paarden: vrbereiding transprt Vanginstallatie Wanneer je paarden wil ververen meten ze natuurlijk eerst uit de wei gehaald wrden. Ged getemde paarden zijn gewilliger en zullen dus gewn aan het halstertuw het paardenververmiddel pstappen. Vr wilde paarden is dit gecmpliceerder. Bereid je bij elke vangst eerst ged vr. Infrmeer bij de eigenaar ver de paarden en het terrein. Een gede kennis van de dieren en het gebied geeft je een grtere kans p slagen. De vangsituatie hangt af van het individu f de individuen (hengst, veulen, merrie met veulen, gewnd dier, kudde). Wanneer je ver een gede vanginstallatie beschikt is het veiliger werken vr mens en dier. Vrzie steeds een gede vluchtrute. De meest gebruikte vangmethdes zijn de vaste kraal, de verplaatsbare kraal en het schuthk. Vaste kraal: gemaakt uit hut f metaal bereikbaar vr het inladen van de veewagen aangepast aan de kuddegrtte nadeel: immbiel, k het visuele aspect kan een rl spelen Verplaatsbare kraal: gemaakt uit metaal bereikbaar vr het inladen van de veewagen aangepast aan de kuddegrtte vrdeel: de kraal kan naar de dieren kmen Schuthk: nadeel: de inlp is k een ntsnappingsrute Om de dieren in de kraal te krijgen kan je de dieren lkken met vedsel f water. Hierbij is er geen stress vr mens en dier. Creëer een vertruwde mgeving. Vang eerst de dieren en zet dan pas de trailer tegen de kraal. Je kan k het gebied tijdelijk verkleinen met tussenrasters. Laat in de kraal z weinig mgelijk ruimte en heken en vrzie geleiding naar de vrachtwagen. Je kan best k steeds een stevige stk als veiligheid vrzien. De paarden slaan helpt meestal niet, je kan beter de dieren gerust stellen en je aanwezigheid steeds kenbaar maken. Maak krdaat duidelijk wat je wil en creëer een rustige sfeer rnd de kraal. Bij ntsnappingspgingen grijp je snel maar vrzichtig in. Om de dieren van de kraal in de trailer te krijgen maak je best z veel mgelijk gebruik van het kuddegevel, pas p vr teruglpende dieren. Vermijd een steile plp naar de trailer, verberg eventueel de plp met wat str. Leg eventueel wat str uit de bx Versie /197

128 f het schuilhk in de trailer zdat het paard zich thuis velt. Bij een trailer znder laadklep, met achterdeurtjes, mag het paard zich niet kunnen snijden aan scherpe uitsteeksels als bijvrbeeld een nummerbrd f spatbrden. Zrg ervr dat de deuren ged wrden geslten. Kijk k steeds de metalen deur na, rest is het begin van gaten. Als je twee paarden p een trailer ververt, met er een tussenscht zijn. Maak je paard ls en sta klaar m hem af te laden vr de achterdeurtjes f de laadklep van de trailer gepend wrden. Smmige paarden beginnen achterwaarts te gaan zdra ze merken dat de klep pen is. Smmige paarden die niet een trailer in willen, zijn er sms wel te te bewegen een grte veewagen in te gaan. Het mgekeerde kan k het geval zijn. De rijstijl van de chauffeur van de veewagen f de aut die de trailer trekt kan er veel te bijdragen je paard het vertruwen in trailers en veewagens te behuden Eisen bij het transprt van paarden Paarden uder dan 8 maanden dragen bij het verver een halster. Niet-afgerichte paarden meten geen halster dragen als ze met minder dan vier in een grep wrden getransprteerd. Vlwassen paarden mgen niet samen met veulens wrden getransprteerd in eenzelfde cmpartiment; uitgeznderd een merrie met een veulen aan de vet. Bij transprten van langer dan 8 uur meten de paarden geplaatst wrden in individuele cmpartimenten Dieren die nderling agressie vertnen kunnen niet in dezelfde grep ververd wrden Gewenste ruimte vr paarden Categrie Oppervlakte in m² per dier Vlwassen paard 1.75 ( 0.7 x 2.5 m) Jnge paarden (6 24 maand < 48 uur) 1.2 ( 0.6 x 2.0 m ) Jnge paarden ( 6 24 maand > 48 uur) 2.4 ( 1.2 x 2.0 m ) Pny s (< 144 cm) 1.0 (0.6 x 1.8 m ) Veulens 0 tt 6 maanden 1.4 ( 1 x 1.4 m ) Omgaan met paarden Benaderen van het paard Als we naar een paard gaan meten we altijd in ns achterhfd huden dat een paard een pridier is. We meten er dan k steeds p letten dat we het paard zijdelings prberen te benaderen, net zals vrije paarden dat nderling den. Bij het benaderen kijken we het paard niet strak aan maar kijken we naar de mgeving en gaan we zigzaggend p het paard af. Versie /197

129 Dr het paard aan te spreken zal het vr het paard mgelijk zijn m ns dr zijn gehr te lkaliseren. Op die manier kunnen we het paard geruststellen en het ervan vertuigen dat wij tch geen echte rfdieren zijn. Dat een paard naar ns slaat als we het in alle stilte van vanachter benaderen is de nrmaalste zaak van de wereld, want de krachtig uitslaande achterbenen zijn de enige verdediging tegen het aanvallende rfdier. Wanneer wij achter m het paard gaan is het dan k aan te bevelen m met nze hand lichamelijk cntact met het paard te huden. Z kan het paard ns blijven lkaliseren wanneer we in zijn dde gezichtshek verdwijnen m even later aan de andere kant plts weer p te duiken Grndwerk met paarden Grndwerk bestaat uit zinvlle, p elkaar gebaseerde efeningen, waarbij u uw paard niet berijdt maar te vet naast f achter hem lpt. Bij grndwerk staat u p gelijk niveau met uw paard en werkt u p paardgerichte wijze aan respect, vertruwen en gehrzaamheid. Bij het grndwerk wrdt er k rekening gehuden met de lichaamstaal van het paard. Dit is belangrijk vr je eigen veiligheid tijdens het laden f afladen van het paard p een paardenververmiddel. Opengesperde gen f het rllen van de gappel laten angst f afweer zien. Oren in de nek geven afkeer aan, maar k vrzichtigheid en terughudendheid. Eén r naar vren en één pzij f naar achteren, fwel spelende ren, duidt p aarzelen f besluitelsheid. Een lsjes hangende nderlip betekent welbehagen en ntspanning. Daarentegen betekent een vaste mnd met samengeperste lippen altijd afkeer, ergernis f pijn. Ok de lichaamshudingen zijn belangrijk. Paarden die elkaar niet mgen, keren elkaar het achterwerk te en wijzen de vijand daarmee p hun gevaarlijkste wapen, de achterhef. Wanneer die vrm van bedreiging niet vldende is, dan wrdt de hef iets pgetild en het achterbeen iets in een hek gebracht, klaar m te trappen. Wanneer je deze huding waarneemt bij het paard tijdens het laden, de dan een stapje pzij zdat je een pijnlijke trap kan vermijden. Versie /197

130 9 BIJLAGEN 9.1 Mdule Algemeen Bijlage A-I: Vergunning ververder Type 1 (niet geldig vr lange transprten) Versie /197

131 9.1.2 Bijlage A-II: Vergunning ververder Type 2 (alle transprten, inclusief lange transprten) Versie /197

132 9.1.3 Bijlage A-III: Certificaat vertuig Versie /197

133 9.1.4 Bijlage A IV: Flder (ter inf) Versie /197

134 Versie /197

135 9.1.5 Bijlage A - V: Register Reiniging en Ontsmetting ~ vertuig Versie /197

136 9.1.6 Bijlage A VI : Register Reiniging en Ontsmetting: invulinstructie Versie /197

137 9.1.7 Bijlage A-VII: Getuigschrift van vakbekwaamheid Versie /197

138 9.1.8 Bijlage A-VIII: Dcument vr ndslachting FAVV Vlgnummer : DOCUMENT VOOR HET VERVOER VAN IN NOOD GESLACHTE DIEREN LUIK A Verklaring van de explitant van het levensmiddelenbedrijf (1). Ondergetekende,..., explitant van het levensmiddelenbedrijf dat het dier heeft gefkt, met name: - gelegen te.... (adres) - beslagnummer: - gezndheidsstatuut B L T: verklaart dat aan het vlgende in nd geslacht dier : - diersrt:.. - identificatienummer: de vlgende geneesmiddelen vr diergeneeskundig gebruik f andere behandelingen werden tegediend (2):. Gedaan te.., p.... (Handtekening van de explitant). LUIK B Verklaring van de erkende dierenarts (1). Ondergetekende, Dr.., erkende dierenarts, wnende te..,verklaart dat het in luik A vermelde dier p.(datum) m.(uur) een ndslachting heeft ndergaan m de vlgende reden:... Ik bevestig dat het dier vóór de keling dr mij met gunstig resultaat aan een gezndheidsnderzek werd nderwrpen. Ik bevestig dat het dier geen enkel teken vertnde van een besmettelijke ziekte die verplicht met wrden gemeld. Ik bevestig dat het dier geen / wel (3) nerveuze symptmen vertnde. Z het dergelijke symptmen vertnde, kunnen zij met zekerheid wrden tegeschreven aan een andere rzaak dan hndsdlheid f verdraagbare spngifrme encephalpathie, namelijk:. Tegediende geneesmiddelen en/f behandeling:.... Gedaan te, p.... (Stempel en handtekening van de erkende dierenarts). LUIK C Verklaring van de fficiële dierenarts (4). Ondergetekende, Dr...., fficiële dierenarts van het FAVV in het slachthuis, (naam, adres, erkenningsnummer) verklaart dat het vlees afkmstig van het hierbven beschreven dier, na een bacterilgisch nderzek en een nderzek met het g p het pspren van residuen van kiemgreiremmende werking, vr de menselijke cnsumptie geschikt / ngeschikt (3) werd verklaard m de vlgende reden (5)... Gedaan te, p (Stempel en handtekening van de fficiële dierenarts in het slachthuis). (1) Het rigineel exemplaar van het dcument met de vlledig ingevulde luiken A en B begeleidt het in nd geslachte dier tijdens het rechtstreekse verver van het levensmiddelenbedrijf waar het werd gefkt naar het slachthuis. Zwel de explitant als de erkende dierenarts bewaren gedurende 3 jaar een kpie. (2) De tegediende geneesmiddelen vr diergeneeskundig gebruik f andere behandelingen dienen te wrden vermeld tezamen met de data van tediening f behandeling en de wachttijden. (3) Schrappen wat niet past. (4) De fficiële dierenarts vult luik C van het riginele exemplaar in en bewaart het dcument gedurende drie jaren in het slachthuis. (5) Enkel in te vullen indien het vlees ngeschikt werd verklaard vr menselijke cnsumptie. Versie /197

139 9.1.9 Bijlage LT - I: Jurnaal Versie /197

140 Versie /197

141 Versie /197

142 Versie /197

143 Versie /197

144 9.2 Mdule Rundvee Bijlage R-I: Register Rundvee Versie /197

145 9.3 Mdule Varkens Bijlage V - I: Laad- en lsbn Varkens Versie /197

146 9.3.2 Bijlage V - II: Invulinstructie Laad- en Lsbn Versie /197

147 9.4 Mdule Schapen en geiten Bijlage SGH - I: Verplaatsingsdcument Kleine Herkauwers Versie /197

148 9.4.2 Bijlage SGH - II: Invulinstructie Verplaatsingsdcument 1 Op de laadplaats Ververder Rubriek A: Telatingsnummer van de ververder Naam van de handelaar (vernemer) Nummerplaat van het vertuig Rubriek C Lssen: Sanitelnummer lsplaats Verantwrdelijke van de lsplaats : naam + vrnaam Adres van de lsplaats f exprtcertificaatnummer Ondertekent in het vak Handtekening Ververder VERVOERDER Verantwrdelijke van de laadplaats Dcumentnummer : Sanitelnummer van de laadplaats / laatste 2 cijfers van het huidige jaartal / vlgnummer ( dit vlgnummer begint per laadplaats en per jaar bij 1) Vb /05/1 Rubriek B Laden : Sanitelnummer laadplaats Verantwrdelijke : naam + vrnaam Adres van de laadplaats Rubriek D Verplaatste dieren : Diersrt : schapen, geiten f hertachtigen Ttaal aantal : ttaal aantal fkdieren + slachtlammeren die samen ververd wrden met éénzelfde bestemming Waarvan aantal jnge slachtdieren : het aantal slachtlammeren (dieren jnger dan 12 maand die van het gebrtebeslag rechtstreeks afgeverd wrden naar een binnenlands slachthuis) Individuele rmerknummers : landcde + cntrlegetal + 8 cijfers van alle fkdieren (dieren met 2 rmerken, gebren na 9/07/2005) Datum + uur Geschatte/verwachte reistijd Handtekening: verantwrdelijke laadplaats Versie /197

149 De ververder neemt 2 exemplaren van het dcument mee naar de lsplaats, één exemplaar blijft bij de verantwrdelijke van de laadplaats. Dit wrdt gedurende 5 jaar bewaard bij het register van het beslag LAADPLAATS 2 Op de lsplaats Ververder Overhandigt de 2 exemplaren aan de verantwrdelijke van de lsplaats vr aanvulling Na aanvulling krijgt de ververder één exemplaar het rigineel terug, dit bewaart hij gedurende 5 jaar als deel van zijn verversregister Verantwrdelijke van de lsplaats Cntrleert de gegevens in Rubriek C en Rubriek D Nteert datum en uur Ondertekent het dcument Bewaart één exemplaar gedurende 5 jaar bij zijn register LOSPLAATS Versie /197

150 9.4.3 Bijlage SGH - III: Uitznderingen bij het invullen van het verplaatsingsdcument 1. Speciale Merking Wat? Wanneer een schaap f geit bestemd vr de nmiddellijke verbrenging naar een binnenlands slachthuis een identificatiemiddel heeft verlren, brengt de verantwrdelijke vóór het vertrek een beslagrmerk aan in het r znder rmerk. Hiermee is enkel de rechtstreekse verbrenging van het schaap f de geit naar een binnenlands slachthuis tegestaan, znder te passeren via een ander beslag, halteplaats, verzamelcentrum f bedrijfsruimten van een handelaar. Deze speciale merking en de bestemming dienen p het verplaatsingsdcument en in het bedrijfsregister vermeld te wrden Op welke manier met de speciale merking genteerd wrden p het verplaatsingsdcument? Het rmerk wrdt genteerd p het verplaatsingsdcument. In het veld wrdt naast het rmerk de cde H (= hermerking) vermeld gevlgd dr het vlgnummer van het geplaatste beslagrmerk (znder de nullen). INDIVIDUELE OORMERKNUMMERS VERMELDEN (NIET VOOR DE BLAUWE OORMERKEN) 1) BE (H 0543) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) 32) 2. Verver Heen naar en Terug van een tegelaten verzamelcentrum Wat? Bij verplaatsing van éénzelfde grep dieren met cmmerciële deleinden met een verplaatsingsdcument wrden pgemaakt, één per beweging en per bestemming. Dus: Bij verver van dieren van het beslag naar het tegelaten verzamelcentrum ( prijskamp, keuring, tentnstelling, sprtwedstrijd, demnstratie, beurs) en terug met «één verplaatsingsdcument pgemaakt wrden vr het transprt naar het tegelaten verzamelcentrum en één verplaatsingsdcument vr het transprt terug naar het beslag. Uitzndering Indien alle dieren die naar het tegelaten verzamelcentrum ververd wrden, terugkeren naar het beslag (dus geen aankp en geen verkp van dieren) dient er geen nieuw verplaatsingsdcument pgemaakt te wrden. Het vlstaat dat de verantwrdelijke van het verzamelcentrum p het dcument een stempel plaatst met de vermelding HEEN en TERUG en met de identificatie van het verzamelcentrum. Versie /197

151 9.5 Mdule Pluimvee en Lpvgels Bijlage PL - I: Dcument begeleiding slachtpluimvee Versie /197

152 Versie /197

153 9.5.2 Bijlage PL-II: Begeleidingsdcument Verver van levende dieren Versie /197

154 9.6 Mdule Paarden Bijlage P - I: Begeleidingsdcument Verver van levende dieren Versie /197

cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie 05112010 Samengesteld door het consortium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen

cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie 05112010 Samengesteld door het consortium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen cursus: VERVOERDER VAN DIEREN Versie 05112010 Samengesteld dr het cnsrtium Arsia, DGZ, KULeuven, K.H.Kempen Samenstellers: DGZ-Vlaanderen: De Bleecker Ken, Van Damme An, Vangrenweghe Frédéric, Van Meirhaeghe

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap vr de Veiligheid van de Vedselketen Omzendbrief betreffende de cntrle van de identiteit van paarden en de uitsluiting vr de slacht vr menselijke cnsumptie van buiten de wettelijke termijn

Nadere informatie

Sanitaire voorwaarden Agriflanders 2015

Sanitaire voorwaarden Agriflanders 2015 Sanitaire vrwaarden Agriflanders 2015 Aanvraag telating verzamelcentrum vr landbuwhuisdieren bij FAVV Tijdelijke verzamelplaatsen vr landbuwhuisdieren hebben een telating cde 12.4 ndig vlgens het KB van

Nadere informatie

Omzendbrief betreffende de identificatie en de encodering van de paardachtigen in een centrale gegevensbank

Omzendbrief betreffende de identificatie en de encodering van de paardachtigen in een centrale gegevensbank Federaal Agentschap vr de Veiligheid van de Vedselketen Omzendbrief betreffende de identificatie en de encdering van de paardachtigen in een centrale gegevensbank Referentie PCCB/S2/CRR/1176598 Datum 11/05/2016

Nadere informatie

Europese Transportverordening, technische voorschriften voor het wegvervoer van schapen en geiten met een reistijd van maximaal 8 uur.

Europese Transportverordening, technische voorschriften voor het wegvervoer van schapen en geiten met een reistijd van maximaal 8 uur. Europese Transportverordening, technische voorschriften voor het wegvervoer van schapen en geiten met een reistijd van maximaal 8 uur. VERORDENING (EG) Nr. 1/2005 VAN DE RAAD van 22 december 2004 inzake

Nadere informatie

Werken met uitzendkrachten

Werken met uitzendkrachten Uitzendkrachten-Werken met uitzendkrachten-telichting 1/8 Werken met uitzendkrachten Uitzendkrachten zijn werknemers die vallen nder twee srten werkgevers. Enerzijds heeft men de werkgever van de uitzendkracht

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap vr de Veiligheid van de Vedselketen Omzendbrief betreffende de cntrle van de identiteit van paarden en de uitsluiting vr de slacht vr menselijke cnsumptie van buiten de wettelijke termijn

Nadere informatie

Moeten mensen die waterdieren in hun bezit hebben voor sierdoeleinden bij het FAVV geregistreerd zijn?

Moeten mensen die waterdieren in hun bezit hebben voor sierdoeleinden bij het FAVV geregistreerd zijn? Meten mensen die waterdieren in hun bezit hebben vr sierdeleinden bij het FAVV geregistreerd zijn? Dat hangt af van het srt vrzieningen waarin de dieren wrden gehuden : - als het gaat m geslten vrzieningen

Nadere informatie

A. ADR REGLEMENT. A1. Vervoerdocument. A2. Schriftelijke richtlijnen

A. ADR REGLEMENT. A1. Vervoerdocument. A2. Schriftelijke richtlijnen A. ADR REGLEMENT A1. Ververdcument Artikel 5.4.1 van het ADR bepaalt de gegevens die in het ververdcument meten wrden pgenmen. Artikel 5.4.1.1 mvat de algemene gegevens en artikel 5.4.1.2.5 mvat de bijkmende

Nadere informatie

toezichtsplan zwembad de Kloet versie 1 augustus 2008 Protocol toezichthouden voor huurders 1 van 5

toezichtsplan zwembad de Kloet versie 1 augustus 2008 Protocol toezichthouden voor huurders 1 van 5 tezichtsplan zwembad de Klet Prtcl tezichthuden vr huurders 1 van 5 tezichtsplan zwembad de Klet Bij alle activiteiten van de huurders waarbij zich persnen in de zwemzaal bevinden, dienen er vldende en

Nadere informatie

WAT BEPAALT DE EUROPESE RICHTLIJN INZAKE HET RECHT OP TOEGANG TOT EEN ADVOCAAT?

WAT BEPAALT DE EUROPESE RICHTLIJN INZAKE HET RECHT OP TOEGANG TOT EEN ADVOCAAT? WAT BEPAALT DE EUROPESE RICHTLIJN INZAKE HET RECHT OP TOEGANG TOT EEN ADVOCAAT? Vicky De Suter, FOD Justitie, DGWL, Directie Strafwetgeving Een krte terugblik - CPS - studiedag 27 maart 2013 - Eurpese

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel Inkp- en aanbestedingsbeleid Energiefnds Overijssel 2013 Inhudspgave 1 Inleiding 3 2 Het beleid 4 2.1 Rechtmatigheidsthema's 4 Prcedures 4 Meerwerk en herhalingspdrachten 4 2B-diensten 5 Integriteit 5

Nadere informatie

ORGANISATIENOTA VRIJWILLIGERS

ORGANISATIENOTA VRIJWILLIGERS ORGANISATIENOTA VRIJWILLIGERS 1. Gegevens rganisatie - Naam rganisatie : - Juridisch statuut : - Maatschappelijke zetel : - Telefnnummer en eventueel emailadres : - Omschrijving sciale delstelling : 2.

Nadere informatie

SPREEKBEURT PAARD ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT PAARD ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT PAARD l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER HET PAARD BIJ ELKAAR

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN RES PREPAID

ALGEMENE VOORWAARDEN RES PREPAID ALGEMENE VOORWAARDEN RES PREPAID 1. Inleiding & definities RES is een netwerk van lkale bedrijven, km's, handelaars en persnen, die vrije berepen uitefenen. Particulieren wrden gemtiveerd m aan te kpen

Nadere informatie

I. INLEIDING. Waarover handelt Boek III? 21/03/2014. Pierre de Bandt

I. INLEIDING. Waarover handelt Boek III? 21/03/2014. Pierre de Bandt Pierre de Bandt 1 I. INLEIDING Waarver handelt Bek III? 1) Detegangttdemarktisvrij(titel1) 2) Inschrijving bij KBO via ndernemingslketten(titel 2) 3) Algemene verplichtingen vr ndernemingen(titel 3) 2

Nadere informatie

Beteugeling van bedrog met de kilometerstand

Beteugeling van bedrog met de kilometerstand Beteugeling van bedrg met de kilmeterstand CAR-PASS PATRICK PIRET Juridisch Adviseur 2 I. INLEIDING...5 II. DE WET VAN 11 JUNI 2004...7 1. Bedelde vertuigen...7 2. Fundamentele principes...7 3. Dcumenten

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden. Artikel 1 Definities

Algemene Voorwaarden. Artikel 1 Definities Algemene Vrwaarden Dit zijn de Algemene Vrwaarden van Fiets Clinics Nederland, gevestigd: Waalbandijk 20, 6541AJ Nijmegen. Op alle prducten van Fiets Clinics Nederland zijn deze Algemene Vrwaarden van

Nadere informatie

Aandachtspunten Verkeersveiligheid, Leefbaarheid en Mobiliteit

Aandachtspunten Verkeersveiligheid, Leefbaarheid en Mobiliteit Aandachtspunten Verkeersveiligheid, Leefbaarheid en Mbiliteit 1 De mzetting van de nieuwe Eurpese Richtlijn (2006/126/EG) ver het mtrrijbewijs is nu uiteindelijk in de Belgische wetgeving vergenmen en

Nadere informatie

Hergebruikinitiatieven

Hergebruikinitiatieven Hergebruikinitiatieven Principe: materialen en verpakkingen hergebruiken vr ze afval wrden Hergebruik betekent de terugwinning en het hergebruik van prducten f nderdelen ervan: hergebruik van de verschillende

Nadere informatie

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015 Beleidsregels vrziening jbcaching Participatiewet 2015 1-7-2015 Jbcaching Reginale beleidsregels jbcaching Participatiewet regi Achterhek Inleiding Jbcaching gaat ver het ndersteunen van mensen bij het

Nadere informatie

Basis inspectiemodule

Basis inspectiemodule Basis inspectiemdule Arbeidsmiddelen deelmdule: Algemeen Deze Basis Inspectie Mdule (BIM) is pgesteld aan de hand van de stand van de techniek en is geschreven vr intern gebruik bij de Inspectie SZW. Verder

Nadere informatie

De opbouw van de Machinerichtlijn

De opbouw van de Machinerichtlijn De pbuw van de Machinerichtlijn Vrafgaand aan de fficiële tekst van de richtlijn zijn de verwegingen van de Raad van de Eurpese Gemeenschappen pgenmen. Deze verwegingen geven aan welke uitgangspunten hebben

Nadere informatie

Registratie na opleiding in het buitenland

Registratie na opleiding in het buitenland Registratie na pleiding in het buitenland Beleidsregel Uitwerking van de bepalingen inzake de registratie als verpleegkundig specialist na het vlgen van een pleiding in het buitenland, zals vastgelegd

Nadere informatie

Ids Veiligheidscoördinatie

Ids Veiligheidscoördinatie Ids Veiligheidscördinatie 1 / 5 IDS-1119 - AG Vespa - Viletstraat 39-2060 Antwerpen - Ontwerpanalyse 01 COÖRDINATIEDAGBOEK Datum: 19-7-2005 Aanwezige partijen: COO: Jhan De Kninck Inf vr: BH AR Karlien.Vanmerhaeghe@vespa.antwerpen.

Nadere informatie

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers Oprep erkenning en subsidiëring van grepsgericht aanbd pvedingsndersteuning dr vrijwilligers In het kader van het versterken van aanbd pvedingsndersteuning in de Huizen van het Kind lanceert Kind en Gezin

Nadere informatie

Regeling Financiële Ondersteuning Topsport- Student Stenden Hogeschool Profileringsfonds

Regeling Financiële Ondersteuning Topsport- Student Stenden Hogeschool Profileringsfonds AANVRAAGFORMULIER 1 studiefinancieringsvrm vr chrten vóór 1-9-2015 én studiefinancieringsvrm(en) vr chrten na 1-9-2015 Regeling Financiële Ondersteuning Tpsprt- Student Stenden Hgeschl Prfileringsfnds

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT SCHAAP ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT SCHAAP ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN SPREEKBEURT SCHAAP l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER HET SCHAAP BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Toegangscontrole en (voor)aanmelding

Toegangscontrole en (voor)aanmelding Tegangscntrle en (vr)aanmelding Telichting ISPS Sinds 1 juli 2004 zijn passagiersschepen en vrachtschepen (BT 500 en meer) die internatinale reizen maken en havenfaciliteiten die deze vr internatinale

Nadere informatie

Verkoopsvoorwaarden Boekenbeurs dd. 1 september 2015

Verkoopsvoorwaarden Boekenbeurs dd. 1 september 2015 A. Ticketfrmules Bekenbeurs Verkpsvrwaarden Bekenbeurs dd. 1 september 2015 Wij bieden de vlgende ticketmgelijkheden aan: Dagticket nrmaal tarief; dit is het ticket dat je tegang geeft tt de bekenbeurs

Nadere informatie

SPREEKBEURT GEIT ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT GEIT ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GEIT l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GEIT BIJ ELKAAR

Nadere informatie

ADR & IMDG VOOR NIET-RIJDEND PERSONEEL

ADR & IMDG VOOR NIET-RIJDEND PERSONEEL ADR & IMDG VOOR NIET-RIJDEND PERSONEEL Cpyright, alle rechten vrbehuden. Niets van deze hand-uts f presentatie mag wrden gepubliceerd, gekpieerd en/f verspreid znder de uitdrukkelijke testemming van Cnsintra

Nadere informatie

Normalisatie van gevelelementen Actualiteit en vooruitblik Nieuwigheden veiligheidseisen kinderen en binnenzonwering

Normalisatie van gevelelementen Actualiteit en vooruitblik Nieuwigheden veiligheidseisen kinderen en binnenzonwering Nrmalisatie van gevelelementen Actualiteit en vruitblik Nieuwigheden veiligheidseisen kinderen en binnenznwering Achtergrnd nieuwe nrmering kinderveiligheid met binnenznwering Ongevallen gerapprteerd met

Nadere informatie

1. Lid: onder een lid wordt verstaan een bij Pennyplace ingeschreven particulier of ZZP-er / bedrijf die / dat als doel heeft:

1. Lid: onder een lid wordt verstaan een bij Pennyplace ingeschreven particulier of ZZP-er / bedrijf die / dat als doel heeft: ALGEMENE VOORWAARDEN VAN PENNYPLACE VOOR LEDEN Inhudspgave: Artikel 1: Definities... 1 Artikel 2 - Identiteit van de ndernemer... 1 Artikel 3 -Tepasselijkheid en wijziging Algemene Vrwaarden... 2 Artikel

Nadere informatie

MODEL PROTOCOLLEN DETAILHANDEL IN DIEREN

MODEL PROTOCOLLEN DETAILHANDEL IN DIEREN MODEL PROTOCOLLEN DETAILHANDEL IN DIEREN Beheer van prtcllen Beheer van registraties Ontvangst dieren Reiniging en ntsmetting Veren Cntrle van dieren Klachten Mdel Prtcllen [naam nderneming] 1 Stichting

Nadere informatie

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN XCDC Trading & Cnsultancy B.V.B.A. B-8780 Ostrzebeke 1. Algemeen CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN Vanaf 1 st juli 2014 is de CE MARKERING van buwprducten die nder een geharmniseerde nrm vallen,

Nadere informatie

Model-veiligheidsplan

Model-veiligheidsplan Mdel-veiligheidsplan Inleiding Vr evenementen waarbij meer dan 500 bezekers p hetzelfde mment aanwezig zijn en die plaatsvinden in de penlucht f een tent is een veiligheidsplan verplicht. Bij de verige

Nadere informatie

Hygiëneprotocol voor het reinigen en ontsmetten van transportmiddelen voor het vervoer van diervoeder

Hygiëneprotocol voor het reinigen en ontsmetten van transportmiddelen voor het vervoer van diervoeder Hygiëneprtcl vr het reinigen en ntsmetten van transprtmiddelen Te gebruiken ten tijde van een dierziekte uitbraak Kwaliteitsreeks nr. 131 Maart 2012 Hygiëneprtcl vr het reinigen en ntsmetten van transprtmiddelen

Nadere informatie

Naam Klachtenprocedure SZZ versie 1.0 vastgesteld 25-6-2014 Door RvB evaluatie 25-6-2015 Door RvB

Naam Klachtenprocedure SZZ versie 1.0 vastgesteld 25-6-2014 Door RvB evaluatie 25-6-2015 Door RvB Alle zrgberderijen van SZZ zijn aangeslten bij de Federatie Landbuw en Zrg (www.zrgberen.nl). De Federatie heeft vr de cliënten van haar leden een nafhankelijke klachtencmmissie ingericht. SZZ vindt het

Nadere informatie

Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzondere Omstandigheden Profileringsfonds

Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzondere Omstandigheden Profileringsfonds AANVRAAGFORMULIER 1 studiefinancieringsvrm vr chrten vóór 1-9-2015 én studiefinancieringsvrm(en) vr chrten na 1-9-2015 Regeling Financiële Ondersteuning Overige Bijzndere Omstandigheden Prfileringsfnds

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

LOGBOEK van: klas: 1

LOGBOEK van: klas: 1 LOGBOEK van: klas: 1 Inhudspgave Inleiding en inhud van het lgbek Wat is de maatschappelijke stage? Delen van de maatschappelijke stage Waar de je maatschappelijke stage? Kaders waarbinnen de maatschappelijke

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WALLABY ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WALLABY BIJ ELKAAR

Nadere informatie

HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER

HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER 1 JUNI 2015 HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER SEYS VEERLE PROVINCIEBESTUUR WEST-VLAANDEREN Hug Verriesstraat 22 8800 ROESELARE Vrwrd Sinds 1971 ndersteunt de prvincie

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V.

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V. Vrijwilligersbeleid vetbalvereniging N.B.S.V.V. Waarm deze richtlijn? Geen enkele amateur-sprtvereniging kan tegenwrdig ng bestaan znder de inzet en bijdrage van (veel) vrijwilligers. Ok binnen nze vereniging

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Huisdieren en vakantie

Huisdieren en vakantie Huisdieren en vakantie Huisdieren en Vakantie 1. Wat te regelen m ze thuis te laten 2. Wat te regelen als ze naar een pensin f lgeeradres gaan 3. Wat te regelen als ze meegaan p vakantie 1. Wat te regelen

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Lidaholm Garens

Algemene Voorwaarden Lidaholm Garens Algemene Vrwaarden Lidahlm Garens Inhudspgave: Artikel 1 - Definities Artikel 2 - Identiteit van de ndernemer Artikel 3 - Tepasselijkheid Artikel 4 - Het aanbd Artikel 5 - De vereenkmst Artikel 6 - Herrepingsrecht

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

De overeenkomst inzake geneeskundige behandeling (WGBO)

De overeenkomst inzake geneeskundige behandeling (WGBO) De vereenkmst inzake geneeskundige behandeling (WGBO) Artikel 446 1.De vereenkmst inzake geneeskundige behandeling in deze afdeling verder aangeduid als de behandelingsvereenkmst is de vereenkmst waarbij

Nadere informatie

RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO)

RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO) RIJDENDE MELKONTVANGST (RMO) Wettelijke grndslag De maatregelen beschrijven p welke wijze werkgevers en werknemers invulling kunnen geven aan de wettelijke bepalingen uit de Arbwet. - Fysieke belasting

Nadere informatie

SPREEKBEURT NETPYTHON

SPREEKBEURT NETPYTHON l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT NETPYTHON REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE NETPYTHON BIJ

Nadere informatie

SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL

SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL SPREEKBEURT ZOETWATERGARNAAL l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE ZOETWATERGARNAAL

Nadere informatie

GEBRUIKSREGLEMENT Zomertent 2014 1. Algemene informatie Twee opties: Kleine hal Kleine & grote hal

GEBRUIKSREGLEMENT Zomertent 2014 1. Algemene informatie Twee opties: Kleine hal Kleine & grote hal Besluit: Artikel 1 Gedkeuring te hechten aan het aangepaste gebruiksreglement van de zmertent 2014 waarbij de rganisatren bijkmend 12 uur krijgen vr de pbuw en 12 uur vr de afbuw van de activiteit. Deze

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

Algemene Leveringsvoorwaarden

Algemene Leveringsvoorwaarden Algemene Leveringsvrwaarden 1. Tepasselijkheid 1.1 Deze algemene vrwaarden zijn van tepassing p alle ffertes en alle vereenkmsten, en de uitvering daarvan, welke dr WaterWerk Training, Caching & Cnsultancy

Nadere informatie

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK

SPREEKBEURT WANDELENDE TAK l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT WANDELENDE TAK ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WANDELENDE

Nadere informatie

Voorwaarden voor deelname en verklaring van vertrouwelijkheid. I. Voorwaarden voor deelname

Voorwaarden voor deelname en verklaring van vertrouwelijkheid. I. Voorwaarden voor deelname Vrwaarden vr deelname en verklaring van vertruwelijkheid I. Vrwaarden vr deelname 1- De "Prijs Karel Van Miert vr Studenten" wrdt uitgereikt aan een student(e) aan één van de hgeschlen f universiteiten

Nadere informatie

Katholieke en Openbare Scholen. voor Praktijkonderwijs. Medicijnbeleid

Katholieke en Openbare Scholen. voor Praktijkonderwijs. Medicijnbeleid Kathlieke en Openbare Schlen vr Praktijknderwijs Medicijnbeleid 1. Inleiding De Kathlieke en Openbare Schl vr Praktijknderwijs bieden passend nderwijs aan vr het praktijknderwijs geïndiceerde leerlingen

Nadere informatie

Gedragscode gebruik persoonsgegevens

Gedragscode gebruik persoonsgegevens Gedragscde gebruik persnsgegevens 1. Inleiding Aanleiding en del Binnen TMG wrden p een grt aantal plaatsen en p diverse wijzen persnsgegevens Verwerkt (de definities van de wrden met een hfdletter staan

Nadere informatie

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af Stel uw inkmen zeker, sluit een arbeidsngeschiktheids af Eindelijk geniet u van een heerlijke skivakantie. En natuurlijk verkmt het u niet, want u bent een ervaren skiër. Maar laat dat ngeluk nu net in

Nadere informatie

ADAPTIL HALSBAND. ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale. Samenstelling

ADAPTIL HALSBAND. ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale. Samenstelling ADAPTIL HALSBAND ADAPTIL HALSBAND (niet geneesmiddel) Ceva Santé Animale 17 Samenstelling Analg van geruststellend fermn van de hnd:...5% Excipients q.s.p. 1 halsband:...100% Farmaceutische vrm Halsband

Nadere informatie

Gebruiksvoorwaarden - trustbox v.2-21/06/2013

Gebruiksvoorwaarden - trustbox v.2-21/06/2013 TERMS OF USE DATA AFNEMERS Gebruiksvrwaarden - trustbx v.2-21/06/2013 1. Bereik 1.1. Trustbx B2C is een gedepneerd handelsmerk van GS1 Belgium & Luxemburg en is een database ('Database') die de exclusieve

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Protocol voor afname Centraal Ontwikkelde Examens Nederlandse taal en rekenen.

Protocol voor afname Centraal Ontwikkelde Examens Nederlandse taal en rekenen. . Bij de afname van examens zijn diverse functinarissen van de nderwijsinstelling betrkken. In dit prtcl wrden de vlgende (grepen van) examenbetrkkenen nderscheiden, met een krte mschrijving van de betrkkenheid

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

Organisatorsreglement beurs- en evenementenhal t Bau-huis

Organisatorsreglement beurs- en evenementenhal t Bau-huis Organisatrsreglement beurs- en evenementenhal t Bau-huis Artikel 1: Infrastructuur Het Autnm Gemeentebedrijf t Bau-huis staat in vr de ter beschikking stelling van de infrastructuur van de beurs- en evenementenhal

Nadere informatie

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen.

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen. Categrie C Per aspect van het framewrk zijn nrmen pgesteld. Vetgedrukt zijn de verplichte nrmen. Organisaties die nder categrie C vallen, zullen verder zijn met het implementeren van kwaliteitssystemen

Nadere informatie

Protocol medicijnverstrekking en medisch handelen

Protocol medicijnverstrekking en medisch handelen Prtcl medicijnverstrekking en medisch handelen Pagina 1 Inhudspgave Inleiding De leerling wrdt ziek p schl Het tedienen van medicijnen p verzek Vrbehuden en risicvlle handelingen Wet en regelgeving Aansprakelijkheid

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KANARIE VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KANARIE VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KANARIE VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KANARIE BIJ ELKAAR

Nadere informatie

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Het Gielsbos. Adresgegevens: Vosselaarseweg 1 2275 Gierle

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Het Gielsbos. Adresgegevens: Vosselaarseweg 1 2275 Gierle EXPERTISESTEEKKAART 1) Naam van de schl/dienst/vrziening: Het Gielsbs Adresgegevens: Vsselaarseweg 1 2275 Gierle 2) Dmein van expertise: cmmunicatie/diagnstiek+behandeling 3) Beschrijving expertise: Bij

Nadere informatie

Het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Enschede;

Het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Enschede; Uitveringsbesluit Jeugdhulp Enschede 2015 Het cllege van Burgemeester en Wethuders van de gemeente Enschede; - gelet p de artikelen 2.3, 12.3, 12.4 en 19 van de Verrdening Jeugdhulp Enschede 2015, waarin

Nadere informatie

IB.CN.02 01/13. Momenteel zijn er bijzondere instructies voor export - met de onder punt II vermelde certificaten - naar de Volksrepubliek China van:

IB.CN.02 01/13. Momenteel zijn er bijzondere instructies voor export - met de onder punt II vermelde certificaten - naar de Volksrepubliek China van: I. EXPORTMOGELIJKHEDEN Inlichtingen ver de prcedure vr de uitver van levende dieren, sperma, embry s, bredeieren en eicellen naar kan u bekmen bij de exprt bevrderende rganismen waarvan de cördinaten vermeld

Nadere informatie

Advies keuring gezichtsvermogen voor verkeersdeelnemers

Advies keuring gezichtsvermogen voor verkeersdeelnemers Advies keuring gezichtsvermgen vr verkeersdeelnemers Wettelijke eisen Bij wet wrden eisen aan het gezichtvermgen van rijbewijshuders gesteld. Het cmplete verzicht van deze eisen treft u in bijlage 1. Grfweg

Nadere informatie

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten

Veiligheidsinstructie voor opslag van gevaarlijke producten in recipiënten Interne Dienst vr Preventie en Bescherming p het Werk Afdeling Risicbeheer Veiligheidsinstructie vr pslag van gevaarlijke prducten in recipiënten Datum 20 januari 2011 Inleiding Opslag wrdt gedefinieerd

Nadere informatie

BUDGETPLAN JEUGDHULP. Hebt u vragen over het invullen van het budgetplan? Neemt u dan contact op met uw contactpersoon van de Toegang.

BUDGETPLAN JEUGDHULP. Hebt u vragen over het invullen van het budgetplan? Neemt u dan contact op met uw contactpersoon van de Toegang. BUDGETPLAN JEUGDHULP Vr u ligt het budgetplan Jeugdhulp. U vult dit budgetplan in als u zelf de ndersteuning vr uw kind/een minderjarige wilt cördineren met een persnsgebnden budget (pgb). In dit budgetplan

Nadere informatie

Gastouderbureau Noorderlicht

Gastouderbureau Noorderlicht Algemene richtlijnen: Vraag- en gastuders wrden geacht kennis te hebben genmen van de werkwijze van ; Gastuders wrden geacht bij aanvang van de pvang te handelen cnfrm het pedaggisch plan; hanteert de

Nadere informatie

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van

De kans is groot dat uw testament niet voldoet aan uw wensen, geen gebruik maakt van Testamenten check Streep dr wat niet van tepassing is VRAAG 1 Is uw testament van vóór 2003? De kans is grt dat uw testament niet vldet aan uw wensen, geen gebruik maakt van de mgelijkheden sinds de invering

Nadere informatie

Reglement betreffende een Provinciale herkenbaarheid bij elke vorm van provinciale subsidie.

Reglement betreffende een Provinciale herkenbaarheid bij elke vorm van provinciale subsidie. Reglement betreffende een Prvinciale herkenbaarheid bij elke vrm van prvinciale subsidie. DE PROVINCIERAAD VAN WEST - VLAANDEREN, Overwegende dat het belang van de prvinciale herkenbaarheid, naar aanleiding

Nadere informatie

1. Algemene bepalingen

1. Algemene bepalingen Regeling van de Minister van Verkeer en Waterstaat hudende regels met betrekking tt de pleiding, de aanstelling, de examinering en de uitrusting van verkeersregelaars (Regeling verkeersregelaars 2009)

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN

ALGEMENE VOORWAARDEN ALGEMENE VOORWAARDEN VisumPr B.V., Raamweg 1, 2596 HL, Den Haag Artikel 1. Definities In deze algemene vrwaarden wrden de vlgende definities tegepast: Opdrachtgever: de wederpartij van VisumPr B.V. VisumPr:

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Artikel 1- Identiteit van de ondernemer Artikel 2 - Toepasselijkheid Artikel 3 - Het aanbod

Algemene Voorwaarden Artikel 1- Identiteit van de ondernemer Artikel 2 - Toepasselijkheid Artikel 3 - Het aanbod Algemene Vrwaarden Artikel 1- Identiteit van de ndernemer Trend mda Oudemansstraat 82 1504 KP Zaandam Telefnnummer: (0031) 0623281926 Tussen 09;00 / 17;00 E-mailadres: inf@trendmda.nl KvK-nummer: 54290228

Nadere informatie

Betreft: aanvraag van Brussels Network Operations tot herziening van de beraadslaging RR nr. 10/2008 van 12 maart 2008 (RN/MA/2008/013)

Betreft: aanvraag van Brussels Network Operations tot herziening van de beraadslaging RR nr. 10/2008 van 12 maart 2008 (RN/MA/2008/013) 1/10 Sectraal cmité van het Rijksregister Beraadslaging RR nr. 24/2008 van 4 juni 2008 Betreft: aanvraag van Brussels Netwrk Operatins tt herziening van de beraadslaging RR nr. 10/2008 van 12 maart 2008

Nadere informatie

Cubro BVBA Algemene voorwaarden

Cubro BVBA Algemene voorwaarden Cubr BVBA Algemene vrwaarden Hiernder vindt u de algemene vrwaarden van Cubr BVBA. Deze vrwaarden zijn van tepassing p alle geleverde diensten en gemaakte vereenkmsten dr Cubr BVBA, tenzij expliciet anders

Nadere informatie

Algemene afspraken Gemeente Zwolle/ sportvereniging gemeentelijke buitensportaccommodaties

Algemene afspraken Gemeente Zwolle/ sportvereniging gemeentelijke buitensportaccommodaties vr elkaar Algemene afspraken Gemeente Zwlle/ sprtvereniging gemeentelijke buitensprtaccmmdaties Algemene afspraken In dit dcument wrden alle afspraken tussen de gemeente Zwlle en de sprtverenigingen beschreven.

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden - Equrion Services B.V. Inhoudsopgave: Artikel 1 - Definities. Artikel 2 - Identiteit van de ondernemer

Algemene Voorwaarden - Equrion Services B.V. Inhoudsopgave: Artikel 1 - Definities. Artikel 2 - Identiteit van de ondernemer Algemene Vrwaarden - Equrin Services B.V. Inhudspgave: Artikel 1 - Definities Artikel 2 - Identiteit van de ndernemer Artikel 3 - Tepasselijkheid Artikel 4 - Het aanbd Artikel 5 - De vereenkmst Artikel

Nadere informatie

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KALKOEN BIJ ELKAAR

Nadere informatie

Verantwoordelijkheden... 11. Afkortingen en definities... 12. Regelgeving en wetten... 13. Relevante websites... 13

Verantwoordelijkheden... 11. Afkortingen en definities... 12. Regelgeving en wetten... 13. Relevante websites... 13 MEDISCHE APPARATUUR ZONDER CE-MARKERING prjectgrep: CEWAZ versie: 1.1.1 februari 2015 www.wibaz.nl Inhud Overzicht Medische Hulpmiddelen... 3 Inleiding... 4 Del... 5 Tepassingsgebied... 5 Uitgangssituaties...

Nadere informatie

Wij verzoeken u de toelichting voor het invullen van het formulier goed te lezen.

Wij verzoeken u de toelichting voor het invullen van het formulier goed te lezen. Wij verzeken u de telichting vr het invullen van het frmulier ged te lezen. Op basis van de dr u aangegeven reismgelijkheden van de leerling en p basis van het verversadvies van schl en eventuele andere

Nadere informatie

Aanvraagformulier subsidie gevelrenovatie en renovatie handelspanden

Aanvraagformulier subsidie gevelrenovatie en renovatie handelspanden Vak bestemd vr administratie Dssiernummer:................. Aanvraagdatum:................. Aanvraagfrmulier subsidie gevelrenvatie en renvatie handelspanden Met dit frmulier dient u een aanvraag in vr

Nadere informatie

Algemene voorwaarden picturefix. Download & print de algemene voorwaarden. Inhoudsopgave:

Algemene voorwaarden picturefix. Download & print de algemene voorwaarden. Inhoudsopgave: Algemene vrwaarden picturefix Dwnlad & print de algemene vrwaarden Inhudspgave: Artikel 1 - Definities Artikel 2 - Identiteit van de ndernemer Artikel 3 - Tepasselijkheid Artikel 4 - Het aanbd Artikel

Nadere informatie