Vaatwerk. Rede. Carlie de Vries

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vaatwerk. Rede. Carlie de Vries"

Transcriptie

1 Vaatwerk

2

3 Vaatwerk Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Medische Celbiochemie aan de Universiteit van Amsterdam op vrijdag 9 oktober 2009 door Carlie de Vries

4 Vossiuspers UvA is een imprint van Amsterdam University Press. Deze uitgave is totstandgekomen onder auspiciën van de Universiteit van Amsterdam. Dit is oratie 350, verschenen in de oratiereeks van de Universiteit van Amsterdam. Omslag: Crasborn BNO, Valkenburg a/d Geul Opmaak: JAPES, Amsterdam Foto omslag: Carmen Freudenthal, Amsterdam ISBN e-isbn Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2010 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

5 Mevrouw de Rector Magnificus van de Universiteit van Amsterdam, Vertegenwoordiger van de decaan van de faculteit der Geneeskunde, Zeer gewaardeerde toehoorders, Welkom bij deze openbare les met de titel Vaatwerk. Bloedvaten en (slag)aderverkalking In mijn werkkamer hangt een levensgrote anatomische plaat van het menselijke vaatstelsel. Het hart pompt het bloed in de slagaders, die zich tot steeds kleinere vaten vertakken. De uiteindelijke haarvaten voorzien onze organen van bloed. Daarna verzamelt het bloed zich in de aders die weer in het hart uitkomen. Slagaders zijn opgebouwd uit een aantal lagen. Aan de binnenzijde is het bloedvat bekleed met een enkele laag van endotheelcellen. Deze cellen zijn ervoor verantwoordelijk dat het bloed niet stolt en hebben een belangrijke regelfunctie in de communicatie tussen het bloed met de daarin aanwezige cellen en de onderliggende gladde spiercellen. De structuur en de stevigheid van slagaders wordt bepaald door meerdere lagen gladde spiercellen en sterke elastische structuren. De gladde spiercellen kunnen zich samentrekken of ontspannen, waarmee de bloedtoevoer naar de verschillende delen van het lichaam gereguleerd kan worden. Dit is de normale situatie, maar wat gebeurt er nu als iemand slagaderverkalking krijgt. Ja, u hoort het goed, ik benadruk hier dat verkalking van de vaten alleen plaatsvindt in slagaders en niet in aders, zoals het veelgebruikte woord aderverkalking helaas doet vermoeden. Dit ziekteproces wordt geïnitieerd door de lokale aantasting van endotheelcellen waardoor monocyten, die aanwezig zijn in ons bloed, zich aan de vaatwand kunnen hechten. Monocyten zijn cellen die een onderdeel vormen van onze afweer tegen ontstekingen; deze cellen kunnen zich alleen aan endotheelcellen hechten als er lokaal veranderingen zijn opgetreden. De endotheelcellen zijn dan geactiveerd, en de monocyten kunnen vervolgens over de endotheelbarrière de vaatwand inkruipen. Aldaar verworden deze monocyten tot zogenaamde macrofagen die, in het geval van een ontsteking, de ontstekingshaard kunnen opruimen, maar ze kunnen ook vet dat aanwezig is in de vaatwand opnemen. 5

6 Als er sprake is van aderverkalking zit er vet in de vaatwand in de vorm van zogenaamde LDL-partikels. Dergelijke LDL-partikels komen uit het bloed waar ze vet en cholesterol vervoeren. In de vaatwand staan ze bloot aan oxidatieve stress die onder andere wordt veroorzaakt door de macrofagen, waardoor de LDL-partikels chemische reacties ondergaan en er abnormaal gaan uitzien. De macrofagen ruimen dit afwijkende vet op en worden door de opname daarvan zo groot, dat ze de vaatwand eenvoudigweg niet meer kunnen verlaten. Dat lijkt op zich niet zo erg, maar deze cellen produceren ook allerlei zogenaamde cytokines en groeifactoren, die omliggende cellen negatief beïnvloeden. Endotheelcellen raken als gevolg van de aanwezigheid van deze cytokines namelijk nog sterker geactiveerd, waardoor meer monocyten de vaatwand ingaan. Ook de onderliggende gladde spiercellen gaan zich in deze situatie anders gedragen; onder invloed van de groeifactoren beginnen deze cellen te groeien en bewegen ze zich in de richting van de verdikte vaatwand, waar dan sprake is van een zogenaamde atherosclerotische lesie of atherosclerotische plaque. 1 Aderverkalking is een sluipende ziekte, die langzaam maar gestaag voortschrijdt in onze vaten, en het kan zelfs tientallen jaren duren voordat een atherosclerotische lesie groot genoeg is om klinische verschijnselen te veroorzaken. Niet alleen de grote lesies die doorstroming van het bloedvat blokkeren geven problemen, maar ook kleinere lesies kunnen verraderlijk zijn; deze kunnen namelijk openscheuren, waardoor lokaal het bloed zal stollen en een bloedvat acuut wordt afgesloten. Dat kan dan resulteren in bijvoorbeeld een hartinfarct indien de kransslagaders zijn aangedaan, terwijl ruptuur van een lesie in de halsslagader een herseninfarct als gevolg kan hebben. De eerste keer dat ik coupes van humane bloedvaten onder de microscoop bekeek, was ik behoorlijk verrast dat zelfs bij relatief jonge mensen, net veertig jaar oud die niet waren overleden aan hart-en vaatziekten, al behoorlijk grote atherosclerotische lesies aanwezig kunnen zijn. We weten allemaal dat roken, ongezonde voeding, weinig bewegen en suikerziekte belangrijke risicofactoren vormen voor het ontwikkelen van atherosclerose. Toch kunnen zware rokers heel oud worden zonder daar lichamelijke problemen van te krijgen, terwijl een gezond levende man s middags een acuut hartinfarct kan krijgen, nadat hij s ochtends nog aan het sporten was. In het laatste geval is het waarschijnlijk dat er sprake is geweest van een gescheurde lesie. De vraag dringt zich dan op waarom sommigen wel atherosclerose krijgen en anderen niet. Waarom zit deze ziekte al dan niet in de familie? Deze gevoeligheid heeft te maken met genetische aanleg. Zo wordt atherosclerose in sommige families waarin sprake is van familiaire hypercholesterolemie veroorzaakt door een specifieke mutatie die aanwezig is in het DNA, in het gen dat codeert voor de LDL-receptor; dat is een eiwit dat verantwoordelijk is voor de 6 CARLIE DE VRIES

7 opname van LDL-partikels uit het bloed. Als deze receptor niet goed werkt, kan de hoeveelheid cholesterol in het bloed enorm oplopen, met atherosclerose op zeer jonge leeftijd als gevolg. In de meeste gevallen van verhoogde gevoeligheid voor het ontwikkelen van atherosclerose is de oorzaak echter niet te herleiden tot variaties in een enkel gen, zoals het LDL-receptorgen, maar is deze multifactorieel. Dat is eenvoudig te begrijpen als we ons realiseren dat er meerdere celtypen betrokken zijn bij de vorming van een atherosclerotische plaque en dat veel verschillende cellulaire activiteiten en processen een rol spelen. En dat is nu precies de reden waarom het zo interessant is om dit ziekteproces te bestuderen: het betreft een complex samenspel van vele genetische en omgevingsfactoren, en de uitdaging is om inzicht te krijgen in het belang van de afzonderlijke processen en van díe genen die hierbij een sleutelrol vervullen. Op zoek naar de sleutelfactoren Toen ik in 1994 naar het AMC kwam vanuit het Hubrecht laboratorium, waar ik met veel plezier en enthousiasme onderzoek had uitgevoerd aan de vroege embryonale ontwikkeling van zebravissen, wist ik weinig van atherosclerose, en met gladde spiercellen had ik nog nooit gewerkt. Hans Pannekoek had op dat moment een grote subsidie verkregen van de Nederlandse Hartstichting om met zijn onderzoeksgroep over te stappen van structuurfunctie-onderzoek aan plasma-eiwitten naar de vasculaire biologie, om daarmee de moleculaire biologie in het Nederlandse atherosclerose-onderzoek een flinke impuls te geven en jonge cardiologen op te leiden in dit onderzoeksgebied. Mijn opdracht binnen dit zogenaamde Moleculaire Cardiologie Programma was om veranderingen in genexpressie in de gladde spiercel tijdens het proces van aderverkalking te onderzoeken. We zijn begonnen met het kweken van humane gladde spiercellen in het lab om deze vervolgens te behandelen met een atherogene stimulus. Een gedetailleerde analyse van het RNA in normale en geactiveerde spiercellen resulteerde in de idenficatie van een aantal genen, die onder invloed van de atherogene stimulus hoger of lager tot expressie kwamen. Vervolgens moesten we een lastige vraag beantwoorden: welk gen is het belangrijkst en dus het interessantst om te bestudereen en op grond van welke criteria maakten we onze keuze? Allereerst, beste toehoorders, lijkt het logisch dat een atherosclerotische sleutelfactor alleen aanwezig is in de zieke vaatwand. Dat hoeft overigens nog niet te betekenen dat elke factor die aanwezig is in de atherosclerotische lesie ook erg belangrijk is. Verder zit een typische sleutelfactor als een spin in haar web. Het is een kritische schakelaar, die op meerdere niveaus veranderingen in VAATWERK 7

8 een cel kan bewerkstelligen, zoals een zogenaamde transcriptiefactor die een hele set van genen kan aan- of uitschakelen. In onze overwegingen heeft het criterium dat een sleutelfactor aanstuurbaar moet zijn ook een belangrijke rol gespeeld; de activiteit van de ideale sleutelfactor is te beïnvloeden. Dat biedt immers de mogelijkheid om vanuit het basale onderzoek op termijn een vertaalslag te maken naar de kliniek. Op grond van de genoemde criteria heb ik ervoor gekozen om de groei- en differentiatiefactor Activine A en een drietal transcriptiefactoren nader te bestuderen. Marten Engelse, Jolanda Neele, Germaine Benus en Bianca Groenendijk hebben allen bijgedragen aan het succesvolle activineproject en aangetoond dat activine bescherming biedt tegen aderverkalking. Vandaag zal ik echter alleen ons onderzoek aan de drie transcriptiefactoren bespreken om u een beeld te schetsen van het wetenschappelijk onderzoek dat in mijn onderzoeksgroep plaatsvindt. Nucleaire receptoren De drie transcriptiefactoren die we geïdentificeerd hadden als genen die aangezet worden op het moment dat gladde spiercellen worden geactiveerd, bleken te behoren tot de superfamilie van nucleaire receptoren. Deze superfamilie bestaat uit 49 leden die wat betreft hun eiwitstructuur enorm op elkaar lijken; 2 allemaal hebben ze in het midden twee typische zink fingers, waarmee de binding met het DNA aangegaan kan worden. Aan de voorkant van het eiwit zit het meest variabele deel van de receptoren; hier zijn de onderlinge verschillen het grootst, waardoor allerlei familielid-specifieke interacties met andere eiwitten gerealiseerd kunnen worden. Tot slot bevat een nucleaire receptor aan de achterkant het ligand-bindende domein. Zodra een nucleaire receptor haar ligand bindt, verandert de structuur van het eiwit dramatisch. Daardoor kunnen bepaalde remmende factoren niet langer aan het eiwit binden, terwijl de stimulerende factoren de co-activatoren juist wel een interactie met de receptor kunnen aangaan. Dit heeft een zwaan-kleef-aaneffect, waarbij een cascade van eiwit-eiwitinteracties tot stand komt. Hierdoor wordt het DNA lokaal zo veranderd, dat de optimale situatie wordt gecreëerd voor het beïnvloeden van de expressie van een specifiek gen. Nucleaire receptoren zijn bekender dan u denkt. Bij borstkanker is in het kader van de behandeling vaak sprake van al dan niet hormoongevoelige tumorcellen. Indien de tumorcellen gevoelig zijn voor oestrogeen, betekent dit dat de cellen voor hun groei afhankelijk zijn van dit hormoon. In dat geval kan het medicijn tamixofen gebruikt worden; dit is een molecuul dat erg lijkt op oestrogeen en daardoor de oestrogeenreceptor zeer efficiënt kan binden. 8 CARLIE DE VRIES

9 Het grote verschil is echter dat tamoxifen net iets groter is dan het normale hormoon en deels uit de ligand bindingsplaats steekt, waardoor de structuur van de receptor niet verandert en de co-activatoren niet kunnen binden; de werking van de transcriptiefactor wordt hierdoor volledig geremd, evenals de groei van de tumorcellen. Tamoxifen is overigens al in 1962 gesynthestiseerd, toen dit werkingsmechanisme nog niet bekend was. Ik denk dat het inzicht dat we hebben verworven over de werking van tamoxifen wat betreft het effect op de structuur van de oestrogeenreceptor prachtig laat zien hoezeer gedetailleerde kennis over eiwitstructuren essentieel kan zijn om het werkingsmechanisme van een medicijn te begrijpen. 3 Aangezien we tegenwoordig de structuur van bijna alle nucleaire receptoren tot onze beschikking hebben, al dan niet in aanwezigheid van een ligand, kan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen gestart worden met deze informatie als uitgangspunt. Ook de schildklierhormoon-receptoren en de vitamine D- receptoren, waar u vast wel eens van heeft gehoord, behoren tot de nucleaire receptoren. En anders kent u de anabole steroïden wel die op de lijst staan van verboden middelen voor sporters en gemeten worden bij dopingcontroles. Deze synthestische hormonen binden de androgeenreceptor, waardoor genen worden geactiveerd die de vorming van spieren stimuleren. Helaas geven deze ook vele bijwerkingen, wat de belangrijkste reden is om sporters ervan te vrijwaren. Voor veel van de nucleaire receptoren is het ligand, de activator, bekend; voor een aantal receptoren is het ligand echter nog onbekend, wat de reden is waarom deze eiwitten orphan nucleaire receptoren worden genoemd: weeskinderen. Beste toehoorders, we gaan weer even terug naar het vaatwerk en de gladde spiercellen. Ik vertelde u al dat we een drietal transcriptiefactoren als mogelijke sleutelfactoren hadden aangewezen en dat dit nucleaire receptoren zijn, waarna ik vervolgens heb uitgelegd wat voor type eiwitten dit zijn. Dan is het nu tijd om de namen te noemen van de drie nucleaire receptoren waarvan wij voor het eerst hebben aangetoond dat ze aanwezig zijn in de geactiveerde gladde spiercel. Het gaat om Nur77, Nurr1 en NOR-1; sorry, ik heb deze namen niet zelf verzonnen. Ik zal mij beperken tot het bespreken van de rol van Nur77 bij vasculaire aandoeningen. De nucleaire receptor Nur77 in de vaatwand Nur77 is ontdekt in In T-cellen de witte bloedcellen van ons immuunsysteem veroorzaakt Nur77 apoptose, oftewel geprogrammeerde celdood, waardoor het aantal T-cellen wordt gereguleerd. Ook de groei van bepaalde kankercellen wordt geremd door Nur77. Om dit nader te kunnen bestuderen, VAATWERK 9

10 heeft men zogenaamde Nur77 knockout (KO) muizen gemaakt: muizen die geen Nur77 meer hebben. 5 Deze Nur77-KO muizen lijken geen overte gebreken te hebben. Dit resultaat kan op twee manieren geïnterpreteerd worden: kennelijk is Nur77 niet erg belangrijk, want als het gen afwezig is, gebeurt er niets óf Nur77 is zo belangrijk dat er een back-up is, zodat de functie overgenomen kan worden door andere genen. Recentelijk hebben wij ook experimenten uitgevoerd met deze Nur77-KO muizen en toen zagen wij wel degelijk veranderingen optreden: wanneer we de vorming van macrofagen in deze muizen stimuleren, dan mobiliseren de Nur77-KO muizen meer macrofagen dan normale muizen. Het is dus met zo n knockoutmuis net zoiets als een auto waarin de rem ontbreekt. Zo n auto rijdt uitstekend, maar je merkt het probleem pas als er iets op je weg komt. Het ontbreken van de rem levert vervolgens in Nederland meer problemen op dan in Australië, maar als het echt gevaarlijk wordt, dan kun je altijd nog gebruikmaken van de handrem. In het geval van de Nur77-KO muizen zou dit laatste kunnen betekenen dat Nurr1 en NOR-1 sommige functies van Nur77 kunnen overnemen. Wij zijn in de gelegenheid gesteld om de functie van Nur77 in de vaatwand nader te bestuderen met behulp van onderzoeksubsidies die we hebben verkregen van de Nederlandse Hartstichting, het Research Institute for Diseases of the Elderly (ook wel RIDE genoemd) van NWO en het AMC. Karin Arkenbout heeft het spits afgebeten in een promotieproject, waarbinnen we allereerst hebben aangetoond dat Nur77 alleen in de zieke humane vaatwand in gladde spiercellen tot expressie komt, dus niet in de normale lagen gladde spiercellen van slagaders. Vervolgens bleek uit experimenten met gekweekte gladde spiercellen dat een verhoogde aanwezigheid van Nur77 de groei van deze cellen afremt. Dit gaf aanleiding tot het genereren van zogenaamde transgene muizen, die in de gladde spiercellen van hun slagaders permanent een verhoogd niveau van Nur77 hebben. Ook deze muizen zien er geheel normaal uit en lijken niets te mankeren, totdat ze worden bestudeerd in een situatie dat er een gladde spiercelrijke lesie wordt geprovoceerd in de vaatwand. Dan blijkt, geheel in overstemmming met de resultaten in de gekweekte gladde spiercellen, dat er minder lesie ontstaat bij verhoogde aanwezigheid van Nur77 in de gladde spiercellen. 6 Het is een mooi voorbeeld van een aanvankelijk in het project gestelde hypothese dat Nur77 vasculaire lesievorming versnelt, iets wat niet juist bleek te zijn. Een betere beloning voor het uitvoeren van experimenten kan men niet krijgen! Nur77 remt dus de groei van gladde spiercellen bij muizen, maar wat betekent dit voor de mens? Daarvoor moet ik even een uitstapje maken naar de dagelijkse praktijk van de interventiecardioloog. Een patiënt met verstopte kransslagaders kan op verschillende manieren worden behandeld; als het even kan volstaat het medica- 10 CARLIE DE VRIES

11 menteus oplossen van een stolsel bij een acuut hart infarct, gevolgd door een chronische behandeling met asperine en een statine: asperine om stolling waarbij de bloedplaatjes zijn betrokken af te remmen en statine om de LDLcholesterolniveaus in het bloed te verlagen. Als deze behandeling niet voldoet, kan de patient gedotterd worden; dan blaast de cardioloog op de plaats van de vernauwing een ballonnetje op om het vat te openen. Tegenwoordig wordt vervolgens vaak een zogenaamde stent geplaatst. Dat is een buisje van openmazig metalen netwerk dat in de vaatwand geplaatst kan worden, waardoor het vat na de ingreep mooi open blijft staan. Voor de meeste patiënten betekent dat een enorme verbetering van de behandeling. Echter, bij sommige patienten groeit de stent razendsnel dicht met gladde spiercellen; er is dan sprake van in-stent restenose. Om dit probleem op te lossen is de drug-eluting stent ontwikkeld: een stent die ter plekke een medicijn afgeeft waardoor de groei van alle cellen wordt geremd. Helaas kleeft ook aan deze stent weer een bezwaar, want door het medicijn wordt ook de groei van de beschermende laag endotheelcellen vertraagd, waardoor de kans op stolling toeneemt, met het risico van een onverwachte, complete afsluiting van het vat. Eigenlijk zijn we dus nog op zoek naar een veiliger stent die in-stent restenose remt en tegelijkertijd de bedekking van de stent met endotheelcellen bevordert. 7 Daar kom ik later nog op terug. De reden om in te gaan op de behandeling van een patiënt met vernauwde kransslagaders was om aan te geven dat zich ook bij de mens gladde spiercelspecifieke problemen voordoen, namelijk in de vorm van in-stent restenose. Het muizenmodel waarover ik eerder sprak en waarin Nur77 de groei van gladde spiercellen remt, kan worden beschouwd als een model om in-stent restenose na te bootsen. Ik vertelde u dat Nur77 de groei van dergelijke lesies remt, en dus gaan we ervan uit dat Nur77 ook bij de mens in-stent restenose kan afremmen. Het weeskind Nur77 Toen ik zojuist de nucleaire receptoren met u besprak, vertelde ik dat dit type eiwitten geactiveerd kan worden door de binding van een zogenaamd ligand, zoals de binding van het hormoon oestrogeen of het medicijn tamoxifen aan de oestrogeenreceptor. Ik heb vervolgens de functie van Nur77 in gladde spiercellen in de vaatwand uitgelegd, maar ik heb nog geen woord gerept over het Nur77-ligand. Dat is niet zo vreemd, want Nur77 is immers een wees, met andere woorden: we kennen het ligand (nog) niet. Sterker nog, op grond van de eiwitstructuur die bepaald is van Nur77 is geconcludeerd dat dit eiwit altijd in de actieve vorm is gevouwen en dat de holte waarin een ligand zich zou VAATWERK 11

12 moeten binden veel te klein is voor een ligand. 8 Toen ik dat op een wetenschappelijk congres in de bergen van Colorado hoorde, was ik aanvankelijk erg teleurgesteld. Het had een uitstekend excuus kunnen zijn om de wetenschap even te laten voor wat het was en alleen nog maar te gaan skieën, maar tijdens diezelfde wetenschappelijke bijeenkomst vernam ik ook dat de activiteit van Nur77 wordt verhoogd door 6-mercaptopurine, kortweg 6-MP genoemd. 9, 10 In eerste instantie deed 6-MP bij mij geen bellen rinkelen, maar de promovendus Peter Bonta wist als arts meteen te vertellen dat het een medicijn is. Om precies te zijn: 6-MP is de actieve metaboliet van het immunosuppressieve medicijn azathioprine, ook bekend als Imuran. Dit medicijn wordt chronisch, in een relatief lage dosis voorgeschreven aan patiënten die een niertransplantatie hebben ondergaan of lijden aan chronische ontstekingsziekten zoals de ziekte van Crohn of reuma. Azathioprine wordt dus veel toegepast in de kliniek. Oorspronkelijk is 6-MP in de jaren vijftig van de vorige eeuw ontwikkeld door de Amerikaanse chemicus Gertrude Elion. Zij heeft het molecuul in eerste instantie ontwikkeld als een purinederivaat die ingebouwd zou kunnen worden in DNA en RNA om als een cytostaticum te werken, een celdodende stof als medicijn bij kanker. In 1963 modificeerde zij de chemische structuur van 6-MP en maakte aldus azathioprine dat, als oraal medicijn, eenvoudiger kan worden ingenomen door de mens. Eigenlijk min of meer toevallig hebben andere onderzoeksgroepen ontdekt dat 6-MP ook het immuunsysteem remt. Sindsdien is azathioprine toegepast als immunosuppresivum, zoals ik u hiervoor vertelde. Het is wellicht aardig om hier even te melden dat mevrouw Elion naast 6- MP ook het antivirale middel acyclovir u wel bekend van de behandeling van een koortslip heeft ontwikkeld en dat zij in 1988 de Nobelprijs voor de Geneeskunde ontving, en dat terwijl ze chemie had gestudeerd, niet eens was gepromoveerd, bij de faramceutische industrie werkte en vrouw was! Dat even terzijde. We gaan terug naar de activatie van Nur77 door 6-MP. Deze verloopt niet normaal via binding in de ligand bindingsplaats, en eigenlijk weten we nog steeds niet exact hoe de activatie plaatsvindt. Tot op heden is 6-MP echter wel uiterst bruikbaar geweest om interessante experimenten mee uit te voeren. Thijs Pols heeft als promovendus, samen met de groep van Paul Quax in Leiden, bekeken of 6-MP de vorming van vasculaire lesies kan afremmen. Daartoe hebben ze gebruikgemaakt van de zogenaamde drug-eluting cuff in een muismodel, waarbij het effect van de lokale afgifte van een medicijn op gladde spiercelrijke lesies bepaald kan worden. Dergelijke lesies lijken, zoals ik eerder vertelde, op de verdikking die we aantreffen in dichtgegroeide stents, de instent restenose. 6-MP blijkt de vorming van deze lesies adequaat af te remmen, 12 CARLIE DE VRIES

13 en door in dit onderzoek gebruik te maken van speciale transgene muizen hebben we kunnen aantonen dat 6-MP om dit remmende effect te bewerkstelligen Nur77 nodig heeft. 11 Nur77 remt ons immuunsysteem, waarmee wordt bedoeld dat het de T-cel activiteit doet afnemen. Recentelijk hebben wij aangetoond dat ook de macrofaag minder inflammatoir wordt onder invloed van Nur Bovendien hebben verschillende onderzoeksgroepen beschreven dat Nur77 de activatie van endotheelcellen afremt en de overleving van deze cellen bevordert. Al met al hebben we het volgende beeld gekregen van het effect dat Nur77 op de vaatwand heeft: het is anti-inflammatoir, vermindert de groei van gladde spiercellen en bevordert de functie van endotheelcellen. Dan is het niet moeilijk meer om te bedenken dat 6-MP als activator van Nur77 een interessante kandidaat is om als medicijn op een nieuw te ontwikkelen drug-eluting stent te plaatsen. Met het NEXTREAM-consortium hebben we een subsidie verkregen van Biomedical Materials en gaan we dit plan daadwerkelijk uitvoeren. Het team bevat het bedrijf Fortimedix in de persoon van Marcel Verbeek; zij kunnen stents maken, iets wat wellicht simpel klinkt, maar dat is echt een technologisch hoogstandje. Rob Steendam vertegenwoordigt Innocore Technology: specialisten in het coaten van biomaterialen, waaronder stents. Het bijzondere van de coating die we gaan toepassen, is dat deze biologisch afbreekbaar is. De Biomaterials onderzoeksgroep van Jurek Duszczyk van de TU Delft is de tweede academische groep, en ik vind het fascinerend om kennis te maken met dit voor mij geheel nieuwe vakgebied. Vanuit het AMC doet mijn groep mee, evenals Robbert de Winter van de afdeling Cardiologie. Ook de Nederlandse Hartstichting is betrokken bij dit project. Ik kijk met veel plezier uit naar de komende periode, waarin we al onze plannen voor een next generation stent gaan verwezenlijken. 13 Er is nog een laatste opmerking die ik wil maken over Nur77 liganden. Op basis van de beschikbare informatie over de structuur van Nur77 is men er vooralsnog van overtuigd dat Nur77 voor eeuwig een weeskind zal blijven, maar ik wens dat te betwijfelen. Het zal mij niet verbazen als er toch een endogeen ligand blijkt te zijn voor deze nucleaire receptor, een ligand dat zich als het ware in de bindingplaats wringt en de structuur dwingt tot aanpassing. Wellicht ontdekken we het ligand van Nur77 in deze nieuwe samenwerkingsvorm. De groep van Henry Krause in Toronto werkt met zebravissen om nieuwe liganden te vinden; ik zal u uitleggen waarom hij voor dit onderzoek zebravissen gebruikt. De embryo s van deze visjes zijn volledig doorzichtig, en Krause heeft zogenaamde Green Fluorescent Protein (kortweg GFP)-reporter zebravissen ontwikkeld. GFP is een eiwit dat voorkomt in een bepaalde kwal en dat groen kan oplichten. In deze speciale zebravissen worden de cellen groen als er VAATWERK 13

14 actief Nur77 in aanwezig is. Aangezien de zebravisembryo s doorzichtig zijn, kunnen we precies zien in welke organen Nur77 actief is. Vervolgens wordt Nur77 geïsoleerd om met massaspectrometrie te onderzoeken welk molecuul door Nur77 wordt gebonden. Erg spannend onderzoek dat door het AMC wordt gefinancierd en waar ik veel van verwacht! Ik heb getracht u een beeld te schetsen van de veelzijdigheid van het onderzoek dat we uitvoeren, van zeer basale moleculair biologische experimenten en celbiologische proeven via dierexperimenteel werk naar translationeel onderzoek, met als doel het begrijpen van de onderliggende processen die atherosclerose veroorzaken, om deze kennis uiteindelijk toe te passen in de kliniek. Dan ga ik nu van de inhoudelijke wetenschap over naar een aantal meer algemene zaken die ik aan u wil voorleggen. Kennisvalorisatie De Nederlandse regering heeft de ambitie zich te scharen onder de landen met een kennisintensieve economie. We hebben het dan over een maatschappij waarin de productiefactor kennis een steeds belangrijker plaats inneemt naast de drie traditionele productiefactoren: natuurlijke bronnen, arbeid en kapitaal. Kennis kan immers leiden tot innovatie, waardoor nieuwe producten ontstaan met economische groei als gevolg. We hebben het dan over kennisvalorisatie, wat een prachtig woord! Kennisvalorisatie staat tegenwoordig ook hoog op de agenda van de Universitair Medische Centra in Nederland als een maatschappelijke verplichting en is, naar mijn inzicht, gefundeerd op drie pijlers. Ten eerste moet er kennis worden gegenereerd. Daartoe moet er geïnvesteerd worden in hoogwaardig onderwijs, maar ook wetenschappelijk onderzoek moet financieel gestimuleerd worden. Basaal wetenschappelijk onderzoek kan tot geheel nieuwe inzichten leiden, waaruit briljante ideeën voortkomen voor praktische toepassingen. In het AMC ben ik als wetenschappelijk onderzoeker in de ideale positie om nieuwe kennis te genereren en om in samenwerking met mijn klinische collega s een visie te ontwikkelen over de mogelijke toepassing ervan in de praktijk. De tweede pijler is dan dat nieuwe vindingen worden beschermd door er een octrooi op aan te vragen. Onder onderzoekers leeft nog steeds te vaak het idee dat het aanvragen van een octrooi interfereert met het publiceren van nieuwe data. Het belang van het aanvragen en adequaat beheren van de kennis van een instituut door middel van octrooien kan niet genoeg benadrukt worden. Vervolgens de derde pijler moet de toepassing van het idee getoetst worden aan de hand van zogenaamd translationeel onderzoek en moeten oc- 14 CARLIE DE VRIES

15 trooien te gelde worden gemaakt door ze uit te licenseren dan wel door er spin-offs mee op te richten. Het behoeft geen uitleg dat dit zakelijke activiteiten vereist, want zelfs een fantastisch octrooi kan zichzelf niet verkopen. Een interessant vraagstuk daarbij is of een hoogleraar hieraan een bijdrage kan leveren. Ik ben van mening dat dat een uitstekende combinatie van activiteiten kan zijn die, wanneer een maximale transparantie wordt aangehouden, geen problemen ten aanzien van belangenverstrengeling hoeft op te leveren. Uiteraard behoren in de zakenwereld, net als in de wetenschap, integriteit en betrouwbaarheid hoog in het vaandel te staan. Het ligt voor de hand om als wetenschappelijk onderzoeker te roepen dat er te weinig geld door de overheid wordt vrijgemaakt voor het doen van basaalwetenschappelijk onderzoek. De voortvarendheid waarmee de laatste jaren vooral toegepast, translationeel onderzoek wordt gestimuleerd, baart mij zorgen, aangezien dit ten koste lijkt te gaan van het basale wetenschappelijk onderzoek, terwijl, zoals ik hiervoor al aangaf, juist dát onderzoek de ultieme bron is van nieuwe kennis. Onderwijs in het AMC In 2006 is in het AMC het nieuwe curriculum geneeskunde met de naam Curius gestart en voorafgaand daaraan heb ik, samen met kinderarts Frits Wijburg, het nieuwe acht weken durende blok Stofwisselingsstoornissen voor eerstejaarsstudenten geneeskunde mogen opzetten. Uiteraard zijn we daarbij door zeer veel enthousiaste collega s van vele verschillende afdelingen en disciplines geholpen. Waar het oude curriculum er nog van uitging dat de student eerst kennis dient te nemen van de basale vakken alvorens een patiënt te zien, wordt in Curius juist eerst de patiënt gepresenteerd. Het ziektebeeld van de patiënt doet vervolgens bij de student een hunkering ontstaan naar kennis van de basale onderliggende processen. Voor mij maakt het een wereld van verschil dat ik nu hoorcolleges Biochemie geef aan studenten die van het begin af aan inzien dat basale kennis van het normaal functionerende lichaam een noodzaak is om te begrijpen wat er misgegaan is bij een patient, om vervolgens de zieke mens te kunnen genezen. Ik ben ervan overtuigd dat in het AMC het vak Medische Biochemie niet langer synoniem staat aan studenten pesten met onnodige informatie. Omgekeerd was het voor mij als moleculair bioloog een heel bijzondere ervaring toen ik voor het eerst de demonstratie van een patiënt meemaakte. Het werd me toen duidelijk dat kennis uit boeken niet alles zegt over de keiharde werkelijkheid voor zieke mensen. Ik wil graag benadrukken dat ik vind dat een goede biochemische basisvorming thuishoort in het geneeskunde curriculum. Ik heb het dan over kennis VAATWERK 15

16 van basale, metabole processen, maar ook de moleculaire biologie acht ik een verplicht vak voor de arts van de toekomst; immers de interpretatie van DNAdiagnostiek en begrip van genetische pre-dispositie voor het ontwikkelen van complexe ziekten, alsook kennis over gentherapie, zijn cruciaal om patiënten op de juiste wijze voor te lichten en te behandelen. In Curius hebben we een mooie balans gevonden voor de basale vakken van de studie geneeskunde. Er zijn sinds de start in 2006 vele hoogtepunten geweest in ons blok Stofwisselings-stoornissen, maar er is er één die ik speciaal wil noemen. We mochten dit jaar, tot onze grote vreugde en verbazing, van de MFAS de onderwijsprijs Beste Blok 2008 in ontvangst nemen. Daarmee zijn we met het hele docentencorps van Stofwisselingsstoornissen helemaal in onze nopjes. Vrouwen in de wetenschap Natuurlijk ga ik daar wat over zeggen. Gelukkig is de situatie niet meer zo beroerd als in de tijd dat Gertrude Elion aanvankelijk vruchteloos naar een baan zocht, maar waarom is het percentage vrouwelijke hoogleraren in Nederland nog steeds slechts zo n 12% en zitten we wat dat betreft ergens onderaan in de ranglijst van Europese landen? Er zitten immers voldoende vrouwen in de collegebanken, meer dan de helft, en ook het aandeel vrouwelijke promovendi in de biomedische wetenschappen is aanzienlijk. Ergens in de overstap naar de vaste baan als universitair docent raken we hen kwijt, zelfs aan de Universiteit van Amsterdam, en dan doen we het met een percentage van 16,5% vrouwelijke hoogleraren in Nederland helemaal nog niet zo slecht. 14 We hebben hier te maken met een complex fenomeen met veel historie, culturele invloeden en emoties. In Nederland geldt als traditionele rolverdeling dat vrouwen aan het aanrecht horen en voor de kinderen zorgen. Het is haast niet te geloven dat de generatie vrouwen waartoe mijn moeder behoort nog geacht werd te stoppen met werken zodra zij ging trouwen en zeker bij de geboorte van een kind. We denken dat we het best goed doen in Nederland wat betreft vrouwenemancipatie, maar ik vind het schokkend dat de heersende opvatting in Nederland nog steeds is dat een goede moeder geen carrière ambieert. Voor goede vaders ligt dit uiteraard geheel anders! Er bestaat overigens een groot misverstand dat het allemaal eenvoudiger is voor vrouwen die geen kinderen hebben. De documentaire die Marian Tjaden maakte in het kader van een Europees genderonderzoek was voor mij wat dat betreft een eyeopener; hierin zet Nancy Hopkins, een vooraanstaand geneticus van het Massachusetts Institute of Technology in Boston, zónder kinderen, uiteen hoe zij eind jaren negentig de vrouwelijke onderzoekers binnen MIT mobiliseerde om gelijke rechten te verwerven ten aanzien van salariëring en 16 CARLIE DE VRIES

17 toekenning van labruimte en faciliteiten. De dean van MIT heeft destijds de noodkreet van zijn vrouwelijke onderzoekers serieus opgepakt, maar ook in MIT is het percentage vrouwelijke stafmedewerkers nog steeds bedroevend laag. In Nederland hebben we voorlopig nog de situatie dat vrouwelijke hoogleraren in de minderheid zijn en daardoor te maken hebben met het zogenaamde cats-and-dogsdilemma, waarover ik onlangs in de Volkskrant las; als je als enige kat tussen de honden zit, val je erg op. Als je je vervolgens als hond probeert te gedragen, ben je helemaal een raar dier. Dit geeft ook fraai weer dat het heus niet allemaal aan de mannen ligt, maar dat old boys gewoon anders werken dan vrouwen en de enige manier om dit op te lossen is door meer vrouwen in het netwerk op te nemen. 15 Hoe kan ik ervoor zorgen dat de wetenschappelijke wereld in dit opzicht verandert? Ik hoop naar mijn omgeving uit te stralen dat het heel normaal is dat ook vrouwen/moeders een baret dragen en dat leiding nemen in wetenschappelijk onderzoek ontzettend veelzijdig en leuk werk is. Ik denk dat het van cruciaal belang is dat vrouwen meebeslissen en dus participeren in de vele commissies. Het gaat wat mij betreft te ver om, net als recentelijk is voorgesteld voor de Raden van Bestuur in het bedrijfsleven, een verplicht quotum vrouwelijke commissieleden in de wetenschap vast te stellen. Het moet wel verplicht worden gesteld dat er verantwoording wordt afgelegd ten aanzien van de acties die zijn ondernomen om tot een evenwichtige man-vrouwsamenstelling te komen. Ik denk dat het erg belangrijk is dat we de moeite nemen om net even iets langer na te denken over mogelijke vrouwelijke kandidaten op het moment dat de sprekerslijst wordt opgemaakt of een commissie wordt samengesteld. Verder moeten we ons bewust inzetten om jonge vrouwen een kans te bieden en hen optimaal te stimuleren. Dankwoord Dames en heren, dit is een uitgelezen moment om mijn dank uit te spreken aan iedereen die eraan heeft bijgedragen dat ik vandaag mijn oratie kan uitspreken. Een aantal van hen wil ik met naam noemen. Het College van Bestuur van de Universiteit van Amsterdam met als Rector Magnificus Dymph van den Boom evenals de Raad van Bestuur van het AMC, in het bijzonder haar voorzitter Louise Gunning, decaan van de faculteit der Geneeskunde, dank ik voor mijn benoeming tot hoogleraar Medische Celbiochemie en het daarmee in mij gestelde vertrouwen. U kunt op mijn volledige inzet rekenen. VAATWERK 17

18 Ik heb mij altijd gesteund gevoeld door mijn afdelingshoofd Hans Aerts, die een belangrijke rol heeft gespeeld bij mijn uiteindelijke benoeming. Beste Hans, ik bewonder je als wetenschapper en als integer mens, en het is een voorrecht om met je te mogen samenwerken. Ik kijk met veel plezier naar de toekomst van onze afdeling Medische Biochemie. Als wetenschapper ben ik gevormd tijdens mijn promotie onder de bezielende leiding van Hans Pannekoek in het toenmalige CLB, tegenwoordig Sanquin. Het was een fantastische tijd met zeer intensieve discussies tijdens de werkbesprekingen met de gehele groep op maandagochtend; ik dank mijn medepromovendi voor deze leerschool. Beste Hans, ik dank je ook dat je me hebt overgehaald om naar het AMC te komen en me de ruimte hebt geboden om een eigen groep op te zetten. Tijdens mijn promotie kwam Piet Borst iedere drie maanden op bezoek om als promotor een oogje in het zeil te houden. Beste Piet, ik begrijp nog steeds niet hoe je het voor elkaar hebt gekregen om iedere keer goed voorbereid te verschijnen om de vinger op de zere plek te leggen, terwijl ik mijn verslagen toch zo zorgvuldig schreef. Dank voor je kritische, constructieve bijdrage. I did my first postdoc in the lab of Rusty Williams at UCSF. Last month we had in honour of his 60 th birthday a reunion with his former lab members and almost everybody came all the way to San Francisco to join the symposium. Dear Rusty, you are a brilliant and inspiring scientist. Thank you for giving me the opportunity to be successful in your lab. You taught me that the researchers working with you do not only need to be bright and willing to work hard but it is also important that they are nice people to form a productive research team. Een speciaal dankwoord gaat uit naar de Nederlandse Hartstichting die mij via het Moleculaire Cardiologie Programma en als Estalished Investigator de kans heeft geboden om een onderzoeksgroep op te zetten, die nu gezond op eigen benen staat. Gezamenlijk kunnen we terugkijken op een uiterst effectief Moleculaire Cardiologie-programma, waarbinnen we niet alleen MD s opgeleid hebben als moleculair biologen, maar ook kennis hebben gegenereerd die we relatief snel naar de kliniek kunnen brengen. De afdeling Medische Biochemie bruist! We hebben de staf de afgelopen jaren sterk verjongd en we vormen een goed en gevarieerd team. De recente instroom van nieuwe promovendi en postdocs, onder wie de nodige buitenlanders, is enorm stimulerend voor ons onderzoek. Ik dank Annette Opdam, Duco Zonneveld en Romana Baas voor de wijze waarop zij alle praktische zaken perfect organiseren. Ik dank verder alle collega s met wie ik in het AMC buiten de afdeling samenwerk en ben iedere keer weer aangenaam verrast door de coöperative hou- 18 CARLIE DE VRIES

19 ding in ons instituut ten aanzien van gezamenlijk wetenschappelijk onderzoek. Dat is een attitude die we moeten koesteren. Vasculair Nederland kent vele oude rotten in het vak, maar zeker ook een geweldig potentieel aan rijzende sterren, met wie het goed samenwerken is. Ik ben ervan overtuigd dat het vasculaire onderzoek van Nederland ook in de toekomst tot de wereldtop blijft behoren. Samen met Eric Kalkhoven, Onno Meijer, Karolien de Bosscher en Marc van Bilsen hebben we de Stichting Nucleaire Receptoren opgezet en verzorgen we ieder jaar een netwerksymposium om het potentieel aan nucleaire receptorkennis in de regio beter te benutten. Ik vind het zeer stimulerend om deze bijeenkomsten samen met jullie te organiseren. Beste Robbert de Winter, jij bent mijn belangrijkste verbinding met de kliniek. Dank voor de jarenlange samenwerking en alles wat ik van je heb geleerd, en het is helemaal prachtig dat dit nu uitmondt in onze gezamenlijke producties. Theo Berkvens, beste Theo, het was een enerverende periode, waarin we onderzocht hebben hoe we de productie van de 6-MP stent het beste kunnen realiseren. Ik heb enorm veel van je geleerd over zakendoen op een transparante en betrouwbare wijze. Een lab houd je draaiende met analisten; zij vormen de harde kern en ik heb met heel bijzondere gewerkt. Harry Veerman was mijn maatje tijdens mijn promotie; ik heb zelden zo n eigenwijze man meegemaakt, maar wat hebben we een enorme berg werk verzet Harry, heel erg veel dank. Tanja van Achterberg is de kanjer die vanuit het Hubrecht Lab meegegaan is naar het AMC; ik denk met veel plezier terug aan de tijd dat we samen hebben gewerkt en alles wat ik van je heb geleerd. Dank dat je me hebt geholpen bij mijn start in het AMC. Op dit moment zwaaien Mariska Vos en Anita Klous de scepter op het lab; Anita, we werken nog niet zo lang samen en ik dank je voor je nuchtere kijk, je organisatorisch talent en de opleiding die je geeft aan alle nieuwkomers. Mariska, je kwam binnen als analist op een kortdurend project, maar het werd al snel duidelijk dat je moest blijven. Je bent technisch getalenteerd, maar we hebben ook aan een half woord genoeg. Je bent de afgelopen jaren uitgegroeid tot een vaste sleutelfactor van de groep; zonder jou zou het een puinhoop zijn! Zonder promovendi en postdocs geen data, zo simpel is dat! Ik dank jullie voor jullie inzet door de jaren heen en ik vind het prachtig dat jullie hier vandaag bijna allemaal konden zijn. Claudia van Tiel, jou noem ik speciaal als het moleculair biologische brein van de groep, dank voor alle hulp die je aan zovelen hebt gegeven. Dear Babu, Goran and Iker, the foreign PhD students who recently joined my group; I wish to apologise that this lecture is given in Dutch, but I am sure VAATWERK 19

20 that you have noticed that it was also on the research you are all involved in. I m looking forward to the coming years in which we will work on your theses and I am sure we will generate many novel interesting data. Uiteraard geldt dit laatste ook voor jou Anouk! Beste Vivian de Waard, sinds kort ben je er als staflid bijgekomen met jouw onderzoek naar anaeurysmata. Ik dank je voor je tomeloze enthousiasme en de prettige en productieve manier waarop we samenwerken; we gaan samen nog veel vaatwerk verrichten! Lieve Liesbeth, als kleine meisjes zijn we bevriend geraakt en hebben die vriendschap nooit meer losgelaten. Jij houdt me met mijn voeten op de grond en cultureel actief. Ik dank je voor je onvoorwaardelijke en hechte vriendschap. Mijn ouders wil ik bedanken omdat ze onderwijs en persoonlijke ontwikkeling altijd belangrijker hebben gevonden dan de vaat. Het was een voorrecht om op te groeien in een groot gezin met mijn vier zussen en mijn broer, dank voor jullie training in weerbaarheid. Allemaal zijn we gestimuleerd om onze talenten optimaal te benutten. Helaas kunnen mijn schoonouders en mijn lieve vader deze dag niet meer meemaken. Des te groter is mijn vreugde dat ik vandaag mijn moeder aan mijn zijde heb. Lieve Ylva en lieve Milan, ik had nooit verwacht dat het zo geweldig zou zijn om moeder te zijn, maar jullie zijn dan ook wel heel lief, leuk, slim en bijzonder. Ik geniet elke dag van jullie verhalen, belevenissen en onverwachte gedachtespinsels. Ten slotte lieve Geert, al bijna dertig jaar delen wij lief en leed en een dag als vandaag. Dat wil ik graag zo houden. Milan en Ylva, om met jullie woorden te spreken: de preek is over, oftewel, Ik heb gezegd. 20 CARLIE DE VRIES

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten -

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting voor niet-vakgenoten In dit proefschrift staat het metaal koper centraal. Koper komt vooral via de voeding in het lichaam van

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Dutch Summary / Nederlandse Samenvatting Sinds de ontdekking van de ADAM eiwitfamilie, twee decennia geleden, heeft het ADAM onderzoek zich voornamelijk gericht op

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Trombof iliescreening

Trombof iliescreening Trombofiliescreening Doel. Een trombofiliescreening is een gericht en gefaseerd bloedonderzoek naar mogelijke oorzaken en/of aanleg van tromboseneiging. Het doel is de oorzaak van de trombose op te sporen

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

Wat maakt je zo boos?

Wat maakt je zo boos? Shari Klein en Neill Gibson Wat maakt je zo boos? 10 stappen om boosheid te transformeren naar een win-win situatie. Een presentatie van de ideeën van Geweldloze Communicatie en hoe je ze kunt toepassen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Introductie tot atherosclerose Cardiovasculaire aandoeningen zijn nog steeds de meest voorkomende als alle vormen van cardiovasculaire aandoeningen konden worden verholpen bekendste

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn:

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn: Arterieel vaatlijden Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

blanco (wordt verlijmd met cover)

blanco (wordt verlijmd met cover) 1 blanco (wordt verlijmd met cover) 2 blanco Vincent Bijlo en Mariska Reijmerink Bink en Pip gaan naar Engeland Met tekeningen van Juliette de Wit Bink en Pip gaan naar Engeland Auteurs: Vincent Bijlo

Nadere informatie

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Slagader- verkalking

Slagader- verkalking Slagaderverkalking 22 Omdat slagaderverkalking zo n grote impact heeft op de volksgezondheid, is er zowel in Nederland als wereldwijd al jaren onderzoek gaande naar de biologische processen die hieraan

Nadere informatie

Fibromusculaire dysplasie (FMD)

Fibromusculaire dysplasie (FMD) Verslag van de lezing door prof. dr. P.W. de Leeuw tijdens de FMD lotgenotenbijeenkomst van 28 november 2015 in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort, georganiseerd door FMDgroep Nederland Fibromusculaire

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Hart- en vaatziekten, zoals hartinfarct of beroerte, hebben meestal atherosclerose, ook wel aderverkalking genoemd, als oorzaak. Atherosclerose is een vaak progressieve verdikking

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting Chapter 10 C H P R ederlandse Samenvatting 10 175 S M V I G Haemostase Hartinfarct en beroerte zijn het gevolg van trombi (bloed stolsels) die belangrijke vaten afsluiten en daardoor weefsel beschadiging

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

Waar gaat de hype eigenlijk over?

Waar gaat de hype eigenlijk over? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Is een nieuwe ZvH studie op het juiste spoor? Een recente ZvH dierenstudie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wong, Man Chi Title: Extravascular inflammation in experimental atherosclerosis

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Cardiovasculaire aandoeningen (hart- en vaatziekten)

Cardiovasculaire aandoeningen (hart- en vaatziekten) CARDIOgen-Test Hart- en vaatziekten Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De CARDIOgen biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op hart- en vaatziekten te bepalen.

Nadere informatie

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Trombose Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Bijna een op de twee Nederlanders sterft direct of indirect aan de gevolgen van trombose. Sommigen krijgen trombose als gevolg van hun leefstijl,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hart- en vaatziekten zijn één van de meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland en andere westerse landen. Een belangrijke oorzaak van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Met sorry maak je dit niet ongedaan

Met sorry maak je dit niet ongedaan Met sorry maak je dit niet ongedaan Ervaringen en adviezen van als kind mishandelde vrouwen Fiet van Beek Met sorry maak je dit niet ongedaan werd geschreven in opdracht van Stichting Alexander en financieel

Nadere informatie

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT Alle organismen op aarde zijn opgebouwd uit cellen. Ook jouw eigen lichaam bestaat uit cellen. Die cellen zien er niet allemaal hetzelfde uit. Zo is een huidcel heel compact,

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Doel van deze studie

Doel van deze studie 141 Achtergrond Cholesterol is nodig voor de opbouw en instandhouding van de wand van de cel, het celmembraan, en voor de produktie van hormonen. In het bloed wordt cholesterol vervoerd in kleine bolletjes,

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus Arterieel vaatlijden Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015

Reisverslag. Yayouk Eva Willems. VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University. 23 mei 2015 Reisverslag Yayouk Eva Willems VU University Amsterdam / The Pennsylvania State University 23 mei 2015 Research project Clinical and Developmental Psychopathology Supervisor: Prof. Dr. M. Bartels Second

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie NIEUWE PERSPECTIEVEN Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie De diagnose leukemie, lymfklierkanker of multipel myeloom heeft een enorme impact op het leven van patiënten en hun omgeving. Vaak

Nadere informatie

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen Hoge bloeddruk4 Vitale celstoffen ter preventie en ondersteunende therapie Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting In dit proefschrift wordt de rol en interactie van verschillende cholesterol en fosfolipiden transporters besproken. Deze transporters zijn erg belangrijk voor het bewaren van

Nadere informatie

Etalagebenen (claudicatio intermittens)

Etalagebenen (claudicatio intermittens) Etalagebenen (claudicatio intermittens) ETALAGEBENEN (CLAUDICATIO INTERMITTENS) Deze folder informeert u over de klachten en behandelingsmogelijkheden van zogenaamde etalagebenen. U moet zich wel realiseren

Nadere informatie

Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie

Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie Deze brochure is bedoeld als aanvulling op de gesprekken op bij de genetisch consulent en kan hier dus niet voor in de plaats komen. Algemene informatie wordt

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

i Bij die wereld wil ik horen!

i Bij die wereld wil ik horen! Henk Procee, Herman Meijer, Peter Timmerman ir Renzo Tuinsma (redactie) i Bij die wereld wil ik horen! Zesendertig columns éf drie essays over de vorming tot academicus Boom Amsterdam 2004 Henk Procee,

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Uw arts heeft u Zoladex voorgeschreven. Zoladex kan worden toegepast bij vrouwen met borstkanker bij wie sprake is van uitzaaiingen. In deze

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN-

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN- SAMENVATTING SAMEN- VATTING 167 Inleiding Het menselijk bloedvatenstelsel is een gesloten systeem bestaande uit ongeveer 96000 km vaten. Het bloed dat via de vaten naar de organen stroomt, zorgt voor aan-

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden 1

Arterieel vaatlijden 1 Arterieel vaatlijden 1 Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat bij het vaststellen van

Nadere informatie

Nooit meer burn-out!

Nooit meer burn-out! Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands Eerste druk, 2012 Tweede druk, 2013 Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING EN CONCLUSIES

NEDERLANDSE SAMENVATTING EN CONCLUSIES Nederlandse samenvatting en conclusies 205 NEDERLANDSE SAMENVATTING EN CONCLUSIES Op dit moment zijn hart en vaatziekten (HVZ) nog steeds de belangrijkste veroorzakers van sterfte in de Westerse samenleving.

Nadere informatie

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel Hertentamen Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel 8W240 Dinsdag 16 augustus 2011 14.00-17.00 Faculteit Biomedische Technologie Verantwoordelijk docent: C. Bouten Mededocent: A. Driessen-Mol Dit tentamen

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

De behandeling van borstkanker met Nolvadex

De behandeling van borstkanker met Nolvadex Meer informatie Voor meer informatie kunt u kijken op de internetsite www.astrazeneca.nl (onder het kopje Patiënteninformatie en vervolgens 'Kanker'). U kunt ook de brochure Borstkanker roept vragen op

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

CHIRURGIE. Etalagebenen

CHIRURGIE. Etalagebenen CHIRURGIE Etalagebenen Etalagebenen Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en behandelingsmogelijkheden van etalagebenen. Het is goed om u te realiseren dat de situatie voor u persoonlijk

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae Nederlandse Samenvatting Acknowledgements Curriculum Vitae 109 109 110 110 Nederlandse samenvatting Kwaadaardige aandoeningen in de lever zijn onder te verdelen in primaire en secundaire tumoren. Secundaire

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken

Train. Randy Kulman. je brein. en benut je. Tips & tools. executieve functies te versterken Randy Kulman Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken Train je brein en benut je talenten Tips & tools voor tieners om executieve functies te versterken

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel (CZS) die zich vooral openbaart bij jong volwassenen (20-40 jaar).

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie