Genetische manipulatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Genetische manipulatie"

Transcriptie

1 Genetische manipulatie

2 INHOUDSTAFEL 1. Analyse van de problematiek Vanuit het vak Vanuit de openbaarheid Vanuit de leefwereld van de leerlingen Films Computergames Stripverhalen Suggestie voor een lesvoorbereiding Inleiding Lesvoorbereiding FILM: The Island TEXT: Me, Myself and I DEBATE LITERATURE: Brave New World COMPARISON Kritische reflectie 35

3 GENETISCHE MANIPULATIE 1. Analyse van de problematiek 1.1 Vanuit het vak In 1880 schreef Marcellus Emants in De Nederlandsche Spectator een opstel waarin hij stelde dat de romanschrijver gebruik diende te maken van de resultaten die de medische wetenschap tot dan toe had opgeleverd. Dergelijke werkwijze zou aan het kunstkarakter van de roman volgens Emants geen afbreuk doen en het zou de interesse van de lezer wekken. Emants heeft zijn gelijk gekregen. Sciencefiction, hoewel niet door iedereen tot de ware literatuur gerekend, is de dag van vandaag een immens populair genre. Jules Verne en H.G. Wells kunnen als pioniers worden beschouwd. Aanvankelijk lag in SF de nadruk sterk op wonderbaarlijke wetenschappelijke ontdekkingen en grote technologische ondernemingen. Pas in een tweede fase kwamen de aliens aan bod. Met de emancipatie van de sociale wetenschappen in de jaren 60, ontstond een derde SF-Stroming, die zich niet langer concentreerde op uitvindingen, maar op het effect van deze uitvindingen op de samenleving. Voorbeelden hiervan zijn Aldous Huxley s Brave New World en George Orwells En sinds de bekendmaking van Dolly s geboorte op 22 februari 1997 heeft het SF-genre er een tot de verbeelding sprekend thema bij: genmanipulatie. Hoewel visionairen als Huxley de genmanipulatie reeds aanhaalden, kende het thema vooral dit laatste decennium een sterke opgang. Onlangs werden zelfs twee romans omtrent genetische manipulatie, Brijs De Engelenmaker en Rufins Globalia, genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs. De Engelenmaker is een dorps- annex kloonroman over een autistische embryoloog die via zijn drie nakomelingen (klonen) zowel fysiek als mentaal een betere versie van zichzelf wenst te creëren. In Globalia schetst Rufin een schijnbaar volmaakte wereld. Dankzij genetische manipulatie en plastische chirurgie is iedereen er jong, gezond en mooi. Vrijheid, veiligheid en vooruitgang luidt het devies in Globalia. Baikal Smith, de held van het verhaal, kan echter niet aarden in zulk een uniforme wereld 1 1

4 Bron De Engelenmaker: Bron Globalia: En ook binnen de recente Engelstalige literatuur zijn de voorbeelden van genetisch gemanipuleerde werken legio. Denken we maar aan Robin Cook, hét boegbeeld van de medische thriller in de Verenigde Staten. Zowel in Marker (Dia gnose), Seizure (Kloon) als Mutation (manipulatie) behandelt hij het thema. 2 Bron Diagnose: Bron Kloon: Bron Manipulatie: Opvallend is dat in de overgrote meerderheid van deze romans, genetische manipulatie in het algemeen en klonen in het bijzonder uiterst negatief worden geportretteerd. Telkens opnieuw wordt gewezen op de gevaren verbonden aan dergelijke wetenschappelijke (wan)praktijken. Klonen worden in SF-literatuur vaak afgeschilderd als zombie-achtige, gevaarlijke wezens, die niet over de menselijke vrije wil lijken te beschikken en bijgevolg ook geen echte persoonlijkheid hebben. De genetisch gemanipuleerde droomwereld vervalt in SF-literatuur steevast in een nachtmerrie. 2

5 Omdat wij in onze suggestie voor een lesvoorbereiding gekozen hebben om het onderwerp te behandelen vanuit het vak Engels, zullen wij ons in wat volgt toespitsen op Engelstalige literatuur. Reeds in Mary Shelley s Dr. Frankenstein, een roman die als voorloper van de moderne sciencefiction kan worden beschouwd, vinden we het thema van de gevaren verbonden aan menselijke overmoed terug. De mens is niet gemaakt om de knoeien met Gods creatie, zo lijkt het. Het boek draagt dan ook de toepasselijke ondertitel the Modern Prometheus, een verwijzing naar hetzelfde thema. Prometheus stal immers het vuur van de goden om het aan de mensen te geven en haalde daarmee de toorn van Zeus over zich heen. Als straf stuurde die Pandora met haar beruchte doos vol onheil naar de aarde. De rest is geschiedenis In Dr. Frankenstein is het het titelpersonage zelf die zich god waant wanneer hij een monster creëert uit lichaamsdelen van overledenen. Wanneer het monster in de grond zachtmoedig en beschaafd omwille van zijn weerzinwekkend uiterlijk telkens opnieuw wordt verstoten door zijn omgeving, keert het zich tegen zijn schepper. In de loop van het verhaal vermoordt het monster Frankensteins broertje, zijn vrouw en zijn beste vriend. Moraal van het verhaal: speel niet voor God en hoed je voor de gevaren van de techniek. Een thema dat door de voortschrijdende gen- en biotechnologie in de loop der tijden steeds luider is gaan weerklinken. Bron: Ongeveer een jaar na de verfilming van Mary Shelley s Frankenstein in 1931, publiceerde Aldous Huxley zijn inmiddels wereldberoemde Brave New World. Het verhaal vangt aan in het jaar Controle van de voortplanting, genetische manipulatie, conditionering voornamelijk via repetitieve boodschappen die tijdens de slaap worden ingeprent en de gelukmakende drug soma gelden als hoekstenen van deze nieuwe maatschappij. Baby s worden uitgebroed in laboratoria en genetisch gemanipuleerd om een vooraf bepaalde

6 functie in de maatschappij te vervullen. De samenleving bestaat immers uit vijf klassen, gaande van de bijzonder intelligente alfa s tot de inferieure epsilons. De kunstmatig gecreëerde embryo s krijgen kiemen, zodat tot zesennegentig identieke mensen kunnen worden gemaakt, allen voorbestemd om hun geprogrammeerde taak uit te voeren. Dankzij de toegediende soma is iedereen gelukkig, maar liefde, vrije wil en individualiteit zijn concepten uit een ver verleden. Huxley s heerlijke nieuwe wereld wordt dan kook al gauw een ware nachtmerrie voor Bernard Marx, de pre-fordiaanse held van het verhaal, wanneer hij verliefd wordt op Lenina Crown. Bernard kan zich niet aanpassen aan deze door technologie en rationalisme beheerste wereld en pleegt uiteindelijk zelfmoord. Of: hoe een utopie tot dystopie verwordt. Opnieuw krijgt de lezer dus een sterke waarschuwing in verband met eugenetische technieken mee. Bron: En ook in de meer recente literatuur vinden we het doemdenkscenario van de ontsporing van de technologische vooruitgang terug. In The Boys from Brazil, een intrigerende roman van de Amerikaanse Ira Levin, wordt de lezer gewaarschuwd voor Hitler-klonen; in Imposter van de hand van Philip Kindred Dick, wordt de mensheid bedreigd door haar eigen creatie, de klonen, in Seizure, van Robin Cook, kent de nieuwe kloontechniek HTSR dramatische gevolgen, enz. Bron:

7 Het schrikbeeld dat door genetische manipulatie in de verbeelding van vele mensen wordt opgeroepen, wordt dus breed vertaald in de sciencefictionliteratuur. De angst om het verlies van zelfbeschikking, individualisme en menselijkheid inspireert deze verhalen. Genmanipulatie en klonen worden in SF-literatuur dan ook eenzijdig negatief geportretteerd. 1.2 Vanuit de openbaarheid Genmanipulatie in de openbaarheid, het begon allemaal op 22 februari 1997 met de bekendmaking van de geboorte van Dolly, het eerste gekloonde schaap en ook het eerste gekloonde volwassen dier ter wereld. Dolly opgezet tentoongesteld Bron: Dolly s oorsprong lag in een cel uit het uierweefsel van een volwassen ooi. Reden voor de verantwoordelijke Schotse wetenschappers om haar naar de rondborstige country-zangeres Dolly Parton te vernoemen. Revolutionair bij de Dolly-techniek was dat een cel van een volwassen dier (die al gespecialiseerd was als bijvoorbeeld lever- of hersencel) als oorsprong werd gebruikt, en dus niet een ongespecialiseerde stamcel. 3 Het nieuws sloeg in als een bom en nog geen dertig uur na Dolly s bekendmaking werd er in New York al een wetsvoorstel aangekondigd om het klonen van mensen illegaal te maken. Ook Noorwegen, Duitsland en Frankrijk volgden dit voorbeeld, net zoals de 3

8 Wereldgezondheidsorganisatie, Unesco en het Vaticaan. Nooit eerder werd zo snel, zo hevig en zo eenzijdig negatief gereageerd op een wetenschappelijke doorbraak. Sinds de komst van Dolly is het discours over genetische manipulatie niet langer beperkt tot het wetenschappelijke circuit, maar is het deel gaan uitmaken van de openbaarheid. Het item genetische manipulatie is niet meer weg te denken uit de hedendaagse media-berichtgeving. Enkel memorabele nieuwsfeiten uit de voorbije jaren: - Wetenschapper vervalst kloononderzoek Op vrijdag 23 december 2005 krijgt de wereld te horen dat een zekere professor Hwang belangrijke doorbraken in zijn kloononderzoek heeft vervalst: De Zuid-Koreaanse wetenschapper die er als eerste in geslaagd was om een menselijk embryo te klonen, heeft de resultaten van zijn onderzoek vervalst. Dat blijkt uit een onderzoek van de universiteit van Seoel waar de man zelf doceert. Hij heeft intussen ontslag genomen als professor. De wetenschapper beweerde dat hij embryo s had gekloond en eerder ook een duplicaat had gemaakt van een Afghaanse windhond. Nu blijkt dat hij zelf stamlijnen heeft gemaakt en niet gekloond. Zijn ontdekking was veelbesproken. Want het had perspectief geboden op de behandeling van ziektes als Parkinson. 4 Bron: 4

9 - Paus tegen klonen embryo s Op 30 augustus 2000 polsten de media naar de mening van paus Johannes Paulus II in verband met het klonen van embryo s: Hij zei dat de wetenschap in haar veelbelovende onderzoek naar stamcellen zou moeten richten op het gebruik van cellen van volwassenen. De paus deed deze uitspraken in een toespraak op een internationaal congres van de Transplantation Society, dat deze week in Rome wordt gehouden. Dat de 80-jarige paus hiervoor per helikopter overkwam uit zijn buitenverblijf in Castel Gandolfo, onderstreepte het belang dat hij hecht aan het thema. 5 - Belgische genetica wint Unesco-prijs Op 3 maart 2006 sleepte Christine Van Broeckhoven als eerste Belgische genetica de Unesco-prijs in de wacht. Ze kreeg deze prijs voor haar baanbrekend genetisch onderzoek naar de ziekte van Alzheimer. De 53-jarige Van Broeckhoven werkt aan het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie, de Universiteit Antwerpen en het Born- Bunge Instituut. Ze ontvang naast de award ook dollar. De prijs wordt aan één onderzoekster per continent geschonken. 6 Bron: - Vaccin tegen baarmoederhalskanker Op donderdag 6 oktober 2005 meldde de toenmalige VRT het volgende nieuws: Een experimenteel vaccin tegen baarmoederhalskanker blijkt in de eerste grootschalige test erg goed te werken. Als alles goed gaat, zou het vaccin in de loop van 2006 op de markt komen. Het genetisch gemanipuleerde vaccin verhindert de baarmoederhalskanker door 5 6

10 een infectie te blokkeren met het human papilloma virus (HPV) een aantal stammen van dat virus zijn verantwoordelijk voor 70% van alle baarmoederhalskankers. Het vaccin verminderde ook het aantal infecties met stammen van HPV die pijnlijke genitale wratten veroorzaken. 7 - Genetische manipulatie bij sporters Op 19 februari 2006 discussieerde men in De Zevende Dag over genetische manipulatie bij sporters. De inleiding van het onderwerp klonk als volgt: Doen er op de Olympische Winterspelen in Turijn genetisch gemanipuleerde sporters mee? Het is niet ondenkbaar. Vlak voor de spelen haalde in Nederland en Duitsland een mogelijk geval van genetische doping de publiciteit. Er dient een rechtszaak tegen de Duitse Oudatletiektrainer Thomas Springstein. Hij zou in s aan een Nederlandse arts gevraagd hebben hoe hij aan Repoxygen kon komen. Dat middel activeert een gen, dat bij een tekort aan rode bloedcellen automatisch voor aanvulling zorgt. Bloeddoping dus op genetische basis. Is dit de voorbode voor verdere genetische manipulatie bij sporters? Wordt topsport straks een freakshow met genetische opgefokte kampioenen? Een gesprek met geneticus Jean-Jacques Cassiman (KU-Leuven) en met dopingspecialist en exbondsdokter Chris Goossens. 8 Bovenstaande nieuwsitems zijn slechts een kleine greep uit wat er in de media aan bod komt in verband met genetische manipulatie. En ook op het internet wordt het debat omtrent genetische manipulatie hevig opgevoerd. De hits die verschijnen wanneer je, bijvoorbeeld op Google, op zoek gaat naar informatie in verband met genetische manipulatie zijn niet te overzien. Voor genetische manipulatie krijg je hits, voor klonen zijn dat er en voor genetica verschijnen links. Erg interessant is dat de hele polemiek in verband met genetische manipulatie mits grondige selectie te volgen is via internet. Niet enkel wetenschappers, maar ook Jan modaal mengt zich in het (ethische) debat. Ter illustratie vermelden wij enkele internet-forums

11 We maken een onderscheid tussen sites die zich uitsluitend bezig houden met het oprichten van forums over allerhande onderwerpen en sites van specifieke verenigingen. Een voorbeeld van de eerste categorie is de Phrea-site. Eén van de topics op deze site is genetische manipulatie (http://www.phrea.com/forum/showthread.php?t=2539). Iets soortgelijks vind je op de site van Opinieland (http://forum.opinieland.nl/topic.asp?topic_id=5117) en Puree Soiree. (http://www.pureesoiree.be/post.do;jsessionid=e59df ea EC677CF04361F3?id=839). Opvallend aan dit soort sites zijn de erg uiteenlopende meningen en het gevarieerde publiek. Naast die algemene forum-sites worden er op het net ook discussieforums aangeboden door specifieke verenigingen. In tegenstelling tot de gevarieerde meningen op de algemene discussie-sites, kan je hier vaak al voorspellen wat de globale mening zal zijn. De tegenstanders van genetische manipulatie vind je vooral op forums van katholieke sites of sites van dierenrechtenverenigingen. Zo is er bijvoorbeeld het forum van Kerknet Vlaanderen (http://www.kerknet.be/diaconie/forum/stelling7.html), waar er voornamelijk geargumenteerd wordt tegen genetische manipulatie vanuit een religieus standpunt. Ook de site van de La Gula Lupis -stichting (een dierenvrienden-vereniging) heeft een forum waar je je mening kan geven in verband met verschillende onderwerpen inzake genetische manipulatie (http://lagulalupis.nl/forum/viewforum.php?f=25). En ook hier zijn de meningen eerder negatief, vooral dan als het gaat over het testen van genetische technieken op dieren. Belangrijk om op te merken is dat in het openbare debat omtrent genetische manipulatie zowel voor-, tegen- als middenstanders frequent aan bod komen. Elke partij verdedigt haar standpunt aan de hand van wetenschappelijke en ethische argumenten. Deze verschillende perspectieven leiden dan ook tot een vrij genuanceerd beeld. In wat volgt schetsen we kort zo een debat tussen voor- en tegenstanders. Op zondag 8 december 2005 sprak professor Lee Silver over het kiezen van de erfelijke eigenschappen van je kinderen, en de gevolgen daarvan op lange termijn, in het VPROprogramma Tegenlicht. Naar aanleiding van die uiteenzetting verscheen op de VPROwebsite een reactie van wetenschapsjournalist Herbert Blankesteijn. 9 Een korte schets. 9

12 Lee M. Silver, hoogleraar moleculaire biologie aan de universiteit van Princeton, stelt zich morele vragen bij de hedendaagse eugenetische technieken. Hij is er van overtuigd dat binnen een vijftig jaar de wetenschap in staat zal zijn een ongeboren kind genetisch te verrijken, door enkele ongewenste (erf)genen van de ouders eruit te halen en gewenste eigenschappen toe te voegen (resistentie tegen ziektes, een grotere intelligentie, enz.). aan de mogelijk van dergelijke technieken twijfelt hij niet; de vraag is, aldus Silver, wie zo een genetische verrijking kan betalen. Op die manier zal de kloof tussen arm en rijk onoverbrugbaar worden, meer nog, er zullen twee verschillende mensensoorten ontstaan: GenRich en de Naturals, zoals Silver ze noemt. En in zo een maatschappij wil Silver duidelijk niet leven. Onzin, vindt Herbert Blankensteijn. Het toekomstbeeld dat Silver schets is volgens deze wetenschapsjournalist veel te ver gezocht. Blankensteijn wijst er eerst en vooral op het arsenaal aan retorische technieken die Silver tijdens de uitzending tentoonspreidde. De verleiding is groot deze clown negeren, maar wanneer een omroep met gezag zoiets uitzendt en honderdduizenden mensen er kennis van nemen, is dat geen goed idee. Daarna argumenteert Blankensteijn dat de wetenschap helemaal nog niet zo ver staat als Silver laat uitschijnen. Van een paar erfelijke ziekten zijn de genen bekend, maar je kunt ze alleen kiezen door een dragende foetus te aborteren. Daarnaast gaat Silver volgens de journalist te sterk uit van het primaat van de genen, die voor eigenschappen als intelligentie en doorzettingsvermogen weinig rol spelen. Als derde argument haalt Blankensteijn een genconservatief element over naar zijn progressieve kolom. Zelfs indien Silver gelijk zou hebben wat de technische mogelijkheden betreft, zo stelt hij, dan zullen alle rijken steeds dezelfde eigenschappen selecteren. Iedereen wil hetzelfde en iedereen wil hetzelfde niet. En daar bestaat een woord voor: inteelt. En dus kan je nog altijd twee kanten uit: De rijken breiden hun voorsprong uit, of ze werken eendrachtig aan hun eigen ondergang, aldus Blankensteijn. Meer algemeen gaat het in dergelijke debatten omtrent genetische manipulatie vaak om de tegenstelling tussen natuur en techniek, tussen het ethische en het wetenschappelijke. Genconservatieven doen vaak een beroep op emoties; genprogressieven trachten het debat wetenschappelijk georiënteerd te houden. opmerkelijk is echter dat een aantal (Belgische) moraalfilosofen de kant van de wetenschap lijken te kiezen (bv. J. Breakman en tot op zekere hoogte ook E. Vermeersch).

13 1.3 Vanuit de leefwereld van de leerlingen Enige voorkennis in verband met genetische manipulatie zullen leerlingen voornamelijk te danken hebben aan het uitgebreid arsenaal aan films, computergames en strips over het onderwerp. Wanneer we de representatie van genetische manipulatie bekijken vanuit deze invalshoek, dan valt onmiddellijk op dat er voornamelijk gefocust wordt op de negatieve aspecten of vervaarlijke gevolgen van genetische manipulatie. In films, stripverhalen en computergames duikt steeds hetzelfde doemscenario op waarin de samenleving ten onder gaat aan de verstrekkende negatieve gevolgen van genetische manipulatie. De held heeft dan al taak de wereld hiervan te redden. In wat volgt zullen we enkele films, computergames en een stripverhaal bespreken om aan te tonen dat men in deze vooral inspeelt op de instinctieve angst die genetische manipulatie en klonen bij mensen oproept Films - Gattaca (1997) Bron: Het hoofdpersonage in deze film is Vincent, een van de laatste natuurlijk geboren baby s in een steriele, genetisch-verbeterde wereld waarin de levensverwachting en de mogelijkheid op ziektes reeds bij de geboorte kunnen worden vastgesteld. Omdat Vincent bijziend is en niet ouder zal worden dan dertig, maakt hij geen kans op een carrière in een samenleving die discrimineert op basis van genen in plaats van geslacht, ras of geloof. Hij duikt onder en neemt de identiteit aan van Jerome, een genetisch gemanipuleerde man die werd verminkt door een ongeluk. Op die manier bereikt Vincent aanzien in de Gattaca Corporation, waar hij wordt geselecteerd als piloot voor een bemande missie naar Saturnus. Vincent, alias

14 Jerome, is de vele genetische controletest te slim af door op ingenieuze wijze gebruik te maken van stalen van het haar, de huid, het bloed en de urine van de oorspronkelijke Jerome. Wanneer de missieleider wordt vermoord en Vincent bij dom toeval een wimper verliest op de plaats van de moord, stort de perfecte wereld waarin zijn droom voor het grijpen lag in elkaar. De autoriteiten komen Vincent langzaam maar zeker op het spoort terwijl de missie van zijn dromen slechts enkele dagen van hem verwijderd is In deze film wordt een wereld geschetst waarin de technieken van genetische manipulatie de samenleving sterk hebben beïnvloed. De technieken zorgen er onder andere voor dat men de levensverwachting van een persoon en de ziekten die hij/zij zal krijgen van bij de geboorte kan voorspellen. De kloof de genetisch gemanipuleerden (hoge levensverwachting, weinig kans op ziekten) en degenen die op natuurlijke wijze werden geboren is immens. Het probleem bestaat er dan ook in dat daar waar de eerste genetische groep alle kansen krijgen om het te maken in het leven, de natuurlijk groep gedoemd is een onbeduidend bestaat te leiden. De film focust dus sterk op de kloof die kan ontstaan tussen klonen en niet-klonen en de voordelen die deze perfecte klonen op ons, feilbare mensen, zullen hebben. Wie wil immers in een maatschappij leven waarin men geen kansen meer krijgt omdat men niet genetisch gemanipuleerd is? De film suggereert dat het kloneren van mensen afbreuk doet aan de persoonlijke identiteit en uniciteit en bijgevolg een aantasting is van de menselijke waardigheid. - The Island (2005) Bron: The Island is grotendeels geïnspireerd op Huxley s dystopie Brave New World. Ewan McGregor vertolkt de rol van Lincoln Six-Echo, een bewoner van een schijnbaar utopische, maar gesloten instelling. Het verhaal speelt zich af in Net zoals alle andere inwoners

15 van dit moderne panopticon hoopt Lincoln erop gekozen te worden om naar Het Eiland te gaan, het laatste onbesmette en dus bewoonbare plekje op aarde. Maar Lincoln ontdenkt al snel dat het leven dat hij in de instelling leidde een leugen was. Hij ontdekt dat hij een menselijke kloon is met slechts één bestaansreden: zijn organen kunnen dienen als back-up wanneer zijn originele ik daar omwille van een ziekte of een ongeluk nood aan zou hebben. Na deze ontdekking ontsnapt Lincoln, samen met de mooie medebewoonster Jordan Two- Delta (Scarlett Johansson), op spectaculaire wijze. Onophoudelijk achtervolgd door de autoriteiten van de instelling, gaan Lincoln en Jordan op zoek naar hun makers. Ook in deze film krijgen we een donker eugenetisch scenario voorgeschoteld. Duizenden mensen worden gekloond voor eventuele orgaantransplantatie. De klonen worden door de uitbaters van de instelling als een product beschouwd, een Untermensch, een soort levensverzekering voor de rijken der aarde. Naarmate het winstbejag van de wetenschappers duidelijk wordt en wanneer blijkt dat de klonen over emoties, zelfbesef en een persoonlijke identiteit beschikken, krijgt de kijker daarentegen steeds meer sympathie voor deze klonen. Als een modern Frankenstein-monster keert Lincoln zich dan ook tegen zijn maker. De film eindigt met de vernietiging van het laboratorium en het doden van de directeur van de instelling. Dit scenario kan dan ook in verband worden gebracht met de ethische bezwaren in verband met de identiteit en uniciteit van mens en kloon. Beschikken klonen over een eigen identiteit of zijn ze niet meer dan een product voor de mens? - The boys from Brazil (1978) Bron: Hoewel zowel Gattaca als The Island waarschuwen voor de gevaren verbonden aan genmanipulatie, worden de klonen in deze films opvallend menselijk geportretteerd. Anders is dit in The boys from Brazil. In deze prent kloonde een kwaadaardige Nazi-wetenschapper

16 (gespeeld door Gregory Peck) vierennegentig jonge Adolf Hitlers, waarna hij ze onderbracht bij gezinnen over de hele wereld die qua samenstelling lijken op het gezin waarin Hitler opgroeide. Student en amatuer-nazi-jager Barry Kohler komt de wetenschapper en zijn companen, die de Hitler-klonen terug aan de macht willen krijgen, in Paraguay op het spoor. Kohler zoekt contact met Ezra Lieberman (een rol geïnspireerd op Simon Wiesenthal) om er voor te zorgen dat de groep bijtijds wordt ontmanteld. Ook hier wordt de kijker geconfronteerd met de mogelijke negatieve gevolgen van genetische manipulatie. Deze film speelt heel duidelijk in op de bestaande angst dat de technieken om mensen te klonen, wanneer die in verkeerde handen vallen, zullen worden gebruikt om grote machthebbers of misdadigers (zoals Adolf Hitler in dit geval) terug tot leven te roepen, met alle gevolgen van dien Deze drie films zijn slechts een greep uit een heel arsenaal van films die over deze thematiek handelen en vooral op de angst die bij mensen leeft in verband met genetische manipulatie inspeelt. Andere voorbeelden zijn: Star Wars, episode II: Attack of the Clones, Jurassic Park, The Lost World, Sleeper, Multiplicity, Invasion of the Body Snatchers, Stepford Wives, All about Eve (episode of the X-Files), Clones, Blade Runner, Godsend, The Creator, The Clonus Horror, Computergames Ook computergames zijn van belang in de representatie van genetische manipulatie in de leefwereld van jongeren. Net zoals in films worden genetische manipulatie en/of klonen of mutanten voornamelijk negatief geportretteerd. Opnieuw gaat het verhaal uit van een doemscenario waarin de held (diegene die de computergame speelt) de taak krijgt de wereld te redden van de ondergang. - Huxley 10

17 Bron: Op een game-site vonden we de volgende omschrijving: Huxley takes place in a postapocalyptic world where human beings have mutated and are divided into two opposing races, Sapiens and Aternative. At the center of the battle for survival is Lunarites, a promising new energy source that both sides seek te obtain. Forced to battle against one another for the continuance of each race, Sapiens and Alternatives are willing to do whatever it takes to wipe out the conflicting race and gain control of the world and its resources. 11 Hoewel de game slechts vaag gebaseerd is op Huxley s Brave New World en niet meteen veel leert over de beroemde auteur of zijn werk, merkten we toch dat jongeren zelfstandig op zoek gaan naar de betekenis achter de naam van het spel. Zij delen die informatie dan in zogenaamde chat-boxen die rond het spel worden opgesteld. De naamgever van deze game is een zekere Aldous Huxley die leefde van 1894 tot Huxley schreef meerdere boeken, waarvan Brave New World een van de bekendste is. Om dit te bereiken werd echter wel gerommeld met het DNA van mensen en ook is een groot deel van de populatie aan de drugs. Inderdaad, een kunstmatig rotzooitje dat ieder moment als een kaartenhuis in elkaar kan storten. Hoe een Koreaans bedrijf op het idee is gekomen het werk van Huxley te gebruiken is mij een raadsel, maar de Aziatische interpretatie van een klassiek Westerse sciencefiction verhaal levert wel een mooie setting op. 12 Interessant is ook het gebruik van het woord gerommeld. Rommelen met DNA heeft immers een negatieve bijklank. Onbewust geeft deze anonieme informatieverstrekker ons dus ook een morele boodschap mee:genmanipulatie is gevaarlijk; men hoort niet te knoeien met Gods werk. En hierin spelen dergelijke games zeker een rol. Zij vereenvoudigen de werkelijkheid tot zwart-wit tegenstellingen als goed versus kwaad, mens versus gevaarlijke mutant, natuur versus techniek, enz. de taak van de held bestaat er dus steeds in de wereld te redden van deze wetenschappelijke uitspattingen of wanpraktijken

18 - Too Human Bron: Ook Too Human schets ons een weinig rooskleurig portret van een genetisch gemanipuleerde toekomst. De gamer kan in dit spel zijn eigen lichaam zo ver krijgen dat het het menselijke overstijgt. Ziektes worden meteen genezen door enkele aanpassingen in het DNA van de speler en alle informatie wordt via de ogen gescand en onmiddellijk opgeslagen. Dergelijke technieken hebben echter tot een oorlog geleid waarin het recht van de sterkste de mensheid in gevaar heeft gebracht. de gamer speelt de rol van Baldur, een genetisch gemanipuleerde soldaat die temidden van al het oorlogsgeweld dient te overleven. 13 Ook in deze game wordt er dus gefocust op de mogelijke negatieve gevolgen van genetische manipulatie. Het doemscenario bestaat er hier in dat men via genetische manipulatie een bovennatuurlijk sterk ras zal creëren dat de mensheid kan uitroeien Stripverhalen Tot slot bespreken we nog enkele stripverhalen rond genmanipulatie - De Kaduke Klonen (Willy Vandersteen) Bron: 13

19 Professor Barabas neemt onze vrienden mee op werkbezoek bij zijn collega Rosarius. Die heeft een sensationele uitvinding gedaan: een machine die mensen kan reproduceren. Het gaat echter flink mis wanneer blijkt dat de uitvinding nog niet helemaal op punt staat. Tot overmaat van ramp heeft Rosarius duidelijk snode plannen met het apparaat. Hij heeft de handen in elkaar geslagen met een rijke fabrikant. Samen willen ze een gigantisch klonenleger bouwen om de hele wereld in hun macht te krijgen. Zullen Suske en Wiske en hun vrienden er in slagen om de wereld te redden? 14 - Een Nieuw Begin; Verloren Vrede (Joe Haldeman) Bron: Na de Eeuwige Oorlog verdelen twee rassen van gekloneerde oorsprong, Mensen en Taureanen, de heerschappij over het universum. De genetische reserve van de Aardlingen, de laatste echte mensen, bevinden zich op vele lichtjaren afstand van hun thuisplaneet en zij wantrouwen hun oude vijanden nog steeds Staat een tweede Eeuwige Oorlog op uitbarsten? Is de ergste vijand van de mensen niet de Mens? Zal de echte mensheid de overhand weten te krijgen?

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten?

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? 1 Let s celebrate! read Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? Let s celebrate! Guy Fawkes Night People in Britain celebrate Guy Fawkes Night. It s on the 5th of November.

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger.

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. 1 What do you want to be? Lees de tekst. Kruis daarna één van de zinnen aan. De tekst gaat over beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. grow up job future choose space groot worden baan toekomst

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren 5082IMOP6Y maandag 16 november 2015 13:00 15:00 Schrijf je naam en studentnummer op de regel hieronder. Sla deze pagina niet om tot de surveillant vertelt dat het

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

k ga naar school go to school

k ga naar school go to school Nederlandstalig onderwijs k ga naar school go to school Nederlands English k ga naar school go to school Wat heb ik goed geslapen. Mama helpt me bij het wassen en aankleden. Ze vertelt me dat ik mijn knuffel

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Your favourite pizza, a Rolls Royce, your favourite movie... All these things have to be made before we can eat or enjoy them! In this file you will discover how things are

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen.

De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen. Beste cursist, De komende weken ga je een aantal akkoorden leren spelen en je gaat daarbij ook nog leren zingen. Aan het eind van de cursus ga je met je groep optreden voor familie en vrienden. Iedere

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd NEDERLANDS Het ziet eruit als een simpel blokje hout, maar maak een geluid (knip met je vingers, kuch, klap in je handen, of tip op de bovenkant) en het geeft onmiddelijk en afwisselend tijd, datum en

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Scourge of Ethar The Game

Scourge of Ethar The Game Scourge of Ethar The Game IG 101/102 Team 1, Firstblood teamleden: Daniel Bijlsma, Peter Martens, Sievajet Rahimbaksh, Mick Tozer, Dennis Balk en Joey Rommers docent: Casper van Est type game: Platform,

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs.

Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo, het communicatie platform voor basisonderwijs. Handleiding Registratie Mijnschoolinfo en App Nederlandstalig pagina 1-7 Registration Procedure Mijnschoolinfo and App English version see page : 8-16 Beste ouder / verzorger, Welkom bij Mijnschoolinfo,

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet.

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet. 1 This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee In the Glee club, the pupils sing famous songs from Britney Spears to One Direction,

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

The 10 funniest apologies

The 10 funniest apologies 1 The 10 funniest apologies read Lees de lijst met tien beste, grappigste, gekste smoesjes. Wanneer kun je deze smoesjes gebruiken? I m really sorry I m late, but... 1 the bus driver got lost! 2 my bike

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Juli 2015. Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant!

Juli 2015. Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant! Juli 2015 Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant! Als ik door de school loop, hoor ik regelmatig uit de

Nadere informatie

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 AGENDA Leerdoelen Wat is sales promotie? Stappenplan voor het ontwikkelen van sales promoties Doelstelllingen van sales promotie Tools

Nadere informatie

Holiday child daycare. Manual online enrollments 2015 (see below for translation website)

Holiday child daycare. Manual online enrollments 2015 (see below for translation website) Holiday child daycare Manual online enrollments 2015 (see below for translation website) Step 1: Registration Click the registration link (via intranet or www.vakantieopvangstekelbees.be Reserveren) Fill

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

PRESCHOOL. For more information please visit www.swazoom.nl

PRESCHOOL. For more information please visit www.swazoom.nl PRESCHOOL For more information please visit www.swazoom.nl WHAT IS A PRESCHOOL? The preschool is a place where toddlers are learning by playing and where parents can meet. At preschool toddlers from 2,5

Nadere informatie

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn IE in de LED-wereld praktijkvoorbeelden, tips & trucs Hub Dohmen twitter: http://twitter.com/hdohmen LinkedIn: http://nl.linkedin.com/in/hubdohmen

Nadere informatie

First aid tenniselleboog

First aid tenniselleboog Elleboog First aid tenniselleboog Een tenniselleboog is een veel voorkomende blessure bij badminton, vaak als gevolg van overbelasting. Het wordt gekenmerkt door pijn aan de buitenkant van de elleboog.

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Oktober 2013 - October 2013 In oktober 2013 zijn wij voor het eerst, op eigen kosten en gelegenheid, afgereisd naar Roemenië. In October 2013, we travelled for the first time,

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Group 2a 1. How many children do you have in your class?

Group 2a 1. How many children do you have in your class? Drop Out Center Questions March 12&13 Group 2a 1. How many children do you have in your class? Ik heet Vinayagamoorthy, ik ben 13 jaar oud en ik zit in groep 6 hier. Ik zit op een openbare school met alleen

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK The Emptiness of Auschwitz Linda Schouten De leegte van Auschwitz The Emptiness of Auschwitz 2015 Uitgeverij Verbum en Linda Schouten Design: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie