Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM"

Transcriptie

1 Rotterdamse adaptatiestrategie THEMARAPPORT STEDELIJK WATERSYSTEEM Daniël Goedbloed / oktober 2013

2

3 Voorwoord Voor u ligt een themarapport dat is opgesteld in het kader van de ontwikkeling van de Rotterdamse klimaatadaptatiestrategie (RAS). Er zijn themarapporten opgesteld voor de thema s Waterveiligheid, Stadsklimaat, Bereikbaarheid & infrastructuur en Stedelijk watersysteem. Deze themarapporten bieden een gedetailleerdere toelichting op de inhoud van de RAS. Daarmee vormen zij de schakel tussen de onderzoeksrapporten van onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat en de beleidslijn waarin dit voor Rotterdam is vertaald. De Rotterdamse klimaatadaptatiestrategie is een resultaat van het Rotterdamse klimaatadaptatieprogramma Rotterdam Climate Proof (RCP) dat onderdeel is van het Rotterdam Climate Initiative (RCI). De RAS is het gemeentelijke kader voor een klimaatbestendige ontwikkeling van de stad. Duidelijk is echter dat dit geen activiteit kan zijn van de gemeente alleen. Alle stedelijke partners die aan Rotterdam bouwen en in de stad activiteiten verrichten binnen hun eigen verantwoordelijkheden zijn nodig om stappen te zetten naar een klimaatbestendige stad. De gemeente heeft hierin een kaderstellende, maar bovenal faciliterende en waar nodig een verantwoordelijke, initiërende rol. De RAS is voor de gemeente het startpunt en de voortzetting van het gesprek met deze partijen. De RAS is een richtinggevend gemeentelijk kader waarin de ambitie en de strategie voor een klimaatbestendige stad staan verwoord. De voorstellen en maatregelen uit de Rotterdamse klimaatadaptatiestrategie geven de door de gemeente Rotterdam gewenste koers aan. Hoe, waar en wanneer dit concreet wordt ingevuld vindt in overleg met alle verantwoordelijke stedelijke partners plaats en resulteert in gezamenlijke afspraken over specifieke invulling van maatregelen en activiteiten. De inhoud van de themarapporten is een momentopname (voorjaar 2013). Het onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat eindigt in 2014 en de definitieve resultaten van veel onderzoeken komen dan ook beschikbaar. Wel is er nu voldoende kennis beschikbaar om de Rotterdamse adaptatiestrategie als richtinggevend kader voor een klimaatbestendige ontwikkeling van Rotterdam op te stellen. Hoe en met welke snelheid de klimaatverandering zich daadwerkelijk gaat manifesteren, weet niemand. Daarom zal de RAS regelmatig tegen het licht van de actuele (kennis)ontwikkeling worden gehouden en zonodig worden bijgesteld. Een eerste ijkmoment zal 2015 zijn, als zowel het onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat en het Deltaprogramma zijn afgerond. De hoofdrichting van de strategie zal dan naar verwachting niet wijzigen, wel zal de aanvullende kennis gebruikt worden om verdieping aan te brengen in de RAS en om in de realisatie van de strategie de juiste keuzes te maken. Tenslotte nog een kanttekening bij de inhoud van de themarapporten. De planning van het ontwikkelingsproces van de RAS is, mede om bestuurlijke redenen, in een stroomversnelling gekomen waardoor resultaten eerder zijn opgeleverd. Dit heeft invloed gehad op de inhoud van de themarapporten. Naast kennishiaten zijn er nog maar beperkt dwarsverbanden gelegd tussen de verschillende thema s. Ook is duidelijk dat terminologie in de rapporten en de RAS niet altijd eenduidig is. In een geactualiseerde versie zal hier uiteraard meer aandacht voor zijn. De themarapporten geven echter een goede beschrijving van de tot nu toe opgedane inzichten en de vertaling in handelingslijnen voor de gemeente Rotterdam op weg naar een klimaatbestendige stad. Rotterdam Climate Proof, Oktober 2013

4 Inhoud Voorwoord 3 Inleiding Rotterdam klimaatbestendig in Thema s en achtergronddocumenten Onderliggend onderzoek Andere relevante documenten Leeswijzer 8 2. Klimaatverandering in het algemeen Klimaatscenario s Deltascenario s Stedelijk watersysteem en klimaatveranderingen Gevolgen voor het regionale watersysteem Gevolgen voor het stedelijk watersysteem (neerslag en droogte) Rotterdam en toename extreme neerslag, droogte en temperatuur Toename extreme neerslag in Rotterdam Toename neerslag per dag Toename maximale neerslagintensiteit Wateroverlast in de praktijk van Rotterdam Toename extreme neerslag en urgentie Lessen uit het Cloudburstplan Kopenhagen Opgave omgaan met extreme neerslag Rotterdam Toename droge perioden Huidige Rotterdamse situatie Urgentie van toename droge perioden Toename temperatuur Invloed stijging temperatuur op de waterkwaliteit Urgentie toename temperatuur Conclusies 29 4 Rotterdamse adaptatiestrategie

5 5. Doelen en ambities stedelijk watersysteem Huidige regelgeving, beleid en ambities Visie Klimaatbestendig Rotterdam Doelen Raakvlakken en kansen met andere beleidsterreinen Aanpak en strategie De stad kan extreme neerslag opvangen De stad is bestand tegen droogte Uitvoeringsstrategie en borging Verantwoordelijkheden Samenwerking en borging Uitvoeringsstrategie Wat levert het op? 40 Bijlage 1 Overzicht onderzoeksrapporten en beleidsdocumenten 41 Overzicht onderzoeksrapporten 41 Artikelen 41 Overzicht beleidsdocumenten 41 Bijlage 2 42 Bijlage 3 Realisatiestrategie Herijking Waterplan 44 Waterkwantiteit 44 Waterkwaliteit 44 Waterketen 44 Grondwater 45 Rotterdamse adaptatiestrategie 5

6 6 Rotterdamse adaptatiestrategie

7 1. Inleiding 1.1 Rotterdam klimaatbestendig in Thema s en achtergronddocumenten Het klimaat verandert. Op zich is dat niets nieuws. De reden om toch aandacht te besteden aan klimaatverandering en de mogelijke effecten ervan, is de snelheid waarmee klimaatveranderingen de laatste dertig tot veertig jaar hebben doorgezet. In het bijzonder in combinatie met de aanzienlijke toename van het aantal bewoners, de economische waarde van de fysieke gebouwde omgeving en de onderlinge afhankelijkheden in de maatschappij de laatste 150 jaar. Hierdoor kunnen de gevolgen voor het functioneren van de samenleving verstrekkend zijn. Ook voor de regio Rotterdam, laaggelegen in de delta van Rijn en Maas in de nabijheid van de zee, zijn de negatieve effecten van klimaatverandering naar verwachting groot. Tegelijkertijd kunnen veranderingen in het klimaat juist deze dynamische regio ook kansen bieden. De ambitie van Rotterdam is om in 2025 klimaatbestendig te zijn. Dit betekent dat in 2025 de maatregelen zijn getroffen om minimaal last en maximaal profijt te hebben van klimaatverandering op dat moment én in de decennia daarna. Bovendien betekent dit dat bij de (ruimtelijke) ontwikkelingen in de stad vanaf dat moment structureel rekening wordt gehouden met de voorziene klimaatverandering. Teneinde deze ambitie ook daadwerkelijk gestalte te geven, wordt anno 2012 gewerkt aan het opstellen van een zogenaamde Rotterdamse adaptatiestrategie (RAS). Het uitgangspunt van de RAS is dat een klimaatbestendige stad ons ook economisch sterker en aantrekkelijker maakt. De regio Rotterdam en omstreken is één van de belangrijkste economische motoren van Nederland en zelfs Europa. Inzicht in het effect dat klimaatverandering heeft op de regio is van groot belang voor het voortbestaan ervan. Tegelijkertijd is de regio nu veilig en leefbaar. De vragen die in het kader van de RAS beantwoord worden, luiden daarom vooral: Hoe kan de regio Rotterdam ook in de toekomst veilig, leefbaar en aantrekkelijk blijven voor bewoners, bedrijven en (internationale) investeerders? Wat zijn de risico s voor de stad ten gevolge van klimaatverandering? Welke risico s vinden we acceptabel en welke niet? En wat is vervolgens de beste aanpak en welke besluiten zijn er dan nú nodig? De RAS is aangevlogen vanuit vijf thema s die met het oog op klimaatverandering belangrijk zijn voor de stad. Dit zijn: Waterveiligheid Stedelijk watermanagement Adaptief bouwen Stadsklimaat Bereikbaarheid & infrastructuur De RAS geeft voor ieder van deze thema s weer wat de opgave is voor Rotterdam, welke maatregelen er genomen kunnen worden en wie daarbij betrokken zijn. Tegelijkertijd is de RAS een overkoepelend document, waarin met het oog op de leesbaarheid geen ruimte is voor uitgebreide onderbouwingen of beschouwingen op onderzoeksresultaten. Daarom is per thema een achtergronddocument opgesteld dat de keuzes en conclusies die gepresenteerd worden in de RAS nader toelicht en onderbouwt en aangeeft op welke wijze resultaten van diverse (wetenschappelijke) studies en projecten meegenomen zijn in de uiteindelijke strategie. Dit specifieke achtergronddocument richt zich op het thema Stedelijk watersysteem. Andere achtergronddocumenten zijn beschikbaar voor: Bereikbaarheid & infrastructuur, Stadsklimaat, Waterveiligheid en Adaptief bouwen. 1.3 Onderliggend onderzoek Voor het beantwoorden van een aantal specifieke vragen rondom klimaatverandering en de mogelijke effecten en maatregelen voor Rotterdam, is onder andere gebruik gemaakt van resultaten uit onderzoek dat mede is gefinancierd door het nationaal onderzoeksprogramma : Climate Proof Cities (CPC). Daarnaast werkt Rotterdam nauw samen met het nationaal Deltaprogramma, in het bijzonder de Deltadeelprogramma s Rijnmond-Drechtsteden en Nieuwbouw & Herstructurering en zet de gemeente zelf ook onderzoek uit naar innovatieve oplossingen van Rotterdamse klimaatvraagstukken. Onder andere in het kader van de (herijking van het) Waterplan 2 Rotterdam. Voor zover relevant zijn resultaten uit deze projecten en onderzoeken meegenomen in dit achtergronddocument. 1. Inleiding 7

8 1.4 Andere relevante documenten 1.5 Leeswijzer De RAS, de achtergronddocumenten en de verschillende onderzoeksrapporten vormen slechts een deel van de totale hoeveelheid producten en rapporten die in het kader van het Rotterdam Climate Proof programma opgesteld worden. Zo wordt er in regionaal verband bijvoorbeeld een adaptatiestrategie Rotterdam opgesteld (ARR). Bovendien zijn er diverse instrumenten in ontwikkeling zoals: Een (regionale) klimaateffectatlas: kaartbeelden afgeleid van de nationale klimaateffectatlas, vertaald voor de regio Rotterdam. Een (regionale) klimaatadaptatietoolbox: een overzicht van mogelijke maatregelen om met de effecten van klimaatverandering om te gaan. Een klimaatadaptatiebarometer: methodiek voor het inzichtelijk maken van de stand van zaken rondom het klimaatbestendig maken van de stad, inclusief invulling voor Rotterdam. Voor meer informatie rondom deze en andere producten wordt verwezen naar het Programmabureau Duurzaam (www.rotterdamclimateinitiative.nl). Hoofdstuk 2 betreft een algemeen verhaal rondom te verwachten veranderingen in het klimaat naar aanleiding van scenario s van het KNMI en het Deltadeelprogramma Rijnmond-Drechtsteden. Hoofdstuk 3 gaat vervolgens in op de gevolgen van klimaatverandering voor het regionaal en stedelijk watersysteem. In hoofdstuk 4 wordt dit specifiek voor Rotterdam uitgewerkt. Uiteindelijk is klimaatverandering pas een probleem als daardoor het realiseren van de doelen en ambities van de stad Rotterdam in gevaar komt. Bovendien zijn er niet alleen nadelen aan klimaatverandering verbonden, maar ook kansen. Hoofdstuk 5 vat daarom de doelen en ambities van de stad samen. In hoofdstuk 6 komen vervolgens de opgaven en kansen in beeld. In hoofdstuk 7 wordt meer aandacht besteed aan de aanpak en de gekozen strategische richting. Hoofdstuk 8 beschrijft tenslotte de voorgestelde uitvoeringsstrategie en maakt duidelijk welke bestuurlijke keuzes er liggen, welke actoren betrokken zijn en wat de timing is van de gewenste actie. In de bijlagen volgen nog enkele opsommingen onder meer wat betreft gebruikte (onderzoeks-)rapporten en staand beleid. Veel inspiratie gewenst! 8 Rotterdamse adaptatiestrategie

9 2 Klimaatverandering in het algemeen De verandering van het klimaat heeft invloed op steden en in het bijzonder op steden in delta s zoals Rotterdam. Hoe groot die invloed is, op welke terreinen die zich laat gelden en wanneer deze leidt tot ongewenste effecten op het functioneren van de stad is onderzocht. Hiermee is de urgentie van een gerichte aanpak duidelijk geworden. Die gerichte aanpak is vertaald in de Rotterdamse adaptatiestrategie. De sociale en economische ontwikkeling van de stad zijn bepalend voor de invloed van klimaatverandering op Rotterdam en daarmee ook voor de te volgen strategie. Klimaatverandering manifesteert zich nu al maar gaat ook over de lange termijn en gaat daarmee gepaard met onzekerheid. Ook de sociale en economische ontwikkeling op de lange termijn zijn onzeker. Door met scenario s te werken kan met deze onzekerheid worden omgegaan. is dat steeds rekening wordt gehouden met alle vier de scenario s en dat bijvoorbeeld niet gezocht wordt naar een soort middenscenario. Wat voor het ene klimaatverschijnsel een extreem scenario is, is namelijk niet ook het meest extreme scenario voor een ander verschijnsel. Bovendien geldt in beginsel dat alle vier de scenario s even waarschijnlijk zijn 1. Enkele kenmerkende veranderingen in het Nederlandse klimaat die in alle scenario s voorkomen en waar dus in ieder geval rekening mee gehouden moet worden, zijn: De opwarming van Nederland zet door. Hierdoor krijgen we vaker te maken met zachte winters en warme zomers. De winters worden gemiddeld natter. Bovendien is er vaker sprake van extreme neerslaghoeveelheden. 2.1 Klimaatscenario s Figuur 1: KNMI scenario s 2006 Inspelen op klimaatverandering betekent leren omgaan met onzekerheden. Een belangrijk hulpmiddel betreffen de zogenaamde klimaatscenario s die het KNMI in 2006 heeft opgesteld (zie figuur). Uitgaande van twee belangrijke klimatologische stuurvariabelen (de stijging van de wereldtemperatuur en de mogelijke wijziging van luchtstromingspatronen) zijn er vier plausibele beelden geconstrueerd over de veranderingen in het klimaat in Nederland, te weten: Gematigd (G), Gematigd met gewijzigde luchtstroom (G+), Warm (W) en Warm met gewijzigde luchtstroom (W+). Deze scenario s worden vaak gebruikt om een groot deel van de mogelijke veranderingen op te spannen. Van belang BRON: KNMI,2006 Tabel 1: Toelichting klimaatscenario s KNMI BRON: KNMI, Gezien ontwikkelingen in de afgelopen decennia lijkt de temperatuurstijging in W en W+ waarschijnlijker dan die in G of G+. Voor neerslag kunnen hierover echter geen uitspraken worden gedaan. (bron: Klimaatverandering in Nederland, aanvullingen op de KNMI 06-scenario s, juli 2009) 2. Klimaatverandering in het algemeen 9

10 Figuur 2: Deltascenario s BRON: DELTARES, 2011 Tabel bron: Deltares 2: Toelichting 2011 Deltascenario s Sociaal-economische ontwikkeling Referentie RUST WARM DRUK STOOM Zichtjaar Aantal inwoners NL (miljoen) Economische groei (% per jaar) 0,7 0-0,5 0,7 0-0,5 2,6 2,0-2,6 2,6 2,0-2,6 Verstedelijking (% oppervlak) Landbouwareaal (% oppervlak) Natuur (% oppervlak) BRON: DELTARES, 2011 Ook in de zomer neemt de frequentie en de hevigheid van extreme regenbuien toe. Het aantal zomerse regendagen neemt echter af. De zeespiegel blijft voorlopig stijgen. De kans op bepaalde extreme weersituaties neemt toe. Bijvoorbeeld in de vorm van hittegolven of extreme buien (kans op extreme koude neemt overigens af). Een afgeleid effect is voorts dat in de winter de afvoer van de grote rivieren toeneemt en in de zomer juist lagere waterstanden voor kunnen komen. In hoofdstuk 2 en verder wordt uiteengezet wat de negatieve gevolgen én mogelijke kansen van deze veranderingen zijn voor het thema Stedelijk watersysteem. De exacte gevolgen en kansen hangen echter niet alleen af van de veranderingen in het klimaat alleen, maar ook van een aantal sociaaleconomische ontwikkelingen. Over het algemeen komt uit deze scenario s het volgende beeld naar voren voor de regio Rotterdam: Het aantal inwoners zal tot 2100 waarschijnlijk blijven groeien aangezien de trend laat zien dat deltasteden aantrekkelijke vestigingsplaatsen zijn, ook op de lange termijn. Door stedelijke verdichting vindt de toename van het inwonertal naar verwachting grotendeels plaats binnen de huidige stadsgrenzen: de stad breidt zich fysiek nauwelijks uit. De waarde van de roerende en onroerende goederen blijft toenemen als gevolg van toename van aantallen. Stedelijke verdichting vindt met name plaats in voormalige havengebieden. Dit betekent dat in de hele regio de bevolkingsdichtheid in buitendijks gebied toeneemt. Ook de uitbreiding van de Tweede Maasvlakte zorgt voor een forse toename van bebouwd oppervlak en economische waarde buitendijks. 2.2 Deltascenario s In het kader van het nationaal Deltaprogramma zijn twee van de vier klimaatscenario s van het KNMI gecombineerd met twee van de vier Welvaart en Leefomgevingsscenario s (WLO) van het Planbureau van de Leefomgeving (PBL) uit Dit levert wederom vier scenario s op, te weten Rust, Warm, Druk en Stoom (zie figuur 2). Voor het thema Stedelijk watersysteem betekenen bovenstaande scenario s dat door de verdichting de druk op de buitenruimte toeneemt en daarmee een toename van de verharding. In combinatie met een toename van de frequentie en intensiteit van extreme regenbuien, zal de kans op wateroverlast en schade in de toekomst toenemen. Maar ook perioden van langdurige droogte zullen hun weerslag hebben in de stedelijke omgeving. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op wat de gevolgen van de klimaatveranderingen precies betekenen voor het Rotterdamse watersysteem. 10 Rotterdamse adaptatiestrategie

11 3. Stedelijk watersysteem en klimaatveranderingen Rotterdam is een laaggelegen deltastad gelegen aan de monding van de Rijn en de Maas. Door de stad lopen de boezemwateren de Schie en de Rotte. Daarmee wordt Rotterdam letterlijk vanuit vier kanten (zee, rivier, regen en grondwater) beïnvloed door water en haar grillig karakter. Dit betekent dat een wijziging van één van deze elementen door klimaatverandering directe gevolgen heeft voor de stad en haar watersysteem. Voor het stedelijk watersysteem van de deltastad Rotterdam zijn de volgende klimaateffecten in meer of mindere mate van invloed: toename neerslagextremen toename droge periodes toename gemiddelde temperatuur zeespiegelstijging grotere fluctuatie rivierafvoer Intensieve regenval (veel regen in een korte periode) zal in de zomermaanden vaker voorkomen. In de wintermaanden is de verwachting dat het langduriger kan regenen (meer volume). Maar ook langdurige perioden zonder neerslag zullen vaker en extremer voorkomen. Toename van de gemiddelde temperatuur, zeespiegelstijging en een grotere fluctuatie van de rivierafvoer hebben vooral invloed op de waterkwaliteit. Dit vanwege de opwarming van de temperatuur, een mogelijk verdere intrusie van de zouttong, zowel in rivier als het grondwater en een afname van mogelijkheden om zoet water in te laten door een lagere rivierafvoer in de zomermaanden. In dit hoofdstuk worden de algemene effecten van de klimaatverandering op het stedelijk watersysteem van Rotterdam beschreven. Eerst wordt het regionale watersysteem beschouwd, dat zorgt voor de wateraanvoer naar de stad. Daarna wordt ingezoomd op het stedelijk watersysteem, dat met name is ingericht op de opvang, afvoer en berging van water. Beide systemen worden op verschillende manieren beïnvloed door de gevolgen van de klimaatverandering maar hebben onderling invloed op elkaar. 3.1 Gevolgen voor het regionale watersysteem Aan de noordzijde van Rotterdam zijn de Rotte, de Schie en het Oranjekanaal belangrijke wateren voor de aan- en afvoer van water. Op de zuidoever gebeurt dit direct vanuit de Nieuwe en Oude Maas. Als de klimaatverandering doorzet, stijgen in bepaalde perioden de waterstanden in de rivier. Hierdoor wordt de afvoer van polderwater bemoeilijkt. In tijden van overvloedige neerslag wordt daarmee het vasthouden van water in Figuur 3.1 Rotterdam Deltastad staat van vier kanten onder invloed van water BRON: DE URBANISTEN 3. Stedelijk watersysteem en klimaatveranderingen 11

12 Figuur 3.2 Regionaal watersysteem BRON: DE BOSATLAS VAN NEDERLAND WATERLAND, NOORDHOFF UITGEVERS het regionale watersysteem van zeer groot belang ( bergen aan de bron ) om de druk op het afwateringsstelsel te verminderen. Een voorbeeld hiervan is de waterberging bij de Rotte. Deze is aangelegd in de Eendragstpolder en dient tevens als recreatiegebied en internationale roeibaan. Als gevolg van klimaatverandering neemt ook de kans op langdurig droge perioden met neerslagtekort toe. Een eerste direct gevolg voor Rotterdam en haar omgeving is dat er door droogte een neerslagtekort in de bodem ontstaat en het grondwaterpeil na verloop van tijd zal dalen. Rotterdam bestaat grotendeels uit polders. Deze polders strekken zich uit tot buiten de gemeentegrenzen en omvatten ook grote delen van het omliggende landelijke gebied. Uitdroging van de bodem kan in de veenpolders leiden tot het inklinken van de bodem en dus tot bodemdaling. Bijkomend probleem is de grote waterbehoefte van de intensieve tuinbouwgebieden rondom Rotterdam. Langdurige droogte heeft ook gevolgen voor de ecologische kwaliteit van het open water, omdat de concentraties van voedingsstoffen toenemen die de waterkwaliteit, waterflora en microfauna negatief beïnvloeden. Om deze gevolgen te beperken is het regionale watersysteem voornamelijk ingericht op de aanvoer van voldoende zoet water. De wateraanvoer voor de verversing van het regionale watersysteem van Rotterdam wordt aan de zuidkant van de rivier voornamelijk verzorgd door inlaatpunten gelegen aan de Maas. Deze inlaatpunten zijn in de huidige situatie al regelmatig verzilt (chloridegehalte > 250 mg/l). Rotterdam ligt aan de monding van de Maas en ter hoogte van de stad komen het zoute zeewater en het zoete rivierwater bij elkaar. Deze overgang van zout naar zoet wordt ook wel de zouttong genoemd. De ligging van de zouttong is afhankelijk van het debiet in de Rijn en Maas en ligt bij lagere rivierafvoeren in de zomer verder landinwaarts. Om het Zuiderpark en het watersysteem op Zuid van zoet water te voorzien wordt daarom de Blauwe Verbinding aangelegd waarbij schoon water vanuit de Oude Maas, waar minder sprake is van zoutindringing, naar de stad wordt geleid. Aan de noordkant van de stad wordt het water via het boezemsysteem aangevoerd vanaf de Hollandse IJssel en de Zuidplaspolder. In droge perioden kan deze aanvoer onvoldoende zijn en bestaat de mogelijkheid om water vanuit het Brielsemeer via het Delflandse boezemsysteem aan te voeren. Dit staat bekend als de `Kleinschalige Water Aanvoer`. In beide systemen is de stad Rotterdam het eindpunt van de watervoorziening waardoor de kwaliteit sterk is afgenomen. In de praktijk wordt ook water met een verhoogd chloride- 12 Rotterdamse adaptatiestrategie

13 Figuur 3.3 Zouttong huidige situatie, aantal dagen met te hoog chloridegehalte Figuur 3.4 Zouttong toekomstige situatie, aantal dagen met te hoog chloridegehalte BRON: BARNEVELD ET AL., 2013 IN PREP gehalte ingelaten via het Oostplein. Als er geen water wordt ingenomen dalen namelijk de singelpeilen waardoor het risico op grondwater- en bodemdaling in de stad toeneemt. Nadeel is dat het hogere zoutgehalte negatieve gevolgen kan hebben voor de flora en fauna. Zoals gesteld: door de zeespiegelstijging en de afname van de rivierafvoer in droge periodes zal de zouttong verder landinwaarts opschuiven. Het aantal dagen dat het chloridegehalte boven de 250 mg/l ligt zal dan ook toenemen (zie figuur 3.4). Voor de watervoorziening zal in de toekomst meer worden gekeken naar de gebruiksfuncties binnen het gebied en de eisen die daarvoor worden gesteld aan de waterkwaliteit. Niet alleen het chloridegehalte is daarbij van belang, maar ook de temperatuur en het fosfaat- en zuurstofgehalte. Daarbij stelt het stedelijk watersysteem andere eisen aan de waterkwaliteit dan landbouwgebieden. Voor het stedelijk watersysteem is het op peil houden van het oppervlaktewater en het daaraan gekoppelde grondwaterniveau zodanig belangrijk, dat een mindere waterkwaliteit toelaatbaar is. Het voorkomen van zettingen en droogvallende houten paalkoppen in de funderingen heeft dan een hogere prioriteit dan de ecologie in de stadswateren. Vanuit het Deltaprogramma en de waterschappen wordt geschreven aan de zogenoemde ambitiedocumenten watervoorziening, waarin deze afwegingen verder worden uitgewerkt. 3.2 Gevolgen voor het stedelijk watersysteem (neerslag en droogte) Neerslag Het Rotterdamse stedelijk watersysteem bestaat voornamelijk uit binnendijks gelegen polders. Al het regenwater dat binnen de polder valt moet worden afgevoerd, of tijdelijk geborgen. De manier waarop dat gebeurt verschilt. Op de zuidoever wordt overtollig water direct uitgemalen 3. Stedelijk watersysteem en klimaatveranderingen 13

14 Figuur 3.5 Rotterdamse poldersysteem BRON: DE URBANISTEN op de rivier. In het noorden is daarvoor een uitgebreid afwateringsstelsel met poldersloten en boezemwateren aanwezig. Het stedelijk watersysteem van Rotterdam houdt de polders op peil en droog. Het is een robuust systeem dat bestaat uit oppervlaktewater (singels, plassen, vaarten, boezems) voor de aan- en afvoer van water en een rioolstelsel voor de opvang en afvoer van regen- en afvalwater. Het watersysteem is een volledig in elkaar vervlochten systeem van riolen, singels en pompen. Grote delen van Rotterdam kenmerken zich als dicht stedelijk gebied met veel verharding, relatief weinig oppervlaktewater en een rioolstelsel met in het algemeen een grote berging en afvoercapaciteit. Bij de aanleg van het watersysteem van 1850 is de nadruk gelegd op het rioolstelsel. Via het rioolstelsel werd al het overtollige water uit de stad direct naar de rivier gepompt. Ditzelfde gold voor het water vanuit de singels. Het watersysteem is inmiddels deels ontvlochten maar toch wordt het meeste regenwater nog door het gemengde rioolstelsel afgevoerd. Het rioolstelsel heeft een relatief grote afvoercapaciteit en berging, waardoor alleen bij extreme buien vervuild regenwater wordt geloosd op het oppervlaktewater. onderlopen van kelders en souterrains onderlopen van tunnels in verkeersroutes en verdiept gelegen hoofdwegen onderlopen van woningen, winkels en kantoor- en bedrijfspanden door lage ligging en/of geringe drempelhoogte onderlopen van transformatorhuisjes en daardoor verstoring van het elektriciteitsnetwerk verstoring van het communicatienetwerk Droogte Droogteproblematiek binnen het stedelijk watersysteem is een complex probleem met veel aspecten. In figuur 3.6 en 3.7 zijn de droogteprocessen in het stedelijk watersysteem op straatniveau afgebeeld en ook de mogelijke typen schade die door droogte kunnen optreden. Meteorologische droogte wordt veroorzaakt door een gebrek aan neerslag, terwijl de verdamping van oppervlaktewater en vegetatie doorgaat. Daarnaast kan meteorologische droogte versterkt worden door wegzijging van grondwater naar diepere lagen, drainage, grondwateronttrekking en door oppervlaktewaterafvoer. Problemen en mogelijke schades ten gevolge van toename extreme neerslag zijn: verslechtering van de waterkwaliteit door overstortingen vanuit het rioolstelsel water op straat in de vorm van plassen en het onderlopen van tuinen en achterpaden onderlopen van verkeerstunnels voor voetgangers en fietsers afvalwater op straat uit de gemengde riolering Verdamping door vegetatie zorgt voor een grote waterafvoer uit het stedelijk gebied en heeft een belangrijke rol in het ontstaan van droogte. Hierbij is de verdamping door stedelijke vegetatie in gebieden als Rotterdam hoger dan die door vegetatie in landelijk gebied. De aanvulling van water door neerslag wordt in stedelijk gebied beperkt door de aanwezigheid van veel verhard oppervlak, waardoor het water via riolering en afvalwaterzuivering wordt afgevoerd naar de rivier in plaats van infiltratie in de bodem. 14 Rotterdamse adaptatiestrategie

15 Figuur 3.6 Gevolgen droogteproces BRON: DELTARES 2012 Figuur 3.7 Locale grondwatercyclus BRON: DELTARES Stedelijk watersysteem en klimaatveranderingen 15

16 In droge perioden neemt bij niet ingrijpen het bodemvochtgehalte af en dalen de grondwaterstanden en oppervlaktewaterpeilen in de singels. Door droge omstandigheden kunnen verschillende schades optreden. De belangrijkste zijn: Paalrot van houten paalfunderingen, die wordt veroorzaakt door het langdurig dalen van het grondwaterpeil tot onder het niveau van de paalkop. Momenteel wordt dit naar verwachting vooral veroorzaakt door lekke, drainerende riolen en niet zozeer door meteorologische droogte. De kwetsbaarheid van funderingen vormt een groot potentieel risico voor oude wijken. Zetting wordt vooral veroorzaakt door de ontwatering en de daarop volgende daling van de grondwaterstand en inklinking van de bodem. De polders van Rotterdam kennen namelijk een sterk samendrukbare ondergrond. In het zuiden voornamelijk klei en het noordoosten overwegend veen. Dit proces wordt in beperkte mate versterkt door het uitzakken van het grondwater in droge perioden. Uiteindelijk zal de maaivelddaling leiden tot verzakking van bebouwing en buitenruimte en de toename van (grond)wateroverlast. De schade die optreedt, komt tot uiting in kosten voor het ophogen van straten en tuinen. Door (ongelijke) zetting kan schade aan wegen en leidingen optreden. Dit is potentieel een groot risico door de grote investeringen in infrastructuur. Hittestress en het urban heat island effect worden versterkt door droogte doordat er minder water beschikbaar is voor verdamping door vegetatie. De schaderamingen lopen sterk uiteen, maar het effect van hitte op de gezondheid en arbeidsproductiviteit is aantoonbaar negatief. Dit onderdeel valt onder het thema Stadsklimaat en is daarin verder uitgewerkt. De waterkwaliteit zal afnemen als er minder aanvulling door neerslag voorhanden is. Minder water zorgt voor een grotere concentratie van (voedings)stoffen, snellere opwarming van het water en minder zuurstof in het watersysteem. Hierdoor is de kans op vissterfte en algenbloei groter. Door gebiedsvreemd (zouter) water in te laten wordt water van een andere (mindere) kwaliteit ingelaten. Dit komt de flora en fauna niet ten goede. De kwaliteit van inlaatwater en de robuustheid van de flora en fauna is bepalend voor de te verwachten effecten. Op locaties waar door een slechte waterkwaliteit nu al overlast optreedt, zullen de problemen erger worden. 16 Rotterdamse adaptatiestrategie

17 4. Rotterdam en toename extreme neerslag, droogte en temperatuur 4.1 Toename extreme neerslag in Rotterdam Figuur 4.1 Landelijk aantal dagen per jaar met 15 millimeter neerslag of meer Toename neerslag per dag Ten opzichte van de rest van Nederland zien we aan de kust en met name ook het stedelijk gebied van Rotterdam een sterkere toename van het aantal dagen per jaar waarin meer dan 15 millimeter regen valt (zie figuur 4.1, 4.2 en tabel 4.1) Afhankelijk van het klimaatscenario betekent dit voor Rotterdam dat het aantal dagen met meer dan 15 millimeter toeneemt van per jaar, naar of maal per jaar. Figuur 4.2 Aantal dagen per jaar met 15 millimeter neerslag of meer in Zuid Holland. BRON KNMI Tabel 4.1: Aantal dagen per jaar met meer dan 15 millimeter neerslag Aantal dagen > 15 mm Maximale dagneerslag [mm] Rotterdam en toename extreme neerslag, droogte en temperatuur 17

18 4.1.2 Toename maximale neerslagintensiteit Naast de toename van het aantal dagen met extreme neerslaghoeveelheden, is uit onderzoek van het KNMI gebleken dat de temperatuurstoename ook leidt tot een toename van extreme neerslag intensiteiten. Bij toenemende temperaturen en gelijkblijvende relatieve vochtigheid zal er meer waterdamp in de atmosfeer komen. Daarnaast zorgt de warme lucht ook voor een toename in de opwaartse luchtstroming tijdens een bui (zie figuur 4.3). Dit effect versterkt de vorming van waterdruppels en daarmee de toename van extreme neerslagintensiteit en op dertien getransformeerde meetreeksen, die samen representatief zijn voor De Bilt) voor verschillende herhalingstijden en neerslagperioden. Figuur 4.3 Versterkte buivorming door opwaartse luchtstroming Het KNMI concludeert dat de toename van de maximale uurintensiteit ongeveer gelijk is aan 14% per graad temperatuursstijging. Ofwel, bij een extreme bui met een herhalingsperiode van T=100 jaar, neemt de intensiteit van 43 millimeter in een uur toe naar 53 millimeter. Door het KNMI zijn de jaarstatistieken voor de neerslagextremen (millimeter) in het huidige klimaat en het toekomstige klimaat rond 2050 bepaald, welke in tabel 4.2 zijn opgenomen. Deze zijn gebaseerd op de meetreeks van De Bilt BRON: KNMI Tabel 4.2 Jaarstatistiek voor de neerslagextremen (millimeter) De Bilt in het huidige klimaat en het toekomstige klimaat rond 2050 Neerslagperiode 1 uur 1dag 10 dagen Herhalingstijd huidig G G+ W W+ huidig G G+ W W+ huidig G G+ W W+ 1 jaar jaar jaar BRON: BUISHAND ET AL., 2009 Figuur 4.4 Regenduurlijnen en de invloed van temperatuursstijging BRON: GEMEENTE ROTTERDAM 18 Rotterdamse adaptatiestrategie

19 Wanneer deze transformatie wordt toegepast op de verschillende regenduurlijnen ontstaat een beeld van de verschuiving van herhalingsperiode. In figuur 4.4 zijn de regenduurlijnen voor het huidige klimaat en het toekomstig klimaat naast elkaar gepresenteerd. Elke herhalingsperiode heeft een kleur gekregen, waarbij het huidige klimaat een dunne lijn heeft en het toekomstig klimaat een vette lijn. In de figuur is te zien dat een bui met een herhalingstijd van T=5 jaar in de toekomst ongeveer overeenkomt met een herhalingstijd van T=10 jaar in de huidige situatie. Figuur 4.5 Kusteffect op dag extremen en uurextremen BRON: KNMI Figuur 4.6 Illustratie toename extreme neerslag uitgezet tegen een mensenleven BRON: ROTTERDAM WATERSTAD Rotterdam en toename extreme neerslag, droogte en temperatuur 19

20 Uit recent onderzoek blijkt dat in de zomer de neerslag in de kuststreek relatief toeneemt ten opzichte van het binnenland, mogelijk vanwege de snel oplopende temperatuur van de Noordzee. Naarmate Nederland verder opwarmt, zal dit effect sterker worden. In figuur 4.5 is dit kusteffect duidelijk te zien. Ook komt hieruit naar voren dat het kusteffect minder sterk is voor de uurextremen. De algemene conclusie is dan ook dat het aantal dagen waarop veel neerslag valt (>15millimeter) toeneemt, evenals de maximale uurintensiteit. In figuur 4.6 is dit geïllustreerd Wateroverlast in de praktijk van Rotterdam Wanneer gaat mis? Rotterdam heeft in de afgelopen jaren een aantal keren te maken gehad met flinke wateroverlast ten gevolge van hevige neerslag. De gevallen waarbij er sprake is geweest van klachten en ook schade, zijn opgenomen in tabel 4.3. Daarbij waren de gevallen in 1999 en 2001 aanleiding voor het opstellen van het Waterplan Centrum. De doelstelling van dit plan was het analyseren van het probleem en het opstellen van een maatregelenplan dat binnen Tabel 4.3 Gevallen van extreme neerslag in Rotterdam in de periode BRON: GEMEENTE ROTTERDAM Figuur 4.7 Kaart met brandweermeldingen regenbui 14 juli 2011 BRON: GEMEENTE ROTTERDAM 20 Rotterdamse adaptatiestrategie

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg

Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden. Kans op hittestress. Kans op overstroming. Kans op wateroverlast. Kans op blauwalg Klimaat kwetsbaarhedenkaart Haaglanden Kans op hittestress Kans op overstroming Hittestress komt voor bij een periode van uitzonderlijk warm weer en wordt versterkt door het hitte-in-de-stad of urban heat

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie.

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. Versie 28 februari 2014 Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. 250 miljoen euro per jaar wordt geraamd als extra onderhoudskosten voor infrastructuur (wegen en rioleringen)

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

Stromingsbeeld Rotterdam

Stromingsbeeld Rotterdam Rotterdam centraal en Provenierswijk Bert de Doelder 17-4-2014 Stromingsbeeld Rotterdam Z Maas Freatische grondwaterstand N diepe polders NAP 6,2 m holocene deklaag NAP -5 m 1e watervoerend pakket 1e

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03

Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03 Bijlage 1: Digitale Watertoets Waterschap Hollandse Delta, d.d. 3 november 2010 Code: 20101103-39-2671 Datum: 2010-11-03 Deze uitgangspuntennotitie bevat de waterhuishoudkundige streefbeelden, strategieen

Nadere informatie

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Definitief Bouwfonds Ontwikkeling Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 6 april 2009 Verantwoording Titel : Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Subtitel : Projectnummer : 275039 Referentienummer

Nadere informatie

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Integraal Waterplan Haarlem Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Inhoud presentatie 1. Enkele begrippen 2. Waterplan Haarlem Aanleiding en doel Gerealiseerde maatregelen Actualisatie Geplande maatregelen

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Bergpolder Zuid, Rotterdam

Bergpolder Zuid, Rotterdam Climate Proof Cities klassieke benadering 2 De theorie klimaatverandering effecten kwetsbaarheid aanpassingsmaatregelen implementatie bijvoorbeeld: 1000 bomen plan groene daken subsidie bouwvoorschriften

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding

17 Peilafwijking 17.1 Inleiding 17 Peilafwijking 17.1 Inleiding Rijnland is als waterbeheerder verantwoordelijk voor het beheer van het waterpeil. In peilbesluiten legt Rijnland vast welk peil in het betreffende gebied door Rijnland

Nadere informatie

Waterparagraaf Heistraat Zoom

Waterparagraaf Heistraat Zoom Waterparagraaf Heistraat Zoom In Zeelst aan de Heistraat is een ontwikkeling gepland. Voor deze ontwikkeling dient een omgevingsvergunning te worden opgesteld waarvan deze waterparagraaf onderdeel uit

Nadere informatie

De klimaatbestendige (oude) stad

De klimaatbestendige (oude) stad De klimaatbestendige (oude) stad Peter den Nijs Wareco ingenieurs F3O KANS OP PAALROT Groot deel Nederland Grote verschillen bodemopbouw Grote verschillen in klimaateffect Grote spreiding in risico s 1

Nadere informatie

Bijlage I: Raamplan Kern Pijnacker

Bijlage I: Raamplan Kern Pijnacker Bijlage I: Raamplan Kern Pijnacker Karakteristiek van het gebied De kern van Pijnacker ligt in twee polders, de Oude Polder van Pijnacker (inclusief Droogmaking) en de Nieuwe of Drooggemaakte Polder (noordelijk

Nadere informatie

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken?

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Kees Broks (STOWA), Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Groene daken zijn hot, ook vanuit het oogpunt van stedelijk waterbeheer. Ze vangen

Nadere informatie

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig.

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig. Waterparagraaf Algemeen Huidige situatie De Ir. Molsweg tussen de Pleijweg en de Nieland bestaat uit een enkele rijbaan met twee rijstroken. Via een rotonde sluit de Ir. Molsweg aan op de Nieland. De rijbaan

Nadere informatie

Bouwstenen. Regio Rotterdam

Bouwstenen. Regio Rotterdam Bouwstenen voor Adaptatiestrategieën in de Regio Rotterdam Werk in uitvoering Versie 11 november 2013 2 Bouwstenen voor Adaptatiestrategieën in de Regio Rotterdam Werk in uitvoering Versie 11 november

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet

Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland. Willem Ligtvoet Overzicht en karakteristieken klimaatrisico s Nederland Willem Ligtvoet Kader: Nationale Adaptatiestrategie (begin 2016) Gevraagd: breed overzicht klimaateffecten en aangrijpingspunten voor beleid Aanvulling

Nadere informatie

Wateroverlast Opheusden. welkom

Wateroverlast Opheusden. welkom Wateroverlast Opheusden welkom Bewonersavond 19 november 2014 Programma 19.00 uur: Ontvangst 19.30 uur: Opening door voorzitter (Henk van Bockel) 19.35 uur: Welkomstwoord (burgemeester Veerhoek) 19.40

Nadere informatie

Raak onderzoek 2015, 2016 Wiebe Bakker

Raak onderzoek 2015, 2016 Wiebe Bakker De klimaatbestendige stad, inrichting in de praktijk Raak onderzoek 2015, 2016 Wiebe Bakker Een hot item Aandacht voor klimaatadaptatie Deltaprogramma Nieuwbouw en herstructurering Klimaatbestendige Stad

Nadere informatie

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer

E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van. Advies toekomstige hemelwaterberging en afvoer Aan Gemeente Maassluis Behandeld door Richard Wilbrink T.a.v. De heer E. Zeeman E richard.wilbrink@mwhglobal.com Van Richard Wilbrink MSc. T 015-7511854 Betreft Voorbereidende onderzoeken winkelcentrum

Nadere informatie

Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen

Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen Bijlage 14-1: Stedelijke wateropgave Kern Emmen Situatie Kern Emmen Kern Emmen omvat het centrumgebied van Emmen en de wijken Emmermeer, Hoge Loo en Spoorzijde. Het bestaat overwegend uit dicht bebouwd

Nadere informatie

Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken

Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken Is uw rioleringssysteem klimaatbestendig? Handreiking om uw rioolstelsel klimaatbestendig te maken Project: Samenscholing in de afvalwaterketen Deelproject: Wateroverlast in bebouwd gebied Versie 1, definitief

Nadere informatie

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst

Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Bouw mee aan de stad van de toekomst Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie Bouw mee aan de stad van de toekomst Wateroverlast Wateroverlast is waarschijnlijk het meest zichtbare probleem. Steeds vaker staan winkels en kelders vol water. Zo

Nadere informatie

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve

Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Waterhuishouding en riolering Groot Zonnehoeve Inleiding Dit document is opgesteld als vervolg en update van de analyse van de waterhuishouding, opgesteld in januari 2008. Toen is geconstateerd dat de

Nadere informatie

Droogtemonitor. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 28 juli 2015 Nummer 2015-9

Droogtemonitor. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 28 juli 2015 Nummer 2015-9 Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor 28 juli 2015 Nummer 2015-9 Droogte iets afgenomen na neerslag Door de recente neerslag in Nederland

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging'

Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging' Beleidsregels 'Compensatie verhardingstoename' en 'Alternatieve vormen van waterberging' Auteurs K.S. Bruin-Baerts Registratienummer 14.38137 Versie 9 Status Ontwerp Afdeling Watersystemen Beleidsregels

Nadere informatie

Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland

Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland Bergingsberekeningen en controle afvoercapaciteit Plangebied Haatland Definitief Gemeente Kampen Grontmij Nederland bv Zwolle, 29 november 2005 @ Grontmij 11/99014943, rev. d1 Verantwoording Titel : Bergingsberekeningen

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Water en vocht in of rond uw huis?

Water en vocht in of rond uw huis? Water en vocht in of rond uw huis? Een ondergelopen kelder, schimmel in de badkamer, een tuin die blank staat. Meestal moet u, als (huis)eigenaar, erfpachter of huurder waterproblemen zelf verhelpen. In

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Ir. Emil Hartman Senior adviseur duurzaam stedelijk waterbeheer Ede, 10 april 2014 Inhoud presentatie Wat en hoe van afkoppelen Wat zegt de wet over hemelwater

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel MEMO Aan: - Gemeente Gemert-Bakel Van: - Buro SRO Datum: - 20-11-2012 Onderwerp: - Watermemo De Hoef 16 Gemert Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. HUIS & TUIN www.hydrorock.com Particuliere markt en watermanagement De klimaatverandering zorgt voor meer en heviger regenbuien waardoor

Nadere informatie

Watergebiedsplan Greenport regio Boskoop Wateroverlast en zoetwatervoorziening Informatiebijeenkomst 30 september 2013

Watergebiedsplan Greenport regio Boskoop Wateroverlast en zoetwatervoorziening Informatiebijeenkomst 30 september 2013 Watergebiedsplan Greenport regio Boskoop Wateroverlast en zoetwatervoorziening Informatiebijeenkomst 30 september 2013 Doel en programma Vanavond willen we u informeren en horen wat u vindt van de door

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Droogtemonitor (update)

Droogtemonitor (update) Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtemonitor (update) 8 september 2015 (update van droogtemonitor 25 augustus) Nummer 2015-14 Droogte voorbij, afvoeren

Nadere informatie

Notitie. Visiedocument GRP/BRP Brummen. 1 Inleiding - 15.004012 -

Notitie. Visiedocument GRP/BRP Brummen. 1 Inleiding - 15.004012 - Notitie Contactpersoon Gwendolijn Vugs Datum 1 mei 2015 Kenmerk N001-1229319GBV-avd-V02-NL Visiedocument GRP/BRP Brummen 1 Inleiding Het huidig Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) van de gemeente Brummen

Nadere informatie

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee datum 16-5-2013 dossiercode 20130516-34-6989 Tekenen: Heeft u een beperkingsgebied geraakt? Welke gemeente omvat het grootste deel van het door u getekende plangebied? Winsum Vragen: 1) Gaat het om een

Nadere informatie

Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel

Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel Waterparagraaf Melkveebedrijf M.C.M. Sieben, Witte Plakdijk 6 Ospel De heer M.C.M. Sieben is voornemens een nieuwe rundveestal op te richten op het perceel, kadastraal bekend als gemeente Nederweert, sectie

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

Voorontwerp infiltratievoorzieningen en RWA- leidingen

Voorontwerp infiltratievoorzieningen en RWA- leidingen MEMO Aan Van Kopie Dossier Project Betreft : Woningstichting Barneveld : Wolter Tijssen : Wouter Woortman : B4699-03-004 : Watertoets : Voorontwerp waterhuishouding Ons kenmerk : WA-LW20090339 Datum :

Nadere informatie

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO INHOUDSOPGAVE - AANLEIDING - HUIDIGE SITUATIE - GEVOLGEN RIOOLOVERSTORT - OVERSTORTREDUCTIE - BERGING EN BEZINKING OVERTOLLIG RIOOLWATER - WERKING BBB - WERKING (schematisch)

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015 DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Kosten en baten van inrichting Wiebe Bakker november 2015 Waar is nog behoefte aan? Keuze bij inrichting openbare ruimte + riolering: traditioneel of

Nadere informatie

SCHRIFTELIJKE VRAGEN AAN HET COLLEGE Nb: vragen en antwoorden worden verzonden aan College, MT en alle raadsleden.

SCHRIFTELIJKE VRAGEN AAN HET COLLEGE Nb: vragen en antwoorden worden verzonden aan College, MT en alle raadsleden. SCHRIFTELIJKE VRAGEN AAN HET COLLEGE Nb: vragen en antwoorden worden verzonden aan College, MT en alle raadsleden. INDIENING Steller vragen: J.H.Maas, PvdA Datum: 11 januari 2013 Onderwerp: grondwateroverlast

Nadere informatie

Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee. gemeente Assen Verbouwing woning Venestraat 175 9402GM ASSEN

Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee. gemeente Assen Verbouwing woning Venestraat 175 9402GM ASSEN Waterschap Hunze en Aa s Ontvangen d.d.: Documentnummer: Raakvlak waterbeheer: ja/nee gemeente Assen Verbouwing woning 9402GM ASSEN Algemeen Betrokkenheid waterschap Voor de verdere procedurele afhandeling

Nadere informatie

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Afkoppelen hemelwater Oude Pastoriebuurt Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Opening - welkom Ton van den Kerkhof Projectleider Roy Thijssen Adviseur riolering en water Luuk

Nadere informatie

BETROKKENHEID waterschap Hunze en Aa's

BETROKKENHEID waterschap Hunze en Aa's UITGANGSPUNTEN NOTITIE PLAN: Lunchroom Kathodeweg Stadskanaal Algemene projectgegevens: Projectomschrijving: Het betreft een onbebouwd gebied aan de Kathodeweg te Stadskanaal waarop een lunchroom zal worden

Nadere informatie

Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen

Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen 5 Tholen Bovengrondse maatregelen blijken robuuste, eenvoudige en goedkope aanpak van wateroverlast in Tholen 50 De afgelopen jaren vielen in Tholen meerdere buien die resulteerden in wateroverlast en

Nadere informatie

Onderzoek hoge grondwaterstanden regio zuid Kennemerland afgerond.

Onderzoek hoge grondwaterstanden regio zuid Kennemerland afgerond. Onderzoek hoge grondwaterstanden regio zuid Kennemerland afgerond. Veel bewoners in de gemeenten van Zuid-Kennemerland hebben de afgelopen winter grondwateroverlast gemeld. In opdracht van de samenwerkende

Nadere informatie

Fysieke bouwstenen voor de knelpuntenanalyse nieuwbouw en herstructurering

Fysieke bouwstenen voor de knelpuntenanalyse nieuwbouw en herstructurering Fysieke bouwstenen voor de knelpuntenanalyse nieuwbouw en herstructurering TNO-060-UT-2011-01826 oktober 2011 Eindrapport tussenversie 16/8 /ugustusjuni 2011 Climate Proof Cities consortium Opdrachtgever:

Nadere informatie

Impressie(informatieavond(rioolvervanging(Straatweg( Datum:(8(september(2015( Opstelling(verslag:(Tineke(van(Oosten(en(Sieb(de(Jong((cgOH)(

Impressie(informatieavond(rioolvervanging(Straatweg( Datum:(8(september(2015( Opstelling(verslag:(Tineke(van(Oosten(en(Sieb(de(Jong((cgOH)( Impressie(informatieavond(rioolvervanging(Straatweg( Datum:(8(september(2015( Opstelling(verslag:(Tineke(van(Oosten(en(Sieb(de(Jong((cgOH)( Indeling(van(de(avond:(van(19.00(uur(tot(21.00(uur(konden(bewoners(van(de(Straatweg(informatie(

Nadere informatie

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Notitie Contactpersoon ir. J.M. (Martin) Bloemendal Datum 7 april 2010 Kenmerk N001-4706565BLL-mya-V02-NL Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Tauw

Nadere informatie

Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel

Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel Berekening hwa-riool Oranjebuurt te Riel Gemeente Goirle projectnr. 219713 revisie 3.0 12 juli 2010 Opdrachtgever Gemeente Goirle Afdeling Realisatie en beheer Postbus 17 5050 AA Goirle datum vrijgave

Nadere informatie

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein.

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein. Notitie Contactpersoon Jeroen Lasonder Datum 24 mei 2013 Kenmerk N008-1213242JLO-gdj-V022 Flevokust: Watertoets 1 Inleiding De gemeente Lelystad en Havenbedrijf Amsterdam ontwikkelen samen bedrijventerrein

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie

Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie 24 Resultaten peiling Samenvatting leerpunten uit online-enquête werksessie De 32 auteurs en redactieleden die aan dit boek hebben meegewerkt, hadden als voorbereiding op de werksessie van 7 november 2013

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Hittestress in de stad: Over urgentie, metingen en maatregelen Dr. Ir. Lisette Klok november 2015 1 HITTEGOLF 30 JUNI 5 JULI, 2015 2 TOUR DE FRANCE,

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven

Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven Project : Rioleringsplan Tivolikerk te Eindhoven Projectnummer : NC8110503 Versie : definitief Datum : 15 juli 2008 Aanleiding Het terrein van de Tivolikerk en het naastgelegen Zusterhuis aan de Heezerweg

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

Programma van de avond: vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst. Positie vgrp5 gemeentebeleid. Even voorstellen. Relaties met beleid / plannen

Programma van de avond: vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst. Positie vgrp5 gemeentebeleid. Even voorstellen. Relaties met beleid / plannen vgrp 2015-2019 Inwonersbijeenkomst 8 Januari 2015 19:45 20:00 20:05 20:15 22:00 Programma van de avond: Welkom en voorstelronde Toelichting doel bijeenkomst Wat is een vgrp? Gesprek met de inwoners adv

Nadere informatie

19. Verzilting: (Paragraaf 5.3/5.4 + achtergronddocument)

19. Verzilting: (Paragraaf 5.3/5.4 + achtergronddocument) Betreft Verduidelijking van effecten van Verdieping NWW Project P797 Van HydroLogic Aan Havenbedrijf Rotterdam Datum 08-03-2016 1 Inleiding Rijkswaterstaat heeft, als Bevoegd Gezag voor de ontgrondingvergunning

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied

Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied Bodemgeschiktheidseisen stedelijk gebied uit: Riet Moens / Bouwrijp maken http://team.bk.tudelft.nl/publications/2003/earth.htm Uit: Standaardgidsen (1999) 1.7.3 Uitwerking voor stedelijke functies De

Nadere informatie

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel

Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Voor: Opgesteld door: Versie 1 (14-06-2012) Uitwerking hemelwaterbeleid gemeente Leeuwarderadeel Dit document bevat 11 bladzijden. Ons kenmerk: 19312RA-MW-LED

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks Het WC² Riolering in de niet zo verre toekomst Marije Stronks Ergens in Nederland in de niet zo verre toekomst in een Water Controle Centre (WC² ) verschijnt een venster voor één van de dienstdoende tacerators

Nadere informatie

Rioleringsplan. Plan Mölnbekke te Ootmarsum. Projectnummer: 2653. Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V.

Rioleringsplan. Plan Mölnbekke te Ootmarsum. Projectnummer: 2653. Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V. Rioleringsplan Plan Mölnbekke te Ootmarsum Projectnummer: 2653 Opdrachtgever: Lintmolenbeek B.V. In opdracht van: Lintmolenbeek B.V. Postbus 66 7630 AB Ootmarsum Status Concept Opgesteld door: Dhr. H.

Nadere informatie

Notitie. 1. Beleidskader Water

Notitie. 1. Beleidskader Water Notitie Ingenieursbureau Bezoekadres: Galvanistraat 15 Postadres: Postbus 6633 3002 AP Rotterdam Website: www.gw.rotterdam.nl Van: ir. A.H. Markus Kamer: 06.40 Europoint III Telefoon: (010) 4893361 Fax:

Nadere informatie

Samenvatting Gemeentelijk Rioleringsplan Wormerland. planperiode 2013 t/m 2017

Samenvatting Gemeentelijk Rioleringsplan Wormerland. planperiode 2013 t/m 2017 Samenvatting Gemeentelijk Rioleringsplan Wormerland planperiode 2013 t/m 2017 13 maart 2012 1.1 Inleiding De gemeente is wettelijk verplicht een Gemeentelijk Rioleringsplan (hierna te noemen: GRP) op te

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Naar een klimaatbestendig Eindhoven. Luuk Postmes 19 mei 2015

Naar een klimaatbestendig Eindhoven. Luuk Postmes 19 mei 2015 Naar een klimaatbestendig Eindhoven Luuk Postmes Speerpunten Eindhoven op watergebied Klimaatverandering Wateroverlast zomerse buien Hittestress Droogtestress Duurzame stad: Energie neutraal Grondstoffen

Nadere informatie

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten.

Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten. Rotterdam, 16 oktober 2012. Onderwerp: Beantwoording van de schriftelijke vragen van het raadslid A. Bonte (GroenLinks) over riooloverstorten. Aan de Gemeenteraad. Op 18 september 2012 stelde het raadslid

Nadere informatie

Grondwater en de fundering van uw huis

Grondwater en de fundering van uw huis Grondwater en de fundering van uw huis Vlak onder de grond is de bodem verzadigd met water: dit is het grondwater. Als uw huis houten funderingspalen heeft of géén funderingspalen, dan kan een lage grondwaterstand

Nadere informatie

Droogtebericht. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 23 september 2013 Nummer 2013-10

Droogtebericht. Watermanagementcentrum Nederland. Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) 23 september 2013 Nummer 2013-10 Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 23 september 2013 Nummer 2013-10 Laatste Droogtebericht 2013. De neerslag in de afgelopen periode heeft

Nadere informatie

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat.

De uitkomsten van het onderzoek van TAUW en de toetsing aan het huidige beleid, zijn in deze memo samengevat. MEMO Datum : 24 mei 2016 Aan Van : Stadsdeelcommissie Noord : Hans van Agteren Onderwerp : Grondwateroverlast Enschede Noord Inleiding In het Gemeentelijk RioleringsPlan (GRP) zijn zeven gebieden benoemd

Nadere informatie

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Impacttest extreme buien Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Wat willen we? Effecten extreme buien en maatregelen zo realistisch nauwkeurig en gedetailleerd mogelijk simuleren

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Uden gastvrij voor water Kenmerk: 11-10044-JV 14 september 2011 Ingenieursbureau Moons 1 Inhoudsopgave 1 SAMENHANG... 3 2 SAMENVATTING... 4 2.1 KOERSWIJZIGINGEN...

Nadere informatie

Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Inleiding Werkwijze

Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Inleiding Werkwijze Notitie Effecten maaivelddaling veenweidegebied op grondwatersysteem Fryslân Theunis Osinga, Wetterskip Fryslân Wiebe Terwisscha van Scheltinga, Wetterskip Fryslân Johan Medenblik, Provincie Fryslân Leeuwarden,

Nadere informatie