Speuren naar sporen. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Speuren naar sporen. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij"

Transcriptie

1 Speuren naar sporen Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

2 Natuuronderwijs in het basisonderwijs is situaties creëren waarin de leerlingen de kans krijgen om te ontdekken, te ervaren, te exploreren en al spelend te onderzoeken In een door mensen geconstrueerde wereld kan men zich moeilijk een situatie voorstellen die niet in mindere of meerdere mate een technische dimensie bezit. Dit is ook de wereld waarin jonge kinderen opgroeien en waarop ze zowel mentaal als materieel greep willen krijgen leren rekening houden met andere gezinsvormen dan het eigen gezin of in het eigen denken en handelen vormen van racisme en etnocentrisme leren onderkennen en vermijden De kinderen verwerven inzicht en worden vaardig in het omgaan met de dagelijkse of cyclische tijd en met de historische of lineaire tijd, Dit zijn enkele citaten uit de eindtermen voor het basisonderwijs rond natuur, techniek, ruimte, maatschappij, tijd, Het is voor leerkrachten niet altijd eenvoudig om met hun leerlingen deze eindtermen te behalen. Met dit beeldmateriaal willen wij jullie op weg helpen. Duidelijk beeldmateriaal is moeilijk te vinden, maar is heel belangrijk. We leven nu eenmaal in een visuele cultuur, waar beelden langer blijven hangen dan woorden. Het bijbehorende lesmateriaal is zo opgesteld dat de leerlingen op een leuke en speelse manier leren werken met het beeldmateriaal en kennis opdoen over landbouw, het gezinsleven, de natuur, Door realistische foto s aan te bieden willen wij een waarheidsgetrouw beeld geven van onze landbouw. Zo kunnen de kinderen zien hoe het er in werkelijkheid aan toegaat. Een varkensstal is niet kleurrijk, een varken is niet felroze en mest heeft niet alle kleuren van de regenboog. Bekijk de foto s met je leerlingen, steek je neus in de lucht en voor je het weet sta je al met je voeten in de aarde, op een echte boerderij. Wat kan je zoal verwachten? BOER in BEELD bestaat uit verschillende themareeksen. Elke reeks behandelt een bepaald aspect van de boerderij, een bepaalde teelt of diersoort. Een fotoreeks bestaat uit de volgende elementen: Tien tot vijftien basisfoto s, gedrukt op hard karton op A4-formaat. Op de achterkant van deze foto s vind je (voor)leesteksten, weetjes, opdrachtjes of zegswijzen. Bij elke reeks hoort ook een aanvullende reeks foto s die het thema verder uitdiepen. Deze foto s vind je in het klein op de achterkant van de basisfoto s. Je kan ze via de website bijbestellen of downloaden. Een lesboekje met meer uitleg over de te behalen eindtermen/ontwikkelingsdoelen, enkele suggesties en voorstellen voor lessen en de nodige achtergrondinformatie over het thema. De fotoreeksen, aangevuld met extra werkblaadjes, knutselopdrachten, tekenprenten enz. vind je ook terug op de website

3 Speuren naar sporen Inhoud Geen enkele groente is zo mysterieus als de champignon. Al van oudsher spreekt die tot de verbeelding. Eerst verbannen als woonplaatsen van heksen, later als delicatesse gegeerd door de rijken. Nu zijn champignons gelukkig voor ieders budget haalbaar, maar ook vandaag nog zijn er paddenstoelsoorten die enkel in de beste en duurste restaurants geserveerd worden. Denk maar aan de witte truffel. Maar waar komen die paddenstoelen nu vandaag? Worden ze in het wild geplukt of kun je ze gemakkelijk kweken? Hoe gaat dat dan in zijn werk? En wat heeft dit te maken met schimmel? Nieuwsgierig? In dit lespakket gaan we dieper in op de teelt van de klassieke champignon. Maak samen met de leerlingen kennis met deze mysterieuze duistere groente en ontdek de vele troeven van deze lekkernij. Doelgroep van dit lesmateriaal is de 2de graad van het basisonderwijs. Mits enkele (beperkte) aanpassingen is het ook bruikbaar in de 1ste en 3de graad. De fotofiches kunnen voor elke leeftijd gebruikt worden. Veel succes! Inhoud...1 Eindtermen...2 Teeltproces in kaart gebracht...4 Aan de slag...5 Enkele ideetjes om dit thema verder uit te diepen...9 Op de achtergrond, info voor de leerkracht...10 Pictogrammen Onderwijs/leergesprek kringgesprek zelfstandig werken partnerwerk groepswerk luisteren denken zoeken lezen lijmen knippen meten tekenen Dit lespakket werd ontwikkeld in het kader van het project Groenten in het duister, financieel ondersteund door de Vlaamse overheid. Aanvullend op dit lespakket werden er ook champignonteeltkits verdeeld onder de West-Vlaamse scholen

4 Eindtermen (1ste graad) Wereldoriëntatie De leerlingen 1.1 kunnen in een beperkte verzameling van mensen, dieren en planten gelijkenissen en verschillen ontdekken en op basis van één criterium een eigen ordening aanbrengen en verantwoorden. 1.4 kunnen illustreren dat de mens de aanwezigheid van planten en dieren in zijn omgeving beïnvloedt kunnen gericht waarnemen met al hun zintuigen en kunnen waarnemingen op een systematische wijze noteren. 2.6 kunnen aan de hand van een al dan niet zelfgemaakte eenvoudige werktekening of handleiding het geschikte materiaal en gereedschap kiezen en daarmee de constructieactiviteit stap voor stap juist en veilig uitvoeren. 5.8 kunnen aan de hand van een voorbeeld illustreren dat een actuele toestand die voor kinderen herkenbaar is en die door de geschiedenis beïnvloed werd, vroeger anders was en in de loop der tijden evolueert. 5.9 tonen belangstelling voor het verleden, heden en toekomst, hier en elders. 7. kunnen op hun niveau verschillende informatiebronnen raadplegen. Muzische vorming De leerlingen kunnen 1.3 beeldinformatie herkennen, begrijpen, interpreteren en er kritisch tegenover staan. 3.6 een aan de speelsituatie aangepaste en aangename spreektechniek ontwikkelen (articulatie, adembeheersing, tempo, toonhoogte) en verschillende verbale en nonverbale spelvormen improviseren. 3.7 genieten van, praten over en kritisch staan tegenover het eigen spel en dat van anderen, de keuze van spelvormen, onderwerpen, de beleving. 5.1 beeldsignalen waarnemen zodat men opvallend goede en minder geslaagde dingen kan doorzoeken en herkennen. 5.2 ervaren dat een visueel beeld, al dan niet vergezeld van een nieuw geluid, steeds een nieuwe werkelijkheid kan oproepen. 5.5 eenvoudige audiovisuele informatie uit de eigen belevingswereld herkennen, onderzoeken en vergelijken. De leerlingen kunnen op basis van hetzij de eigen mening, hetzij informatie uit andere bronnen de informatie beoordelen die voorkomt in 1.8 een discussie met bekende leeftijdgenoten. De leerlingen kunnen het gepaste taalregister hanteren als ze 2.1 aan leeftijdgenoten informatie over zichzelf verschaffen. 2.2 aan iemand om ontbrekende informatie vragen. 2.5 vragen van de leerkracht in verband met een behandeld onderwerp beantwoorden. 2.7 bij een behandeld onderwerp vragen stellen die begrepen en beantwoord kunnen worden door leeftijdgenoten. De leerlingen kunnen de informatie ordenen die voorkomt in 3.5 voor hen bestemde verhalen, kinderromans, dialogen, gedichten, kindertijdschriften en jeugdencyclopedieën. Sociale vaardigheden De leerlingen kunnen 1.2 in de omgang met anderen respect en waardering opbrengen. 1.5 bij groepstaken leiding geven en onder leiding van een medeleerling meewerken. 1.6 kritisch zijn en een eigen mening formuleren. 1.9 ongelijk of onmacht toegeven, kritiek beluisteren en eruit leren. 2 in functionele situaties een aantal verbale en niet-verbale gespreksconventies naleven. 3 samenwerken met anderen, zonder onderscheid van sociale achtergrond, geslacht of etnische origine. Nederlands De leerlingen kunnen de informatie achterhalen in 1.3 een uiteenzetting of instructie van een medeleerling, bestemd voor de leerkracht

5 Overzicht van de fotofiches Het teeltproces in kaart gebracht Extra fiches Aan de slag Duistere groente: champignons Algemeen doel Kennismaking met de foto s, gericht informatie opzoeken Doelstellingen De leerlingen kunnen een eigen mening formuleren. De leerlingen kunnen een structuur of onderliggend verband zien en zaken ordenen op basis van dit verband. De leerlingen kunnen het verhaal lezen en begrijpen. De leerlingen kunnen vragen rond de champignonteelt beantwoorden. De leerlingen kunnen gericht op zoek gaan naar informatie. De leerlingen kunnen verslag uitbrengen van hun bevindingen of ervaringen. De leerlingen kunnen onder meer de volgende woorden begrijpen en gebruiken: mycelium, zwamvlok, teeltkist, compost, hoed, voet, sporen 1 Materiaal Foto s Speuren naar sporen: champignon Vragenfiche (zelf maken of downloaden via de website) Lesverloop Introductie Houd met de leerlingen een praatronde over de groenten die ze kennen en bespreek de manier waarop die geteeld worden. Schrijf enkele kernwoorden/-zinnen op een zijkant van het bord (zaaien, planten, oogsten, aarde bewerken, zaadjes, serres, ). Schrijf de titel van deze les, Speuren naar sporen, op het midden van het bord. Kern Laat de leerlingen eerst zelf zoeken waarom we bij champignons de titel Speuren naar sporen gebruiken. Laat ze ook verwoorden wat ze over champignons weten en of ze graag champignons lusten. Kennen ze ook andere paddenstoelen? 1 Zie woordenschatlijst

6 Toon hen de fiches en leg die vooraan in de klas. Verdeel de klas in groepjes van twee of drie en deel de vragen uit. Om de antwoorden te vinden mogen de leerlingen de fiches inkijken. Verbeter klassikaal de vragen en maak samen een teeltschema op het bord, onder de titel. Als alle vragen aan bod zijn gekomen, kun je bekijken welke kernwoorden die je in het begin van de les op het bord hebt geschreven overeenstemmen met wat de leerlingen nu weten. Vergelijk de teelt van de champignons met die van een andere groente. Daarbij zal opvallen dat er eigenlijk weinig overeenkomsten zijn. Slot Als afsluiter houd je nog een rondje met de leerlingen. Dit houdt in dat elke leerling één of twee dingen mag vertellen over de les: iets wat hij/zij heeft bijgeleerd, iets wat hem/ haar zal bijblijven of wat hem/haar verraste. Kern De leerlingen mogen in groepjes een gedicht voorbereiden over een of twee fiches. Zorg dat alle fiches uitgedeeld zijn; geef desnoods aan sommige groepjes twee fiches. De leerlingen moeten een klein gedichtje maken rond de fiche(s) die ze hebben. Ze moeten zo goed mogelijk de inhoud van de fiche naar voor brengen. Geef de kinderen daar even de tijd voor. Help hen waar nodig. De leerlingen kunnen nu groepje per groepje hun gedicht naar voor brengen. Slot Bespreek met de leerlingen welk gedicht zij het leukst/best vonden en waarom. Bundel alle gedichten zodat je er een boekje van kunt samenstellen, dat je later samen met de kinderen kunt illustreren. Poëtische champignons Algemeen doel De leerlingen bewust maken van hoe een tuinbouwer champignons teelt en wat daar bijzonder aan is. Doelstellingen De leerlingen kunnen een structuur of onderliggend verband zien en zaken ordenen op basis van dit verband. De leerlingen kunnen zich inleven in het leven van een champignonteler. De leerlingen kunnen een gedicht samenstellen aan de hand van een gegeven tekst. De leerlingen zien in dat de champignon een lange weg heeft afgelegd in de landbouwgeschiedenis. De leerlingen kunnen verslag uitbrengen van hun bevindingen of ervaringen. De leerlingen kunnen zich een mening vormen over een bepaalde uitspraak en deze mening ook argumenteren. Materiaal Foto s Speuren naar sporen Lesverloop Introductie Zoek het juiste champignonvakje Algemeen doel Evalueren wat de leerlingen geleerd hebben Doelstellingen De leerlingen kunnen plezier beleven aan een spelactiviteit. De leerlingen kunnen snel een beslissing nemen. De leerlingen kunnen dat wat ze geleerd hebben toepassen. De leerlingen kunnen tegen hun verlies. Materiaal Foto s Vragenlijst met de antwoorden Een prijs voor de winnaars Drie stevige kaarten met: heksenhuis, kabouterhuis, elfenhuis Lesverloop Introductie Zet de banken aan de kant en maak drie vakken waar de kinderen straks in moeten stappen. Leg in elk vak een kaart, zodat je een heksenhuis -vak, een kabouterhuis -vak en een elfenhuis -vak hebt. Hang de champignonfiches aan het bord en overloop met de kinderen nog eens het teeltproces

7 Kern Vertel de leerlingen dat de klas een quiz gaat spelen. Jij leest een vraag voor en geeft drie antwoorden. Daarna moeten ze in het vak gaan staan waarvan ze denken dat dit het juiste antwoord weergeeft. Wie in het verkeerde vak staat, gaat aan de kant zitten en doet niet meer mee. Wie bij de laatste vraag nog overblijft, is de winnaar. Slot Reik een prijs uit aan de winnaar. Vraag de leerlingen om samen de klas opnieuw op orde te brengen. Tip Knutsel eerst met de kinderen een champignon met hun naam op. In plaats van zelf in het vak te gaan staan, kunnen ze hun champignon in het juiste vak zetten. Ideeënbus Enkele ideetjes om dit thema verder uit te diepen - Een bezoek aan een echt landbouwbedrijf kan de leerlingen helpen om zich een levendiger beeld te vormen van de champignonteelt. Op vind je alvast een landbouwer die oesterzwammen teelt. Ook in het Provinciaal Onderzoeks- en Voorlichtingscentrum voor Land- en Tuinbouw kun je gratis terecht voor een rondleiding in de champignonafdeling. Meer info vind je op - Zoek met de leerlingen enkele leuke gerechten met champignons. Misschien zit er in jouw klas wel een toekomstige chef-kok. - Maak als reporter een verslag over de ontdekking van de champignon. - Laat een leerling vooraan in de klas komen en fluister een woord in zijn/haar oor. Deze leerling moet nu dit woord op het bord tekenen terwijl de anderen het proberen te raden. Wie het woord juist geraden heeft, mag naar voren komen om ook een woord te tekenen. Mogelijke woorden: compost teeltkist hoed zwamvlok - Maak een kruiswoordpuzzel of woordzoeker met woorden uit de fiches. - Zoek een leuke melodie die je zelf hebt uitgevonden of van een bestaand liedje en maak er een plezant champignonlied van. - Steek zelf een poppenkast in elkaar en laat de kinderen met twee door hen gemaakte champignonpoppen hun geschiedenis vertellen. De ene kan een grotchampigon zijn en de andere een gewone champignon. - Verschillende kunstenaars hebben groenten en fruit geschilderd of getekend. Maak zoals een echte Rubens, Van Gogh, (met dezelfde schildertechniek) een stilleven van champignons. - Koop verschillende soorten paddenstoelen en laat de kinderen proeven. - Teken de teelt van de champignons uit in een stripverhaal en ontdek de nieuwe Hergé in de klas

8 Op de achtergrond, info voor de leerkracht Champignons, een bewogen geschiedenis De oorsprong van de paddenstoel was lange tijd in een groot mysterie gehuld. Van de ene dag op de andere lijken paddenstoelen uit het niets te verschijnen. Omdat de mensen vroeger het ontstaan van paddenstoelen niet konden verklaren, werden ze vaak aan het bovennatuurlijke toegeschreven. Zo had elke cultuur wel haar eigen verklaring over het ontstaan van paddenstoelen. In Mexico, India en het oude Griekenland vertelde men dat paddenstoelen uit inslaande bliksems ontstonden. Daarom zagen onze voorouders paddenstoelen als iets gevaarlijks en onaards, iets met angstaanjagende krachten. Bijgevolg speelden paddenstoelen ook vaak een rol in eeuwenoude rituelen. Andere culturen zagen in hun verhalen over het ontstaan van paddenstoelen dan weer een rol weggelegd voor hun goden. De Germanen bijvoorbeeld dachten dat vliegenzwammen ontstonden uit het bloedende schuim uit de monden van de paarden van Wodan en zijn gezellen. Een constante in de geschiedenis zijn de mysterieuze kringen van paddenstoelen, die werden toegeschreven aan dansende elfen of vergaderende heksen. Maar na een tijd ontdekten de mensen dat bepaalde paddenstoelen eetbaar waren en sommige giftig. En dat nog andere soorten hallucinaties opwekten. Hun vrees voor de paddenstoel verdween stilaan. Al eeuwenlang trekken mensen eropuit om paddenstoelen te plukken. In 1991 vonden alpinisten in de Italiaanse Alpen de overblijfselen van een man die een primitieve rugzak bij zich had. Daarin vonden ze behalve een niet-geïdentificeerde paddenstoel ook een ketting van gedroogde berkenzwammen. Deze zwam kon onder meer gebruikt worden als basisingrediënt voor thee die de weerstand verhoogt. Het bleek dat deze man ongeveer 3300 jaar voor het begin van onze jaartelling gestorven was. Van de duizenden geïdentificeerde grotere paddenstoelsoorten zijn er maar een dertigtal eetbaar en ongeveer evenveel enorm giftig. Daartussen zitten de soorten die nauwelijks smaak hebben tot echt afgrijselijk smaken, al is het onwaarschijnlijk dat je er schade van zult ondervinden. Het aantal soorten eetbare en smakelijke paddenstoelen is beperkt maar ze zijn gelukkig helemaal niet zeldzaam. Het kweken van champignons danken we aan een Franse boer die leefde rond Hij was een meloenteler die ontdekte dat er op zijn broeimest champignons groeiden. Hij besloot de champignons te commercialiseren, en zo was de Parijse champignon geboren. Rond 1800 ontdekte men dat er in ondergrondse steengroeven een goed klimaat heerste om champignons te kweken. Vanaf toen werden de champignons in grotten gekweekt. Champignons waren toen een delicatesse die enkel voor de elite betaalbaar was en die je alleen maar in de beste restaurants kon eten. Pas in 1950 ontstonden de eerste moderne champignonkwekerijen, met meerdere bovengrondse kweekruimtes. Hierdoor leerde stilletjes aan ook de gewone burger de champignon kennen. Nu wordt de champignon in elk warenhuis en elke groentewinkel verkocht, zowel vers als in blik of verwerkt in soep. De paddenstoel De paddenstoel bestaat uit twee grote delen: de zwamvlok en de paddenstoel zelf. De zwamvlok kun je vergelijken met de plant en de paddenstoel met de vrucht van die plant. Toch kunnen we helemaal niet van een plant spreken, aangezien de paddenstoel een schimmel is. Schimmels zijn organismes die uit schimmeldraden bestaan. Die schimmeldraden heten zwamvlokken of mycelia. Bij de meeste soorten bevindt de zwamvlok zich onder de grond, maar er zijn ook schimmelsoorten die in of op een plant of dier groeien. Dat zijn zogenaamde parasieten. Meeldauw is daar een gekende soort van in de landbouw. Deze schimmel tast de vruchten aan. Daarom moet de landbouwer de planten nauwgezet in de gaten houden en af en toe sproeien met schimmeldodende producten. De paddenstoel zelf bestaat uit verschillende delen: de hoed, de steel, de manchet of ring, en de beurs. In de hoed zit het hymenium. Dat is een vruchtbare laag die sporen produceert. Op het hymenium kunnen plaatjes of buisjes voorkomen. Champignons hebben plaatjes, eekhoorntjesbrood heeft buisjes. Wanneer de paddenstoelen nog jong zijn, zitten er één of twee vliezen over de hoed. Bij het rijpen scheuren die vliezen. De resten van het eerste vlies vormen de wratjes en stipjes die je bijvoorbeeld op de vliegenzwam kunt vinden. De resten van het tweede vlies vormen de ring of de manchet op de steel. De beurs is het zakje waarin de steel staat. Soms kan een zwamvlok in een ringvorm groeien. Dat noemt men een heksenkring. Dit gebeurt vooral bij oudere schimmeldraden die aan de binnenkant van de zwamvlok zitten en sterven. Zo ontstaat een ringvorm. Grondpaddenstoelen leven vooral van afgestorven materiaal. Paddenstoelen zoals zwavelkopjes, inktzwammen, oesterzwammen en elfenbankjes voeden zich met afstervend hout en tasten geen gezond hout aan. Hier hangt een geurtje De basis van de champignonteelt is compost. Dat is de voedingsbodem van de teelt. De compost wordt gemaakt van stro, kippen- en paardenmest, gips en veel water. Verder worden er geen chemicaliën gebruikt. Al deze producten worden gemengd. De compost moet daarna

9 fermenteren; dat is een vorm van vergisting. Vroeger werden de grondstoffen in de openlucht gemengd en gefermenteerd, wat voor heel wat geurhinder zorgde. De technieken verbeterden en nu gebeurt het composteren binnen in grote loodsen. De fermentatie duurt daardoor maar één week in plaats van drie weken in de openlucht. De composteringsbedrijven zuiveren ook de lucht om die van ammoniak en andere geurelementen te ontdoen. Dit draagt bij tot het milieu en tot goede relaties met de buurtbewoners. De champignonkwekers maken hun compost meestal niet zelf. Dit gebeurt door gespecialiseerde composteringsbedrijven. Is het nu mycelium of zwamvlok? Wanneer de compost klaar is, wordt die geënt. De champignon plant zich voort door middel van sporen. Uit die sporen ontwikkelt zich het mycelium. Het mycelium, ook wel zwamvlok genoemd, is een heel dun net van schimmeldraden. Omdat het veel te lang duurt om de sporen van een champignon te laten ontwikkelen tot een zwamvlok, gebruiken de telers het zogenaamde broed. Dit zijn graankorrels waar het champignonmycelium helemaal doorheen gegroeid is. Dit kunnen ze in gesloten zakken met filter (voor de ademhaling) laten groeien. Met dit broed wordt de champignoncompost geënt. Na het enten duurt het nog ongeveer 16 dagen tot het mycelium doorgroeit is in de compost. Dan gaat de compost naar de champignonkwekerijen. Over oogsten en vluchten Op champignonbedrijven wordt de compost in grote teeltbedden gedaan. Een teeltcel is ongeveer 200 m² groot. In één teeltcel gaat ongeveer kg compost. In de doorgroeide compost kunnen zich geen vruchtlichamen (paddenstoelen) vormen. Deze compost is niet vochtig genoeg. Daarom dekt de champignonteler de compost af met een deklaag van 5 cm aarde. De dekaarde kan een grote hoeveelheid water vasthouden die nodig is voor het groeien van de paddenstoelen. Een paddenstoel bestaat tenslotte uit 92% water. De bacteriën die in deze dekaarde leven, stimuleren het mycelium tot het vormen van champignons. Zonder die bacteriën komen er ook geen champignons. Wanneer de dekaarde volledig met mycelium doorgroeit is, wordt de kweekruimte geventileerd, waardoor de temperatuur daalt. Na ongeveer 5 dagen groeien dan uit het mycelium oogstklare champignons. Het proces van het afdekken tot het oogsten duurt ongeveer 3 weken. een vlucht. In de eerste vlucht kan men ongeveer 13 kg per m 2 plukken, in de tweede vlucht ongeveer 12 kg per m 2 en in de derde vlucht zo n 5 kg. Als je snel even rekent, is dat ongeveer 30 kg per m 2. De totale productieoppervlakte van een teeltcel is 200 m²; dat levert dus ongeveer 6000 kg op. Wanneer de champignons geplukt zijn, worden ze gesorteerd volgens grootte en dikte. Daarna worden ze naar de veiling gebracht, waar ze verkocht worden aan de groothandel. Soorten eetbare paddenstoelen Er bestaan enorm veel soorten paddenstoelen, maar slechts een aantal daarvan zijn eetbaar en lekker. De meest gekende soort is natuurlijk de champignon, maar er zijn er nog tal van andere soorten te verkrijgen in de winkel. De oesterzwam is een paddenstoel die ook gekweekt kan worden en die je vaak in de winkel vindt. Tegenwoordig worden er oesterzwammen gekweekt die geen sporen bevatten. Het is namelijk gebleken dat mensen allergisch kunnen reageren op de sporen. Oesterzwammen produceren een heel grote hoeveelheid sporen, die ze in één keer loslaten, en die sporen kunnen irriteren. Naast oesterzwammen en champignons zijn shiitake s ook paddenstoelen die gekweekt worden. Deze komen oorspronkelijk uit Azië en worden meer en meer hier geteeld. Een laatste nieuwigheid bij de telers is de paarse schijnridderzwam of pied-bleu. Behalve geteelde paddenstoelen zijn er natuurlijk ook bospaddenstoelen. Deze kunnen tot nog toe niet geteeld worden. De soorten die je in de winkel vindt, zijn wild geplukte paddenstoelen. Enkele gekende soorten zijn: de eierdooierzwam of girollen, grijze of gele cantharel, Pied de mouton of gele stekelzwam, Trompette des morts of hoorn des overvloeds, eekhoorntjesbrood of cepe, morielje en de alom gekende truffel. Ga nooit op je eentje paddenstoelen plukken zonder er een kenner bij te hebben. Het is namelijk heel moeilijk om eetbare paddenstoelen te herkennen. Pas dus op als je paddenstoelen wilt plukken, want ze zouden wel eens giftig of niet eetbaar kunnen zijn. Niet eetbaar wil zeggen dat ze niet dodelijk zijn als je ze opeet, maar wel bijvoorbeeld braakneigingen kunnen opwekken of koortsaanvallen teweegbrengen. Een vergiftiging betekent dat je ziek wordt en/of pijn krijgt als gevolg van het eten, drinken, inademen, op de huid of in de ogen krijgen van (te veel van) een schadelijke stof. De oogst gebeurt meestal manueel, althans voor de champignons die vers verkocht worden. Er wordt ook machinaal geoogst; deze champignons zijn bedoeld voor conserven. Het manueel oogsten vergt heel wat voorzichtigheid, want champignons zijn heel delicaat. Per uur kan één persoon zo n 15 à 18 kilo champignons plukken. Champignons groeien niet continu door, maar verschijnen in vluchten. Na de eerste vlucht kan men een tweede en een derde keer plukken. Elke keer dat men kan plukken noemt men

10 Bronnen Interessante adressen, websites, weetjes Op de website kun je werkblaadjes en bijkomende foto s downloaden en bestellen. Websites (champignonteelt) (foto s paddenstoelen) Weetjes Je kunt allerhande lesmateriaal gratis lenen in de provinciale uitleendiensten landbouw-educatie. Om te weten waar er een uitleendienst in je buurt is, surf je naar Je vindt er alle adressen en een overzicht van het beschikbare lesmateriaal. Breng ook eens een bezoek aan een boerderij. In de brochure Met de klas de boer op vind je zeker een boerderij in je buurt. Via de website kun je de folder verkrijgen. Scholen krijgen 30 euro subsidie voor een bezoek aan een van deze boerderijen. Weidepoort is dé portaalsite voor landbouw- en plattelandseducatie. Leerkrachten vinden er onder andere lespakketten en werkblaadjes, info over excursies en bezoekboerderijen. Via krijg je actuele informatie en de laatste nieuwtjes over de landbouw. De website heeft ook een educatief luik, waar je lesmateriaal kunt downloaden. Plattelandsklassen vzw heeft een aantal Grassprietjes uitgewerkt. Dit zijn educatieve tijdschriften over verschillende landbouw- en plattelandsthema s. Je kunt ze gratis downloaden op hun website Nuttige adressen Provinciehuis Olympia Landbouweducatie Koning Leopold III-laan Sint-Andries T Provinciaal Onderzoeks- en Voorlichtingsinstituut voor Land- en Tuinbouw (POVLT) Ieperseweg Beitem/Rumbeke T

11

12 Dit lesmateriaal werd ontwikkeld door WAVI vzw (erkend centrum voor landbouweducatie) in samenwerking met de Provincie West-Vlaanderen. Voor algemene informatie over Boer in Beeld : Landbouweducatie Provinciehuis Olympia Koning Leopold III-laan Sint-Andries T E Colofon Redactie: Griet Dewaele, Bart Verhaeghen Opmaak: Grafische Dienst, Provincie West-Vlaanderen Foto s: Peter Cardoen, Centrum voor Agrarische Geschiedenis Speciale dank aan: - Heidi Vandekerkhove (Provinciaal Onderzoeks- en Voorlichtingscentrum voor Land- en Tuinbouw) - Mia Verstraete, tekstchirurg, voor het vervolmaken van de eindteksten Meer info over de verschillende initiatieven van de provinciale dienst landbouweducatie vind je terug op de website Tekst en beeld van dit lespakket zijn uitsluitend bestemd voor gebruik in het onderwijs. Voor gebruik door uitgevers en andere organisaties is vooraf schriftelijke toestemming nodig van de eigenaar van deze tekst en beelden: Provinciebestuur West-Vlaanderen, Provinciehuis Olympia, Koning Leopold III-laan 66, 8200 Sint-Andries. Dit project werd gefinancierd door het Departement Landbouw & Visserij van de Vlaamse overheid

Duistere groente. Witloof. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

Duistere groente. Witloof. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Duistere groente Witloof Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Het witte goud Het Belgische witte goud: witloof. Deze groente is een echte Belgische uitvinding. Voor

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker)

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Klas: 3 de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de Grafische sector

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 3 e graad basisonderwijs Leervak: WO Technologie - Maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren

Nadere informatie

Boer in Beeld Ontwikkelingsdoelen voor type 8

Boer in Beeld Ontwikkelingsdoelen voor type 8 Boer in Beeld Deze onderstaande ontwikkelingsdoelen gelden voor alle thema s. De meer specifieke ontwikkelingsdoelen per thema vind je onder de naam van het thema. Algemene ontwikkelingsdoelen. 2 Varkens

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker)

Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker) Lesvoorbereiding: Social profit (begeleider in de kinderopvang, optieker, radioloog, verpleegkundige, sociocultureel werker) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp:

Nadere informatie

De Oude Kaasmakerij. Algemeen

De Oude Kaasmakerij. Algemeen Lesbrief De Oude Kaasmakerij Algemeen Deze lesbrief is opgemaakt voor het lager onderwijs. Voor leerlingen uit eerste, tweede en derde graad van het basisonderwijs werd een specifieke rondleiding uitgewerkt

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker)

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO techniek maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssector Chemie, kunststoffen

Nadere informatie

Het leven van de boer. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

Het leven van de boer. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Het leven van de boer Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Natuuronderwijs in het basisonderwijs is situaties creëren waarin de leerlingen de kans krijgen om te ontdekken,

Nadere informatie

eindtermen basisonderwijs

eindtermen basisonderwijs STAM op schoolmaat eindtermen basisonderwijs inhoudstafel 1. inleiding...3 2. leergebied overschrijdende eindtermen...3 2.1. ICT...3 2.2. sociale vaardigheden...3 3. eindtermen leergebieden...4 3.1. muzische

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Metaal en Technologie (beroepen: lasser, elektricien,

Lesvoorbereiding: Metaal en Technologie (beroepen: lasser, elektricien, Lesvoorbereiding: Metaal en Technologie (beroepen: lasser, elektricien, matrijzenbouwer, ) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssector

Nadere informatie

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad herfst Paddenstoelen Schrijf hier je naam... Stad Gent Milieudienst Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen 2014 Driepikkelstraat 32 9030 Mariakerke ( 09 226 15 01 7 bourgoyen.educatie@gent.be geen gezwam...

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Voorwoord EXPERIMENTENKIT 3

Voorwoord EXPERIMENTENKIT 3 Voorwoord Om te leven hebben we als mens een aantal basisbehoeften zoals voedsel, lucht, licht, warmte, ook dieren hebben deze behoefte. Maar hoe zit dat nu met planten? Iedereen heeft wel eens proefondervindelijk

Nadere informatie

Lesidee: niet stunten op straat

Lesidee: niet stunten op straat Lesidee: niet stunten op straat DOELGROEP: 6e leerjaar KERNIDEE: Gedrag als weggebruiker, gevaar zijn voor anderen, eigen veiligheid LINK NAAR ZEPPE & ZIKKI AFLEVERING: Team Z Skeeleren - Skate ramp FIETSBLUNDERS

Nadere informatie

Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen

Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen Eindtermen: Activiteiten + 6 jaar The Outsider Vlaamse Ardennen 1. Kids Adventure: - Kids-moeras, blote voetenpad, estafettes, kano s, lage tarzans, speleobox Eindtermen wereldoriëntatie (WO) WO mens en

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Horeca (beroepen: kelner en barpersoneel)

Lesvoorbereiding: Horeca (beroepen: kelner en barpersoneel) Lesvoorbereiding: Horeca (beroepen: kelner en barpersoneel) Klas: 3de graad basisonderwijs Leervak: WO techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssector Horeca Beginsituatie: Leerlingen hebben verschillende

Nadere informatie

Eindtermen Nederlands lager onderwijs

Eindtermen Nederlands lager onderwijs Eindtermen Nederlands lager onderwijs Bron: www.ond.vlaanderen.be/dvo 1 Luisteren De leerlingen kunnen (verwerkingsniveau = beschrijven) de informatie achterhalen in: 1.1 een voor hen bestemde mededeling

Nadere informatie

Je eigen nieuwjaarsbrief

Je eigen nieuwjaarsbrief Je eigen nieuwjaarsbrief Doelgroep Eerste, tweede, derde graad Aard van de activiteit De leerlingen schrijven zelf een nieuwjaarsbrief voor hun ouders. Vooraf Verzamel allerhande nieuwjaarsbrieven: tekstjes

Nadere informatie

Zoveel heb ik jou lief

Zoveel heb ik jou lief Langreuter, Jutta Stefanie Dahle ISBN-13: 9789059241046 NUR 273 D/2014/6186/19 Suggesties: Emy Geyskens Korte inhoud 1 Jij en ik! Victor Haas heeft een fikse ruzie met mama Haas: Hij moet mee opruimen,

Nadere informatie

Inbreken in de klas Werken aan een krachtige leeromgeving: lager onderwijs

Inbreken in de klas Werken aan een krachtige leeromgeving: lager onderwijs Inbreken in de klas Werken aan een krachtige leeromgeving: lager onderwijs Ronde Krachtige leeromgeving Hulpmiddelen voor leerkrachten om een krachtige leeromgeving te creëren Hoek 1 (01.10): Screeningsinstrument

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

Onder glas. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

Onder glas. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Onder glas Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Natuuronderwijs in het basisonderwijs is situaties creëren waarin de leerlingen de kans krijgen om te ontdekken, te ervaren,

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet Waterpark Lankheet Erfgoed/NME project voor groep 8 Handleiding leerkracht Opdrachtgever: Waterpark Lankheet en Commissie Culturele Vorming Haaksbergen Bronmateriaal: Waterpark Lankheet/Historische Kring

Nadere informatie

voor de eerste graad Win samen spel

voor de eerste graad Win samen spel voor de eerste graad Allemaal beestjes Op stap met Pluimstaart Wekkerwandeling Op een grote paddenstoel Een kunstig bos Kampen bouwen Win samen spel Kookacademie Stip en zijn vrienden Allemaal beestjes

Nadere informatie

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen.

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Vak: MUVO Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Doelen: Eindtermen: Muvo 1.2 De leerlingen kunnen door betasten en voelen (tactiel), door kijken

Nadere informatie

De grazende melkfabriek

De grazende melkfabriek De grazende melkfabriek Natuuronderwijs in het basisonderwijs is situaties creëren waarin de leerlingen de kans krijgen om te ontdekken, te ervaren, te exploreren en al spelend te onderzoeken In een door

Nadere informatie

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes

KinderMoestuin. voor Junior Kookliefhebbers. Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes KinderMoestuin voor Junior Kookliefhebbers Kweek je eigen groenten, kruiden en eetbare bloemen en bereid daarmee heerlijke gerechtjes De KinderMoestuin is eerlijk en groen geproduceerd met respect voor

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Eindtermen en leerdoelen WO

Eindtermen en leerdoelen WO Eindtermen en leerdoelen WO 1. Eindtermen In functie van gezondheidsopvoeding beoogt het project te werken aan verscheidene eindtermen: Eindtermen wereldoriëntatie (geldig vanaf 01/09/2010) Wereldoriëntatie

Nadere informatie

JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6

JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6 Atelier: Een reclamefilmpje maken JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6 Eindtermen: Wereldoriëntatie 1.16 De leerlingen kunnen met enkele voorbeelden aantonen dat energie nodig is voor het functioneren van levende en

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Lesidee: veilig en cool

Lesidee: veilig en cool Lesidee: veilig en cool DOELGROEP: 1ste leerjaar KERNIDEE: Verdere kennismaking met fietshelm en gebruik ervan, pro s en contra s van een fietshelm LINK NAAR ZEPPE & ZIKKI AFLEVERING: Keihard Kung fu Zikki

Nadere informatie

Korte inhoud van de thema s

Korte inhoud van de thema s Korte inhoud van de thema s 1. Sporen uit het verleden In dit thema stappen de leerlingen in een teletijdmachine en flitsen ze door tijd en ruimte naar verschillende historische periodes. In die periodes

Nadere informatie

Accent op verhaal. Aan al deze doelen wordt gewerkt, toch duidt u best aan welke u in de verf wil zetten.

Accent op verhaal. Aan al deze doelen wordt gewerkt, toch duidt u best aan welke u in de verf wil zetten. onderdeel: dialoog Titel les/thema Sprookjes Graad: 1 Accent op verhaal Aan al deze doelen wordt gewerkt, toch duidt u best aan welke u in de verf wil zetten. Leerplandoelnummer Leerplandoel uitgeschreven

Nadere informatie

Muzische vorming Beeld Muziek Beweging Drama Media Fiche 55

Muzische vorming Beeld Muziek Beweging Drama Media Fiche 55 Muzische vorming Beeld Muziek Beweging Drama Media Fiche 55 Onderwerp Poppenspel met groenten en fruit Doelen 1 De kinderen kunnen met een partner een dialoog voorbereiden. 2 De kinderen kunnen en durven

Nadere informatie

Varkens. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij

Varkens. Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Varkens Dit project wordt gefinancierd door het Departement Landbouw en Visserij Natuuronderwijs in het basisonderwijs is situaties creëren waarin de leerlingen de kans krijgen om te ontdekken, te ervaren,

Nadere informatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie & Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie E HO DIT T RK AL E W ITA? G I D IER H CA mens & maatschappij specifieke visie van leerlijn naar methodiek van methodiek naar leerlijn

Nadere informatie

GROENTE & FRUIT LESPAKKET

GROENTE & FRUIT LESPAKKET MAAK KENNIS MET HET LESPAKKET LESPAKKET: MAAK KENNIS MET MAAK KENNIS MET HET LESPAKKET INLEESBLAD Beste leerkracht, Maak kennis met het Groente en Fruit lespakket van de Louis Bonduelle Foundation. Het

Nadere informatie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Landbouw graad 2 Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Lesvoorbereiding Toon de foto's industriële landbouw op het smartboard Print en knip de boomkaarten en de tuinbouwkaarten zoveel keer uit

Nadere informatie

Planeet vol planten richtlijnen voor de animator

Planeet vol planten richtlijnen voor de animator Planeet vol planten richtlijnen voor de animator 1. Algemene beschrijving Dit atelier sluit aan bij de leerstof van de lessen aardrijkskunde (2 de graad SO) rond plantengroei en klimaat. Dankzij onze enorme

Nadere informatie

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 Soorten gezinnen 1. Thema: Diversiteit 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst 3. Doelgroep Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 4. Duur: 50 min. 5. Doelen Eindtermen Wereldoriëntatie:

Nadere informatie

ZET DE BOXEN AAN! Kijk op de week. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

ZET DE BOXEN AAN! Kijk op de week. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS ZET DE BOXEN AAN! Jongeren verkennen verschillende manieren om radio te maken (podcasting, internetradio), beluisteren voorbeelden en zetten de grote lijnen uit voor een eigen radio-uitzending: voor wie?

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Les 1: Kennismaking met fysieke beperkingen

Les 1: Kennismaking met fysieke beperkingen Lessenreeks Kinderen met een fysieke handicap 1 Les 1: Kennismaking met fysieke beperkingen Lesdoelstellingen: Doelstelling 1: De leerlingen kunnen verwoorden wat ze met hun lichaamsdelen kunnen. Doelstelling

Nadere informatie

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Opdrachten voor de 3 de graad Wil je met je klas meer leren over vissen?

Nadere informatie

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan?

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan? Waar komt ons eten vandaan? Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15

Nadere informatie

Onderwerp. VVKBaO. Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma.

Onderwerp. VVKBaO. Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma. Onderwerp Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma. WO 2.13 een eenvoudige werktekening of handleiding stap voor stap uitvoeren; ICT 1 Hebben een positieve

Nadere informatie

VERKORTE DOCENTENHANDLEIDING VAN WIE IS DIE KOFFER? Project voor groep 1 en 2

VERKORTE DOCENTENHANDLEIDING VAN WIE IS DIE KOFFER? Project voor groep 1 en 2 VERKORTE DOCENTENHANDLEIDING VAN WIE IS DIE KOFFER? Project voor groep 1 en 2 COLOFON Erfgoed Nederland heeft Van wie is die koffer? als pilotproject (laten) ontwikkelen in samenwerking met de gemeente,

Nadere informatie

Accent op improvisatie

Accent op improvisatie onderdeel: improvisatie Titel: Bij de dokter Graad: 2 Accent op improvisatie Aan al deze doelen wordt gewerkt, toch duidt u best aan welke u in de verf wil zetten. Leerplandoelnummer Leerplandoel uitgeschreven

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

Begeleidende uitleg voor de leerkracht:

Begeleidende uitleg voor de leerkracht: TITEL ACTIVITEI T + beschrijving: Kennismaken met het huis van God 2 e graad In deze les gaan we dieper in op het grondplan van een kerk en bekijken de leerlingen de belangrijkste plaatsen in de kerk.

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding - afsluitende les Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens www.boerenstadswens.nl

Nadere informatie

ORGANISATIE: VZW AFRIKA AT HOME METHODIEK: DE SMAAK VAN AFRIKA

ORGANISATIE: VZW AFRIKA AT HOME METHODIEK: DE SMAAK VAN AFRIKA PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: VZW AFRIKA AT HOME METHODIEK: DE SMAAK VAN AFRIKA 1. Algemene info Adres: VADDENHOEK 25, 9700 OUDENAARDE-MULLEM Tel: 0473 21 08 79 0486 90 14 63 Fax: E-mail: INFO@AFRIKA-AT-HOME.BE

Nadere informatie

Rechtvaardige Rechters in actie

Rechtvaardige Rechters in actie Lesvoorbereiding Rechtvaardige Rechters in actie Print de personagestickers op etiketten of maak er kaartjes van (zie richtlijnen bij Verwondering). Werk graad 2 Print en knip de identiteitskaarten uit,

Nadere informatie

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2 Groenten en fruit van het seizoen Wie door de groenten- en fruitafdeling van de lokale supermarkt loopt, krijgt vaak het gevoel dat de wereld aan zijn voeten ligt. Je vindt er boontjes uit Kenia, tomaten

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Geluid Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis

Nadere informatie

ISBN 978-90-78688-03-7 Eerste druk, derde oplage

ISBN 978-90-78688-03-7 Eerste druk, derde oplage 2008 Leskist.nl, Noordhorn Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige

Nadere informatie

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer WIE ERGENS NAAR TOE WIL, MOET WETEN (ONTDEKKEN) WAAR HIJ VANDAAN KOMT Erfgoededucatie is omgevingsonderwijs: het leren in, van omgeving tot

Nadere informatie

Lesidee: maak de baan vrij

Lesidee: maak de baan vrij Lesidee: maak de baan vrij REGELS, REGELS EN NOG EENS REGELS (WERELDORIËNTATIE) Om het verkeer goed te laten verlopen bestaan er ontzettend veel regels. Bespreek het volgende met de leerlingen: Met welke

Nadere informatie

Lesbrief Da s pas andere koek!

Lesbrief Da s pas andere koek! Lesbrief Da s pas andere koek! Beste leerkracht, De meesten onder jullie kennen reeds de thematische fotoreeksen van Boer in Beeld die telkens een bepaald aspect van de boerderij, een bepaalde teelt of

Nadere informatie

Spelleidraad. Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid

Spelleidraad. Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid Spelleidraad Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid Het bordspel in t kort Het verhaal Sam, een journalist van de plaatselijke krant, krijgt van zijn hoofdredacteur

Nadere informatie

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket.

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket. Doelstelling(en) Vakgebonden eindtermen 1.1.1 Luisteren 1 De leerlingen kunnen op structurerend niveau luisteren naar uiteenzettingen, en probleemstellingen door een bekende volwassene m.b.t. een leerstofonderdeel

Nadere informatie

Natuur & Milieu Educatie

Natuur & Milieu Educatie Natuur & Milieu Educatie Groep 5 Tuinieren op de m² Materiaalpakket Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Leerdoelen, doelgroep, samenvatting 3. Lesschema 4.

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Accent op improvisatie en taal

Accent op improvisatie en taal Accent op improvisatie en taal onderdeel: articulatie en improvisatie Titel les/thema Inspringspelen (en articulatie-oefening) Graad: 3 Aan al deze doelen wordt gewerkt, toch duidt u best aan welke u in

Nadere informatie

Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN

Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN Vakonderdeel: MONDELING TAALGEBRUIK: SPREKEN EN LUISTEREN Doelen Oordelen of een woord al of niet klankzuiver is. Taalhandelingen ontwikkelen: reageren in gesprekken met eenvoudige, maar relevante vragen

Nadere informatie

Echte helden. ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20. Uitgeverij Bakermat. Suggesties: Emy Geyskens

Echte helden. ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20. Uitgeverij Bakermat. Suggesties: Emy Geyskens ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20 Suggesties: Emy Geyskens Korte inhoud 1 Grappig, spannend, heldhaftig: de avonturen van Frederik Kikker! Frederik Kikker

Nadere informatie

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud Plannen en evalueren van een activiteit Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen In deze les moeten de leerlingen in groep een bepaalde activiteit voorbereiden. Dit kan bijvoorbeeld het organiseren

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief

Drents Archief. Meisje met de hoepel. Groep 2 Speuren in het archief Drents Archief Meisje met de hoepel Groep 2 Les 3 Speuren in het archief Les 3 Speuren in het archief Samenvatting van de les In het Drents Archief bevindt zich een kistje dat een dubbele bodem blijkt

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Lesbrief groep 5 t/m 8 Inhoud Inleiding... 1 Introductie thema paddenstoelen... 3 Het kweken van paddenstoelen in de klas... 4 Afsluiting en evaluatie... 6 Aanvullende activiteiten...

Nadere informatie

Het kikkerpad. veldwerk - onderbouw

Het kikkerpad. veldwerk - onderbouw Het kikkerpad veldwerk - onderbouw Inhoud: korte omschrijving opbouw en organisatie kikkertjeslied lessuggesties kopieerbladen: kleurplaat met versje handleiding begeleiding/ouders Milieu Educatie Centrum

Nadere informatie

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school Groep 1 & 2 Lerarenhandleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor

Nadere informatie

Groep 7/8 Rechten van het kind

Groep 7/8 Rechten van het kind Groep 7/8 Rechten van het kind Rechten van het kind GROEP 7/8 Instructie lesmateriaal Het gedicht vormt een goede introductie voor het thema Kinderrechten. Gebruik de achtergrondinformatie om meer te vertellen

Nadere informatie

Leve de lente! (Rotraut Susanne Berner) Door Helga Gehre

Leve de lente! (Rotraut Susanne Berner) Door Helga Gehre Leve de lente! (Rotraut Susanne Berner) Door Helga Gehre Doelgroep Analfabete of gealfabetiseerde anderstaligen niveau 1.1. Deze les is gemaakt voor cursisten alfa mod. 4, maar is ook voor andere modules

Nadere informatie

Zoveel heb ik jou lief

Zoveel heb ik jou lief Zoveel heb ik jou lief Jutta Langreuter Stefanie Dahle GEGEVENS BOEK: ISBN 978 90 5924 104 6 13,99 Uitgeverij Bakermat Suggesties: Emy Geyskens Vanaf 3 jaar Ook verschenen: Wij horen bij elkaar! Thema

Nadere informatie

Les 1 Kikker en de Vreemdeling

Les 1 Kikker en de Vreemdeling Les 1 Kikker en de Vreemdeling Benodigdheden: - Kikker en de Vreemdeling voorleesboek - Kaartje met groene en rode stip - Rode en groene kaartjes Algemene beschrijving: Deze les is een inleiding op de

Nadere informatie

4 Indische koeien in Brazilië

4 Indische koeien in Brazilië 4 Indische koeien in Brazilië Ademir Dos Pasos woont met zijn vrouw Isabel en hun zoontje Altaïr in een boerderijtje opgetrokken uit hout. Het dak bestaat uit golfplaten. In het midden van het huis staat

Nadere informatie

Onderwerp. Voorkennis. VVKBaO WIS DO 8 In wiskundige situaties samenwerken en communiceren met anderen

Onderwerp. Voorkennis. VVKBaO WIS DO 8 In wiskundige situaties samenwerken en communiceren met anderen Onderwerp Voorkennis Leerlingen leren samenwerken om fouten in programma s op te sporen en om het programma bij te sturen. Ze leren kritisch kijken naar andere Scratch projecten. Leerlingen hebben een

Nadere informatie

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Auteur Els van Herpen www.fi.uu.nl/speciaalrekenen Freudenthal Instituut, Utrecht

Nadere informatie

Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16. De Romeinen! NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren!

Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16. De Romeinen! NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren! Praktische Opdracht (p.o.) brugklassen 2015-16 NAAM: KLAS: ONDERWERP: 01-02-2016 p.o. inleveren! De Romeinen! Inhoudsopgave Hoe gaan jullie te werk? Blz. 2 Hoofd- en deelvragen bedenken Blz. 3 Inleiding

Nadere informatie

Infofiche Helpertje. 1. Praktische gegevens. 2. Inhoud en doelstellingen

Infofiche Helpertje. 1. Praktische gegevens. 2. Inhoud en doelstellingen Infofiche Helpertje 1. Praktische gegevens Werkboek: Helpertje (CN0618) Handleiding: Eerstehulpcursussen Helpertje-Junior Helper (CN0617) Doelgroep: 10 tot 12 jaar Duur: 16 uur + praktijktest Lesgever:

Nadere informatie

In de weer met striphelden

In de weer met striphelden Weer graad 1 In de weer met striphelden Lesvoorbereiding Bij lesmateriaal op de site vind je het nodige lesmateriaal voor deze les. Print het stripblad dubbelzijdig uit voor elke leerling. Dit zijn in

Nadere informatie

Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken

Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken Leerdoelen: De leerlingen kunnen onder begeleiding de verwevenheid tussen economische, sociale en ecologische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen.

Nadere informatie

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 kunnen de definitie van voeding benoemen. weten wat de vier hoofdbestanddelen van voeding zijn en wat de functie

Nadere informatie

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les:

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Werk graad 3 Lesvoorbereiding Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Zet het luisterverhaal klaar op het smartboard. Print de memory

Nadere informatie

Zaden en Kiemplanten

Zaden en Kiemplanten Zaden en Kiemplanten Lesbrief groep 5 t/m 7 Inhoud Inleiding... 1 Les 1: zaden en kiemplanten... 2 Les 2: Lekker... 4 Werkblad 1 Onderzoek: het zaad... 6 Werkblad 2 Proefje: kiemplanten... 7 Milieu Educatie

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Kijken, leren, kiezen, zelf doen. Groene lesvoorbeelden gebundeld

Kijken, leren, kiezen, zelf doen. Groene lesvoorbeelden gebundeld Groene lesvoorbeelden gebundeld een vruchtbare uitwisseling tussen basisschool en groen onderwijs (VMBO) Snel met elkaar aan de slag Ontwikkeld in het kader van het RIGO-Project: Growing Green Competence

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. TOELICHTING Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot democratie te komen.

Nadere informatie