Excursiegids voor het natuurgebied Appèlbergen Verkorte versie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Excursiegids voor het natuurgebied Appèlbergen Verkorte versie"

Transcriptie

1 Excursiegids voor het natuurgebied Appèlbergen Verkorte versie Hans Boelens Gert Jan Huiskes Kees van de Ven

2 Colofon Appèlbergen, Verrassend Veengebied In opdracht van de IVN Natuurgidsencursus Leek, augustus 2002 Uitgave Tekst Fotografie Vormgeving Een eigen productie Hans Boelens Gert Jan Huiskes Kees van de Ven Gert Jan Huiskes Hans Boelens Kees van de Ven Kees van de Ven 2

3 Voorwoord De voor u liggende bundel Appèlbergen, Veelzijdig Natuurgebied is een uitwerking van een opdracht vanuit de IVN Natuurgidsencursus We hebben gekozen voor het gebied Appèlbergen, omdat er dicht bij elkaar vele vormen van natuur voorkomen, zoals heide, bos en water (vennen), met elk hun specifieke flora en fauna. Het doel van de opdracht was het verzorgen van een mondelinge eindpresentatie en er zodoende blijk van geven dat op een constructieve en vaardige manier IVN-werk kan worden verricht. Het uitwerken van de opdracht behelste veel meer. Er werd literatuur gezocht over het gebied, waar redelijk wat inventarisaties over waren gemaakt. Er werden inventarisaties gehouden van een deel van de flora en fauna. Er werden tientallen foto s gemaakt en er werd met mensen die het gebied goed kennen gesproken. Ook werd er flink gediscussieerd in de groep over de te kiezen vorm van het eindproduct. Met name dit laatste nam veel tijd in beslag. Het resultaat van de discussies en al die dagen werken ligt voor u. Wij willen hierbij alle mensen bedanken die hebben meegewerkt en -gedacht aan de totstandkoming van deze bundel, zoals Fronie Zant en Harrie Offringa (SBB). Daarnaast danken wij de medecursisten voor de stimulerende interacties tijdens de vele lessen. Verder danken wij de leiding van de IVN- Natuurgidsencursus voor het aanreiken van de kennis op velerlei gebied. Dus Cor, Felix, Harm, Kees, Lieuwe, Albert en Willem: bedankt! Hans, Gert Jan en Kees N.B. Dit boekje is een iets verkorte versie van het origineel met dezelfde titel, speciaal in elkaar gezet om te kunnen binnenhalen vanaf de Internetsite van IVN Groningen/Haren. Hiertoe zijn met name de foto s in mindere kwaliteit in dit voorliggende boekje gezet. 3

4 4

5 Inhoudsopgave Voorwoord Algemeen Inleiding Het gebied Appèlbergen Geschiedenis Bodems Beheer, bedreigingen en recreatie(druk) Beheer van Appèlbergen Externe en interne bedreigingen Recreatie(druk) in Appèlbergen Water in Appèlbergen Het waterbeheer in Appèlbergen Het water in de poelen en het Grote Veen Amfibieën Reptielen Waterdiertjes Libellen Planten in en om het water Mossen Planten Vogels Algemeen Tijdstip voor excursies Wintergasten Foerageergebied Veranderende omstandigheden Aantal soorten in Appèlbergen Routebeschrijving Vlinders

6 8.1. Ei-rups-pop-vlinder...enzovoorts Soorten vlinders Bomen Paddestoelen in Appèlbergen Algemeen Soorten paddestoelen Zoogdieren in Appèlbergen Literatuur Bijlage 1 Libellesoorten in Appèlbergen Bijlage 2 Boom- en struiksoorten in Appèlbergen Bijlage 3 Paddestoelen in Appèlbergen Bijlage 4 Vogels in Appèlbergen

7 1. Algemeen In dit hoofdstuk wordt het doel en gebruik van de bundel toegelicht. Tevens wordt via de leeswijzer de inhoud kort behandeld. Doel van de bundel Het doel van het samenstellen van de bundel was om het bij de IVN- Natuurgidsencursus geleerde te combineren met wat een natuurgebied te bieden heeft, en dit vervolgens te verwerken tot een overzichtelijk en interessant werkstuk. Gebruik van de bundel De bundel kan door geïnteresseerden gebruikt worden als bron van informatie over het gebied en (een deel van) de flora en fauna. Verder kunnen aan de hand van een kaartje met daarop 13 interessante locaties, en een korte uitleg bij die locaties, excursies worden gegeven in het gebied. Ook kan men zelf aan de hand van de kaart en bijbehorende routebeschrijving het gebied leren kennen. Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt het gebied, zijn geschiedenis en de bodemopbouw beschreven. In hoofdstuk 3 wordt het beheer en de recreatiedruk van het gebied aangegeven. In hoofdstuk 4 tot en met 6 worden achtereenvolgens het water in Appèlbergen, een aantal planten en vlinders beschreven die in het gebied voorkomen. In hoofdstuk 7 wordt een routebeschrijving gegeven middels een kaart met tekst en uitleg van interessante locaties in het gebied. In hoofdstuk 8 tot en met 10 worden vogels, bomen, paddestoelen en zoogdieren die in het gebied worden aangetroffen beschreven. De beschrijvingen geschieden in algemene vorm en in de vorm van het beschrijven van enkele wetenswaardigheden van soorten. 7

8 2. Inleiding In dit hoofdstuk wordt het gebied Appèlbergen beschreven. Dit wordt gedaan aan de hand van een algemene beschrijving van het gebied, de geschiedenis en de bodemopbouw van Appèlbergen Het gebied Appèlbergen Het gebied Appèlbergen is gelegen ongeveer tien kilometer ten zuidoosten van de stad Groningen, in de gemeente Haren. Het is een ruim 35 hectare groot gebied, welke sinds 1994 grotendeels in eigendom is van Staatsbosbeheer. Figuur 1 Kaart Appèlbergen 8

9 In het zuidoosten van Appèlbergen ligt een stuk bos dat eigendom is van een particulier. In het noorden ligt een gedeelte dat eigendom is van de gemeente Haren. Zie figuur 1. In Appèlbergen zijn de aanwezige natuurwaarden beslist hoog te noemen. Dit is deels een gevolg van de terreinsamenstelling die wisselt van hoog naar laag, nat naar droog en de voorkomende vegetatietypen van bos tot halfopen- en open terrein. Door deze gradiëntrijke plaatsen zijn groei- en leefomstandigheden ontstaan voor diverse levensvormen. Met name de aanwezige overgangszones tussen de verschillende bodemtype zijn in dit kader van belang. In Appèlbergen is bijvoorbeeld de overgang van de rijkere, hoge podzolgronden (bodem met veel grijs zand onder heide) naar de lager gelegen rauwveengronden een basis voor het voorkomen van complexe levensgemeenschappen. In en rondom Appèlbergen komen dobben voor. In sommige dobben zijn nog prachtige hoogveenvegetaties aanwezig. Vanwege de aanwezigheid van deze dobben wordt in het gebied soms de Ringslang waargenomen. De Heikikker, Adder en Levendbarende hagedis komen ook in Appèlbergen voor. Het grootste deel van de oppervlakte van Appèlbergen wordt ingenomen door bos. Moeras en heide nemen een aanzienlijk minder aandeel in, maar zijn nog wel redelijk vertegenwoordigd, zie tabel 1. Door deze variatie heeft het gebied een hoge belevingswaarde. Tabel 1 Oppervlakte en percentage van de verschillende terreintypes in Appèlbergen Terreintype Oppervlakte (hectare) Percentage (%) Loofbos 14,23 40 Naaldbos 7,47 21 Moeras 8,55 24 Heide 2,27 7 Singels & houtwallen 0,75 2 Overige 2,16 6 Totaal 35, Over de naamgeving van het gebied heerst nogal verwarring. Zo wordt door de meeste mensen (en ook Staatsbosbeheer) de naam Appèlbergen (of De 9

10 Appèlbergen) gehanteerd. Anderen menen dat de naam is afgeleid van dennenappel en zodoende het gebied de naam Appelbergen dient te dragen Geschiedenis De basis voor het ontstaan van Appèlbergen is gelegd in het Pleistoceen. Voor Appèlbergen zijn de bodemvormende processen vanaf het Midden-Pleistoceen (circa driehonderdduizend jaar geleden) het meest van belang. In deze periode zijn drie ijstijden te onderscheiden, opeenvolgend het Elsterien, het Saalien en het Weichelien. Tijdens de eerste ijstijd, het Elsterien, is onder invloed va n een lang aanwezig ijsfront ten noordoosten van Nederland, de formatie van Peelo afgezet. Deze formatie bestaat uit een mengsel van keileem en glimmerrijke zanddeeltjes. In het Saalien werd geheel Noord-Nederland met landijs bedekt. In deze periode is de formatie van Drenthe afgezet een waterondoorlatende keileemlaag De keileem bestaat uit hele fijne, maar ook uit grovere delen. Na het smelten van het landijs is het keileem meteen weer op enkele plaatsen door erosie aangetast of zelfs geheel verdwenen. In deze periode zijn ten gevolge van de grote hoeveelheden smeltwater de afvoerdalen van de Hunze en de Drentsche Aa ontstaan. Ook is toentertijd een verbinding tussen beide stroomdalen gevormd de Besloten Venen, welke nu nog als een laaggelegen onderbreking van de Hondsrug zichtbaar is. In Appèlbergen is in wisselende dikte en op wisselende diepte keileem aangetroffen. De relatief warme periode die na het Saalien aantreedt wordt het Eemien genoemd. Het wordt gekarakteriseerd door een verdere verwering van de aan dle oppervlakte liggende keileem Tijdens het Eemien zijn dikke pakketten Eemklei in het oerstroomdal van de Hunze afgezet. Deze zijn tot ten zuiden, maar niet in de bodem onder Appèlbergen aangetroffen. Na het Eemien breekt opnieuw een ijstijd aan, het Weichselien, waarin Nederland niet onder het landijs werd bedekt. Het eerste deel van het Weichselien was koud en vochtig en is een periode van sterke erosie. Het laatste deel van het Weichselien is droger en er wordt onder invloed van de ovenwegende westenwinden enorme hoeveelheden dekzand afgezet. De Beslotenen Veren en de stroomdalen werden met een dikke dekzandlaag overstoven. Uit liet Weichselien stammen ook de pingo-ruïnes, die onder invloed van bevriezing van vochtige grond gevormd zijn. Waarschijnlijk hebben er in de directe omgeving van Appèlbergen ook een aantal van dergelijke pingo-ruïnes gelegen. Bijvoorbeeld het sportterrein 'De Mosterdpot' 10

11 en het weiland in het noordoosten. Maar omdat nooit de kenmerkende gyttjaachtige opvullingen zijn gevonden, kan het ook om 'gewone' dobben gaan. Na het Pleistoceen breekt de periode aan die het Holoceen wordt genoemd Het Holoceen is een relatief warme en natte periode, die ongeveer tienduizend jaar geleden aanving en nog steeds voortduurt. In de laag en vochtig gelegen delen kunnen veenpakketten tot ontwikkeling komen. Zo zijn in de uitgestoven laagten in Appèlbergen het Grote en het Kleine Veen gevormd. Andere delen van Appèlbergen zijn in het Holoceen door gunstige klimaatomstandigheden langzamerhand bebost geraakt. Naast de klimaatsfactoren heeft ook de mens een grote rol gespeeld in het huidige landschapsbeeld van Appèlbergen De oudste bewoning in de omgeving van Appèlbergen dateert al uit de prehistorie. Uit het Neolithicum (Nieuwe steentijd), vanaf ongeveer vijfduizend voor Chr. stammen de overblijfselen van drie hunebedden. Hiervan zijn er twee op de es van Glimmen en één op de es van Onnen gevonden. In de Middeleeuwen, circa 400 tot 500 na Chr., ontwikkelden zich op de Hondsrug pas echte nederzettingen. Noordlaren, Onnen, Glimmen en Haren zijn dergelijke nederzettingen. Vanuit deze nederzettingen ontstonden door plaggenbemesting de verhoogde landbouwgronden, de essen. Van deze verhoogde landbouwgronden wordt aangenomen dat ze al zeer oud zijn. De plaggenbemesting in Drente is pas in de tweede helft van de 15 e eeuw geïntroduceerd en pas echt op gang gekomen in de 17 e eeuw. Naast het plaggen voor de bemesting was men afhankelijk van schape- en rundermest. Schapen vonden hun voedsel in de bossen op de hoger gelegen zandgronden. Hierdoor ontstond in deze bossen een verarming. De bossen maakten langzamerhand plaats voor heide. Het vervoer begon een steeds belangrijkere rol te spelen in de samenleving. De Hoge Hereweg, het zandpad door Appèlbergen vormde een onderdeel van de Hondsrugroute. Dit was de Rolderugroute, de meest gebruikte route tussen de twee belangrijkste plaatsen in Noordoost-Nederland, Coevorden en Groningen. De Hoge Hereweg is een voorbeeld van de zogenaamde heirwegen (heir = leger) en waren vermoedelijk al vanaf de 7 e eeuw voor Christus in gebruik. Door het ontbreken van verharding werd de oorspronkelijke aanwezige heidevegetatie stukgereden. Na verloop van tijd werd het zelfs onmogelijk het spoor te volgen en werd de route enigszins verlegd. Het vrijgestelde zand uit de stukgereden sporen kon vervolgens op de wind gaan en in de vegetatie erlangs worden afgezet. Zo ontstonden de holle wegen met daarlangs de langgerekte ruggen, die in Appèlbergen op veel plaatsen nog goed zichtbaar zijn. 11

12 In de late middeleeuwen werd ter verdediging van de oversteek van de Besloten Venen, ten zuiden van Appèlbergen, in 1230 de versterking Nunspete gebouwd. Deze oversteek was niets meer dan een verhoging van zand, waar men veilig de Besloten Venen kon oversteken. Al in 1232 werd hier een slag geleverd tussen de Drenthen, die destijds met iedereen ruzie maakten, en de Groningers. De vage contouren zijn nog steeds vaag in het landschap te herkennen. Vanaf 1880 werd geprobeerd de woeste gronde door middel van veldontginning geschikt te maken voor landbouw. Appèlbergen is één van de weinige stukken die aan deze ontginningen is ontsprongen. Figuur 2 Oude koetssporen en ruggen als overblijfsel van de Hoge Hereweg 12

13 In I890 werd een deel met Grove dennen ingeplant. Rond de eeuwwisseling is nog een poging ondernomen delen van Appèlbergen te ontwateren, in kavels te verdelen en geschikt te maken voer de teelt van landbouwgewassen Het slotenstelsel dat toen is aangelegd is momenteel voor een deel nog goed herkenbaar. De sloot die dwars door het Grote Veen loopt vormde daarbij de grens tussen de voormalige boermarken in Glimmen en Onnen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is erop een aantal plaatsen veen gestoken. In de dobbe in het zuidwesten van Appèlbergen is tot acht meter diepte gegraven door de inwoners van Glimmen. Na de Eerste Wereldoorlog raakte de ontwatering geleidelijk in een achteruitgang, met als gevolg dat het Veen weer natter werd en opnieuw veenvorming kon optreden. In 1916 kocht de Staat der Nederlanden het gebied om te gebruiken als militair oefenterrein. Na een aantal jaren raakte de ontwatering in het slop en werd het veen steeds natter. De verveende delen groeiden dicht met Veenmos. Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd Appèlbergen door de Duitsers gebruikt als oefenterrein. Zij wierpen de noord-zuid lopende ruggen in het droge heidegedeelte op als schietbaan. Aan de noordkant van deze ruggen werd dwars daarop een wal als kogelvanger opgeworpen. Deze verhogingen zijn duidelijk terug te vinden, zie figuur 2. Na de Tweede Wereldoorlog werd er weer door de Nederlanders geoefend in het gebied. Er werd toen zo ruig door het terrein gereden dat de huidige grote zandplek ontstond en veel boomopslag in de droge heide werd weggereden. In het noorden van Appèlbergen, op de plaats waar nu het parkeerterrein ligt, is in 1935 een openluchtzwembad aangelegd. Het zwembad had een oppervlakte van 25 bij 75 meter en werd tot 1965 beheerd door de familie de Boer. Er kon dagelijks van 07.00u tot 22.00u gezwommen worden. Op mooie zomerse dagen kon het aantal bezoekers oplopen tot soms wel meer dan duizend. Het zwembad werd gevuld met water dat van een diepte van ongeveer honderd meter werd opgepompt. In 1965 is het zwembad verkocht aan de gemeente Haren, die het in 1975 sloot en veranderde in een parkeerterrein. Het Paviljoen Appèlbergen is in 1923 opgericht en werd toen nog kiosk Appèlbergen genoemd. In 1932 is het verbouwd en heeft het zijn huidige naam gekregen. 13

14 Dat men in vroegere tijden tol heeft moeten betalen om de Hoge Hereweg te berijden wordt bevestigd door de aanwezigheid van een tolhek, op de hoek van de Hoge Hereweg en de Vogelzangsteeg die er tot 1940 heeft gestaan. Het tolhuisje staat er nog. Het Landgoed Vogelzang is ten zuiden van Appèlbergen gelegen. In 1880 had het nog een renbaan, welke destijds (1893) nog is bezocht door Koningin Wilhelmina. In 1991 kwam Appèlbergen in het nieuws door de mogelijke aanwezigheid van een massagraf uit de Tweede Wereldoorlog. In mei 1943 braken spontane stakingen uit naar aanleiding van een bericht dat Nederlandse militairen in krijgsgevangenschap zouden worden afgevoerd. Deze stakingen werden met name in Noord-Nederland op wrede wijze door de Duitsers onderdrukt. Dit gebeurde door stakers terecht te stellen. Op aanwijzingen van een getuige zijn in eind 1945 de stoffelijke overschotten van negentien slachtoffers gevonden en op het kerkhof van Marum herbegraven. Op één na konden alle slachtoffers geïdentificeerd worden. De lichamen van nog zestien vermisten, waarvan vermoed wordt dat ze in Appèlbergen begraven liggen, zijn ondanks uitgebreid onderzoek in 1994 niet gevonden Bodems In Appèlbergen komen een aantal verschillende typen bodems voor. Met bodem bedoelen we de bovenste laag van de aardkorst, voor zover die door planten beworteld is of kan worden, of voorzover deze door bodemvormende processen is veranderd. De bodems in Appèlbergen zijn ontstaan door invloeden van vegetatie, klimaat en menselijke activiteiten op het geologisch moedermateriaal. Ook de factor tijd speelt daarin een rol. Zo moet men voor het ontstaan van een podzolgrond een paar honderd jaar rekenen. De aard van de bodem bepaalt voor een groot deel de mogelijkheden voor de plantengroei door de factoren vochtgehalte, poriënvolume, doordringbaarheid voor wortels en vocht, en voedingsmogelijkheden (humus, anorganische zouten, zuurgraad). Menselijke invloeden als betreding, plaggen steken, houtteelt, bemesting en dergelijke hebben ook hun invloed op de bodem en vegetatie. In dit hoofdstuk bespreken we de in Appèlbergen voorkomende bodemtypen. Daarvoor zijn er een aantal boringen tot 1.20 meter diep verricht en is materiaal van vroeger biologisch onderzoek gebruikt. Bij elke bodem staan we bij een aantal punten stil: Het ontstaan,omdat begrip daarvan aanwijzingen kan geven voor een te voeren beheer; 14

15 De structuur van de bodem; De vegetatiemogelijkheden; De gevolgen van enkele menselijke invloeden; De plaats in Appèlbergen waar we de bodem aantreffen. In figuur 3 is de bodemkaart van Appèlbergen weergegeven. De verschillende bodemtypen die hieronder worden beschreven staan vermeld in de kaart. Figuur 3 Bodemkaart van Appèlbergen 15

16 De overgangen van de ene bodem naar de andere zijn meestal geleidelijk, en plaatselijk treden verschillen en afwijkingen op. Op verschillende plaatsen ligt een zanddek op het bodemprofiel. Dat kan ontstaan zijn door verstuiving of door mensenhanden. De dikte in Appèlbergen varieert van enkele centimeters tot een halve meter. Het moedermateriaal (C-laag, zie figuur 3) boven het keileem liggend, bestaat uit fijn zand (0,075-0,150 mm). A. Podzolgronden Podzolgronden ontstaan in het algemeen op de volgende wijze. Op het moedermateriaal (b.v. dekzanden) ontwikkelt zich een begroeiing. Er ontstaat op de grond een strooisellaag van plantenresten. In bodemkundige termen wordt dit de A0-laag genoemd. Door bodemdieren en chemische processen wordt dit dode plantenmateriaal omgezet in humus, dat in eerste instantie in de bovenste bodemlaag terecht komt. Dit is de A1-laag en die is zwart van kleur. Door neerslag wordt een deel van de humus omlaag de grond in gevoerd tot een plaats waar ze stagneert. Deze humusinspoelingslaag is bruin tot zwart van kleur en wordt de B-laag in het bodemprofiel genoemd, zie figuur 4. De laag daarboven,waar de humus wegspoelde is vaak grijs van kleur, de A2- laag. Onder de B-laag vinden we het onaangetaste moedermateriaal, de C-laag. In figuur 4 zijn de verschillende bodemlagen van een podzolgrond getekend. Door variatie in vegetatie, activiteit van bodemdieren en grondwaterbewegingen in de bodem ontstaan verschillende podzolgronden. A0 - laag strooisellaag A1 - laag humeuze bovengrond A2 - laag uitspoelingslaag B - laag inspoelingslaag C - laag moedermateriaal (Zand) Figuur 4 Schema van een podzolgrond 16

17 Holtpodzol ook wel bekend als bruine bosgrond. Het ontstaan is als volgt. De oorspronkelijke begroeiing is bos (holt). Kleine bodemdieren verteren de plantenresten die ze uitscheiden als modderbolletjes. Tegelijkertijd homogeniseren ze de bovengrond. Het weer heeft door het bladerdek niet zo n directe invloed op de bodem. Er is dan ook geen sterke uitspoeling. De bodem bestaat dus uit een 40 centimeter dikke humeuze homogene laag met een geleidelijke overgang naar het moedermateriaal daaronder. Wat betreft de vegetatie is een rijke kruid-, struik- en boomlaag mogelijk. Een goed doordringbare bodem met goede voedingsmogelijkheden. Er is weinig inklinking door een vaste consistentie van de bodem. De herstelmogelijkheden zijn vrij groot, doordat bodemdieren de grond weer loswoelen. Haarpodzol Haarpodzol ontstaat wanneer het bos verdwijnt. Het klimaat heeft dan een veel sterkere invloed op de bodem. De bodemdieren verdwijnen waardoor de dode plantenresten veel langer op de grond blijven liggen. Er ontstaat een strooisellaag. Er worden geen modderbolletjes gevormd, de humus valt uiteen tot amorfe, colloïdale deeltjes die met het regenwater makkelijk omlaag spoelen naar de B-laag. Daar gaat de humus in huidjes rond zandkorrels zitten. Er ontstaat een 10 tot 20 centimeter dikke humusarme uitspoelinglaag. Haarpodzolgronden liggen buiten het bereik van het grondwater. Onder en in de B-laag vinden we ijzerbandjes: niet gereduceerd ijzer (Fe + ), die een harde, verkitte laag vormt met humusdelen. De ijzerbandjes kunnen water en wortels tegenhouden. De vegetatie bestaat uit een arme kruidlaag doordat de wortels weinig voeding vinden in de uitspoelinglaag. Er is wel een rijke struik- en bomenlaag aanwezig. De strooisellaag kan snel weggetreden worden en verdwijnen, waardoor de A1- laag bloot komt te liggen. Die wordt makkelijk aangestampt en droogt uit. Er is geen bodemfauna om dit te herstellen. Veldpodzol Het ontstaan van de veldpodzol verschilt van die van de haarpodzol door meer invloed van het grondwater. Door wisselende grondwaterstanden reduceert het ijzer tot Fe 2+, waardoor het samen met de humus nog verder omlaag kan spoelen. Er is een minder duidelijke B-laag die geleidelijk over gaat in een C- laag. De vegetatie bestaat uit een armere kruid- en struiklaag door diepere inspoeling van humus en voedingszouten. Misschien een rijke boomlaag. Wat betreft de betreding is de strooisellaag snel weg, waardoor de A1-laag bloot komt te liggen. Dit kan leiden tot uitdroging van de onderliggende lagen. Als de 17

18 A1-laag vertreden wordt kan de A2-laag makkelijk omgewoeld of weggetrapt worden. Moerpodzol een podzol met een venige bovenlaag Ontstaan in vochtige gebieden onder invloed van wisselende grondwaterstanden, `s winters tot aan het maaiveld, `s zomers lager. De vegetatie bestaat vaak uit Veenmos en Pijpestrootje dat in bulten opgroeit. Wanneer in de winter het terrein onder water staat, kunnen de plantenresten niet verteren in deze gereduceerde (zure) omstandigheden waardoor de moerige laag ontstaat. In de zomer worden de plantenresten bij lagere waterstanden tot humus omgezet. Deze humus gaat via wortelkanaaltjes van onder andere Pijpestrootje omlaag. Er ontstaat een brede zwart-bruine B-laag. De vegetatie moet aan het waterregiem kunnen voldoen, dus ook onder zuurstofloze omstandigheden in leven blijven. Betreding kan de bovenliggende moerige laag met de kruidlaag makkelijk verkneden of verwijderen. Maar door de hardere A1- en A2-laag daaronder heeft betreding minder vergaande invloed dan bij vlierveengronden. Een geringe mate van betreding en open trappen geeft de storing en open plekjes voor een bijzondere vegetatie, bijvoorbeeld Klokjesgentiaan en Zonnedauw in Appèlbergen. B. Veengronden Vlierveengronden nog niet vergraven (turf) en niet veraarde veengronden Ontstaan: Als veenmosveen (afgestorven veenmos) op plaatsen met een permanent hoge waterstand onder voedselarme omstandigheden (oligotroof).de hoge waterstand is gewaarborgd door een keileemlaag. De voedselarme situatie wordt bereikt wanneer de watertoevoer vrijwel alleen van regenwater afkomstig is. In de Appèlbergen is deze situatie van nature vrij goed mogelijk. De veenlaag in het veen is tot 1 meter dik. De bovenkant is net genoeg gerijpt om licht betreden te kunnen worden. De vegetatiemogelijkheden worden beperkt door de hoge waterstand en de voedselarme situatie. Doordat de bodem en de kruidlaag snel worden opengetrapt zijn de zichtbare gevolgen van betreding vrij groot. Een spoor blijft een seizoen lang staan. In een volgend seizoen kan zich dat bij voldoende hoge waterstand herstellen. C. Vaaggronden Duinvaaggronden zijn ontstaan doordat de begroeiing door menselijke activiteiten van de podzol verdween, zodat de wind vat kreeg op het profiel en er duinen konden ontstaan uit vele lagen zand. Een deel van de heuvels in het gebied is zo ontstaan. Soms is in het profiel een omgekeerde podzol waar te 18

19 nemen doordat da bovenste lagen van de oorspronkelijke, elders verwaaide podzol nu onder liggen. De duinvaaggronden zijn zo jong dat er nog weinig bodemvormende processen hebben plaatsgevonden. De bodem is, voor de vegetatie, meestal arm aan voedingsstoffen maar bestaat uit goed bewortelbare, losse grond zonder ijzerbanden. De vrij losse bodem is makkelijk open te trappen door ontbreken van een humeuze A1-laag die wat stevigheid zou kunnen geven. D. Eerdgronden op de essen van Glimmen en Onnen Bruine enkeerdgronden zijn ontstaan vanuit oude bouwlanden met een dik (50 centimeter) mestdek van honderden jaren op het moedermateriaal. Met de mest werd steeds ook zand aangevoerd. Door bewerking en bodemdieren is de zo ontstane eerdlaag homogeen geworden. De vegetatie is afhankelijk van bemesting en gebruik. Onneres Literatuur - Flora en fauna van Appèlbergen, Recreatie en natuur in de Appèlbergen, De bodemgesteldheid van het herinrichtingsgebied Haren,

20 3. Beheer, bedreigingen en recreatie(druk) In dit hoofdstuk wordt het beheer en de interne en externe bedreigingen ten aanzien van Appèlbergen beschreven. De druk van de recreatie wordt apart geschetst Beheer van Appèlbergen De hoofddoelstellingen van Staatsbosbeheer voor Appèlbergen zijn het in stand houden van de landschappelijke- en natuurwaarden. Kort samengevat omvat dit de volgende punten: Het instandhouden en deels laten regenereren van de aanwezige veenvegetatie en de daar bij behorende levensgemeenschappen. Het herstellen van oude dobben en poelen ten behoeve van verbindingszones voor diverse dier en levensgemeenschappen. Herstel van het deels oude half open landschap tussen de diverse vennen, dobbes en natte laagtes, als verbindingszone en leefgebied, ten behoeve van de complexe leefgemeenschappen. Het tegen gaan en terugdringen van uitheemse soorten om zo de soorten die landschappelijk verantwoord zijn uit te breiden. Bevorderen van biologische graanteelt met akkerkruiden op de essen. Als subdoelstelling geldt recreatief medegebruik van het natuurgebied, voor extensieve en natuurgerichte recreatie. Bord van Staatsbosbeheer in Appèlbergen Houtproductie behoort niet tot de doelstelling maar beperkte houtoogst ten behoeve van de structuur of ter verbetering van de landschappelijke- en natuurwaarde, is toegestaan. 20

21 3.2. Externe en interne bedreigingen Externe bedreigingen De omliggende landbouw en teelt van bomen en siergewassen heeft een vermestende invloed op de lager gelegen veengedeelten. Een deel van deze landbouwgronden wateren af naar het hoogveen gedeelte op Appèlbergen. Hierdoor ontstaat een verstoring in het voedselarme milieu van het veen en zijn er beperkingen opgelegd door het Waterschap Gorecht op het gewenste peilbeheer voor de veenvegetatie. Ook is de depositie van stikstof en andere materialen vanuit de lucht bedreigend voor de natuurwaarde van de voedselarme veenvegetatie. Interne bedreigingen voor het gebied zijn de verbossing van de veengedeeltes, heidestukken en kale zandplaatsen. Verder is de Prunus-opslag in het hele gebied een bedreiging. Ook verdroging van het veen door verkeerd peilbeheer met te lage waterstanden en onttrekking van water uit het veen door opgaand bos langs de veenranden kunnen bedreigingen zijn. Een laatste bedreiging is de uitbreiding van exoten in het gebied, zoals de bomen Douglas en Larix Recreatie(druk) in Appèlbergen Al tientallen jaren is Appèlbergen in trek bij recreanten. De laatste jaren trekt het gebied minder recreanten. Eerst doordat het openluchtzwembad verdween en later doordat de mensen mobieler zijn geworden en in andere gebieden gaan recreëren. De zandplekken (ontstaan door activiteiten met militaire voertuigen) en de restanten heide zijn geliefde speelplekken voor de kinderen. Buiten de reguliere wandelpaden is er een wirwar aan paadjes ontstaan. Honden lopen veelal los, al mogen ze eigenlijk alleen aangelijnd mee, en ruiters wijken nogal eens af van de hen toebedachte (rood gemarkeerde) route. Daarnaast wordt ook Appèlbergen gebruikt om met de mountainbike door te crossen. Voor de wandelaar is er een route uitgezet door het gehele gebied met gele paadjes. Op deze manier worden alle mooie delen van Appèlbergen ontdekt. Deze route is ook uitgezet om te voorkomen dat het gebied te veel vertrapt wordt onder de voeten van recreanten en dieren. Concentreren van de activiteiten is dus de oplossing. Verder wordt het gebied ook gebruikt als trimterrein, voor natuurexcursies en voor cursussen voor biologen en bodemkundige studenten. Verder leidt hondenpoep en paardemest tot extra vermesting van het gebied en dan met name de randen van de paden. 21

22 Zandverstuiving in Appèlbergen Om de rust in het gebied te handhaven en maar een deel van de Hoge Hereweg te hoeven onderhouden is de Hoge Hereweg enige jaren geleden afgesloten voor doorgaand gemotoriseerd verkeer. Met de fiets kan je wel nog steeds van Glimmen naar Noordlaren. Middenin het gebied ligt het Paviljoen, waar men nog wel kan komen met de auto, en waar het goed toeven is (met mooi weer). Klimbomen Literatuur - Het nieuwe Appèlbergen, Concept beheersvisie deelobject Appèlbergen,

23 4. Water in Appèlbergen In de eerste paragrafen van dit hoofdstuk wordt het waterbeheer en de eigenschappen van het water in de poelen en vennen beschreven. In de daaropvolgende paragrafen wordt een deel van de aanwezige fauna en flora in en rond de poelen en vennen besproken. Daarbij worden amfibieën, reptielen, waterdiertjes, libellen en enkele planten en mossen beschreven Het waterbeheer in Appèlbergen Het gebied Appèlbergen is door de ligging op de Hondsrug een inzijgingsgebied. De aanwezigheid van keileem in de ondergrond zorgt ervoor dat in de vennen en poelen regenwater blijft staan. In 1992 heeft het Grote Veen een enkele tientallen centimeters hoger waterpeil verkregen dan voorheen het geval was. Nu is na een langdurige droge zomerperiode nog steeds het grootste deel van het Grote Veen onder water. Het doel hiervan is de instandhouding van de waardevolle hoogveenvegetatie. Bovendien is het gebied zodoende veel geschikter voor amfibieën en reptielen. De kleinere vennen worden verder opgeschoond, en er wordt meer open ruimte rondom de kleine poelen en vennen gecreëerd. Hier kan de zon dan delen van het ven en de oever verwarmen. Dit is met name ook weer van belang voor de ontwikkeling van eieren en larven van onder andere amfibieën en reptielen Het water in de poelen en het Grote Veen Het water in de poelen en vennen De poelen en vennen worden volledig door regenwater gevoed en zijn afgesloten van het grondwater door de keileemlaag en de dikke turflaag. Dit heeft als gevolg dat het water kalkzoutloos is, wat (een ongunstige) invloed heeft op het dierenleven. Kalk heeft een ph-bufferende werking, dus wordt het water zuurder. Een belangrijke eigenschap van het water, waardoor een rijk dierenleven in het hoogveen wordt beïnvloed, is de lage zuurgraad. De phwaarde ligt altijd onder de 5. Het blijkt dat deze zuurgraad hoofdzakelijk berust op de ionenuitwisseling van Veenmossen als Waterveenmos (Sphagnum cuspidatum). Deze mossen halen hun voedingszouten met hun gehele oppervlak uit de in het regenwater opgeloste stoffen en rondzwevende stoffen en bevorderen zo de daling van de ph tot zeer lage waarden. Zuur water doodt bacteriën, zodat het water ook nagenoeg bacterievrij is. Zonder bacteriën treedt er echter geen verrotting op. Restanten van afgestorven 23

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen

Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen Een Aardkundige Wandeling in de Appelbergen door: Anja Verbers februari 2012 A. Luchtfoto Appelbergen B. Hoogtekaart Appelbergen (Bron: resp. Google Earth en AHN) C. Deze wandeling is tot stand gekomen

Nadere informatie

Werkblad slootdiertjes

Werkblad slootdiertjes Werkblad slootdiertjes Hoe groot is het dier? Hoeveel poten heeft het dier? Hoe ziet de achterkant van het dier eruit? Zit er bij de kop rode franje? Heeft het dier een schelp? Hoe heet het dier? 0, 4,

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen Groot Wilnis-Vinkeveen Moeras met Lisdodde in de Krimpenerwaard Wetland Wetland is een mozaïek van open water, drijvende waterplanten, planten die met hun voeten in het water staan, riet dat in het water

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht

Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht Op zaterdag 28 mei 2011 is er vanuit RAVON Utrecht een excursie georganiseerd naar het Kombos te Maarsbergen. Het doel van de excursie was om deelnemers

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Praktijkopdrachten groep 7/8.

Praktijkopdrachten groep 7/8. Praktijkopdrachten groep 7/8. 1 2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Opdrachten bij de water excursie 3 Hoe ziet de plas eruit?...3 Planten in het water en op de oever.3 Voorbeelden van planten in om de poel

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

GPS Wandeling Kootwijkerzand

GPS Wandeling Kootwijkerzand In deze folder vindt u de beschrijving van een gps route door het Kootwijkerzand, een prachtig stuifzandgebied in Kootwijk. Deze route is ontwikkeld door het IVN, een vereniging die zich inzet voor natuur-

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

tjes gezien in noordelijke richting, foto Rob de Groot

tjes gezien in noordelijke richting, foto Rob de Groot tjes gezien in noordelijke richting, foto Rob de Groot Onneres, foto Rob de Groot Een wandeling langs bos, zandvlakten en vennen Grote ven, foto Rob de Groot Het nieuwe Appelbergen Appelbergen is bij vele

Nadere informatie

Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties

Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties Uitgangssituatie Algemeen Zwart Water_Inrichting Schaapsen Diepbroek incl. sanering stortlocaties Projectnummer: 2009_015 Projectnaam: Zwart Water_Inrichting Schaaps- en diepbroek incl sanering stort 1

Nadere informatie

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 6+ 10 + Wanneer is een bos een bos? Een paar bomen samen vormen pas een bos als ze een oppervlakte van 1/2 hectare beslaan. Je zou dit kunnen vergelijken met een voetbalvel

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag.

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg Beste natuurliefhebber/- ster, Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. Een week geleden zag ik alleen nog maar

Nadere informatie

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Tijdens deze buitenopdracht komen jullie verschillende insecten tegen. Ook vind je andere kleine beestjes, die geen insecten zijn. De route is met een

Nadere informatie

INSECTEN. werkboekje

INSECTEN. werkboekje INSECTEN werkboekje 20 maart 2009 Dag lieve kleine vlinder Waar vlieg je toch naartoe? Breng jij misschien de eitjes weg, ben jij nu al moe? Jouw eitjes worden rupsjes. die groeien heel erg vlug. ook krijgen

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot?

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Loop een rondje om het ven; ga over het dammetje. Let ook op hoogteverschillen. Materialen: Neem het kompas. Raadsel

Nadere informatie

Kaartenset gewervelde dieren

Kaartenset gewervelde dieren Kaartenset gewervelde dieren Deze set met plaatjes is het tweede en laatste deel van de kaartjes met gewervelde- en ongewervelde dieren op. Ieder kaartje bevat een afbeelding van het dier in kwestie, met

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

P Parkeerplaats. Natuurwandelpad Halfmijl. Halfmijl. Wandelroute. Bebouwing. Informatiebord. Bos. Verharde weg. Weiland. Onverharde weg.

P Parkeerplaats. Natuurwandelpad Halfmijl. Halfmijl. Wandelroute. Bebouwing. Informatiebord. Bos. Verharde weg. Weiland. Onverharde weg. prijs ƒ 2,50 e 1,25 VESSEMSEDIJK Wintelre Oerle Groote Vliet KLEINE VLIET Papegaaiencentrum KLEIN E Kleine Vliet VLIET Hoogeloon-Vessem Vessem Halfmijl Postelsche Weijer WEIJERSEWEG VESSEMSE DIJK HOOGELOONSE

Nadere informatie

Voorbereiding post 4. Van ven en veen Groep 3-4

Voorbereiding post 4. Van ven en veen Groep 3-4 Voorbereiding post 4 Van ven en veen Groep 3-4 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 4: Van ven en veen voor groep 3 en 4. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel

Nadere informatie

Inhaalverslag Moerputten

Inhaalverslag Moerputten Inhaalverslag Moerputten In dit document het verslag van de inhaalopdracht die is gedaan in de Moerputten bij Den Bosch. Het is een verslag dat een vervanging is voor een volledige veldwerkdag. Er is een

Nadere informatie

Naam: REPTIELEN. Vraag 1. Noem vier kenmerken van een reptiel. Vraag 1b. Welke (soorten) reptielen ken je al? pagina 1 van 8

Naam: REPTIELEN. Vraag 1. Noem vier kenmerken van een reptiel. Vraag 1b. Welke (soorten) reptielen ken je al? pagina 1 van 8 Naam: REPTIELEN Reptielen zijn gewervelde dieren en ze leven voornamelijk op het land. Ze zijn koudbloedig en hebben de omgevingstemperatuur dus nodig om hun lichaamstemperatuur te regelen. De huid van

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag beslist niet koud, de wind was ook niet echt hinderlijk, maar de zon liet helaas verstek

Nadere informatie

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WITLIPBOOMKIKKER

Nadere informatie

Een kreeft in de klas

Een kreeft in de klas Een kreeft in de klas Leerdagboek van:... Een kreeft in de klas Wat doet de kreeft? Kijk een poosje heel nauwkeurig naar de kreeft. Schrijf heel nauwkeurig op wat de kreeft doet en hoe hij dat doet. Doe

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

in de s sloten & plassen

in de s sloten & plassen tad in de s sloten & plassen 2 De kringloop van het water Ü Een regendruppel vertelt: 3 Sloten De Bourgoyen-Ossemeersen zijn een meersengebied met vele sloten. Deze werden lang geleden gegraven om het

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag opnieuw een mooie lenteachtige winterdag. Er stond een stevige wind, maar de zon scheen

Nadere informatie

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Inleiding Op 10 april is een excursie gehouden op landgoed Den Treek Henschoten vanuit Ravon Utrecht. Doel van deze excursie was

Nadere informatie

Staatsbosbeheer de Meierij Haanwijk 4a 5271 VG St. Michielsgestel T 073-55 13 036 www.staatsbosbeheer.nl. De Geelders in het Groene Woud

Staatsbosbeheer de Meierij Haanwijk 4a 5271 VG St. Michielsgestel T 073-55 13 036 www.staatsbosbeheer.nl. De Geelders in het Groene Woud Staatsbosbeheer de Meierij Haanwijk 4a 5271 VG St. Michielsgestel T 073-55 13 036 www.staatsbosbeheer.nl De Geelders in het Groene Woud De Geelders in het Groene Woud Niet voor niets is de Geelders een

Nadere informatie

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken?

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken? De bodem doorgrond Wat? Voor Leeftijd wie? Duur: Prijs: begeleid actief atelier Basisonderwijs 2 uur 90 per groep van max. 20 lln. Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Plant en dier: blijven, komen, weggaan of... Soorten, verspreiding en klimaat Kleine beestjes: sterk in beweging Libellen: voordeel van een warmer klimaat Dagvlinders: extra onder

Nadere informatie

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water).

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water). 1 Libellen herkennen In Nederland leven 71 soorten libellen. Veel daarvan zijn zeldzaam en zul je niet snel tegenkomen. Zo n 25 soorten kun je wel in de stad tegenkomen. Van deze libellen bespreken we

Nadere informatie

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BIDSPRINKHAAN

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Vroeger, toen hier ijs lag...

Vroeger, toen hier ijs lag... Vroeger, toen hier ijs lag... Opdrachtenboekje bij het geologisch leerpad Datum Naam Boekje Geo-pad 1 Inleiding Vroeger, toen hier ijs lag De titel van dit opdrachtenboekje is niet voor niets gekozen.

Nadere informatie

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN

l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT AXOLOTL AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE AXOLOTL BIJ

Nadere informatie

Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept

Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Concept a Oerlandschap, gekneed door ijs en oorlog Samenvatting van het beheerplan Holtingerveld Colofon Deze samenvatting

Nadere informatie

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie:

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie: Presentatie: Bodemtypen Vegetatietypen Beheer Bedreigingen Onderhoud en aanleg Fauna 2:43 Mogelijkheden om heide en heischrale graslandvegetaties te creëren op golfbanen Bodemtype Waterhuishouding: droog/vochtig

Nadere informatie

Natte en Vochtige bossen. Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er?

Natte en Vochtige bossen. Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er? Natte en Vochtige bossen Hydrologisch herstel van natte en vochtige bossen: welke kansen liggen er? Indeling Landschappelijke positie natte en vochtige bossen Verdroging Waar liggen de kansen? Hoe te herkennen

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Kijk je mee? Oerwoud. 2006, Parasol N.V. België

Kijk je mee? Oerwoud. 2006, Parasol N.V. België Kijk je mee? Oerwoud 2006, Parasol N.V. België Pag. 2 Inhoudsopgave In het oerwoud 3 De luiaard 4 De toekan 5 De jaguar 6 De leguaan 7 De tapir 8 De papegaai 9 De aap 10 De adder 11 Lianen 12 Woordenlijst

Nadere informatie

Natuurbegraven. Presentatie Nationaal Groenfonds 24 november 2011. Rest In Nature

Natuurbegraven. Presentatie Nationaal Groenfonds 24 november 2011. Rest In Nature Natuurbegraven Presentatie Nationaal Groenfonds 24 november 2011 Natuurbegraven Droom Afscheid en rust op de mooiste plek Tot heden Negatieve sfeer Begraven of cremeren Wensen Andere tijd Expressie en

Nadere informatie

Nationaal Park Hoge Kempen

Nationaal Park Hoge Kempen !! Nationaal Park Hoge Kempen Wat is een vogel? Wat is het verschil tussen roofvogels en uilen? Zijn er grote verschillen tussen roofvogels? Hoe kan ik roofvogels herkennen? Wat is de grootste roofvogel?

Nadere informatie

Kaartenset ongewervelde dieren

Kaartenset ongewervelde dieren Kaartenset ongewervelde dieren Deze set met plaatjes is het eerste deel van de kaartjes met gewervelde- en ongewervelde dieren op. Ieder kaartje bevat een afbeelding van het dier in kwestie, met daarbij

Nadere informatie

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen.

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. Tekeningen Ciel Broeckx, juni 2010. 1 De Europese Unie heeft in 2002 afgesproken om het verlies aan biodiversiteit

Nadere informatie

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten Liedbijlage Insecten L I EDBIJLAGE Samenstelling Chrystal Cochius Illustraties Elsbeth Cochius, grafisch kunstenaar en winnares van de HeArtpool grafiekprijs Overijssel 2005 I N SECTEN Zonder insecten

Nadere informatie

inhoud 6 Strand, zee, duinen 14 Bos en park 22 Heide en zand 30 Moeras en plas 38 Tuin en berm 46 Je eigen foto s

inhoud 6 Strand, zee, duinen 14 Bos en park 22 Heide en zand 30 Moeras en plas 38 Tuin en berm 46 Je eigen foto s inhoud 6 Strand, zee, duinen 14 Bos en park 22 Heide en zand 30 Moeras en plas 38 Tuin en berm 46 Je eigen foto s 4 5 Krabben en schelpdieren De krab is opgegeten en zijn harde schaal blijft over. Op die

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Ter voorbereiding van de toekomstplannen voor het Park Berg en Bos is in opdracht van de gemeente Apenheul een natuurtoets uitgevoerd. Een

Nadere informatie

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad.

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Zoek een interessant terrein. Vooral een plek met hoogteverschillen geeft leuke vergelijkingsmogelijkheden.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006 Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 26 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL COMPEX Deze bijlage bevat informatie. 613-1-589b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-13-2-b Tropische regenwouden Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en met

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Voorbereiding post 5 Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 5: Iedere vogel zijn eigen plekje, voor groep 4 t/m 8. Inhoud:

Nadere informatie

De bodemverontreiniging

De bodemverontreiniging Les 8.1 Vervuilde grond? 1.Graven : een gat in de grond maken. 5. Boren: met een boor ergens een gat in maken. Dat kan in de grond, maar ook in metaal, hout of gesteente. 2. Afgraven: grond of aarde weghalen

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer KOMODOVARAAN Door: Jade Boezer 1 Voorwoord Mijn werkstuk gaat over Komodovaranen. Ik doe het erover omdat ik een onderwerp zocht voor mijn werkstuk en nog niets over Komodovaranen wist. Toen ik aan het

Nadere informatie

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Ruijslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad Het Alloo In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad Het Alloo Het natuurpad Het Alloo laat u

Nadere informatie

Rode bosmier SOORTEN MIEREN

Rode bosmier SOORTEN MIEREN Rode bosmier De rode bosmier ontdek je soms al snel. Als je bijvoorbeeld in het bos loopt en dan ergens gaat zitten. Opeens zitten ze overal. In je broekspijpen, op je arm, tot in je sokken aan toe! En

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde.

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Status Definitief Datum 7 april 2015 Handtekening Matthijs

Nadere informatie

SPREEKBEURT Chinese vuurbuiksalamander

SPREEKBEURT Chinese vuurbuiksalamander SPREEKBEURT Chinese vuurbuiksalamander l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER

Nadere informatie

Lesbrief Dierenzoekermoorden

Lesbrief Dierenzoekermoorden Lesbrief Dierenzoekermoorden Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: ± 20 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie, Nederlands Werkvorm: Tweetallen of zelfstandig Doel van de opdracht: Het oefenen met het gebruik

Nadere informatie

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi!

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi! De Stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel De stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel is opgericht door Landschap Overijssel en Natuurlijk Platteland Oost (de koepelorganisatie van Agrarische

Nadere informatie

Veldbiologie deel 1 KNNV afd. Regio Alkmaar e.o

Veldbiologie deel 1 KNNV afd. Regio Alkmaar e.o Veldbiologie deel 1 KNNV afd. Regio Alkmaar e.o Les 1. Noord Holland: een landschap en zijn biodiversiteit (bewoners). In deze les gaan we behandelen: Ontstaan van Noord-Holland en de nabije polder. De

Nadere informatie

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Opdrachtgever: R. J. van Kerkhoff Juni 2014 Pastoor Vermuntstraat 22 4851 CS Ulvenhout Tel.: 076-8504196/06-33764547 E-mail: eac@home.nl Pagina

Nadere informatie

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol

Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Analyse landschappelijke inpassing Recreatiecentrum Zandpol Drs. Ing. L.M. Scholtens in opdracht van: Gemeente Emmen, Dienst Beleid Afdeling Fysiek Ruimtelijke Ontwikkeling December 2009 Het landschap

Nadere informatie

De kleine beestjesclub

De kleine beestjesclub Thema: mini Biologie Dieren Insecten en spinnen Moeilijkheid: * Tijdsduur: ** Juf Nelly De kleine beestjesclub Doel: Na deze opdracht weet je meer over verschillende insecten Uitleg opdracht Je luistert

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6

Voorbereiding post 2. Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Voorbereiding post 2 Hap, ik heb je! Groep 4-5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 2: Hap, ik heb je! voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Beste natuurliefhebber/- ster,

Beste natuurliefhebber/- ster, Beste natuurliefhebber/- ster, Het was dinsdag 10 december een, wat mij betreft, ideale herfstdag: zonnig, droog en weinig wind. Maar ook op zo n mooie dag, zo laat in het jaar, mag je natuurlijk niet

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

Bloeiend plantje Spoor van een dier

Bloeiend plantje Spoor van een dier Volwassen boom Jonge boom Dode boom Hoge struik Lage struik Varen Mos Klimmende plant Bloeiend plantje Spoor van een dier Paddenstoel (op de grond) Bodemdiertje Paddenstoel (op een boom) Activiteit 3 :

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie