Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht."

Transcriptie

1 Algemene inleiding Leefwereld, een methode voor natuur en techniek, is herzien. In deze nieuwe editie is met name het onderdeel techniek aanzienlijk uitgebreid. Daarmee voldoet de derde editie van Leefwereld ruimschoots aan de nieuwe kerndoelen: van de vijf kerndoelen gaan er drie over techniek. Nieuw is de aandacht voor onderzoeksvaardigheden. Zo leren de kinderen een eenvoudige hypothese te formuleren om deze vervolgens met een experiment of proef te toetsen. Leefwereld is daarmee nu al klaar voor het onderwijs van morgen! 1 Leerstof Leefwereld biedt voor groep 1/2 activiteiten waarmee de kinderen spelenderwijs enkele basisprincipes uit de natuur en techniek ontdekken. De leerstof van de derde editie is voor groep 3 t/m 8 gebaseerd op de nieuwste kerndoelen en de domeinbeschrijving van het Cito. Daarbij is rekening gehouden met de voorstellen van het SLO voor tussendoelen en leerlijnen, en met de nieuwste soortenlijst van het Cito. Bij deze editie is veel aandacht besteed aan de opbouw van de leerinhoud over de verschillende leerjaren. Ook is gekeken naar belangrijke leerdoelen en ontwikkelingsgebieden vanuit de natuur- en milieueducatie. Hiervoor is gebruikgemaakt van adviezen uit een onderzoek naar leerlijnen door Wageningen University, Universiteit Utrecht en Stichting Veldwerk Nederland. In dit onderzoek, gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, is een kern-leerlijn geformuleerd voor natuur- en milieueducatie op de basisschool. Zie voor meer informatie over deze kern-leerlijn op De leerstof is opgedeeld in kennis en vaardigheden. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht. Vaardigheden De vaardigheden laten zich indelen in onderzoeksvaardigheden en vaardigheden voor ontwerpend leren. In Leefwereld zijn dat: A Onderzoeksvaardigheden Waarnemen Ter zake doende aspecten kiezen. Bij classificeren zelf criteria bedenken. Kunnen classificeren aan de hand van relevante (abstracte) begrippen. Determineersleutels toepassen. Situaties op een ander tijdstip en andere plaats vergelijken. Herhaald meten om meetfouten te vereffenen. Herhaald meten om variatie zichtbaar te maken. Meetinstrument ijken. Experimenteren Onderzoekbare vragen stellen. Voorspellingen en hypotheses opstellen. Werken met hulpmiddelen. Vergelijkend onderzoek doen met één variabele. Onderzoek doen met geleidelijke veranderingen van een variabele. Werken met modellen. Experiment ontwerpen als toets voor een eigen verklaring / voorspelling / hypothese. Verwerken en concluderen Gegevens verwerken in lijngrafieken met een x- en y-as. Verbanden leggen tussen waargenomen verschijnselen. Conclusies trekken uit een grafiek. B Vaardigheden ontwerpend leren Ontwerpen Een probleem verkennen. Problemen verhelderen. Eisen voor een oplossing formuleren. Een oplossing voor een probleem schematisch uitwerken. Een behoefte naar een oplossing vertalen. De samenhang tussen onderdelen aangeven. Maken Oplossingen uitvoeren volgens schema. Constructies en verbindingen toepassen. Geschikt gereedschap/materiaal kiezen en gebruiken. Het maakproces verwoorden. Zelf tussenstappen bedenken. Zelf een werkschema opstellen. Een werkschema uitvoeren. Een eenvoudig productieproces begrijpen. Een model bouwen om de werking te begrijpen. Gebruiken Relaties leggen tussen oplossing en gestelde eisen (vorm-functie). Controleren of een product aan gestelde eisen voldoet. Oplossingen van anderen beoordelen. Verbeteringen voorstellen. Reflecteren op toegepaste technische principes. 2

2 De bediening van apparaten uitleggen. Voor- en nadelen van producten aangeven. Tussenstappen beargumenteren. Eenvoudige overbrengingsprincipes toepassen. Besturingssystemen toepassen. Deze vaardigheden zijn ontleend aan het VTB-project Onderzoekend en ontwerpend leren van Marja van Graft en Pierre Kemmers (SLO, 2007). 2 Materialen Het materiaal van Leefwereld bestaat uit: Groep 1/2 Platenboek Activiteitenmap Groep 3 en 4 Leerlingenboek Werkboek Handleiding Groep 5 tot en met 8 Leerlingenboek Werkboek Antwoordenboek Handleiding Software en digibordsoftware Toelichting bij de materialen voor groep 5 t/m 8 Leerlingenboek: kijken en lezen De leerlingenboeken voor groep 5 tot met 8 bevatten elk twintig lessen met aansprekende afbeeldingen en korte, duidelijke teksten. De teksten zijn zakelijk-informatief, alleen de introductie is meestal verhalend. Elke les begint met twee pagina s met daarop één grote en twee of drie kleinere afbeeldingen. De introductietekst plaatst de leerstof en de afbeeldingen in een context. Enkele vragen dwingen de kinderen om de afbeeldingen goed te bekijken en leiden naar de hoofdvraag of probleemstelling van de les. Verder worden op deze bladzijden de lesdoelen en de sleutelbegrippen genoemd. Op de volgende twee pagina s staat de eigenlijke lesstof. Achter in het boek staan de sleutelbegrippen per les met een korte omschrijving. Alle leesteksten in het leerlingenboek zijn op hun leesbaarheid gecontroleerd met de CLIB-leesindex van het Cito. Voor groep 6 ligt de waarde tussen 36 en 48. Werkboek: verwerken en doen In het werkboek staan per les twee pagina s. Op de eerste pagina daarvan verwerken en oefenen de kinderen de leerstof en de sleutelbegrippen. De laatste opdracht op deze pagina is een eenvoudige doe-opdracht die de kinderen meestal zonder voorbereiding kunnen uitvoeren. Op de tweede pagina staat een grotere doe-opdracht. We adviseren om hiervoor een aparte les te reserveren, omdat deze opdracht wat meer tijd kost. Deze grotere opdrachten zijn vrijwel allemaal zo opgezet, dat een kind ze ook gemakkelijk thuis kan doen. Ook kunt u ze onderdeel van de weektaak maken. Achter in de werkboeken staat bovendien van elke les een samenvatting gevolgd door een oefening voor de sleutelbegrippen uit de les. Antwoordenboek Bij het werkboek hoort een antwoordenboek waarmee de kinderen zelf hun werk kunnen controleren. Dit maakt Leefwereld bij uitstek geschikt voor het zelfstandige verwerken van de leerstof. In het antwoordenboek staan de antwoorden bij de opdrachten of suggesties daarvoor. In de digitale versie van het antwoordenboek staan ook instructiefilmpjes en animaties. Handleiding De handleiding bestaat uit: Een algemene inleiding Lesbeschrijvingen met achtergrondinformatie Kopieerbladen voor: Lastige woorden per les Toetsen (toets na elke vierde les) Antwoorden bij de toetsen Materialenlijst Digibordsoftware U kunt Leefwereld prima gebruiken zonder de digibordsoftware, maar dan mist u wel een aantal extra s. Bij een les op het digibord staan de pagina s uit het leerlingenboek en werkboek met links naar filmpjes en animaties. De animaties en filmpjes bij het leerlingenboek kunt u gebruiken bij de introductie van de les, als oriëntatie op de leerstof en als extra uitleg en verdieping. Ook kunt u ze gebruiken als vervanging van een proef. Hebt u bijvoorbeeld een keer geen tijd of materiaal voor een bepaalde proef of demonstratie, dan laat u eenvoudig een filmpje daarvan zien. Bij het werkboek en het antwoordenboek zijn de animaties, oefeningen en filmpjes extra ondersteuning bij het verwerken van de lesstof en de doe-opdrachten. Met name voor taalzwakke kinderen zijn de instructiefilmpjes een handig hulpmiddel. Leefwereld 6 Noordhoff Uitgevers bv 3

3 De leerlijnen in Leefwereld Legenda leerjaar 3 leerjaar 4 leerjaar 5 leerjaar 6 leerjaar 7 leerjaar 8 Natuur Indeling en eigenschappen Het menselijk lichaam 4 - Les 6 Zintuigen 5 - Les 8 Huid 5 - Les 11 Griep 5 - Les 12 Gebit 6 - Les 13 Proeven, ruiken, voelen 7 - Les 11 Bloedsomloop 7 - Les 9 Longen 8 - Les 17 Zien en horen Dieren 3 - Les 1 Bij, hommel, wesp 3 - Les 3 Slakken 3 - Les 4 Knaagdieren 4 - Les 1 Huisdieren 5 - Les 3 Bodemdiertjes 5 - Les 4 Spinnen 6 - Les 2 Insecten 6 - Les 11 Gewervelde dieren 7 - Les 8 Bacteriën en virussen 8 - Les 13 Dierentaal Planten 3 - Les 2 Een vrucht van de boom 4 - Les 2 Paddenstoelen 5 - Les 1 Graan 5 - Les 13 Knollen en bollen 6 - Les 5 Zwammen 8 - Les 14 Planten maken voedsel Stofwisseling en kringloop 6 - Les 8 Spieren en botten 7 - Les 3 Hoe leven planten? 7 - Les 4 Voedselketens 7 - Les 5 De kringloop van het bos 7 - Les 10 Spijsvertering 8 - Les 3 Zorg goed voor je lichaam 8 - Les 20 Verslaving Voortplanting en ontwikkeling 3 - Les 9 Kuiken, kip en haan 4 - Les 5 Ik groei 4 - Les 11 Zaaien 4 - Les 12 Nestbouwers 5 - Les 14 Zo groeien bomen 5 - Les 17 Metamorfose: kikkers 6 - Les 4 Zaden 7- Les 4 Eieren 7 - Les 15 Zwangerschap 8 - Les 18 Bloemen en bijen 8 - Les 19 Puberteit Leefomgeving 3 - Les 8 Schapen in het veld 3 - Les 10 Eenden bij het water 4 - Les 4 Veiligheid 5 - Les 7 Huiden van dieren 6 - Les 6 Vogeltrek 6 - Les 17 Bescherming 6 - Les 18 Biotopen 6 - Les 20 Leven in de Waddenzee 7 - Les 6 Overwinteren 8 - Les 4 Dieren en hun omgeving 8 - Les 8 Ongelukken Milieu 3 - Les 6 Zuinig met water en stroom 4 - Les 10 Weggooien 5 - Les 15 Opruimen 5 - Les 16 Afval 6 - Les 10 Zuinig met energie 6 - Les 16 Omgaan met water 7 - Les 16 Zorg voor de natuur 7 - Les 17 Biologische producten 8 - Les 11 Duurzaam bouwen 8 - Les 12 Duurzaam gedrag 4

4 Techniek Overbrengingen, constructies en besturing 3 - Les 7 Draaien maar 4 - Les 13 Verbindingen 5 - Les 6 Stevig gebouwd 5 - Les 19 Hefbomen 6 - Les 14 Constructies 6 - Les 19 Tandwielen 7 - Les 7 Chips 7 - Les 19 Katrollen 8 - Les 16 Hydrauliek en pneumatiek Producten 5 - Les 2 Productie: brood 5 - Les 10 Papier maken 7 - Les 20 Verpakkingen 8 - Les 6 Het productieproces Eigenschappen van materialen 3 - Les 13 Zeep en zeepbellen 4 - Les 14 Materialen: een veilige fiets 4 - Les 9 Glad en stroef 5 - Les 9 Vloeistoffen 6 - Les 15 Materialen 7 - Les 18 Oplossen en mengen 8 - Les 7 Vezels 8 - Les 15 Gassen en vloeistoffen Wetenschap Energie 4 - Les 8 Isolatie 8 - Les 1 Warmte Licht en kleur 3 - Les 12 Licht en donker 6 - Les 7 Spiegels 7 - Les 1 Licht en kleur 8 - Les 2 Lenzen Lucht en geluid 3 - Les 14 Zo maak je muziek 4 - Les 3 Lucht 6 - Les 12 Geluid 7 - Les 12 Luchtdruk Elektriciteit 6 - Les 9 Batterijen Krachten 3 - Les 5 Licht of zwaar Het weer 7 - Les 2 Elektriciteit 5 - Les 18 Magneten 8 - Les 5 Spoelen en magneten 5 - Les 20 Drijven en zinken 6 - Les 1 Veerkracht 7 - Les 13 Krachten 8 - Les 9 Vliegtuigen Leefwereld 6 Noordhoff Uitgevers bv 3 - Les 11 Druppels 4 - Les 7 Vriezen of dooien 5 - Les 5 Meet het weer 6 - Les 3 Weerbericht 8 - Les 10 Het zonnestelsel 5

5 3 Het programma in groep 6 Flexibele bouwstenen De leerlijnen van Leefwereld bestaan uit een aantal bouwstenen (zie het overzicht op blz. 4-5). Elke bouwsteen is een onderwerp voor een les en staat op zichzelf. Door deze opbouw kunnen de lessen van Leefwereld flexibel worden gegeven. Daardoor is het mogelijk om een les de ene keer te laten aansluiten bij de actualiteit, terwijl diezelfde les een volgend jaar onderdeel kan zijn van een project. In principe volgt u de volgorde die we voorstellen, maar u kunt bijvoorbeeld ook eerst een de les over gewervelde dieren geven en later de les over insecten. Het basisprogramma Het basisprogramma van groep 6 bestaat uit 20 lessen van elk ongeveer 50 minuten. Een les bestaat uit de stof van het leerlingenboek en de opdrachten op de eerste pagina van het werkboek: de verwerking van de lesstof plus een kleine doe-opdracht. De grote opdrachten vragen vaak wat meer tijd. Sommige kunnen binnen de les worden uitgevoerd, andere kunt u als onderdeel van het zelfstandig werken laten doen of eventueel door de kinderen thuis laten maken. Een andere optie is om deze opdrachten te bundelen en na bijvoorbeeld vier lessen te laten uitvoeren, elk door een andere groep. Naast deze lessen zijn er 5 toetslessen. U kunt het standaardprogramma dus in 25 lessen behandelen. Met dit standaardprogramma voldoet u aan de kerndoelen. Het uitgebreide programma Wilt u meer tijd aan natuur en techniek besteden dan 25 lessen per jaar, dan laat u de kinderen ook de grote doe-opdrachten op school uitvoeren. Samenvatting Achter in het werkboek staat van elke les een samenvatting. Deze kunt u als huiswerk laten leren, ter voorbereiding op de toets. Onder elke samenvatting staan de sleutelbegrippen uit de les met hun betekenis. De kinderen moeten beide met elkaar verbinden. Toetsen Met de toets controleert u in hoeverre de kinderen de leerstof van vier opeenvolgende lessen beheersen. U evalueert zowel de kennis als de vaardigheden, al kunnen door hun aard niet alle vaardigheden met een schriftelijke toets worden gemeten. In dat geval zijn uw eigen observaties van belang tijdens het werken aan de doe-opdrachten. Elke toets heeft tien opdrachten. Met de eerste acht opdrachten wordt de kennis per les getoetst; voor elke les twee opdrachten. Opdracht 9 en 10 gaan over de vaardigheden. Normering Wij stellen de volgende normering voor. Voor elk goed antwoord krijgt een kind twee punten. Voor een vraag die gedeeltelijk goed is beantwoord, kan het één punt krijgen. Daarna telt u alle punten op en deelt deze door twee. Deze eindscore wordt als volgt gewaardeerd: 8-10 punten: goede beheersing; 6-7 punten: voldoende beheersing; < 6 punten: onvoldoende beheersing. Uiteraard kunt u een andere normering hanteren die meer is aangepast aan uw situatie. Differentiatie Verdieping en verrijking vinden in de opdrachten zelf plaats. Daar worden tips gegeven om extra onderzoek te doen of om experimenten uit te breiden. Daarmee kunt u kinderen die snel werken of meer uitdaging nodig hebben, extra werk bieden. We kiezen er bewust voor om deze kinderen, die vaak al theoretisch zijn ingesteld, geen extra theoretische uitdagingen aan te bieden. Dit gebeurt te vaak, terwijl het juist voor deze kinderen belangrijk is om praktisch bezig te zijn. Werken met combinatiegroepen Wij adviseren bij het werken in combinatiegroepen om het leerlingenboek van één jaargroep te gebruiken. Bij een combinatie 6-7 gebruikt u dan het ene jaar het boek van groep 6 en het andere jaar dat van groep 7. Wanneer dit niet goed uitkomt, kunt u voor twee andere werkwijzen kiezen. In het eerste geval heeft iedere groep haar eigen boeken en laat u de leerstof zoveel mogelijk zelfstandig verwerken. In het andere geval bespreekt u met de ene groep de stof van het leerlingenboek en laat u de andere groep de verwerking en opdrachten van het werkboek maken. 4 Taalbeleid Taal is de sleutel tot een succesvolle ontwikkeling van het kind. Taalbeleid heeft alleen zin als het bewust gebeurt en in samenhang met andere leergebieden. Immers, taal is geen doel op zich. Leefwereld biedt kinderen nieuwe onderwerpen en brengt ze daarmee in nieuwe situaties waarin nieuwe eisen worden gesteld aan de verwerking en vaardigheden. Daardoor worden de kinderen uitgedaagd om zich nieuwe woorden en begrippen eigen te maken. Kortom Leefwereld levert door haar aard een belangrijke bijdrage aan het taalbeleid op uw school. 6

6 Leefwereld is zo opgebouwd dat er op gevarieerde wijze taalverwerving plaatsvindt. Of die effectief is, hangt voor een groot deel af van hoe u als leerkracht daarmee omgaat. Elke school heeft haar eigen taalbeleid. Hieronder vindt u enkele aandachtspunten bij het inpassen van Leefwereld aan zo n schoolspecifiek plan. Motivatie Het belangrijkste punt bij taalverwerving is misschien wel de motivatie. Kinderen die gemotiveerd zijn, staan open voor nieuwe kennis. Een leerlingenboek is op zich een dood ding. Het is de leerkracht die ervoor zorgt dat kinderen tijdens de les gemotiveerd zijn en blijven. Leefwereld draagt hieraan bij door boeiende, leuke en interessante leerstof aan te bieden die dicht bij de kinderen staat en ze uitdaagt met nieuwe begrippen, kennis en betekenisvolle activiteiten, passend bij het niveau van de kinderen. Motivatie moet worden onderhouden. De leerkracht kan dit doen door de leerlingen positief aan te moedigen en complimenten te geven. Ook blijven kinderen betrokken bij de les als de leerkracht de doelen daarvan helder formuleert. Leefwereld noemt deze daarom expliciet in het leerlingenboek. Motivatie ontlenen kinderen ook aan het met elkaar mogen samenwerken en aan verantwoordelijkheid krijgen voor de uitvoering van taken. Kinderen moeten bij Leefwereld experimenteren. Voor de motivatie is het belangrijk dat ze daarbij het vertrouwen hebben dat ze fouten mogen maken. Zinvolle context Taalverwerving moet plaatsvinden in een betekenisvolle en zinvolle context. Een kind moet een begrip kunnen verankeren in reeds aanwezige kennis. In Leefwereld gebeurt dat doordat leerlijnen voortbouwen op eerder opgedane kennis van de kinderen. Leerstof vormt een abstractie van de werkelijkheid. Als leerstof wordt vertaald naar concrete ervaringen van de kinderen, zal die betekenis- en inhoudsvol worden en tot meer inzicht leiden. Het is de taak van de leerkracht om dit te doen door aan te sluiten bij ervaringen en voorkennis van de kinderen. Als woorden geen verband hebben hebben met de alledaagse realiteit, worden ze inhoudsloos en leiden ze niet tot een beter inzicht. Naarmate kinderen ouder worden, moeten ze zich een voorstelling kunnen maken van iets wat ze nog nooit hebben gezien of ervaren, zoals een satelliet of een savanne. Taal wordt dan steeds meer de sleutel tot de werkelijkheid, terwijl voor jonge kinderen de werkelijkheid de sleutel is tot taal. Leefwereld biedt hiervoor handvatten door veel concrete voorbeelden te geven en veel foto s en tekeningen, maar het is zinvol om waar nodig ook eigen voorbeelden toe te voegen en ook om het geleerde weer toe te passen op nieuwe voorbeelden. Interactie Kinderen verwerven taal door interacties met anderen. In onderwijssituaties gebeurt dat met de leerkracht en tijdens het groepswerk met klasgenoten, door te overleggen, brainstormen, verslag uit te brengen of uit te leggen. Ook hiervoor biedt Leefwereld veel mogelijkheden. De instructies bij de opdrachten zijn duidelijk en worden ondersteund door illustraties. Maar voor het uitvoeren van de opdrachten moeten de kinderen met elkaar informatie uitwisselen, samen experimenteren en elkaar ondersteunen. Van al deze interacties leren de kinderen taal, zeker als de groepjes heterogeen zijn samengesteld. Ondersteuning Taalonderwijs is iets anders dan taalactiviteiten tijdens een natuur- of techniekles. Toch gebruik je er dezelfde strategieën. Je helpt een kind iets onder woorden brengen, je evalueert een opdracht of je stimuleert de leerlingen om goed na te denken. Daarbij is het belangrijk dat de leerkracht zich ervan bewust is welke woorden en begrippen lastig of moeilijk kunnen zijn voor kinderen. Want ook al biedt Leefwereld teksten aan op het juiste niveau, het kan niet meer zijn dan een gemiddeld niveau. Voor het ondersteunen van kinderen zijn allerlei strategieën bedacht. Zo ondersteun je een kind door hardop mee te denken, bijkomende vragen te stellen, complimenten te geven, terug te verwijzen naar een eerdere les, een voorbeeld te geven of kleine denkstappen te structureren. Hierbij speelt ook pre-teaching een rol. De leerkracht heeft bij Leefwereld de mogelijkheid vooraf met kinderen met een taalachterstand de lastige woorden van de les door te nemen en samen de kopjes van de lesteksten te lezen. Zo krijgen ze al een beeld van het onderwerp van de les. Woordenlijsten Voor kinderen met een taalachterstand vindt u bij elke les een lijst met lastige woorden als kopieerblad in deze handleiding. Deze woordenlijst kunnen u of een klassenassistent voor de les met het kind doornemen. De betekenissen van de woorden zijn zoveel mogelijk ook met tekeningen verduidelijkt. Op blz ziet u hoe u op welke momenten u in een les van Leefwereld aan het taalbeleid vorm kunt geven. Leefwereld 6 Noordhoff Uitgevers bv 7

7 Motivatie en context: verken het onderwerp met de kinderen. Wat weten ze al over paddenstoelen? 5 Paddenstoelen In de herfst zie je op veel plaatsen paddenstoelen groeien: tussen het gras van het plantsoen, op de stam van een boom of tussen afgevallen bladeren. Vooral in het bos groeien in die tijd veel paddenstoelen. De rode vliegenzwam ken je wel. Maar er zijn nog veel meer soorten. Ze hebben allerlei vormen en vaak heel verschillende kleuren. Koraalzwam a b 1 Wat zie je? Waar groeien bij jou in de buurt paddenstoelen? Hoeveel soorten paddenstoelen zie je? Welke paddenstoelen hebben geen steel? Welke paddenstoel trekt vliegen aan? Welke naam vind je bijzonder? Dit ga je leren Gekraagde aardster 20 Roep voorkennis op en vraag kinderen naar hun eigen ervaring. Voeg zelf vragen toe. Maak een woordspin. Je ontdekt hoe paddenstoelen groeien. En waarom er in de herfst zoveel paddenstoelen uit de grond schieten. Je leert ook enkele soorten paddenstoelen kennen. Heldere lesdoelen scheppen verwachtingen en bakenen de leerstof af. 8 3HL6.indb :30

8 Lees de begrippen hardop. Welke begrippen kennen ze? Wat denken ze dat een begrip betekent? Ga ze niet uitleggen! Begrippen schimmel zwamvlok vruchtlichaam plaatjes sporen c Leefwereld 6 Noordhoff Uitgevers bv Stinkzwam 21 Laat kinderen beschrijven wat ze zien. Wat valt ze op? Wat vinden ze vreemd? Waar willen ze iets van weten? Afbeeldingen bieden veel mogelijkheden voor taalverwerving. 9 3HL6.indb :30

9 Bekijk alle kopjes zodat de kinderen zich voor het lezen op de tekst oriënteren. Voorspellend lezen: waar denk je dat deze tekst over gaat? Begrijpen de kinderen de tekst? Laat een kind de tekst samenvatten. Zwamvlok Paddenstoelen worden ook wel zwammen genoemd. Ze groeien uit een schimmel. Schimmels groeien vaak in dode bomen en onder de grond. Daar vormen ze hele netwerken van draden. Zo n netwerk heet een zwamvlok. In het begin van de herfst is het vaak vochtig en nog niet zo koud. Dan ontstaan er in de zwamvlok bobbeltjes. Die groeien uit tot paddenstoelen. Dat zijn de vruchtlichamen van de schimmel. Soms groeit een zwamvlok naar alle kanten gelijk uit. Dan zie je de paddenstoelen in een kring tevoorschijn komen. Mensen noemen dat een heksenkring. Vroeger dachten ze dat op die plaats heksen hadden gedanst. vruchtlichaam zwamvlok (schimmel) 2 Een paddenstoel is het vruchtlichaam van een schimmel die onder de grond leeft. hoed buisjes rokje plaatjes steel 3 4 beurs Bij eekhoorntjesbrood groeien de sporen in buisjes onder de hoed. Een vliegenzwam heeft een rokje en witte stippen. Dat zijn resten van het vlies waar de zwam in zat. Sporen De meeste paddenstoelen hebben een hoed. Onder in die hoed zitten plaatjes of buisjes. Soms ook stekeltjes. Op die plaatjes, buisjes en stekeltjes zitten sporen. Soms groeien ze in de zwam zelf, zoals bij de aardappelbovist. De sporen zijn zo fijn als stof. Met de wind waaien ze kilometers ver weg. Als een spore op een geschikte plek terechtkomt, groeien er nieuwe schimmeldraden uit. 22 Nieuwe begrippen worden verbonden met een concreet voorbeeld. Nieuwe begrippen worden zo ook herhaald. Vat tussentijds de leerstof samen. 10 3HL6.indb :30

10 Leg de relatie met de eigen omgeving, geef concrete voorbeelden. Vraag door en breid uit. Onderscheid hoofdzaken van bijzaken. WB Heel veel soorten zwammen Witte porseleinzwammen op een boomstam. Gele zwavelkopjes op een stronk. Een kring van nevelzwammen op de grond. En zwarte dropzwammetjes op een dode boom. Hoe meer je kijkt, hoe meer soorten en kleuren je ziet. Lang niet alle paddenstoelen hebben een steel en een hoed. Sommige lijken op het gewei van een hert. Andere zijn net dropjes. Je ziet wel eens dat er hapjes uit een paddenstoel zijn genomen. Dat doen muizen, egels en slakken. Jij hebt ook vast wel eens paddenstoelen gegeten: champignons of oesterzwammen bijvoorbeeld. Die worden geteeld en in bakjes in de winkel verkocht. Schimmels Veel paddenstoelen groeien op dood hout en afgevallen bladeren. De schimmeldraden halen daar hun voedsel uit. Ze zorgen ervoor dat het afval wordt verteerd. Als je brood of een appel te lang laat liggen, komt er ook schimmel op. De schimmels verteren de boterham en appel. Schimmels zijn dus echte opruimers! Er zijn ook schimmels die in levende bomen groeien. Vaak op een plek waar de boom is beschadigd. Honingzwammen bijvoorbeeld. Als een boswachter die ziet, weet hij dat de boom ziek is. Andere soorten schimmels zijn op een andere manier belangrijk. Ze werken samen met bomen. De schimmeldraden vergroeien met de wortels. Ze zorgen ervoor dat die beter voedsel kunnen opnemen. En ze beschermen de boom tegen ziektes. Aardappelbovisten hebben zo n goede samenwerking met dennenbomen. Oesterzwammen worden gekweekt op hout of stro. Leefwereld 6 Noordhoff Uitgevers bv 5 6 Beschimmeld brood kun je beter niet opeten. Schimmelkaas wel. 23 Evalueer de les. Wat heb je geleerd? Bereid de kinderen voor op het werkboek. 11 3HL6.indb :30

Algemene inleiding. 1 Leerstof groep 3 t/m 8. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht.

Algemene inleiding. 1 Leerstof groep 3 t/m 8. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht. Algemene inleiding Leefwereld, een methode voor natuur en techniek, is herzien. In deze nieuwe editie is met name het onderdeel techniek aanzienlijk uitgebreid. Daarmee voldoet de derde editie van Leefwereld

Nadere informatie

Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht.

Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht. Algemene inleiding Leefwereld, een methode voor natuur en techniek, is herzien. In deze nieuwe editie is met name het onderdeel techniek aanzienlijk uitgebreid. Daarmee voldoet de derde editie van Leefwereld

Nadere informatie

Algemene inleiding. 1 Leerstof

Algemene inleiding. 1 Leerstof Algemene inleiding Leefwereld, een methode voor natuur en techniek, is herzien. In deze nieuwe editie is met name het onderdeel techniek aanzienlijk uitgebreid. Daarmee voldoet de derde editie van Leefwereld

Nadere informatie

Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht.

Algemene inleiding. 1 Leerstof. Kennis Op blz. 4-5 van deze handleiding vindt u hiervan een overzicht. Algemene inleiding Leefwereld, een methode voor natuur en techniek, is herzien. In deze nieuwe editie is met name het onderdeel techniek aanzienlijk uitgebreid. Daarmee voldoet de derde editie van Leefwereld

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad herfst Paddenstoelen Schrijf hier je naam... Stad Gent Milieudienst Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen 2014 Driepikkelstraat 32 9030 Mariakerke ( 09 226 15 01 7 bourgoyen.educatie@gent.be geen gezwam...

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inleiding 1 PLANTEN 1.1 Indeling van het plantenrijk 1.1.1 De groene wereld van de planten 1.1.2 Wieren (algen) 1.1.3 Mossen 1.1.4 Paardenstaarten 1.1.5 Varens

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

brengt natuur én techniek tot leven

brengt natuur én techniek tot leven Natuur en techniek Geschikt voor Het digibord brengt natuur én techniek tot leven Woord vooraf Bent u al klaar voor natuur én techniek? s Morgens na het opstaan onder de warme douche, daarna ontbijt met

Nadere informatie

1. Start. Thema onderw erp. op (datum)

1. Start. Thema onderw erp. op (datum) WO schema niveau 1 en 2 Volg 2014-2015 Thema onderw erp 1. Start kerndoel 1.1.1 Vraagt uit zichzelf om een pleister of een andere medische handeling voor een medeleerling 1.1.2 Geeft bij ziekte aan waar

Nadere informatie

Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers

Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers Bloemen en hun bezoekers geneeskrachtige planten en smaakmakers veldwerk - bovenbouw Inhoudsopgave Korte omschrijving... 1 Organisatie... 3 Het leerlingenwerkboekje... 3 Lessuggesties ter voorbereiding

Nadere informatie

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Bij het ontwerpen van een leeractiviteit is het belangrijk dat je vertrekt vanuit het doel dat je ermee hebt. Het overzicht leeractiviteit organiseren geeft een aantal

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Feest. Herfst. Thema onderw erp. op (datum)

Feest. Herfst. Thema onderw erp. op (datum) WO schema niveau 1 en 2 Stbk 2014-2015 Thema onderw erp Feest kerndoel 6.2.1 Vertelt waarom er prullenbakken in een park of op straat staan 19.1.1 Gebruikt de begrippeneergisteren, overmorgen, nu,straks

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Tips bij het bestellen van nieuwe boeken

Tips bij het bestellen van nieuwe boeken Tips bij het bestellen van nieuwe boeken Versie: juni 2015 Leidseveer 2, 3511 SB Utrecht Telefoon: 088-999 0 444 Email: info@snappet.org Nieuwe methode aanschaffen? Dat kan nu veel voordeliger. Snappet

Nadere informatie

Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken

Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken Ruud Janssen Alles telt (2e editie - ThiemeMeulenhoff) De methode biedt een doorgaande lijn vanuit de kleuterbouw. De leerlijnen zijn digitaal beschikbaar. Het

Nadere informatie

Montessorischool Steigereiland:

Montessorischool Steigereiland: Montessorischool Steigereiland: Leerlijn Wetenschap en Techniek Middenbouw in drie jaar cyclus per 2010-2011 Doel techniek in de middenbouw Montessorischool Steigereiland biedt de kerndoelen techniek in

Nadere informatie

opdracht 1 opdracht 2 opdracht 3 opdracht 4 Beweging en voeding Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar?

opdracht 1 opdracht 2 opdracht 3 opdracht 4 Beweging en voeding Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar? opdracht 1 opdracht 2 Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar? Oor proeven Oog voelen Tong luchttrillingen Huid ruiken Neus lens Beweging en voeding Welk woord past bij de zin? Kies uit: vitamines

Nadere informatie

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008 Biologie Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of school zelf het

Nadere informatie

Practicum: Het ontkiemen van zaadjes

Practicum: Het ontkiemen van zaadjes Naam: Klas: Practicum: Het ontkiemen van zaadjes Oefenen Theorie Op dit moment ben je bezig met Hoofdstuk 2 dat gaat over planten. Planten groeien uit zaden, bollen of knollen. In dit practicum gaan we

Nadere informatie

Kerndoelen Mens en Natuur en Techno Venturie 1 Kerndoelen leerdomein Mens en Natuur 2 Techno Venturie 3 Website tevedocent.nl 4 Urenoverzicht Techno

Kerndoelen Mens en Natuur en Techno Venturie 1 Kerndoelen leerdomein Mens en Natuur 2 Techno Venturie 3 Website tevedocent.nl 4 Urenoverzicht Techno Inhoudsopgave Bladzijde Kerndoelen Mens en Natuur en Techno Venturie 1 Kerndoelen leerdomein Mens en Natuur 2 Techno Venturie 3 Website tevedocent.nl 4 Urenoverzicht Techno Venturie 7 Conclusie urenoverzicht

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Snappet is een alternatief voor...

Snappet is een alternatief voor... Snappet is een alternatief voor... Hulp bij het bestellen van nieuwe boeken. Versie: mei 2014 Leidseveer 2, 3511 SB Utrecht Telefoon: 088-999 0 444 Email: info@snappet.org Informatie Nieuwe methode aanschaffen?

Nadere informatie

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school Groep 1 & 2 Lerarenhandleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor

Nadere informatie

1. Inleiding... 3. Doelgroep...3 Doelstelling...3. 2. Relatie met de kerndoelen... 4. 3. Voorbereiding op school... 6. 4. De les op de tuin...

1. Inleiding... 3. Doelgroep...3 Doelstelling...3. 2. Relatie met de kerndoelen... 4. 3. Voorbereiding op school... 6. 4. De les op de tuin... Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 Doelgroep...3 Doelstelling...3 2. Relatie met de kerndoelen... 4 3. Voorbereiding op school... 6 4. De les op de tuin... 6 Introductie leslokaal of overkapping (15 min):...6

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Docent Natuur en Techniek :Hans van der Grind

Docent Natuur en Techniek :Hans van der Grind Docent Natuur en Techniek :Hans van der Grind Deelcursus MBO lange versie op basis van regionale samenwerking met Rotterdamse pabo s InHolland, Thomas More en HR ) ieder pabo verzorgt ± 8 10 bijeenkomsten

Nadere informatie

Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt Groep 3 en 4

Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt Groep 3 en 4 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Alles over. Grenzeloos. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Grenzeloos. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken. In samenwerking met de educatieve

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL Contactgegevens Tseard Veenstra t.veenstra@cps.nl 06 55168626 Is spellingonderwijs nog relevant als we met behulp

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingsdoelen en een nieuw leerplan

Nieuwe ontwikkelingsdoelen en een nieuw leerplan Nieuwe ontwikkelingsdoelen en een nieuw leerplan Aangepast leerplan voor b-stroom in voege vanaf september 2010 graadsleerplan, chronologie van thema s niet bindend aandacht voor taalondersteuning, gebruik

Nadere informatie

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL Rekenen Groep 3 tot en met 8 De wereld in getallen Digitaal 1 lnhoud De methode Waarom De wereld in getallen Digitaal? 2 lnhoud en didactiek Zorgvuldige opbouw en beproefde

Nadere informatie

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs LET OP Deze vragen zijn geen tentamenvragen. Elke pabo bepaalt zelf wat en hoe er getoetst wordt. Op basis daarvan maken zij hun eigen tentamenvragen. De antwoorden en toelichting op onderstaande vragen

Nadere informatie

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Inhoud: omschrijving blz. 2 achtergrondinformatie blz. 3 lessuggesties blz. 4 1.1 regenwormhotel blz. 4 1.2 regenwormonderzoek blz. 4 werkblad regenworm

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam. Lespakket HERFST Lessuggesties groep 5-8 Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.nl Inhoud pakket Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal

Nadere informatie

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER

LESBESCHRIJVINGSFORMULIER LESBESCHRIJVINGSFORMULIER Beroepstaak 1 Omgaan met kinderen in een leersituatie Stageschool Plaats Stagementor Stagegroep Aantal kinderen Gegevens Stageschool Datum Naam student Groep Vakgebied Gegevens

Nadere informatie

ThiemeMeulenhoff en S(B)O

ThiemeMeulenhoff en S(B)O ThiemeMeulenhoff en S(B)O Agenda: ThiemeMeulenhoff en het S(B)O en de passende perspectieven door Nicola Brijde, uitgever Handig werken en tijdsbesparing met de Methode Startpagina door Miriam Hennephof

Nadere informatie

Naverwerking BosStratEgo s

Naverwerking BosStratEgo s Naverwerking BosStratEgo s Leerdoelen: Leerlingen kunnen de wet van eten en gegeten worden illustreren aan de hand van minstens twee met elkaar verbonden voedselketens. Leerlingen kunnen illustreren dat

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist

Vakgebieden Methoden Omschrijving Taal Groep 1-2. Schatkist Nederlandse taal Kinderen ontwikkelen mondelinge en schriftelijke vaardigheden waarmee ze de Nederlandse taal leren gebruiken in situaties die zich in het dagelijkse leven voordoen. Tevens verwerven ze

Nadere informatie

Dr. Digi brengt uw digibord tot leven

Dr. Digi brengt uw digibord tot leven Dr. Digi brengt uw digibord tot leven Alle Dr. Digi digibordsoftware alle jaaren in totaal maar 250* per jaar! Gratis 3 maanden uitproberen Extra interactieve oefenopdrachten Vele andere extra s als links,

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Alles over. Grenzeloos. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Grenzeloos. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken. In samenwerking met de educatieve

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing leerdagboek

Gebruiksaanwijzing leerdagboek Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Sporen van schimmels Afdrukken pagina 2-21 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Basisarrangement. Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek

Basisarrangement. Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek Basis Groep: AGL Fase 1, leerjaar 1 en 2 Vak: Mens, Natuur & Techniek Leertijd; werkboek : 2 keer per week 45 minuten voor de leerstofdoelen. 8 uur praktijkles volgens het lesrooster hoe zie ik er uit,

Nadere informatie

NatuNiek is doen! Natuur en Techniek Groep 3 t/m 8

NatuNiek is doen! Natuur en Techniek Groep 3 t/m 8 NatuNiek is doen! Natuur en Techniek Groep 3 t/m 8 NatuNiek is doen! Hoe kunt u uw leerlingen op een uitdagende manier bewust laten worden van de natuur om hen heen en de verschillende (technische) verschijnselen

Nadere informatie

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs.

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. 11 januari 2010 MOTIVERING VOOR HET INDIENEN VAN VERVANGENDE EINDTERMEN NATUURWETENSCHAPPEN Een belangrijk onderscheid tussen de door de Vlaamse regering

Nadere informatie

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 2 Inleiding Het belang van begrijpend lezen kan nauwelijks overschat worden. Het niveau van begrijpend lezen dat kinderen aan het einde van

Nadere informatie

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen

Alles over. Wijzer! Natuur en techniek. Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Alles over Wijzer! Natuur en techniek Achtergrondinformatie, bestellijsten en additionele materialen Wij vinden het belangrijk dat u goed geïnformeerd wordt om vervolgens de juiste keuze te kunnen maken.

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

ZAAKVAKMETHODEN Achtergrondinformatie over de methode Wijzer door de tijd (2 e editie)

ZAAKVAKMETHODEN Achtergrondinformatie over de methode Wijzer door de tijd (2 e editie) ZAAKVAKMETHODEN Achtergrondinformatie over de methode Wijzer door de tijd (2 e editie) Praktische handvatten zoals deze methode zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. Zie voor algemene

Nadere informatie

Oren en ogen om jaloers op te zijn! Opdracht: analyseren

Oren en ogen om jaloers op te zijn! Opdracht: analyseren Oren en ogen om jaloers op te zijn! Opdracht: analyseren 1. Inleiding Deze opdracht over zintuigen is bedoeld als een hogere denkvaardigheidsopdracht ter vervanging van de lesstof over zintuigen uit de

Nadere informatie

Evalueren van attitudes, vaardigheden en kennis in Veilig de wereld rond

Evalueren van attitudes, vaardigheden en kennis in Veilig de wereld rond van attitudes, vaardigheden en kennis in eilig de van een groeiproces van wereldoriëntatie is meer dan alleen maar het toetsen van kennis. Behalve kennis zijn ook vaardigheden en attitudes heel belangrijk,

Nadere informatie

Ontwikkeld door: Bronja Versteeg (projectleider), Jolanda Jager en Martha de Vries. ISBN: 9076824274

Ontwikkeld door: Bronja Versteeg (projectleider), Jolanda Jager en Martha de Vries. ISBN: 9076824274 Ontwikkeld door: Bronja Versteeg (projectleider), Jolanda Jager en Martha de Vries. ISBN: 9076824274-2 - Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE 3 INLEIDING 4 DOELEN 4 WERKWIJZE 4 BESCHRIJVING VAN DE LEERLIJNEN 6

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Bovenbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Zaden groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Zaden Docentenhandleiding De ontdekdoos Zaden is voor groep 5 en 6 Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden

Nadere informatie

Techniekplan SAM. Bestuursbureau

Techniekplan SAM. Bestuursbureau Bestuursbureau I Boddens Hosangstraat 98 7002 JA Doetinchem T (0314) 36 48 05 F (0314) 36 63 69 E loc.boddenshosang@sbosam.nl www.sbosam.nl Techniekplan SAM I Boddens Hosangstraat 98 7002 JA Doetinchem

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Lesbrief groep 5 t/m 8 Inhoud Inleiding... 1 Introductie thema paddenstoelen... 3 Het kweken van paddenstoelen in de klas... 4 Afsluiting en evaluatie... 6 Aanvullende activiteiten...

Nadere informatie

SCHRIJVEN. Instructiekaart voor de leerling nr. 5. A-vragen. Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...?

SCHRIJVEN. Instructiekaart voor de leerling nr. 5. A-vragen. Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...? Instructiekaart voor de leerling nr. 5 A-vragen Formulering van de vraag Formulering van het antwoord Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...? Antwoord met één volledige

Nadere informatie

Indeling dierenrijk. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Natuuronderwijs. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Indeling dierenrijk. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Natuuronderwijs. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Indeling dierenrijk Welk van deze dieren is een insect? dier A dier B dier C dier D Deze vraag heeft betrekking op de indeling van het dierenrijk. Een van de kenmerken van insecten is

Nadere informatie

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad

Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Ontdek je mee het leven in vijver en sloot? Zeg niet gewoon vis tegen een vis. Visinitiatie en Visdeterminatie voor de 3 de graad Opdrachten voor de 3 de graad Wil je met je klas meer leren over vissen?

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Maak een feestmaaltijd voor de dieren in het bos. Voor kinderen van 4 tot 8 jaar

Maak een feestmaaltijd voor de dieren in het bos. Voor kinderen van 4 tot 8 jaar Maak een feestmaaltijd voor de dieren in het bos. Voor kinderen van 4 tot 8 jaar Benodigde materialen Knuffels of plaatjes van: een vos een konijn een eekhoorn een egel 4 etensborden 4 (linnen) tasjes

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Onderbouw (groep 1/2/3)

Lesvoorbereiding Onderbouw (groep 1/2/3) Lesvoorbereiding Onderbouw (groep 1/2/3) Zakelijke gegevens naam student: Bente Veenstra stageschool: De Ontdekking Didam Iselinge klas: VR2C mentor/mentrix: Hetty Bennink datum: 06-11-2014 aantal leerlingen:

Nadere informatie

DOMINO DAY 2014 PROJECT. Antoniuscollege Gouda. Informatie voor de leerlingen. Inhoud

DOMINO DAY 2014 PROJECT. Antoniuscollege Gouda. Informatie voor de leerlingen. Inhoud PROJECT DOMINO DAY 2014 Antoniuscollege Gouda Informatie voor de leerlingen Inhoud 1 De opdracht 2 De organisatie 3 Begeleiding 4 Beoordeling en evaluatie A Plan van Aanpak B Persoonlijk verslag C Evaluatielijst

Nadere informatie

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org

Leren is leuk! www.speelplaats.org. inhoud. www.speelplaats.org Leren is leuk! www.speelplaats.org Inhoud 1. Wat is leren? 3 2. Kenmerken van leren 3 3. Vier leerstijlen: van imiteren tot denken 4 4. De drie bouwstenen 4 5. Leren met Bobs 5 5.1 Een overzicht van de

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Groepjes of zelfstandig Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Modelen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Hoe ziet het modelen er in de 21 ste eeuw uit? Is flipping the classroom dan

Nadere informatie

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar).

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). COO FPA Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). Hardware-eisen MS-DOS 5.0 of hoger met Windows 3.x, muis, 80386 of hogere processor (486 wordt

Nadere informatie

Steekkaart: nummer 3We

Steekkaart: nummer 3We Steekkaart: nummer 3We Onderwerp De groei van tuinkers vaststellen, verwoorden en vastleggen met behulp van het digitaal fototoestel Leeftijd/Doelgroep 3 e leerjaar Leergebied Wereldoriëntatie Tijdsduur

Nadere informatie

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De leeromgeving Interactief onderzoeken.nl gaat uit van de didactiek onderzoekend en ontwerpend leren (OOL). Deze didactische aanpak is uitgewerkt en verspreid

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 Groep 7 en 8 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 85-95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 90% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen richten

Nadere informatie

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Suchmann Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Wanneer: Dinsdagmiddag 6-13-20 & 27 april De kinderen worden in groepjes verdeeld van 3 of 4 kinderen. Ieder groepje krijgt een onderwerp toebedeeld

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

> In plaats van losse filmpjes of niet-methodische materialen

> In plaats van losse filmpjes of niet-methodische materialen Inleiding Nieuwe zaken koppelt geschiedenis, aardrijkskunde, natuur en techniek aan actualiteit. Met aantrekkelijke en flexibel inzetbare lessen op basis van het laatste nieuws, brengt Nieuwe zaken wekelijks

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo)

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist

Inhoudsopgave. Inhoud van de leskist Inhoudsopgave Inhoud van de leskist... Inleiding... Leerdoelen... Opbouw van de les 1. Voorbereiding voor de leerkracht... 2. Introductie Brief van de jutter... 3. Veldwerk in de schoolomgeving Afval jutten...

Nadere informatie

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst Rivierenhof Handleiding Opgesteld door de domeinwachters >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst INLEIDING Het zelf -doe pakket bestaat uit een bewegwijzerde

Nadere informatie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie groen in de stad BIOTOOPWANDELING natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen 1 MO 01 Gewoon doen Deze wandeling met een biotooptas is ontwikkeld door het Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen, Milieudienst

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Werkvorm: Groepjes of alleen Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie