Van de redactie. Vacature. p1 Vacature. P2 PWNext. Als eerste wensen wij iedereen een goed en gezond 2014! P3 Natuurbrug zandpoort

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van de redactie. Vacature. p1 Vacature. P2 PWNext. Als eerste wensen wij iedereen een goed en gezond 2014! P3 Natuurbrug zandpoort"

Transcriptie

1 Nieuwsbrief Vrijwilligers PWN Nummer 30, Winter Colofon De redactie van de Nieuwsbrief Vrijwilligers PWN wordt gevormd door : Ellen Roosloot Klaas Pelgrim Hermine Smit Monique Verhaar In dit nummer: Van de redactie Als eerste wensen wij iedereen een goed en gezond 2014! Het is ons niet gelukt om onze deadline van december te halen, daarom een late nieuwsbrief deze keer. Het ontbreekt ons nog een beetje aan ervaring en ook de techniek liet ons deze keer in de steek. We hebben dringend behoefte aan extra redactieleden! Daarom tref je verderop in deze nieuwsbrief een vacature aan. Hopelijk zijn er mensen bereid ons te komen helpen. We hebben voor deze nieuwsbrief weer vaste rubrieken kunnen samenstellen en ook tref je een leuk interview aan met onze vrijwilliger Margaret Bleijendaal. Ook het afsluitende gedicht is er weer, met dank aan Rob Mul. Wij wensen je veel leesplezier en we staan altijd open voor ingezonden artikelen en foto`s. Namens de redactie, Klaas Pelgrim Vacature PWN beheert meer dan ha. natuurgebied. Dit kunnen we niet alleen en we zijn daarom ook heel erg blij met het grote aantal vrijwilligers dat ons hierbij helpt. Zij zijn belangrijk voor ons. Werk en kennis delen we met elkaar. Een van de communicatiemiddelen die we hierbij inzetten is De Nieuwsbrief: informatie over onze duingebieden voor (en gemaakt door) vrijwilligers. Wij zijn ter versterking van onze redactie op zoek naar: p1 Vacature P2 PWNext P3 Natuurbrug zandpoort P4 Foto`s opening natuurbrug P5 Interview met Margeret Bleijendaal P6 Duinen klaar voor de toekomst P7 Doornappels P8 De Graspieper P9 Betrekken bij groen P11 natuurwerkdag Marquette P12 Publieksbijeenkomst P13 Schaapskooi P14 Artikelen uit PWN nieuwsbrief P15 Varia P17 Gedicht; Stuifduin een enthousiaste vrijwilliger die als een spin in t web verbindingen maakt en onderhoudt met diverse partijen Het betreft een functie waarbij je de planning bewaakt en werkzaamheden van meewerkende partijen op elkaar afstemt en coördineert. Jij zorgt ervoor dat alle verzamelde teksten bij de voorzitter van de redactie terecht komen waarna de teksten geredigeerd worden en in hun definitieve vorm worden opgemaakt. Redactievergaderingen vinden vier keer paar jaar, s avonds, plaats. Geschatte tijdsbesteding: 3 uur per week? Interesse? Stuur een mailtje naar Deze nieuwsbrief is door en voor vrijwilligers van PWN. Opmerkingen, suggesties of bijdragen, kunt U mailen naar de redactie: 11

2 PWNext Voor de meeste lezers van de vrijwilligersnieuwsbrief is bovenstaande titel nietszeggend. Het is een onderwerp dat de medewerkers van PWN echter flink bezighoudt. En wat het voor de vrijwilligers gaat betekenen, is nog onbekend. Het is altijd moeilijk te zeggen wat een interne bedrijfsverandering teweeg brengt bij vrijwilligers, relaties en klanten. Het uiteindelijke doel, nl. PWN gezond houden, is uiteindelijk ook goed voor de vrijwilligers, relaties, stakeholders en klanten. Zij zijn onze grootste drijfveer. PWNext behelst twee verschillende aspecten: 1.het nieuwe werken 2.verandering van houding en gedrag van alle medewerkers en nieuw leiderschap Deze twee aspecten hangen natuurlijk heel erg samen; zonder het een kan het ander niet goed van de grond komen en omgekeerd. Voordelen van deze manier van werken zijn dat je echt overal je werk kunt doen. Ik heb vanuit Tsjechië kunnen werken en mijn mail bij kunnen houden. En dat er minder kantoorplekken nodig zijn omdat de praktijk heeft laten zien dat, mede door het elders kunnen werken, er veel minder medewerkers gelijktijdig in het kantoor aanwezig zijn. Het leuke is, dat door de openheid van het gebouw en de flexibele werkplekken, de medewerkers elkaar veel makkelijker kunnen opzoeken en samen kunnen werken. Er ontstaat een verbinding tussen de afdelingen en de collega s. Nadeel is, dat je misschien meer moet zoeken waar je je collega s kunt vinden. We hebben hiervoor een contactprogramma op de laptop, Lync. Hiermee kun je zien of degene die je zoekt aanwezig of beschikbaar is etc. De bedoeling is dat er ook een skype mogelijkheid aan wordt gekoppeld, zodat je elkaar kunt zien en spreken via de laptop. Maar een ander gebouw en moderne communicatiemiddelen maken, blijkt uit onderzoek, slechts 25% deel uit van het slagen van het nieuwe werken. Kunnen mensen werk en privé scheiden? Wordt het werk nog wel gedaan? Claimen mensen in de nieuwe werkomgeving niet gewoon weer een vaste werkplek? En ontmoet je elkaar nog wel voldoende om verbinding te houden met elkaar? Daarom is punt 2 een belangrijk onderdeel van het al of niet slagen van PWNext 1.Het nieuwe werken Dit wordt voor een groot deel gedomineerd door een interne verbouwing van het hoofdkantoor in Velserbroek en de beschikking over mobiele communicatiemiddelen voor alle werknemers, zoals een smartphone en een laptop, waarmee plaatsonafhankelijk gewerkt kan worden. Het hoofdkantoor wordt vanaf december 2013 flink aangepakt. De transformatie vindt plaats van een gebouw dat verdeeld is in hokjes en afdelingen met ieder zijn eigen plek ( eilandje) naar een werkomgeving met open afdelingen waar niemand meer zijn eigen eilandje kan vormgeven. Er komen verschillende werkomgevingen waar de medewerkers naar toe kunnen gaan. Afhankelijk van de aard van het werk en de omgeving die daar bij past. Huiskamers voor gesprekken en overlegjes met collega s, stilte-werkplekken, maar ook ruimtes waar in afzondering vergaderd kan worden. Geen grote kasten meer vol papieren archieven maar lockers waar een laptop in kan. Daarom zijn we ook al een tijd bezig met een digitaliseringsslag. Zodat je straks met behulp van een internetverbinding en de laptop je werk kan doen. Je laptop is je bureau. 2. Verandering van houding en gedrag en nieuw leiderschap PWNext wordt vormgegeven door dezelfde managers, teamleiders en medewerkers. Daar ligt dus een grote uitdaging: hoe veranderen we onze houding en gedrag ten aanzien van het werk zodanig dat we een gezond en modern bedrijf zijn dat is uitgerust voor de toekomst? Het nieuwe werken vraagt een duidelijke visie, waar gaan we naar toe, en duidelijke doelstellingen, teamdoelstellingen en persoonlijke doelstellingen en de afspraken die daar bij horen. De verantwoordelijkheid lager in de organisatie zien te krijgen, waardoor wat je doet niet van boven is opgelegd, maar waar iedereen zich, in teamverband en persoonlijk, verantwoordelijk voor voelt. Ruimte voor initiatieven die tot vernieuwing leiden, ruimte om zelf te kiezen voor de plek van waaruit je je werk kunt doen, maar ook gezamenlijk afspraken maken op welke momenten we bij elkaar komen. TOP 22

3 Om de verandering van binnenuit in gang te zetten zijn er twee processen in gang gebracht: A. het nieuwe leiderschap: alle managers en teamleiders hebben inzicht gekregen in hun ontwikkelpunten en vervolgens getraind om leiding te kunnen geven in de nieuwe manier van werken. B. Twee teams houden zich bezig om medewerkers bewust te maken van de nieuwe situatie (team ambassadeurs ) en om leidinggevenden bewust te maken wat er nodig is om tot een gedragsverandering te komen ( kernteam, gevormd door een aantal managers). We realiseren ons dat een gebouw veranderen eenvoudiger is dan het veranderen van mensen die daarin werken. Een nieuwe, open en flexibele werkomgeving helpt wel een heleboel, maar is lang niet voldoende. We realiseren ons ook, dat de weerslag op onze vrijwilligers en onze bezoekers minder duidelijk zal zijn maar we blijven op dezelfde wijze en liefst nog beter, met iedereen samenwerken. Marianne Snabilie Openstelling Natuurbrug Zandpoort Natuurbrug Zandpoort (ten oosten van Zandvoort over de Zandvoortselaan) is klaar. In de afgelopen anderhalf jaar is de natuurbrug, met ook een recreatieve wandel-, fiets- en ruiterverbinding, aangelegd. Op vrijdag 20 december 2013 werd hij om uur opengesteld en daarmee is de verbinding tussen het Nationaal Park Zuid-Kennemerland en de Amsterdamse Waterleidingduinen een feit geworden. Op de verzamellocatie heette gedeputeerde Jaap Bond de ruim 200 omwonenden en belangstellenden welkom met warme chocolade melk, glühwein en een paar korte woorden. Daarna ging de eer naar enkele bewoners van het nabij gelegen zorgcentrum Nieuw Unicum, die als eerste de brug overstaken, gevolgd door de rest van het gezelschap. Boswachters van PWN, Natuurmonumenten en Waternet zorgden aansluitend vanaf de Stokmansberg in de AWduinen voor tekst en uitleg, bij het prachtige uitzicht op de nieuwe natuurverbinding dat dit hoge duin biedt. Voorjaar 2014 volgt de officiële opening. Damherten Alle dieren, behalve de damherten, kunnen vanaf 20 december gebruik maken van de natuurbrug. De damherten worden tijdelijk geweerd middels een schrikdraad. Het gaat hierbij om een tijdelijke maatregel, die moet voorkomen dat de zeer grote populatie damherten zich verder over de regio verspreidt en de schade en overlast toeneemt. Zodra het eenduidig beheer van de populatie damherten in de regio is vastgesteld, verdwijnt het schrikdraad. Jenny van Rijn Sr. adviseur Communicatie TOP 33

4 Foto`s opening gedeputeerde Jaap Bond TOP 444

5 De paden op, de lanen in met Margaret Bleijendaal Een prachtige oktoberochtend. Vanmorgen ga ik op pad met Margaret Bleijendaal, wandelpadencontroleur. We hebben afgesproken in Heemskerk, bij de ingang Oudendijk. Een thuiswedstrijd voor Margaret, die oorspronkelijk uit Wijk aan Zee komt, nu al jaren in Beverwijk woont, en het gebied op haar duimpje kent. Ze kwam als kind in dit duingebied en ook met haar eigen dochter en zoon was ze er vaak te vinden. En nu is de volgende generatie aan de beurt: ook haar kleinzoon wordt door oma meegenomen en vertrouwd gemaakt met deze mooie omgeving. Normaal gesproken controleert zij haar wijk op de fiets maar omdat ik haar thuis ophaal, gaan we wandelen. Na een kort ritje zijn we er. Ik parkeer de auto. Margaret sjort haar rugzak om. In de rugzak zit een flesje water, een grasschaar (om grassen rond de routepalen weg te knippen), tuinhandschoenen en een plastic zak waarin het zwerfvuil kan worden gedeponeerd. Margaret loopt sinds juni 2005 de blauw/groene route in het duin. Ze checkt of de routepaaltjes nog stevig in de grond verankerd staan, of de routevlaggetjes nog aanwezig zijn op de routepaaltjes en of de route veilig is om te lopen (of te fietsen/mountainbiken). Ze doet dit gemiddeld eens per vier á zes weken. Alle bevindingen worden keurig door haar genoteerd in een schriftje en deze mailt ze later door naar Cock Lammers. Als er actie nodig is, zorgt Cock daarvoor. We zijn nog niet zolang onderweg als Margaret vertelt over het dichtgegroeide uitkijkduin. Nu eigenlijk niet meer begaanbaar maar het publiek houdt een paadje open door regelmatig naar boven te gaan. We lopen het (illegale) pad naar boven om te controleren of er geen zwerfvuil ligt. Bovenop het duin is door het struweel een luw plekje ontstaan waar je prima in de zon kunt picknicken. Aan de andere kant van het uitkijkduin loopt een koeienpad. Blijkbaar vindt de kudde Schotse Hooglanders, die je in dit gedeelte kunt tegenkomen, het ook leuk om hier te zijn! We lopen terug naar het pad en dalen het duin verder af. Mountainbikers rijden hier volgens Margaret graag: de route is door de ligging op een duin steil en avontuurlijk! Als we om de bocht zijn zien we een grote boom over het pad liggen. De vermolmde stam heeft het begeven. Een gevaarlijke situatie, zeker als er mountainbikers in volle vaart het duin afkomen. We lopen door. Margaret vertelt ondertussen dat ze via Stichting Doen! ooit aan PWN is gekoppeld: ze wilde als vrijwilliger graag iets doen in de natuur en met dieren. De dieren ziet ze dan nu meer in de verte: Scottish Blackface schapen, Exmoor pony s en Schotse Hooglanders. Soms ziet ze tijdens haar inspectiewerk ook hazen, die dan met wapperende oren het hazenpad kiezen. Ze houdt van alles wat leeft en daarom wil ze op deze manier graag haar steentje bijdragen: Als iedereen nu zijn eigen steentje bijdraagt, dan ontstaat er vanzelf een grote stapel stenen. Onderweg komen we een groep prachtige vliegenzwammen tegen. Volgens Margaret wordt de groep elk jaar groter. De paddenstoelen laten dus duidelijk hun sporen na. Ze herkent ook (oud en dus niet meer te eten) eekhoorntjesbrood die vlakbij de vliegenzwammen staan. Vers heerlijk met gebakken uitjes en spekjes op een geroosterde boterham. Verderop de route wijken we even af van het pad en laat Margaret mij de gerestaureerde hondengrafjes uit 1908 en 1910 zien. Leuk om die nu ook eens in het echt te kunnen bewonderen! Terwijl we onder het lopen zwerfvuil verzamelen, naderen we Gasterij De Kruisberg. Tijd voor een heerlijke koffie verkeerd. We zitten voor de open haard. Margaret vertelt dat ze graag wandelt en ook is ze besmet met het hardloop-virus. Ze gaat met haar man regelmatig mee als hij op pad moet voor zijn werk. Hij zet haar dan op een van tevoren uitgezochte plek uit de auto en terwijl Margaret dan heerlijk wandelt, gaat hij naar de klus. Zo heeft Margaret al veel natuurgebieden in Nederland ontdekt. Op de terugweg wordt Margaret weer opgepikt en rijden ze samen terug naar huis, beiden vol verhalen. Na de koffie gaan we verder met de route. Ik merk op dat het druk is in het duin. Margaret vertelt dat dit niets is in vergelijking met het weekend. Soms is het dan zo druk dat bij De Kruisberg mensen bijna buiten in de rij staan voor een kopje koffie. Vaak is er dan ook geen plek meer om te zitten. Ze begrijpt daarom ook dat PWN soms maatregelen moet treffen om alles in goede banen te leiden. De communicatie met de klant is verbeterd: informatieborden, nieuwe duinkaartautomaten en inspraakavonden waarbij PWN luistert naar wat de klant wenst. Ze vindt het goede initiatieven. Daarnaast heeft PWN andere manieren geïnitieerd om geld te verdienen. Noodzakelijk, nu er steeds minder subsidies worden verstrekt. Een goed voorbeeld is een bankje, dat is geadopteerd door een groep hardlopers en dat is aangeboden aan hun oudste lid: een 75-jarige medeloper. Rond het bankje treffen we deze keer geen zwerfvuil aan. Maar dat is weleens anders. Sommige plekken waar bankjes staan worden gebruikt als hangplek en daar tref je dan ook vaak lege flessen en blikjes aan, die dan door Margaret worden meegenomen en alsnog in de vuilnisbak worden gedeponeerd. 55 TOP 5

6 We lopen verder. Het is droog in de duinen. Zand, dat normaal gesproken over boom-en struikwortels op het pad ligt, is weggeblazen door de wind. Nu kunnen mensen achter een wortel blijven haken en lelijk vallen. Als het kan, haalt Margaret deze daarom weg. Zijn er grote wortels op het pad, worden deze ook genoteerd. Een kaalgevreten kardinaalsmuts hangt over het pad. Hier zijn de Hooglanders goed bezig geweest! Op een later moment zal de ploeg van Cock, door de melding van Margaret, de struik afvoeren. Margaret vertelt dat ze zakdoekjes, die je overal in het duin tegenkomt, laat liggen. Dit is vuilnis van mensen, die bij gebrek aan sanitair, hun behoeften in het bos doen. Ze vindt het vreselijk dat dit gebeurt. Het toont volgens haar aan dat mensen soms respectloos met de natuur omgaan. Vogels en andere dieren gebruiken de doekjes voor hun nest. Hardop vraagt ze zich af wat hier tegen gedaan zou kunnen worden. Helaas heb ik hier geen antwoord op. Duinen klaar voor de toekomst Zonder duinen geen schoon drinkwater. Daar is wel wat voor nodig. Dankzij groot onderhoud aan de infiltratiegebieden bij Castricum en Wijk aan Zee kan het duinzand ook in de toekomst gebruikt worden om drinkwater te zuiveren. Een knap staaltje drinkwatertechnologie én natuurbeheer. Wist u dat 2,5 miljoen Noord-Hollanders water drinken uit het IJsselmeer en de Rijn? Het water, dat in Andijk en Heemskerk wordt voorgezuiverd, ondergaat in de duinen bij Castricum en Wijk aan Zee een bacteriologische zuivering. Infiltratie noemen we dit. Water zakt weg in het duinzand en verblijft daar 3 tot 6 weken. De zuurstofarmoede en volstrekte duisternis in de grond zorgen ervoor dat bacteriën en virussen worden afgebroken. Via Bergen en Heemskerk, waar de allerlaatste zuivering plaatsvindt, wordt het water naar de Noord-Hollandse kranen getransporteerd. Kanalen weer slibvrij De infiltratiegebieden hebben om de vijftien jaar onderhoud nodig. De kanalen waarin het water wegzakt, hebben we schoongemaakt, vertelt boswachter Ronald Slingerland. De sliblaag op de bodem, ontstaan door afstervend blad en zwevende deeltjes, hebben we verwijderd. De begroeiing langs de kanalen hebben we gemaaid, om toekomstige slibvorming te voorkomen. Het slibrijke zand dat we hebben verwijderd, wordt nu gebruikt voor de aanleg van golfbanen en wegen. Aannemers zijn er maar wat blij mee. Drassige plekken opgehoogd Ook de putten waarin het water na infiltratie omhoog wordt gezogen, zijn aangepakt. De grond rondom de putten was verzakt. Na hevige regenval ontstonden hier drassige plekken. Aantrekkelijk voor typische duinplanten en -dieren, maar ook een besmettingsrisico. Bacteriën gedijen immers goed in stilstaand water. De grond rondom de putten is daarom opgehoogd en de kuilen zijn gedempt. We naderen het einde. Inmiddels wandelen we al 2½ uur in het duin. Ik heb het er warm van gekregen en mijn winterjas uitgetrokken. Daar waar we rond uur links het duin in zijn gelopen, komen we rond uur rechts weer uit. Een prachtig rondje, dat er na alle (opruim)klusjes van Margaret weer tiptop uitziet! Ellen Roosloot Stuivende duinen Als drinkwaterbedrijf én als natuurbeheerder denken we bij PWN vooruit. We willen ervoor zorgen dat we onze klanten ook in de toekomst elke dag schoon drinkwater kunnen blijven leveren en dat ze kunnen blijven genieten van ons prachtige duingebied. Voor ieder project weegt PWN zorgvuldig af tussen natuurbeheer- en drinkwaterbelangen. Ronald Slingerland: We proberen altijd uit te leggen waarom we dingen doen. Ook kijken we hoe we iets terug kunnen doen, als we bijvoorbeeld gegraven hebben in de duinen. We compenseren dat bijvoorbeeld door elders in het gebied stuivende duinen te creëren. Het zand dat we daar afgraven om de wind weer vrij spel te geven, gebruiken we om langs de schoongemaakte kanalen in het infiltratiegebied bolle oevers aan te leggen, die de infiltratiekracht van de kanalen verhogen.' Bron : PWN 66 TOP 6

7 Doornappels bij het nieuwe bezoekerscentrum Kennemerduinen. Hierbij enkele foto's die ik maakte van de doornappels die ik in september aantrof nabij het nieuwe bezoekerscentrum De Kennemerduinen. Bestanddelen en toepassingen De voornaamste alkaloïden zijn hyoscyamine en scopolamine, stoffen die verwant zijn aan atropine uit de wolfskers (Atropa belladonna). Gaschromatografische analyse gecombineerd met massaspectrografie (GC-MS) heeft echter een cocktail van wel zo'n 29 verwante alkaloïden aangetoond in planten van Bulgaarse herkomst. Door Indianen werd de plant wel gebruikt om hallucinaties op te wekken. Dit is niet ongevaarlijk en bij overdosering kan de afloop fataal zijn. Volgens overleveringen zou de doornappel door heksen gebruikt zijn in hun vliegzalf. Ik heb het volgende over de Doornappel (Datura stramonium) gevonden. (Bronnen: Geïllustreerde Flora van Nederland, België en Luxemburg, Heimans, Heinsius en Thijse/Dr. J. Mennema) 23ste geheel herziene druk 1994 en Wikipedia, d.d. 2 december Het is een eenjarige plant uit de nachtschade (Solanaceae) familie. Het is een zeer giftige plant die hallucinogene alkaloïden bevat, met een rechtopstaande, meestal gaffelvormige vertakte, tot 1 m lange stengel. De bladen zijn langwerpig en gaafrandig, 6-25 cm lang, de hogere eirond en grof bochtig getand. De bloemen zijn alleenstaand en wit van kleur, soms lichtvioletkleurig en trechtervormig, 6-10 cm lang. Ze hebben een appelvormige doosvrucht 3-5 cm lang die bedekt is met allemaal stekels en met 4 kleppen openspringt. Ze bloeien van juni tot september en groeien op zandige, stikstofrijke ruderale (verstoorde oppervlakken) plaatsen, op bouwland, mesthopen en in tuinen. Hij kan niet zo goed tegen vorst. Zelfs nu wordt de doornappel nog gebruikt door recreatieve drugsgebruikers. Dit resulteert vrijwel altijd in een bad trip. De giftige alkaloiden komen in alle delen van de plant voor, en varieren tot een factor 5 per plant. Ook binnen een plant kunnen er factoren verschil optreden tussen bijvoorbeeld verschillende bladeren. Wanneer de plant jong is, is de verhouding scopolamine tot atropine ongeveer 3:1; na de bloei is deze verhouding omgedraaid. Mede door deze grote variatie in de giftige bestanddelen treedt gemakkelijk een fatale vergiftiging op. Vroeger gebruikte men de bladeren voor 'astmacigaretten'. Ook hier bleek een goede dosering niet mogelijk, zodat steeds vergiftigingen optraden. Bijzonderheden Een sterk christelijk getint verhaal vertelt van de prachtige doornappelboom in het paradijs. Toen de slang Eva had verleid tot het eten van de verboden vrucht, sprak God een vloek over hem uit. De slang kronkelde om de toen nog prachtige doornappelboom en verontreinigde deze. Hierdoor werd de doornappelboom steeds kleiner, totdat het een kleine plant was geworden. De appels draagt hij nog steeds. De stekels verbeelden de tanden van de slang waaraan hij zijn lot heeft te danken. Hermine Smit Oorspronkelijk komt de plant uit N-Amerika. Ze is al sinds 1700 ingeburgerd in de duinen ten Zuiden van Bergen en op de zandgronden van M-Nederland. Elders zijn ze zeldzaam tot zeer zeldzaam; in België vrij zeldzaam tot zeldzaam. Datura stramonium is inheems in Noord-Amerika, maar is al vroeg na de ontdekking van dit continent in Europa verspreid. Linnaeus beschreef de plant wetenschappelijk in Kruidenkenners als Nicholas Culpeper beschreven de plant echter al een eeuw eerder. Nu komt de plant in alle vrijwel alle gematigde gebieden ter wereld voor. De plant geldt in Nederland als vrij algemeen in o.a. duinen en steden. 77 TOP 7

8 De Graspieper Je hebt van die vogeltjes die amper opvallen. Meestal hoor je ze eerder dan dat je ze ziet. Zolang ze stil zitten en geen geluid maken ga je er zo aan voorbij. De graspieper is er zo een. Graspiepers kom je vooral tegen in open terrein met niet al te hoog gras. Als er een vogel is die zijn naam eer aan doet is dat zeker de graspieper. In duin is het een van de vogels die je bijna altijd wel hoort of ziet. Ik ervaar het als een typische duinvogel, net als de fitis, nachtegaal of roodborsttapuit. Graspiepers kom je het hele jaar door tegen in het duin. Winterdag gaat het dan vooral om doortrekkers uit het noorden. Een deel van onze broeders trekt in de herfst richting Frankrijk. Graspiepers vind je in een groot deel van midden en noord Europa. Of je nou op de Schotse hoog- vlaktes loopt of op de hoogvlaktes van Noorwegen, je hoort bijna altijd wel graspiepers vaak in combinatie met sneeuwgorzen. Graspiepers broeden in mei en brengen ongeveer 4 á 5 jongen groot. Bij gevaar blijven ze heel lang op het nest zitten. Ik kan me nog goed herinneren dat ik een aantal jaren geleden langs een pad ging zitten om te kijken naar de rondcirkelende buizerds. Na een minuut of 20 stond ik op om verder te gaan. Met mijn linker hand zocht ik even steun op de grond. Op dat moment vloog er een graspieper op zo n 20 centimeter van mijn hand weg. Bleek ik bijna op een nest met 4 eieren te zijn gaan zitten. Het nest lag direct aan het pad in het gras. Zo zie je maar. Ze jagen het hele jaar door, vooral op insecten en ongewervelden. In de winterperiode eten ze ook zaad. Een aantal jaren geleden had ik een bijzondere ervaring. Het sneeuwde die dag behoorlijk. De dikke sneeuwlaag ontdooide door de te warme ondergrond. Vooral in de dalen ontstonden kleine poeltjes. Wat je winterdag niet altijd beseft is dat er vlak onder het oppervlak vele insecten en ongewervelden zitten. Die dreigden door het smeltwater te verdrinken en kwamen massaal omhoog, dreven rond of klommen op takjes. Blijkbaar wisten de graspiepers wat er te gebeuren stond. Tientallen liepen er rond in gezelschap van gele kwikstaarten. Voor hun neus was een waar feestmaal. Ik heb zeker anderhalf uur van dit schouwspel mogen genieten. Toen was ik zelf doornat en koud. Ik hoop dit fraaie vogeltje nog vele jaren aan te treffen op tochten door het duin. Jan Castricum Het gebeurt regelmatig dat ze een tweede broedsel hebben. 88 TOP 8

9 Samenwerking tussen de Natuurbeherende Organisaties van Noord- Holland en de Provincie Noord- Holland: Naar een meerjaren programma betrekken bij Groen Deel 1 Inleiding en belangen en doelgroepen (1) Een toenemend aantal mensen wil zich actief bemoeien met de directe omgeving. Dit is een positieve ontwikkeling die wordt bevorderd door een steeds verder terugtredende overheid die meer verantwoordelijkheid bij de burger wil leggen ( van government naar governance ). Deze trend past ook voortreffelijk bij de zogenaamde energieke samenlev ing` (Planbureau voor de leefomgeving, 2012). Het draagvlak voor natuur en landschap is in Nederland nog steeds heel erg groot, maar het draagvlak voor het als technocratisch ervaren natuurbeleid is de afgelopen jaren afgenomen (De Bakker et al. 2007, Raad voor de leefomgeving en infrastructuur 2013). Dit overheidsbeleid ten aanzien van natuur en landschap is de laatste jaren erg veranderd. Veel beleid is gedecentraliseerd van het rijk naar de provincies. Onder het vorige kabinet leek natuur en landschap onbelangrijk geworden, maar onder Rutte II zorgt staatssecretaris Dijksma voor nieuw elan (Vooruit met natuur, juli 2013). Zij neemt voor haar nieuwe beleid veel over uit Onbeperkt houdbaar, het advies van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (mei 2013). Het is zaak de natuur weer terug te geven aan de mensen. In maart 2013 stelden Provinciale Staten van Noord -Holland het nieuwe beleid ten aanzien van natuur, landschap en recreatie vast onder de titel Licht op groen. Het nieuwe beleid heeft drie hoofddoelstellingen: het behouden en versterken van de biodiversiteit, het behouden en versterken van bijzondere landschappen en het toegankelijk houden en maken van deze gebieden voor recreatie. De nota schetst een integraal beleid via zeven B s waarvan Bescherming en Beheer van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), de zogenaamde bufferzones en het landelijk gebied en het Betrekken van anderen daarbij de belangrijkste B s zijn. Door mensen te betrekken bij natuur en landschap wil de provincie het draagvlak voor groen versterken. Zij wil dit bereiken door het ondersteunen van vrijwilligers, door natuur en milieueducatie (NME) en door het stimuleren van samenwerking. Het betrekken van bewoners kan uiteenlopen van incidentele vormen van burgerbetrokkenheid tot structurele burgerparticipatie. Vrijwilligerswerk ten behoeve van het beheer van natuur en landschap is één van de vormen van burgerparticipatie. Licht op Groen ziet hierbij de organisaties verenigd in het NBO (Natuur Beheerders Overleg bestaande uit IVN (Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid), MNH (Milieufederatie Noord- Holland) en de grotere natuurbeherende organisaties in Noord-Holland (SBB=Staatsbosbeheer, NM=Natuurmonumenten, LNH=Landschap Noord -Holland, GNR=Goois Natuurreservaat, Waternet en PWN) als primaire partner en vraagt hen om een programma Betrekken bij Groen op te stellen. Voor de uitvoering van dit programma stelt de provincie jaarlijks beschikbaar waarvan ruim 5 ton tot en met 2013 via de jaarlijkse boekjaarsubsidies aan IVN en Landschap Noord- Holland ter beschikking werd gesteld voor overeenkomstige doelen. In Licht op Groen noemt de provincie een groot aantal activiteiten die opgenomen zouden moeten worden in het programma en die door IVN en LNH worden uitgevoerd. Bezuiniging op die activiteiten is dan ook niet de intentie van de provincie. Innovatie, samenwerking, meer samenhang en synergie zijn belangrijke doelen van het programma. Het grote belang dat IVN en LNH hebben, vormt een belangrijke reden waarom zij (na een besluit daartoe door het NBO-D op 23 november 2012) het voortouw hebben genomen om tot een gezamenlijk, door NBO gedragen (meerjarig) programma Betrekken bij Groen te komen. Het onderliggend stuk vormt hiervan de tweede proeve. Dit concept is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de NBO partners en vrijwilligers. LNH heeft eind 2012 een onderzoek gedaan naar het betrekken van vrijwilligers in het natuurbeheer. Dit resulteerde in een adviesrapport Uitnodigen en loslaten (februari 2013). Op de Dialoogdag op 7 maart jl. hebben organisaties en vrijwilligers (groepen) met elkaar van gedachten gewisseld over de toekomst van hun werk. In de periode maart april zijn gesprekken gevoerd met alle directeuren van NBO organisaties (vaak aangevuld met betrokken medewerkers) en is een inventarisatie uitgevoerd van de huidige praktijk van burger betrokkenheid en vrijwilligerswerk en van de wensen en plannen voor de toekomst bij de verschillende NBO organisaties. Eenzelfde inventarisatie is uitgevoerd onder de Noord-Hollandse recreatieschappen. Op 26 april is een werkconferentie gehouden waar NBO medewerkers, directeuren en medewerkers van de provincie mede aan de hand van de resultaten van de inventarisatie ronde, discussieerden over de toekomst. 99 TOP 9

10 Op 23 mei jl. discussieerde het NBO over de resultaten van de Dialoogdag, de inventarisatieronde en de werkconferentie. Al deze zaken zijn verwerkt in een eerste concept programma. Dit concept is voorgelegd aan de NBO partners en de provincie. De resultaten van NBO-D en een conferentie zullen worden verwerkt in een definitief concept meerjarenprogramma dat, inclusief een werkplan 2014, aan het directeurenberaad van het NBO werd voorgelegd. Hierna kan begin november een formele aanvraag voor 2014 bij de provincie worden gedaan. De provincie is via mevrouw R. Wiersma nauw betrokken bij dit hele proces. Belangen en doelgroepen Belang burgerbetrokkenheid voor natuur en landschap Zonder betrokkenheid van de burgers bij natuur en landschap zal er geen draagvlak zijn voor een effectief beleid voor bescherming, beheer en ontwikkeling. Betrokkenheid begint bij een positieve basis instelling van mensen bij natuur en landschap. Die instelling moet gevoed worden door positieve ervaringen. Daarom is het belangrijk dat mensen (van jongs af aan) met natuur in aanraking komen en ervan kunnen genieten. Dat kan door natuur in de directe woon- en/of werkomgeving en ook via mogelijkheden die recreatie biedt. Vanuit de positieve ervaringen die dit oplevert kunnen mensen zich bewust worden van de betekenis die natuur en landschap voor hen persoonlijk heeft en van de voor ons voortbestaan essentiële diensten die de natuur levert. De betrokkenheid van burgers bij natuur en landschap kan uiteenlopen van totaal afwezig via een lichte betrokkenheid (bijvoorbeeld als lid van een natuurbeschermingsorganisatie of door incidenteel mee te gaan met een excursie) tot meedoen aan een actie of een onderzoeksproject of tot het structureel verrichten van vrijwilligerswerk ten behoeve van het beheer van terreinen. Het draagvlak voor natuur en landschap is bij het publiek onveranderd groot. 95 % van de bevolking vindt bescherming van natuurgebieden belangrijk en ruim driekwart vindt aanleg van nieuwe natuur belangrijk. De meeste mensen hebben daarbij een brede opvatting over wat natuur is, niet alleen door spontane processen, maar ook door mensen beïnvloede natuur hoort erbij (De Bakker et al 2007, Raad voor de leefomgeving en infrastructuur 2013). Het in internationaal perspectief ongekend hoge aantal van meer dan 3 miljoen mensen dat lid is van een natuurbeschermingsorganisatie is ook een indicatie voor de grote betrokkenheid van burgers bij natuur (Alterra rapport 2362, Wageningen 2012).Het draagvlak voor het als technocratisch en top-down ervaren natuurbeleid van de overheid is echter de afgelopen jaren afgenomen (Buijs et al 2012; Onbeperkt houdbaar, advies van de raad voor de leefomgeving en infrastructuur 2013). Veel mensen steken de handen uit de mouwen. Velen zijn als vrijwilliger betrokken bij een van de natuur beherende organisaties in Noord Holland of bij het IVN. Vrijwilligers hebben o.a. tijdens de Dialoogdag aangegeven dat zij dichtbij en lokaal betrokken zijn en ook juist daar willen participeren. Deze vrijwilligers zijn belangrijke ambassadeurs voor natuur naar de Noord-Hollandse burgers. Belang voor de burgers Het allereerste belang van natuur en landschap voor burgers is gelegen in het feit dat iedereen er gebruik van maakt, bijvoorbeeld door in vrije tijd te wandelen, te fietsen of anderszins ervan te genieten. De groene omgeving zorgt voor een scala aan voor burgers nuttige functies (ecosysteemdiensten zoals productie van zuurstof, voedsel, drinkwater, beleving via recreatie, filtering fijn stof, waterberging enz.). Natuur heeft ook gezondheid bevorderende effecten (geeft bijvoorbeeld ontspanning en rust, uitzicht op groen vermindert het aantal ligdagen in ziekenhuizen, groen vermindert medicijngebruik significant en groen vermindert obesitas doordat mensen meer bewegen in een groene omgeving). Dit opent de mogelijkheden voor nieuwe allianties met bijvoorbeeld ziekenhuizen en zorgverzekeraars. Ook zijn burgers vaak geworteld in hun streek via het landschap daar en vinden ze de vaak rijke cultuurhistorie van dat landschap van groot belang. Groen bevordert het woongenot van mensen, verhoogt de prijzen van huizen en de sociale cohesie. Hier liggen belangen van gemeenten en corporaties. Veel burgers willen meedoen en zich inzetten voor hun directe omgeving. Deze groeiende maatschappelijke betrokkenheid van burgers is een belangrijke trend in de huidige samenleving. Die betrokkenheid kan ook leiden tot aansluiting bij bestaande organisaties om vrijwilligerswerk te gaan verrichten of de oprichting van groepen die zelf aan de gang gaan met hun omgeving. Die grotere betrokkenheid bij de omgeving komt voort uit verschillende behoeftes en kan uiteenlopen van het vorm geven aan directe wensen voor de inrichting van de omgeving tot het meer algemeen zin geven aan het eigen bestaan door het leveren van een bijdrage aan het in stand houden of vergroten van de kwaliteit van die omgeving. TOP 1010

11 Geen van de NBO organisaties meldt problemen bij het aantrekken van vrijwilligers. Kennelijk is er grote vraag vanuit de samenleving naar zinvol vrijwilligerswerk. Die vraag wijzigt wel. In de eerste plaats omdat naast de traditionele 60+ vrijwilliger zich ook nieuwe groepen melden zoals mensen die tijdelijk werkloos zijn en aan hun CV willen werken en anderen met problemen om toegang tot de arbeidsmarkt te vinden. Er is ook een trend dat een deel van deze vrijwilligers niet alleen werkkracht wil leveren, maar ook zelf invloed wil hebben op de aard van dit werk, mee wil beslissen over het beoogde resultaat, met andere woorden hoger op de participatieladder wil functioneren. De meeste vrijwilligers voelen zich meer betrokken bij een specifiek (werk)gebied en/of specifieke locatie dan bij een specifieke organisatie. Nationale natuurwerkdag Marquette Op 5 november 2013 j.l. vond de Nationale Natuurwerkdag plaats, waar ook PWN elk jaar weer aan meedoet. Scouting Heemskerk deed dit jaar voor de tiende keer mee, en de wethouder van Heemskerk kwam voor deze gelegenheid even kijken naar de groepen kinderen die al zo veel jaren vrijwilligerswerk doen op Marquette. Het gaat om twee groepen: een groep werkt s morgens en een andere groep s middags. Een hele dag is voor deze jonge kinderen wat te veel van het goede! Naast (groepen) mensen die zich langdurig aan een organisatie of een bepaald werkgebied verbinden, is er een toenemende behoefte bij veel burgers om zich tijdelijk in het kader van een project in te zetten en bij bedrijven om zich eenmalig in te zetten (soms mede in het kader van team building). De betrokkenheid bij de groene omgeving resulteert niet alleen in economische en ecologische voordelen maar ook in een grotere sociale cohesie in de samenleving. Marianne Snabilie. TOP

12 Drukbezochte publieksbijeenkomst in bezoekerscentrum De Hoep Onder grote belangstelling bespraken duinbeheerder PWN en de provincie Noord-Holland op maandagavond 9 december hun plannen voor de komende jaren. Ruim honderd belangstellenden deelden hun visie op het beheer van het bijzondere duingebied Noordhollands Duinreservaat. Twee plannen voor dit duingebied stonden deze avond centraal: het Natura 2000-beheerplan en de nieuwe PWN-beheernota over het natuur- en recreatiebeleid voor de komende 10 jaar. PWN-medewerker Tycho Hoogstraten gaf een presentatie over de waarde van het gebied voor zowel de natuur als de bezoekers en de maatregelen die nodig zijn om de natuur te behouden. Hierna gingen de aanwezigen uiteen in workshops over uiteenlopende onderwerpen. Er kon worden meegedacht over diverse onderwerpen die centraal staan in de beheernota van PWN, zoals recreatie, natuurbeheer en betrokkenheid. Veel belangstelling was er ook voor de workshops over Natura Natura 2000 Het Noordhollands Duinlandschap is door de rijksoverheid aangewezen als Natura-gebied vanwege de unieke duinen die hier voorkomen. Zij vormen het leefgebied van een enorme rijkdom aan dieren en planten, zoals het duinviooltje, de tapuit en de duinparelmoervlinder. Door de duinen goed te beheren en te beschermen, kunnen we dit kenmerkende stuk Hollands duinlandschap herstellen en behouden. Natura 2000 biedt hiertoe gereedschap. Verstand en Hoogstraten benadrukten het belang van de maatregelen: als er niets wordt gedaan, groeit het gebied helemaal dicht. Dan is het geen goed leefgebied meer voor de dieren en planten die er nu voorkomen, met als gevolg dat bijvoorbeeld de Tapuit hier straks niet meer te bewonderen is. Er waren ook diverse vragen over de gevolgen voor activiteiten in en nabij het duin. Mogen er bijvoorbeeld strandhuisjes worden gebouwd? Kan er een nieuw pad voor mountainbikers komen? Inmiddels is duidelijk dat de huidige activiteiten gewoon door kunnen gaan, deze zijn niet schadelijk voor de natuur. Nieuwe activiteiten, zoals nieuwe strandhuisjes, kunnen wel vergunningplichtig zijn. Vervolg De provincie en PWN nemen de inbreng uit de bijeenkomst waar nodig mee in de plannen. Naar verwachting zijn de beheernota en het Natura 2000-beheerplan in de tweede helft van 2014 gereed en worden ze aan Gedeputeerde Staten voorgelegd. Hierna wordt de beheernota aan Provinciale Staten voorgelegd en volgt voor het Natura 2000-beheerplan een formele inspraakronde. Van de bijeenkomst wordt een verslag gemaakt, die op deze website en op de website van PWN wordt geplaatst. Natura 2000-beheerplan In twee workshops lichtte Coen Verstand van de provincie toe dat het beheerplan beschrijft hoe de duinen beschermd worden. Het beheerplan geeft aan welke natuurmaatregelen getroffen moeten worden, om te voorkomen dat het duingebied dichtgroeit door de stikstofneerslag uit de lucht. Deze maatregelen komen grotendeels overeen met het bestaande natuurbeheer, zoals het weghalen van struiken, het aanleggen van stuifkuilen en begrazen. De maatregelen die nodig zijn om de Natura-2000 doelen te halen, krijgen ook een plek in de beheernota die PWN opstelt. Diverse aanwezigen vroegen zich af of al deze maatregelen wel nodig zijn. Kan de natuur niet de natuur gelaten worden? 1212 TOP 12

13 Bèh! Nieuw onderkomen voor schapen Een hele belevenis PWN is blij met de samenwerking met de stichting, het IVN en de schaapherder. We laten het publiek graag zien hoe we het natuurgebied beheren en hoe we het waardevol en mooi houden. Een schaapherder aan het werk zien en van dichtbij meemaken hoe de schapen worden gehoed en hoe de lammeren ter wereld komen, is hele belevenis. Het brengt het publiek dichter bij de natuur. In het voorjaar opent de schaapskooi zijn deuren voor het publiek. Mooi op tijd om de nieuwe lichting lammetjes te bewonderen. Langs de Zeeweg bij Bergen laat PWN een schaapskooi bouwen met educatieruimte. Ook de boswachters van PWN kunnen hier terecht. Een mooie plek om jong en oud te vertellen over de natuur. De nieuwe schaapskooi wordt het onderkomen voor de schapen van de herder die PWN inhuurt', vertelt Jan van der Meij, regiomanager in het Noordhollands Duinreservaat. Je moet de schapen zien als een soort maaimachine die de natuur beheren. De schapen hebben na een dag grazen in de duinen hun buik vol en rusten daarna uit in de schaapskooi. Als gevolg van zure regen is het gras dat zij eten rijk aan stikstof. En zo ook hun mest. Door deze uit het natuurgebied af te voeren, komt de stikstof niet in de grond terecht. Hierdoor stijgt de natuurkwaliteit van de vegetatie. Een stichting schaapskooi Bergen gaat de schaapskooi exploiteren. Vanuit de educatieruimte die aan de stal grenst, organiseert IVN Natuur- en milieueducatie excursies en voorlichting aan passanten en groepen. Wat is er te zien? Op infopanelen bij de schaapskooi ziet u waar u de kudde kunt aantreffen en leest u over het belang van begrazen als natuurbeheermaatregel. In afwachting van de terugkeer van de schapen naar de kooi kunt u genieten van de aangrenzende natuurtuin en vlindertuin, en het leven in en om de poel even verderop. In plaats van de Uilenvanger Een voordeel van het nieuwe onderkomen is dat het aan de rand van het natuurgebied ligt en niet middenin, zoals het huidige natuurcentrum van het IVN, de Uilenvanger. Om er te komen hoeven bezoekers nog maar 5 minuten te wandelen vanaf de parkeerplaats. Met het opheffen van de Uilenvanger wordt het midden in het natuurterrein rustiger. Zodra de schaapskooi opengaat voor publiek, wordt de Uilenvanger namelijk afgebroken en het terrein teruggegeven aan de natuur. TOP

14 Artikelen uit de PWN nieuwsbrief Natuur en recreatieonderzoek Bijdragen voor deze nieuwsbrief zijn ontvangen van Niki Wensink & Hubert Kivit. Evaluerenonderzoek; Broedvogels wisentgebied Sinds 2007 inventariseert vrijwilliger Eef Kieft de broedvogels van het 50 ha grote plot Kraansvlak-oost, gelegen in het wisentgebied; het betreft het noordelijk deel dat vanaf 2008 begraasd wordt. Dit is een interessant plot omdat de grazersdichtheid in het wisentgebied relatief hoog is ten opzichte van onze andere terreinen.uit de inventarisaties van de afgelopen 7 jaar blijkt dat de broedvogelpopulatie opvallend constant is, zowel wat betreft het aantal soorten als het aantal territoria (zie grafiek hieronder). Bij de struweelvogels zou je de grootste veranderingen Hondskruidtelling Wijk aan Zee In de zomer zijn weer de hondskruiden van de Rellen en de Doolhof geteld door vrijwilliger Rienk Slings. Voor de Rellen is dit maar liefst het 75e jaar, voor de Doolhof het 21e jaar. Door de late en koude winter was de bloei twee weken later en waren de exemplaren klein. Toch was de telling in de Rellen met 1768 exemplaren de op twee na beste ooit. In de Doolhof stonden 62 hondskruiden. De meeste andere zeedorpensoorten deden het ook goed; echter de pioniersoort kegelsilene werd niet meer aangetroffen, hetgeen de successie naar meer gesloten vegetaties illustreert (Hubert). Broedvogels Kennemerduinen De vrijwilligers Hans Groot, Steve Geelhoed, Pim de Nobel en Han Buckx tellen sinds 1990 de broedvogels van een groot deel van de Kennemerduinen. Een mooie reeks die inmiddels interessante trends laat zien. Een van de sterkst toenemende soorten is de boomleeuwerik, die groeide van 0 paar in 1993 naar 17 paar dit jaar. Ook de stand van de nachtegaal is sinds begin jaren 90 verdubbeld. De gekraagde roodstaart nam toe van enkele paren tot 16 paar nu. Een soortgelijke toename maakte de braamsluiper door. Een grote verliezer is de kleine karekiet, die zijn broedbiotoop zag verdwijnen in de magen van grote grazers. Andere, inmiddels bekende, verliezers zijn tapuit, paapje, zilvermeeuw en stormmeeuw die als broedvogel uit het gebied verdwenen zijn. Nieuwe kennis-onderzoek mogen verwachten i.v.m. de vraat aan kardinaalsmuts. De struweelvogels blijven het echter onverminderd goed doen. Eigenlijk is de winterkoning de enige soort die structureel achteruit gaat, mogelijk door de strenge winters van de laatste jaren. Nachtegaal, tuinfluiter, zwartkop en vink doen het steeds beter. De afname in 2013 bij een aantal soorten zal deels te maken hebben met het extreem late voorjaar (Hubert). Vrijwilliger Henk de Bruijn inventariseert in de zeereep bij Heemskerk de kevers van dynamische duinen middels potvallen. Deze zomer heeft hij enkele bijzondere vangsten gedaan. De meest opmerkelijke vondst is het prachtige roodgezoomd duinhaantje Chrysolina limbata. Link; pwn-broedvogels/nhd/site2013/start.htm Signalerend onderzoek Vegetatiemeetnet Er zijn dit jaar weer 500 vegetatieopnamen gemaakt in het kader van het vegetatiemeetnet. De komende tijd zullen die geanalyseerd worden. Op dit moment wordt vooral gewerkt aan een goede statistische analysemethode om er zeker van te zijn wanneer een cijferreeks een echte trend is en wanneer slechts toeval. Voor het strategisch beraad van de directie is een presentatie van het meetnet gegeven (Hubert). Hij is in augustus 2010 teruggevonden door Jaap Winkelman, nadat hij voor het laatst in 1953 in Noord- Holland was gevonden (Wijk aan Zee) en in 1968 in Zuid-Holland (Scheveningen). Daarbuiten zijn er geen Nederlandse waarnemingen bekend (Hubert) TOP 14

15 Onderzoek van anderen Genetisch geharrewar met parnassia Studente Niki Wensink: Vorig jaar heb ik met heel veel plezier onderzoek voor PWN mogen doen bij het wisentenproject, maar inmiddels ben ik al weer volop bezig met mijn tweede onderzoeksproject aan Parnassia aan de universiteit van Amsterdam. Voor dit onderzoek ben ik deze zomer in de Kennemerduinen geweest om Parnassia planten en zaad te verzamelen. Hierbij de achtergrond van mijn onderzoek. In de provincie Drenthe zijn recent enkele nieuwe populaties van Parnassia verschenen, nadat de soort er al jaren geleden is uitgestorven. Het vermoeden bestaat dat dit het gevolg is van onbewuste uitzaaiacties via maaimachines, die voordat ze naar Drenthe gingen in de Lauwersmeer gemaaid hebben. Hierdoor kwamen de twee genetische vormen van Parnassia (de binnenlandse en kustvorm) bij elkaar te staan. Dit kan echter grote gevolgen hebben. Als die twee genetische vormen met elkaar gaan kruisen krijg je een soort hybride vorm, die slecht groeit en/of onvruchtbaar is. Vermenging van beide rassen kan hierdoor negatieve effecten hebben op oorspronkelijke populaties, en moet dus zoveel mogelijk vermeden worden! Om dit probleem nader te onderzoeken ga ik kruis- en groeiexperimenten doen in de kas van de UvA. Planten uit kust- en binnenlandse populaties zullen experimenteel kruisbestoven worden om de effecten op de productie en vitaliteit van de nakomelingen te kunnen meten. Daarmee kan uiteindelijk een risico-analyse gemaakt worden van de gevolgen van het onbedoeld in contact brengen van beide rassen voor de levensvatbaarheid van oorspronkelijke populatie. Varia Berichtje uit kijk op exoten Link;http://www.ravon.nl/Portals/0/PDF3/Kijk%20op% 20exoten_%20nr%206_%20DEF_Web.pdf Exotische vlinders in 2013 Kars Veling, De Vlinderstichting Het was een van de beste vlinderjaren van de afgelopen tijd. Vanaf juli werden erg veel vlinders gezien en voor de oranje luzernevlinder, een trekvlinder uit Zuid- Europa was het waarschijnlijk het beste jaar ooit. In zo n jaar verwacht je ook dat exotische vlinders meer worden gezien, maar dat was niet het geval. Er was slechts een waarneming van het geraniumblauwtje, en tweemaal is in 2013 het tijgerblauwtje gezien. Op 17 augustus zag Tera Boelen-van der Loo op de Prinsengracht, midden in Amsterdam een geraniumblauwtje. Ze kon met haar mobiele telefoon ook foto s maken en al zijn het geen prijswinnende platen, voor de herkenning waren ze uitstekend. Ze zaten op planten in een waterkanttuintje. Het jaar is trouwens nog niet afgelopen en er kunnen (ook op andere plaatsen in het land) nog geraniumblauwtjes worden gemeld die in de zomer eitjes hebben afgezet. Het is een onopvallend klein bruinig vlindertje en de warme zomer lijkt geschikt voor voortplanting, dus wie weet wat het najaar nog in petto heeft. Tijgerblauwtje. (Foto: Wim Cruysberg) Het tijgerblauwtje is in Midden-Limburg op twee plaatsen gezien en wel op 5 en op 6 augustus. Mogelijk gaat het hier om hetzelfde exemplaar. In Engeland is voortplanting geconstateerd op de kliffen van Dover. Op kalkgraslanden hier zijn eitjes afgezet op de pronkerwt (Lathyrus latifolia). Dit is een niet inheemse tuinplant, die zich op de kalkgraslanden vestigt en daar als plaag gezien wordt en die er bestreden wordt. Een dilemma dus voor de beheerder nu er daar rupsen op zitten! In Nederland zijn er geen waarnemingen van ei-afzet. TOP 1515

16 Is de wasbeer los? Hans Hollander, Zoogdiervereniging De wasbeer is van oorsprong een Noord-Amerikaanse exoot die in de vorige eeuw in Duitsland en Rusland is ingevoerd voor de bontindustrie. Zoals helaas vaker gebeurt, zijn dieren ontsnapt en uitgezet en vestigde zich een populatie. Intussen komt de soort in heel Centraal- en West-Europa voor, inclusief Nederland en België. Wasberen leven in bosgebieden, vooral in de buurt van water. Het zijn alleseters, die leven van noten, bessen, maïs, insecten, wormen, eieren, slakken, kikkers, vogels en muizen. Ze kunnen zich ook redden in een stedelijke omgeving, waar ze ook afval eten. Meestal leven ze alleen, maar in het paarseizoen zoeken ze elkaar op. De wasbeer in Nederland In Duitsland kwam de soort tot 2006 hoofdzakelijk voor in bos- en natuurgebieden in het midden en noorden van het land; de soort heeft hier een beschermde status en mag niet worden bejaagd. Er is sprake van een natuurlijke uitbreiding richting Nederland, die lijkt te verlopen via rivierdalen. Het grensgebied met Nederland is relatief dun bevolkt en vormt de rand van het areaal. Van waren er circa 50 meldingen in Nederland in de oostelijke provincies. Mogelijk was een deel hiervan afkomstig uit Duitsland. Van waren er slechts enkele waarnemingen, in 2008 waren er plots enkele tientallen. Daarna zakte het aantal weer langzaam in. De meeste waarnemingen komen uit Limburg, Gelderland en Drenthe (figuur 1) en daarnaast uit alle overige provincies m.u.v. Zuid-Holland. Met name in stedelijke gebieden en in het midden en westen van het land betreft het waarschijnlijk dieren die ontsnapt zijn uit gevangenschap of opzettelijk zijn losgelaten. Dat zal echter ook deels het geval zijn met de waarnemingen in het oosten van het land. De wasbeer lijkt dus (nog) niet los te zijn in Nederland. In elk geval zijn nog geen gevallen van voortplanting in het wild in ons land bekend. Gehouden dieren Op 19 juni 2013 heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken een positieflijst gepubliceerd, van zoogdiersoorten die mogen worden gehouden. De wasbeer staat hier niet op en mag na wettelijke vaststelling van de lijst in de Eerste en Tweede Kamer vanaf 1 januari 2014 dus niet worden gehouden. Maar goed ook, want wasberen zijn niet aangepast aan een leven in huis. Ze hebben als (semi-)solitair dier geen behoefte aan gezelschap en zijn ook voor kinderen geen goed gezelschap. Handel en bezit van wasberen is daarmee hopelijk verleden tijd. De wasbeer in België In België heeft de wasbeer populaties in Wallonië in de provincies Luxemburg en Namen. Verondersteld wordt dat de soort verspreid over Vlaanderen voorkomt als gevolg van ontsnappingen. Vanaf 2009 werd het houden van wasberen in België verboden. Net als in Nederland hebben cameravallen hier hun intrede gedaan, wat in 2012 leidde tot een filmpje 1e Vlaamse wasbeer gefilmd. Op zijn zeker in 2013 vele foto s gemaakt met cameravallen te vinden. Vanaf 2009 is het aantal waarnemingen in België via deze site snel opgelopen: , , , en de teller voor 2013 staat tot nu toe op 100. Aangezien de soort nog niet is waargenomen langs de Nederlandse grens, zal er van instroom vanuit België nauwelijks sprake zijn. Foto`s; Richard Witte 1616 TOP 16

17 STUIFDUIN wind en water strooien nieuwe lagen voedend zand graven diepe kuilen tooien het vernieuwde land. wandelende dynamiek de zeereep transformeert in een andere streep tot vreugde van de koperwiek. kerf en slurf, trechters van het duin veranderen in vorm door de storm sluizen kalkrijke bodem vegetatie paradijs voor menige relatie. helm, braam en mos zetten vast het zand Rob Mul 1717 TOP 17

Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat

Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat Verslag Bezoekersavond 2013 Noordhollands Duinreservaat 12-06-2013 Puur water & natuur www.pwn.nl Bezoekersavond Noordhollands Duinreservaat (NHD) Woensdag 12 juni 2013 organiseerde PWN haar jaarlijkse

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006 Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 26 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL COMPEX Deze bijlage bevat informatie. 613-1-589b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden.

Nadere informatie

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN De AWD maakt onderdeel uit van Natura 2000, een netwerk van beschermde Europese natuurgebieden. Dankzij een LIFE+ subsidie kan Waternet het duin de komende jaren

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016 dinsdag 1 maart en donderdag 3 maart: Aan de slag op de kinderboerderij 14.30-16.00 uur Kom kijken welke dieren er allemaal op de kinderboerderij leven! Je ontdekt hoe de dieren heten, wat ze eten, welk

Nadere informatie

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek?

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? Hallo allemaal, welkom in dit waanzinnige park voor jong en oud! Vandaag krijgen jullie de kans om dit park in het echt te openen met elkaar. Dit gaan we doen op

Nadere informatie

Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg

Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg Nieuwsbrief Versie: januari 2015 Ringslang bij het Wasmeer Inhoud 1. Inleiding 2. Zoogdieren 3. Herpetofauna 4. Erosie 5. Internationaal 6. Colofon Wat dragen de ecoducten

Nadere informatie

Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland

Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland Overdag rusten de bosuilen meestal goed verscholen op een tak, in een boomholte, nestkast of een ruimte waar geen mensen komen. Na zonsondergang worden ze

Nadere informatie

Motivaties in het beheer van de duinen

Motivaties in het beheer van de duinen Motivaties in het beheer van de duinen Ter gelegenheid van het Lymesymposium 1 november 2013 Marianne Snabilie Manager Onderhoud en Administratie PWN Waterleidingbedrijf Afdeling Natuur en Recreatie Inhoud

Nadere informatie

Verslag Bezoekersavond 2012 Noordhollands Duinreservaat. Puur water & natuur. www.pwn.nl

Verslag Bezoekersavond 2012 Noordhollands Duinreservaat. Puur water & natuur. www.pwn.nl Verslag Bezoekersavond 2012 Noordhollands Duinreservaat Puur water & natuur www.pwn.nl Bezoekersavond Noordhollands Duinreservaat (NHD) Op dinsdag op 5 juni 2012 organiseerde PWN in bezoekerscentrum De

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 1. Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b

Bijlage VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 1. Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b Bijlage VMBO-KB 2006 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden. De duinen

Nadere informatie

Waarnemingen. AIC te Castricum

Waarnemingen. AIC te Castricum 7 AIC te Castricum Waarnemingen Op het braakliggend terrein grenzend aan de Beverwijkerstraatweg is de vegetatie nauwelijks ontwikkeld. Oude restanten van een fundering zijn nog zichtbaar. Overal ligt

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Leerlingen van het Gemini College Lekkerkerk met de boswachter van ZHL bij de broeihoop.

Leerlingen van het Gemini College Lekkerkerk met de boswachter van ZHL bij de broeihoop. BROEIHOPEN AANLEGGEN EN ANDERE ACTIVITEITEN Inleiding De werkgroep ringslang Zuid Holland heeft de afgelopen 2 jaar diverse activiteiten georganiseerd, waaronder het aanleggen van broeihopen. De aanleg

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING Hoe waardeert en beleeft de Nederlandse bevolking de ruimtelijke kwaliteit van haar leefomgeving? Deze nulmeting van de Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte beschrijft hoe aantrekkelijk Nederlanders

Nadere informatie

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waterroute Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waternet is de gemeenschappelijke organisatie van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeente Amsterdam Welkom in de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Quick scan ecologie AIC te Castricum

Quick scan ecologie AIC te Castricum Quick scan ecologie AIC te Castricum Quick scan ecologie AIC te Castricum Auteur Opdrachtgever Projectnummer Ingen foto omslag T. ursinus Gemeente Castricum 12.021 april 2012 Het plangebied ligt momenteel

Nadere informatie

GPS Wandeling Kootwijkerzand

GPS Wandeling Kootwijkerzand In deze folder vindt u de beschrijving van een gps route door het Kootwijkerzand, een prachtig stuifzandgebied in Kootwijk. Deze route is ontwikkeld door het IVN, een vereniging die zich inzet voor natuur-

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.H.K. van Viegen (Partij voor de Dieren) (d.d. 25 oktober 2011) Nummer 2567 Onderwerp Nederland meest vervuilde land van Europa Aan de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland 2013 is door Vogelbescherming Nederland en Sovon uitgeroepen tot het Jaar van de Patrijs. Deze fraaie vogel is de laatste decennia sterk afgenomen (-95%).Ten

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 1-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Argusvlinder Lasiommata megera

Argusvlinder Lasiommata megera Argusvlinder Lasiommata megera Angelique Belfroid Mijn eerste ervaring met de Argusvlinder was een aantal jaren geleden in de Vlietepolder op Noord-Beveland. Terwijl ik over de onverharde weg liep, vlogen

Nadere informatie

3 hectare groot veenweide gebied, Amsterdam Westerpark st. Hart voor de Natuur

3 hectare groot veenweide gebied, Amsterdam Westerpark st. Hart voor de Natuur 3 hectare groot veenweide gebied, Amsterdam Westerpark st. Hart voor de Natuur Activiteiten en bereik 2011: Vrije bezoekers: 23.119 NME activiteiten: 1046 Avonturenclubs: 1474 Speciale doelgroepen 20 Openbare

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK!

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Verstuivingen in de duinen Verstuivingen in de kustduinen zijn een belangrijk proces waardoor weer nieuwe duinen en duinvalleien kunnen ontstaan en

Nadere informatie

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen.

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. Tekeningen Ciel Broeckx, juni 2010. 1 De Europese Unie heeft in 2002 afgesproken om het verlies aan biodiversiteit

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Winterslaap. groep 5/6

Winterslaap. groep 5/6 Winterslaap groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers 8 Werkblad winterslaap 15 Schrijf je eigen e-boek 16

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij

Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij In totaal werden 28374 tellingen doorgegeven verdeeld over meer dan 900.000 verschillende individuen. Er werden 125.550 huismussen

Nadere informatie

Het geheim van de piramide

Het geheim van de piramide colofon Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden www.np-weerribbenwieden.nl Illustraties Femke van Gent Vormgeving Ontwerpbureau Lood Velp Het geheim van de piramide In samenwerking met Natuurmonumenten

Nadere informatie

Nieuwe bedrijfslocaties

Nieuwe bedrijfslocaties E c o l o g i s c h e i n v e n t a r i s a t i e Om de uitvoerbaarheid van het bestemmingsplan Midwolda-Nieuwlandseweg Arts/Rulo te toetsen, is een ecologische inventarisatie uitgevoerd. Tevens is gekeken

Nadere informatie

Aan de slag in de vlindertuin

Aan de slag in de vlindertuin Aan de slag in de vlindertuin In dit schema kun je zien welke ideeën voor activiteiten je verder nog kunt vinden op www.vlindertuinen.nl. In dit document geven we voorbeelden van activiteiten in de vlindertuin

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreid Broedseizoen 2013 zit er weer op. Tijd om de balans op te maken en dit met jullie te delen. We hebben qua aantallen

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi!

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi! De Stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel De stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel is opgericht door Landschap Overijssel en Natuurlijk Platteland Oost (de koepelorganisatie van Agrarische

Nadere informatie

oprichtings manifest

oprichtings manifest oprichtings manifest 23 januari 2008 Water is een onafhankelijke organisatie, die staat voor schoon en natuurlijk ingericht water waaraan en waarop het goed en veilig wonen, werken en recreëren is. Zo

Nadere informatie

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra

Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland. Paul Opdam. Wageningen Universiteit en Alterra Natuur weer verbinden met de mens: kansen creëren voor biodiversiteit in Zuid Holland Paul Opdam Wageningen Universiteit en Alterra paul.opdam@wur.nl 3 kernpunten EHS: verzekering voor biodiversiteit Klimaatverandering

Nadere informatie

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt CONCEPT Omgevingsdienst Regio Utrecht juli 2012 kenmerk/ opgesteld door beoordeeld door Ronald Jansen Dagmar Storm INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding...

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015 Beste natuurliefhebber/-ster, De dag begon mistig en op meerdere plaatsen bleef de mist de hele dag hangen. Gelukkig scheen in Beijum de zon. Doordat

Nadere informatie

Notitie flora en fauna

Notitie flora en fauna Notitie flora en fauna Titel/locatie Projectnummer: 6306 Datum: 11-6-2013 Opgesteld: Rosalie Heins Gemeente Baarn is voornemens om op de locatie van de huidige gemeentewerf een nieuwe brede school ontwikkelen.

Nadere informatie

Draaihals, verdwenen als broedvogel op de Meinweg

Draaihals, verdwenen als broedvogel op de Meinweg Draaihals, verdwenen als broedvogel op de Meinweg Maar voor hoe lang nog? Jan Boeren Stichting Koekeloere Inhoud presentatie Waarom is een Draaihals een Draaihals Meinweg al tientallen jaren kerngebied

Nadere informatie

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort.

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Het is een mooie zondag middag. De zon schijnt volop, en het is niet koud. Een fijne dag om lekker te gaan wandelen met het IVN. Om 13.00u hebben we samen

Nadere informatie

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat?

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Je valt in een diepe slaap en wordt in maart pas weer

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Vroeger, toen hier ijs lag...

Vroeger, toen hier ijs lag... Vroeger, toen hier ijs lag... Opdrachtenboekje bij het geologisch leerpad Datum Naam Boekje Geo-pad 1 Inleiding Vroeger, toen hier ijs lag De titel van dit opdrachtenboekje is niet voor niets gekozen.

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

Aanpak Vlindertuin Groene Voet, IVN Noord-Kennemerland

Aanpak Vlindertuin Groene Voet, IVN Noord-Kennemerland Aanpak Vlindertuin Groene Voet, IVN Noord-Kennemerland Een gemeentelijk materialendepot werd opgeheven. De nabijgelegen sportvelden wilden wel uitbreiden, maar KNNV regio Alkmaar diende een plan in voor

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ Seizoenen De lente begint meestal op 21 maart. Soms kan het begin van de lente ook vallen op 20 maart. Dat heeft te maken met de stand van de zon. Afgesproken is dat

Nadere informatie

Duinen en mensen. In zes groepjes wordt de discussie voorbereid. De discussie is klassikaal.

Duinen en mensen. In zes groepjes wordt de discussie voorbereid. De discussie is klassikaal. 2 en mensen Rollenspel Doel: Leerlingen kunnen argumenten noemen voor of tegen het openstellen van de duinen voor vrij wandelen. Ze kunnen zich inleven, in de rol van dierbeschermer, plantbeschermer, dijkwacht,

Nadere informatie

Expeditie Boswachterscode

Expeditie Boswachterscode Boswachterscode Ontdek jij je zesde zintuig? Kinderen tussen de 7 en 10 jaar opgelet! Zet je zintuigen op scherp. Volg het spoor van Benno Buitenpret. Speciaal voor jou heeft hij zijn persoonlijke en buitengewoon

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Le tour du Mont Ventoux 2014

Le tour du Mont Ventoux 2014 Le tour du Mont Ventoux 2014 Geen berg zo hoog of... deel 2 waar gaan we heen? 16 december 2013 Fietstocht Mont Ventoux, Pagina 1 Waar ben ik aan begonnen...? Nou, om eerlijk te zijn weet ik dat wel. Maar

Nadere informatie

Nieuwsbrief - april 2012

Nieuwsbrief - april 2012 Nieuwsbrief - april 2012 WERKEN AAN GOEDE ZORG IN MOOIE GEBOUWEN Op de website hebben wij de rubriek Aan het woord geïntroduceerd. De mensen die werken aan de ontwikkeling van het landgoed vertellen over

Nadere informatie

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels.

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Verslaglegging demoproject Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Gefinancierd door Productschap Tuinbouw In opdracht van de Nederlandse Fruitteelt Organisatie In het kader van het project

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Doelgroep: Midden- en bovenbouw basisonderwijs: groep 5-8 Jaargetijde: Herfst, winter, lente en een stukje zomer. Plaats:

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

Biodiversiteits heg. www.enand-design.com. 2007 De Biodiversiteits heg is een auteursrechtelijk beschermd werk van Jacqueline Couwenberg 06-52088979

Biodiversiteits heg. www.enand-design.com. 2007 De Biodiversiteits heg is een auteursrechtelijk beschermd werk van Jacqueline Couwenberg 06-52088979 Biodiversiteits heg 2007 De Biodiversiteits heg is een auteursrechtelijk beschermd werk van Jacqueline Couwenberg 06-52088979 www.enand-design.com Voor vogels zijn er plekken gemaakt waarin ze kunnen nestelen,

Nadere informatie

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR????

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? WAAROM BEVRIEZEN ZADEN NIET? 1. Ze zitten diep onder de grond, waar het niet vriest. 2. Ze bevatten veel vet. 3. Ze bevriezen wel, maar daar kunnen ze wel tegen. WAAR

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181)

Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181) Gemeente Werkendam t.a.v. C.A.A.M. de Jong Postbus 16 4250 DA Werkendam Betreft: Effectbeoordeling vogels, herbestemming Groen Ruige Ruimte te Dussen (P10-0181) Gemert, 5 augustus 2010 Geachte heer/mevrouw

Nadere informatie

Bloeiend plantje Spoor van een dier

Bloeiend plantje Spoor van een dier Volwassen boom Jonge boom Dode boom Hoge struik Lage struik Varen Mos Klimmende plant Bloeiend plantje Spoor van een dier Paddenstoel (op de grond) Bodemdiertje Paddenstoel (op een boom) Activiteit 3 :

Nadere informatie

De bodemverontreiniging

De bodemverontreiniging Les 8.1 Vervuilde grond? 1.Graven : een gat in de grond maken. 5. Boren: met een boor ergens een gat in maken. Dat kan in de grond, maar ook in metaal, hout of gesteente. 2. Afgraven: grond of aarde weghalen

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden,

Voorwoord. aanvulling voor de natuur- en recreatiemogelijkheden, DE ZANDMOTOR van zand naar land De provincie Zuid-Holland is één van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Het ligt grotendeels onder zeeniveau. Met het veranderende klimaat komt van verschillende kanten

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers

Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009. Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Veldverslag zeegrasmitigatielocaties: begin augustus 2009 Wouter Suykerbuyk en Laura Govers Op 3 t/m 6 augustus 2009 is een bezoek gebracht aan de mitigatie- en een aantal natuurlijke zeegraslocaties.

Nadere informatie

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN GANZEN IN NEDERLAND Nederland is met zijn laaggelegen graslanden, veel water en zachte winters een ideaal gebied voor vele ganzensoorten. Veel ganzen die Nederland aandoen zijn afkomstig uit het hoge noorden;

Nadere informatie

Maak je schoolplein vogelvriendelijk

Maak je schoolplein vogelvriendelijk Maak je schoolplein vogelvriendelijk Leerlijn: kinderen leren vanuit het perspectief van vogels nadenken over hun omgeving. Wat hebben vogels nodig om te overleven? Schuilmogelijkheden, nestmogelijkheid,

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt.

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt. De Biesbosch leent zich uitstekend om met een groep actief bezig te zijn. Gezellig een dagje weg met vrienden of familieleden. Peddelend met een kano of al varend met een fluisterboot door de kronkelende

Nadere informatie

Met Pim en Pientje op stap... PWN. Puur water en natuur.

Met Pim en Pientje op stap... PWN. Puur water en natuur. Met Pim en Pientje op stap... PWN. Puur water en natuur. Met Pim en Pientje op stap... Naar het beginpunt van de route Vanuit de hoofdingang van de Hoep gaat u meteen linksaf langs de drie vlaggen. U volgt

Nadere informatie

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013

Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Het wegvangen van Pallas eekhoorns in Weert en omgeving in 2013 Periode mei-november V. Dijkstra Rapportnummer 2013.38 December 2013 Rapport van het bureau van de Zoogdiervereniging In opdracht van Ministerie

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie