CHAMPIGNONEN OESTERZWAMPAKKET NATUUR EN DUURZAAMHEID EDUCATIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CHAMPIGNONEN OESTERZWAMPAKKET NATUUR EN DUURZAAMHEID EDUCATIE"

Transcriptie

1 CHAMPIGNONEN OESTERZWAMPAKKET NATUUR EN DUURZAAMHEID EDUCATIE

2

3 Inhoud Inleiding... Informatie en verzorgingstips... Oesterzwammem Champignons Achtergrondinformatie... Andere paddenstoelen Lessuggesties en werkbladen... Champignons en oesterzwammen Andere paddenstoelen Recepten... Zoekkaart paddenstoelen... Extra informatie...

4

5 Inleiding Hierbij ontvangt u een champignon- en oesterzwampakket. U kunt ze op een centrale plek in school neerzetten zodat de groei goed is te volgen. Op deze manier maken de kinderen de hele ontwikkeling van de paddenstoelen mee. In deze handleiding treft u informatie aan over de paddenstoelpakketten zelf en daarnaast lessuggesties, werkbladen en recepten voor alle klassen rondom het thema paddenstoelen. In tal van methodes natuuronderwijs zijn lessen te vinden over paddenstoelen. Het mooiste is natuurlijk om buiten in een nabijgelegen park of plantsoen te kijken naar paddenstoelen, eventueel gecombineerd met herfstverschijnselen zoals gekleurde bladeren, bessen, vruchten, noten enz. Ideeën voor buitenactiviteiten treft u aan bij de lessuggesties verderop in de handleiding. Scholen die tuinieren en de groene leerlijn volgen op één van de drie kinderwerktuinen kunnen daar met groep 7 een paddenstoelles volgen in de maand oktober. Bij NDE zijn materialen te leen die aansluiten bij het thema paddenstoelen en herfst zoals een slakkenset, weerset, kleine beestjesset, kaboutermand, bomenset enz. Er zijn ook paddenstoelmodellen te leen. Zie voor informatie de website: De firma Baron in Marum leverde dit champignon- en oesterzwampakket. U kunt daar eventueel extra pakketten bestellen en ophalen. Ook diverse tuincentra leveren tegenwoordig paddenstoelpakketten. Verderop treft u informatie en verzorgingstips aan. Veel plezier met de paddenstoelpakketten! Centrum NDE Groningen september 2009

6 Informatie en verzorgingstips OESTERZWAMMEN De meeste paddenstoelen hebben een steel in het midden, maar niet allemaal. De oesterzwam is zo n paddenstoel. Die heeft zijn steel aan de zijkant. In de vrije natuur groeien oesterzwammen op bomen. De boom gaat daar uiteindelijk aan dood. Verzorgingstips Door het plastic heen zijn dichte witte plekken te zien. Dat zijn de knoppen. Snijd een kruis van ca 5 cm over de 5 grootste knoppen. Haal het plastic niet weg ivm uitdroging. De knop drukt het plastic zelf weg tijdens de groei. Zet de paddenstoelen op een koele plek, niet in de buurt van de verwarming of in de zon. Het liefst op een vochtige theedoek in bijv. een afwasteiltje. Wanneer ze er wat droog uitzien, besproei ze dan licht met een plantenspuit. Let er wel op dat het water binnen 15 minuten opgenomen wordt. Dit mag een paar keer per dag gebeuren. Als de hoedrand omhoog begint te krullen kunnen de oesterzwammen geplukt worden. Na de eerste oogst kan het baaltje ondanks het besproeien toch te veel uitgedroogd zijn. Dompel dan het baaltje onder in een emmer water. Ga daarmee door totdat u meer gewicht voelt. Niet te lang doorgaan, aangezien dan de schimmel wordt gedood of het stro teveel water opneemt en gaat rotten. Voor de tweede oogst het plastic niet verwijderen, maar wachten totdat nieuwe knoppen gevormd worden. CHAMPIGNONS De meest gegeten paddenstoel door mensen is de champignon. Champignons kun je overal in de winkel kopen. Net als de meeste paddenstoelen hebben ze een steel in het midden en plaatjes on der de hoed. In het begin kun je die plaatjes nog niet zien aan de buitenkant. Als je een tukje van een kleine champignon afsnijdt, dan zie je in het midden daarvan een roze stukje. Dat worden de plaatjes als de champignon groter wordt en de plaatjes aan de buitenkant te zien zijn. Die plaatjes zijn dan niet roze meer, maar zwart. Deze grote en rijpe champignons zijn even lekker als kleine champignons, maar ze zien er minder smakelijk uit. Als je champignonsoep zou maken van grote champignons, zou die soep helemaal zwart zijn. Dat ziet er niet zo lekker uit! Daarom koop je in de winkel kleine champignons. In de vrije natuur groeien champignons op de bodem. Als ze gekweekt worden gebruikt men paardemest. Daar groeien ze heel goed op. Verzorgingstips De champignons zoveel mogelijk op een koele plek zetten. Met name na schooltijd en in het weekend. Voor de rest is er geen speciaal onderhoud nodig. Champignons groeien snel en al na een paar dagen zijn ze te gebruiken bij de lessen. Pluk de champignons voorzichtig door ze te draaien en niet te trekken. Het pakket zal gedurende een hele week champignons geven. Let op: in het weekend kunnen beide pakketten dermate uitdrogen dat de groei stagneert. Het is daarom noodzakelijk dat ze vochtig gehouden worden. De pakketten kunnen daarom het beste mee naar huis genomen worden of er kan iemand naar school gaan om ze te bevochtigen.

7 Achtergrondinformatie ANDERE PADDENSTOELEN Een schim(mel)ig verhaal. De begrippen paddenstoel, zwam en schimmel worden veelal door elkaar gebruikt. Maar wat er precies mee bedoeld wordt is niet éénduidig. We zullen hier uitleggen hoe de termen tegenwoordig in paddenstoelkringen worden gebruikt. (Het woord zwam vind je ook wel terug in sommige namen van paddenstoelen, zoals bijv. de vliegenzwam). Veel kinderen zullen vast wel eens een boterham of een sinaasappel met pluizige en vaak stinkende bedekking hebben gezien, soms ook gekleurd. In het dagelijkse spraakgebruik noemen dit soort pluizige uitwassen schimmels. Alle dieren samen noemen we het dierenrijk. Alle planten samen noemen we het plantenrijk. Nog niet zo lang geleden werden schimmels en paddenstoelen tot het plantenrijk gerekend. Maar dat is niet meer zo. Ze zijn geen dier, maar ook geen plant. Schimmels en paddenstoelen worden nu tot het zwammenrijk gerekend. Met een wetenschappelijk woord: het rijk van de fungi. We noemen de schimmels die op brood of een sinaasappel zitten lagere schimmels en hogere schimmels zijn de schimmels met voor het oog zichtbare delen: paddenstoelen. De hogere schimmels hebben dus een zichtbare paddenstoel. Die paddenstoelen zorgen voor de voortplanting van de zwammen: het is het vruchtlichaam. De lagere schimmels vormen geen vruchtlichamen in de vorm van paddenstoelen. Aan de buitenkant van de plaatjes van zgn plaatjeszwammen zit een laagje waarin de zaadjes van de paddenstoel zitten. Die noemen we sporen. Bij andere paddenstoelen zitten ze aan de binnenkant van buisjes, de zgn. buisjeszwammen. Je hebt ook nog paddenstoelen waar de sporen ín de paddenstoel zitten, bijv. de aardappelbovisten. Dat noemen we buikzwammen. Wat is nu de overeenkomst tussen die lagere en hogere schimmels? Het feitelijke organisme waar we het over hebben wordt zwam of fungus (meervoud fungi) genoemd. Het bestaat uit een netwerk van langgerekte draden die vaak, maar niet altijd, een verborgen bestaan leiden in de bodem, in dood of levend hout, in afgestorven plantenresten, in mest, enzovoorts. Al die draden tesamen noemen we het mycelium of zwamvlok. Dat is voor lagere en hogere schimmels hetzelfde. Het grootste verschil zit m erin of er al dan niet een paddenstoel te zien is. Voor zwammen met paddenstoelen kunnen we ook gewoon schimmels zeggen, zonder daarbij het woord hogere te noemen. Het wil niet zeggen dat die lagere schimmels een onbelangrijke groep zouden vormen. Integendeel, de lagere schimmels zijn vaak veel belangrijker dan de paddenstoelen. Zo zijn ze belangrijk voor sommige schimmel kazen en ook penicilline is een lagere schimmel. Het is zoals bekend een antibioticum, het bestrijdt bacterien. Ook de schimmels waar je ziek van kunt worden horen tot de lagere schimmels. De gisten behoren ook tot de lagere schimmels. Zij zijn in staat suiker om te zetten in alcohol. Zo komen bier en wijn aan hun alcohol. Rijk der zwammen of fungi Hogere schimmels: met een zichtbaar vruchtlichaam of paddenstoel, of gewoon schimmels genoemd. Lagere schimmels vormen geen vruchtlichamen.

8 Meer informatie over paddenstoelen GESCHIEDENIS EN VERHALEN Lang gelden begrepen de mensen nog niet zoveel van de talloze mysteries van de natuur. Maar het is nu eenmaal menselijk om op vragen een antwoord te willen hebben. Omdat veel verschijnselen niet wetenschappelijk konden worden verklaard, bedacht men vaak oplossingen in de vorm van allerlei goed klinkende verhalen die van vader op zoon werden doorverteld. Dat er hierbij nog wel eens wat werd bijgefantaseerd, zal iedereen niet verbazen. Zo ontstonden vele verhalen en sprookjes die een lang leven gingen leiden en waarvan er ook nu nog talloze bekend zijn. Ook in namen is vaak nog wel het een en ander van dit volksgeloof terug te vinden. Denk maar eens aan namen als heksenkring, heksenboleet, elfenbankje, judasoor- en satansboleet. En dan hebben we het nog niet eens over de naam paddenstoelen zelf. Een stoel waar padden in de maneschijn op gaan zitten? Of veranderde de duivel als hij op aarde rondwandelde zo af en toe een pad om op een paddenstoel wat uit te rusten? HEKSENKRINGEN Een bekend verhaal is dat van de heksenkring. Wie veel in de natuur rondzwerft, heeft alle kans een groot aantal paddenstoelen van dezelfde soort te vinden die in een kring staan. We noemen dat dan een heksenkring, een term die ons herinnert aan het verklarende verhaal dat onze voorouders bij dit natuurverschijnsel bedachten. Ieder jaar, op de zaterdag voor Pasen, hielden de heksen een grote bijeenkomst. Niet overdag natuurlijk, want heksen houden nu eenmaal niet van pottenkijkers, maar in het holst van de nacht. Tijdens die bijeenkomst dansten ze met elkaar in een grote kring rond. Soms gebeurde het dat de heksen hierbij in katten veranderden. En telkens als één van de katten een poot neerzette, begon daar een paddenstoel te groeien. Een aantal eeuwen later dacht men dat de kring door blikseminslag ontstond. Grappig is ook het verhaal van de geit die met een touw aan een boom vastgebonden stond. Die geit liep steeds maar rondjes en deponeerde zijn uitwerpselen op die manier in een kring rondom de boom. Op die bemeste plaats zou dan een heksenkring ontstaan! Op het ware verhaal van een heksenkring komen we nog terug.

9 DE TONDELDOOS Hans Christiaan Andersen schreef een sprookje over de tondeldoos in Wie herinnert zich niet de drie honden? Eén met ogen zo groot als theekopjes, die het koperen geld bewaakte, één met ogen zo groot als molenstenen, die het zilveren geld bewaakte en één met ogen zo groot als torens die op het goud paste. Ze werden opgeroepen om de soldaat te dienen, als deze vuur maakte met zijn betoverende tondeldoos. Helaas vertelt Andersen in zijn sprookje niet hoe die tondeldoos werkt. Eigenlijk was de tondeldoos de eerste zakaansteker. Waarschijnlijk dateren die eerste tondeldozen uit de 17 e eeuw, want toen raakte het roken van tabak pas goed in zwang. In die tijd had iedereen een vuurslag bij de hand. Dat was een vuursteen met een stalen beugel. Klets je de vuursteen tegen de beugel, dan vliegen er vonkjes af. Zo n vonkje is eigenlijk een gloeiend stukje metaal. Valt dat op brandbaar materiaal, en blaas je daarop, dan gaat dat gloeien. Nog een zwavelstokje erbij en je hebt een vlammetje. Dit alles bij elkaar: vuursteen, beugel, brandbaar materiaal, soms met stokjes of een kaarsje, alles keurig verpakt in een doosje: dat is een tondeldoos. Tondel is een verzamelnaam voor brandbaar materiaal. Dat konden stukjes linnen of katoen zijn, maar ook werd hiervoor vaak de tonderzwam gebruikt. Deze zwam werd in uiterst dunne plakjes gesneden. De plakjes werden gekookt en met een hamer beklopt, zodat ze vliesdun werden. Vervolgens werden ze gedroogd. Zo in de tondeldoos gedaan ontbrandden deze pakjes onmiddellijk, als er een vonkje op terecht kwam. DE ONDERGANG VAN TSAAR PETER DE GROTE S LEGER Aan het begin van de 18e eeuw raakte het Turkse Rijk (het zgn. Ottomaanse Rijk) in verval. Het Rijk omvatte tot dan toe grote delen van Oost-Europa, Griekenland, het huidige Turkije, het kustgebied rond de Zwarte Zee, Syrië, Irak, en het kustgebied van de Middellandse Zee van Libanon tot aan Algerije. De heerser van Rusland, Tsaar Peter de Grote wilde echter toegang tot de Middellandse Zee hebben. Daartoe wilde hij de havens rond de Zwarte Zee veroveren. Om dat te bereiken, betrok Tsaar Peter de Grote in 1722 met een groot leger stellingen ten Noorden van de Kaspische Zee aan de oostkant van het Ottomaanse Rijk om zich op de slag met de Turken voor te bereiden. Het verzwakte Turkije leek een gemakkelijke prooi. Voor de voedselvoorziening was het leger afhankelijk van de rogge die ter plaatse in overvloed groeide. De soldaten aten het zware roggebrood en de paarden kregen roggestro en roggekorrels. Maar de dag vóór de aanval waren de meeste paarden verlamd, de soldaten hadden vreselijke krampen en konden niet meer vechten. Ze waren overvallen door het heilige vuur of Anthoniusvuur. Nog dat zelfde jaar doodde het meer dan twintigduizend van Tsaar Peter s soldaten. Van een verovering van het Turkse Rijk was geen sprake meer. De oorzaak was een paddenstoel: moederkoren. Moederkoren is een zwam die parasiteert op granen en grassen. In dit verhaal was het moederkoren op het rogge gegroeid.

10 Door het malen van de rogge was het in het meel voor het roggebrood gekomen en veroorzaakte de dood van vele mensen en paarden. Deze donkerpaarse klauwachtige zwammen bevatten giftige stoffen (alkaloïden) die in geconcentreerde vorm dodelijk zijn. In verdunde hoeveelheden blijken deze stoffen echter krampen te verlichten in plaats van ze te veroorzaken. Dit effect kenden de oude Chinezenblijkbaar al, want zij gebruikten moederkoren duizenden jaren gelden als geneesmiddel bij moeilijk verlopende bevallingen. DE PADDENSTOELEN ALS GEESTVERRUIMEND MIDDEL EN ANDERE HISTORISCHE GEGEVENS Het gebruik van paddenstoelen als geestverruimend middel is van oudsher bekend. Volgens oude Spaanse kronieken kenden de Azteken bepaalde paddenstoelen die zij Teonanacatl (godenvlees) noemden en die zij namen om visioenen te krijgen. De Azteken woonden in het centrale deel van het huidige Mexico met het huidige Mexico-Stad als centrum. Deze rituele paddenstoelen worden heden ten dage nog steeds hier en daar gebruikt door Mexicaanse indianen. Ook deze paddenstoelen blijken alkaloïden te bevatten, die eenzelfde uitwerking als LSD hebben. Men vermoedt overigens dat niet allen de Azteken, maar ook de Maya s hallucinogene paddenstoelen kenden. In het Mayagebied, het huidige zuiden van Mexico en Guatemala, zijn namelijk veel stenen beelden gevonden met de vorm van een paddenstoel. Die vondsten variëren in ouderdom van 1000 tot 2500 jaar. Men moet beseffen dat, hoewel schimmels en hun vruchtlichamen, paddenstoelen, sinds mensenheugenis worden gebruikt, gegeten en vermeden, de kennis hierover minimaal is geweest. Alcoholgisting, veroorzaakt door gisten, lagere schimmels, trad vaak spontaan op en verder berustte veel kennis op ervaringsfeiten en volksverhalen. Zo deed men bijvoorbeeld wel een zilveren lepeltje in het water waar men een paddenstoel in kookte. Werd dit lepeltje zwart, dan was de paddenstoel giftig. Een volkswijsheid die ook op mosselen werd toegepast. De vliegenzwam, die we allemaal wel kennen, is een giftige paddenstoel. Een Zweedse officier die in Siberië z n krijgsgevangenschap uitzat, merkte dat de plaatselijke Sjamanen (geestelijk leiders) de vliegenzwam als bedwelmend middel gebruikten. De hoed werd gedroogd of geweekt in melk en zonder kauwen ingeslikt. In staat van bedwelming worden de paddenstoelen dan weer uitgebraakt maar de verschijnselen blijven. De persoon ervaart levendige visioenen en wordt bij ontwaken erg opgetogen en actief. In Siberië is de gewoonte om vliegenzwammen te eten waarschijnlijk opgepikt van rendieren, die dezelfde verschijnselen vertoonden na het eten van de vliegenzwam. De effecten van het eten van vliegenzwammen zijn zeer onvoorspelbaar: de één merkt niets, terwijl de ander hevige hallucinaties krijgt en tenminste één geval met dodelijke afloop is bekend. De onberekenbaarheid wordt veroorzaakt door het feit dat de hoeveelheid giftige stoffen in vliegenzwammen van exemplaar tot exemplaar variëren. De vliegenzwam werd ook door boeren gebruikt om vliegen mee te doden. In de koeienstal werden ze in melk geweekt die dan door de vliegen werd opgedronken. Daar gingen ze aan dood. HET GEBRUIK VAN SCHIMMELS VANDAAG DE DAG De grote sprong voorwaarts in de kennis over schimmels en paddenstoelen werd gemaakt toen Louis Pasteur en Robert Koch schimmels kweekten in zogenaamde reincultures (cultures van slechts één soort). Daarmee werd de weg geopend voor wetenschappelijk onderzoek. Op deze manier konden veel soorten schimmels in laboratoria worden gekweekt en op hun eigenschappen worden onderzocht. Het aantal onderzoekers dat reincultures gebruikten nam snel toe en er ontstond behoefte aan een centrale collectie. Dit leidde tot de oprichting in Nederland van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures in Inmiddels heeft dit instituut meer dan schimmelsoorten in beheer. Het wetenschappelijk onderzoek heeft in deze eeuw een enorme vlucht genomen. Onze kennis omtrent de bouw van schimmels, indeling van het schimmelrijk, de fysiologie van schimmels, hun ziekteverwekkende en genezende eigenschappen en hun rol in de natuur is flink uitgebreid, maar nog steeds niet volledig. Zo weet men tegenwoordig meer en meer over de ziekteverwekkende eigenschappen van

11 een aantal soorten. Bekend is het zwemmerseczeem en allergieveroorzakende sporen. Ook kennen we de antibiotische bacteriedodende werking van sommige schimmelsoorten. Beroemd geworden is het antibioticum penicilline, afkomstig van een penseelschimmel Penicillium chrysogenum. Bepaalde kaassoorten zoals camembert en roquefort krijgen hun karakteristieke smaak door broertjes van deze schimmel. Schimmels leren we op steeds gevarieerdere wijze gebruiken. Bekend waren al de gistingsprocessen bij brood, bier en wijnbereiding. Tegenwoordig echter maakt men ook gebruik van schimmels in de voedingsmiddelenindustrie van genetische manipulatie zoals citroenzuur en bepaalde enzymen. Door de mogelijkheid van genetische manipulatie zijn de mogelijkheden voor het gebruik van schimmels om bepaalde producten te maken enorm toegenomen. Zo worden schimmels ontwikkeld die smaakstoffen maken. Smaakstoffen zoals de hopjessmaak die we terugvinden in vla. Schimmels kunnen ook gebruikt worden om andere schimmels te bestrijden. De verdere intensivering van de landbouw heeft de problemen met schimmelziekten alleen maar vergroot. De risico s die verbonden zijn aan het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen zijn aanleiding geweest tot experimenten met alternatieve landbouwmethoden. Men keert dan terug naar akkers en boomgaarden met een meer natuurlijk evenwicht, zij het ten koste van de hoge opbrengsten. Ook in de bosbouw zijn dergelijke tendensen waar te nemen. Hierdoor kunnen meerdere soorten schimmels weer een kans krijgen, omdat schimmels welvaren bij een gevarieerde opbouw van een bos. Zo zullen schadelijke schimmels langzaam verdrongen worden door minder schadelijke soorten. Er zijn schimmelsoorten bekend, zoals de groene trichoderma schimmel, die stoffen produceren die de groei van andere, dus ook schadelijke, schimmels tegengaan. In de fruitteelt bestaat voor deze methode groeiende belangstelling. EETBAARHEID EN GIFTIGHEID VAN PADDENSTOELEN In verscheidene bosrijke landen werden en worden op grote schaal eetbare paddenstoelen verzameld. Vooral in Oost- en Zuid-Europa is dat een eeuwenlange traditie. In West-Europa niet, behalve dan weer in Frankrijk. In de zeventiger jaren werd op vrij grote schaal verzameld, niet alleen voor het bereiden van een maaltje paddenstoelen, maar ook voor het opmaken van sierstukjes waarvoor men werkelijk alles meenam. Door veel natuurbeschermingsorganisaties zijn toen acties ondernomen tegen dit stelselmatig leegplukken van de bossen. Dit heeft succes gehad, zodat iedereen weer van de paddenstoelenrijkdom van de bossen kan genieten. In een land met zo weinig bos als Nederland heeft het geen zin om het eten van in het wild verzamelde paddenstoelen aan te moedigen. Niet alleen vanwege de argumenten omtrent het beschermen van de natuur, maar ook omdat vergiftiging mogelijk is. Elk jaar komen er in de ons omringende landen vele vergiftigingsgevallen voor. Het herkennen van het wel of niet giftig zijn van paddenstoelen is een uiterst moeilijke materie. Er zijn wel allerlei verhalen over bekend, maar die mogen we rustig naar het rijk der fabeltjes verwijzen. Ook het feit dat dieren aan een paddenstoel hebben geknaagd, is beslist geen goede graadmeter. Konijnen bijvoorbeeld eten rustig van de voor de mens dodelijk giftige groene knolzwam! Nu is het wel zo dat de meeste van de ongeveer 4000 soorten die in ons land voorkomen niet giftig zijn, maar om zekerheid te hebben is een grote soortenkennis absoluut noodzakelijk. Daarom kunnen we ons maar het beste aan de bekende soorten uit de winkel, zoals champignons, oesterzwammen en shi-takes (nieuw opkomende soort) houden. Wijst u er de kinderen dan ook steeds met nadruk op, dat ze nooit van een paddenstoel uit de natuur mogen eten. Waarom zijn sommige paddenstoelen nu zo gevaarlijk?

12 Schimmels zijn (als alle levende wezens) in staat om zeer complexe organische verbindingen te maken. De stoffen die we in zwammen aantreffen verschillen fundamenteel van die van planten. Veel zwammen vormen stoffen die de organen van de mens ernstig aantasten, vooral de lever, de nieren en het bloedvatenstelsel. Dat kan soms tot de dood leiden. Het is nog niet zo lang bekend dat vele wilde paddenstoelen aanzienlijke hoeveelheden van de giftige zware metalen lood, kwik en cadmium bevatten. De hoeveelheden zijn afhankelijk van de standplaats. Hoge concentraties worden ook gevonden in paddenstoelen die ver van industriegebieden groeien. Temeer een reden om het eten van paddenstoelen uit de natuur tot een minimum te beperken. Bij de ramp met de kerncentrale van Tsjernobyl in Oekraïne in 1986, bleken paddenstoelen ook het radioactieve Cesium op te nemen. De mensen werd toen afgeraden paddenstoelen te eten. GROEIWIJZE EN BOUW VAN DE PADDENSTOEL De paddenstoel is het vruchtlichaam van de schimmel die, onzichtbaar, ondergronds, in mest of in dode boomstammen leeft. In deze vruchtlichamen worden miljarden microscopisch kleine sporen gevormd. Komen sporen op de geschikte groeiplaats terecht, dan kunnen deze ontkiemen. Hieruit ontstaan de schimmeldraden (hyphen) die uitgroeien tot een vlechtwerk van draden: zwamvlok of mycelium genoemd. Bij vele soorten moeten twee zwamvlokken, die elk uit een verschillende spore zijn ontwikkeld, samengroeien. Pas daarna kunnen, als de omstandigheden geschikt zijn, uit deze vergroeide zwamvlokken paddenstoelen ontstaan. 1 uit de spore groeit de zwamvlok (mycelium) 2 uit de zwamvlok (de eigenlijke plant) groeit een knopje 3 uit het knopje groeit de paddenstoel 4 de hoed vouwt zich open 5 de sporen vallen er uit bij de rijpe paddenstoel Afhankelijk van de wijze waarop de sporen gevormd worden, deelt men de paddenstoelen in twee hoofdgroepen in: de Basidiomyceten of Steeltjeszwammen en de Ascomycenten of Zakjeszwammen. Eén van de bekendste groepen van de Basidiomcyten is die van de Plaatjeszwammen. Aan de buitenkant van de plaatjes (lamellen) aan de onderzijde van de hoed bevindt zich weefsel waarin de sporen zitten. Dat noemen we het kiemvlies. Als de sporen rijp zijn vallen ze naar beneden op de grond of kunnen met de wind verder vanaf de paddenstoel verspreid worden. Laten we de vliegenzwam, die mooie rode paddenstoel met witte stippen, eens nader bekijken. De hoed is felrood en bedekt met witte schubjes. Deze schubjes zijn de resten van het vlies (velum) dat de jonge paddenstoel als een schil helemaal heeft omsloten toen deze nog in de grond zat. Toen de paddenstoel groter werd, barstte dit vlies en liet restjes achter op de hoed. Aan de steelvoet in de grond bevinden zich ook resten van dit vlies: de beurs. De ring is ook een

13 overblijfsel van een vlies. Alleen heeft dit vlies slechts de plaatjes afgedekt. Het zat vast aan de hoedrand en aan de steel (dit is ook bij gekochte champignons vaak nog te zien). Bij het uitspreiden van de hoed scheurt het vlies en blijft het als een ring aan de steel achter. Lang niet alle soorten paddenstoelen hebben een duidelijk ontwikkeld velum, één of beide vliezen kunnen ook afwezig zijn. Aan het uiterlijk van het velum kunnen we vaak zien met welke soorten of groep van soorten we te maken hebben. Ook de steel kan vele vormen hebben: dik of dun, hol of gevuld, soms kraakbenig-taai, soms juist heel teer en breekbaar. Aan de voet van de steel, zoals bij de vliegenzwam, kan een knol zitten. SPOREN In het kiemvlies van de plaatjes (lamellen) worden de sporen gevormd waarmee de paddenstoelen zich voortplanten. De lamellen zorgen voor een enorme vergroting van het oppervlak van het sporenvormend weefsel. Bij andere soorten paddenstoelen zien we de vergroting van het oppervlak in de vorm van buisjes, zoals bij de Boleten en Elfenbankjes. Het kiemvlies zet dan aan de binnenkant van de buisjes. Bij de Stekelzwammen treffen we aan de onderzijde van de hoed talloze afhangende stekeltjes aan. Bij deze paddenstoelen zit het kiemvlies aan de buitenkant van de stekels. De Korstzwammen, die als grote plakkaten over dode bomen kunnen groeien, hebben echter geen enkele oppervlaktevergroting en zijn glad aan de onderzijde. Bij de Buikzwammen worden de sporen binnenin de paddenstoel gevormd. Zij komen pas vrij als de wand van de paddenstoel is verteerd. De Stuifzwammen, bijvoorbeeld de Aardappelbovist, behoren tot deze groep. Wanneer we zo n rijpe Stuifzwam aanraken, zien we een pluimpje van het sporenstof ontsnappen. We noemen dit puffen. Al met al kunnen paddenstoelen vaak onvoorstelbare hoeveelheden sporen produceren. Een paar miljard sporen in één paddenstoel is geen zeldzaamheid! Omdat de sporen zo licht zijn, kunnen ze buiten door de wind vele kilometers worden meegenomen. Overal om ons heen zijn sporen, maar ze zijn zo klein, dat we ze niet kunnen zien. Toch is het mogelijk de kinderen de sporen te laten zien. Zie hiervoor bij de lessuggesties: een sporenafdruk maken. ZWAMVLOK Komt de spore op een ideaal plekje terecht, dan groeit er een wit, dun draadje uit. Dit groeit uit tot een netwerk van draden (mycelium of zwamvlok). De draden die uit een spore groeien gaan zicht steeds verder vertakken en krijgen op den duur een enigszins ronde vorm. Aan de buitenste draden ontstaan knoppen. Dit zijn dus eigenlijk de bloemen van de zwamvlok. Uit die knoppen komen de paddenstoelen tevoorschijn, En hiermee is dan gelijk het raadsel van de heksenkring opgelost. Elk jaar zal de heksenkring wijder worden omdat de draden steeds een stukje verder groeien. Nadat de paddenstoelen hun sporen hebben voortgebracht, sterven ze snel af. Paddenstoelen die rijp zijn, worden nogal eens bezocht door slakken.

14 Bij sommige paddenstoelen zorgen de slakken op die manier ook voor een deel van de verspreiding van sporen. Ze eten namelijk ook een hoeveelheid sporen op. Die blijven in het lichaam van de slak kiemkrachtig. Met de uitwerpselen verlaten de sporen weer het lichaam en kunnen, mits op een goed plekje terecht gekomen, weer uitgroeien tot zwamvlokken. Ditzelfde verhaal gaat op voor padden. Als de paddenstoelen afsterven, komen er ook vliegen en muggen op af, die er eitjes in leggen. De maden en larven die daar uitkomen, helpen dan de paddenstoelen weer mee om het bos op te ruimen. DE ROL VAN PADDENSTOELEN IN DE NATUUR In de herfst regent het vaak, waardoor de afgevallen bladeren door en door nat worden. Al die natte bladeren vormen een prima milieu voor organismen als schimmels, bacteriën, regenwormen, pissebedden en microscopisch kleine diertjes. Vandaar dat we vooral in de herfst plotseling paddenstoelen zien verschijnen. Paddenstoelen hebben geen bladgroen. Dat betekent dat ze niet in staat zijn voedsel te maken uit koolzuur en water. Zij zijn dus aangewezen op planten en dieren. Meestal leven paddenstoelen van bladeren, takjes, dode dieren en uitwerpselen. Het zijn echte afvaleters. Samen met de slakken, wormen en andere kleine diertjes verteren ze miljoenen kilo s bladeren. Ze verkleinen, eten en verteren het organische afval tot humus. Kostbaar voedsel voor planten! Paddenstoelen kunnen ook als parasieten op levende bomen voorkomen. Heel vaak hoort zo n parasiet dan bij een bepaalde boomsoort (bijvoorbeeld de berkenzwam). Op andere bomen vertoont hij zich dan niet. Heel vaak gaat de boom op den duur ten gronde aan de parasiet. Er zijn ook nog paddenstoelen die met bomen samenleven: zowel de boom als de schimmel hebben elkaar dan nodig (symbiose). De schimmel krijgt suikers van de boom, de boom krijgt van de paddenstoel mineralen en andere belangrijke voedingsstoffen. Deze bomen leven op hele arme grond. Met alleen hun wortels zouden ze onvoldoende voedingsstoffen kunnen verkrijgen. Ze hebben schimmels beslist nodig om te kunnen groeien. Vliegenzwammen zijn daar een goed voorbeeld van. Die zie je bijna altijd onder dennen of berken. Paddenstoelen spelen dus een belangrijke rol in de kringloop van de natuur en kunnen alleen daarom al beslist niet worden gemist.

15 BEDREIGING VAN DE PADDENSTOELEN Bij een groot aantal soorten paddenstoelen is in de jaren zeventig een sterke achteruitgang geconstateerd in vergelijking met enkele tientallen jaren daarvoor. Veel graslandbewonende paddenstoelen kunnen alleen in onbemeste weiden en hooilanden groeien. Doordat er bijna geen onbemeste graslanden meer bestaan die volgens de traditionele wijze gebruikt worden, zijn de voor deze plaatsen kenmerkende soorten zeldzaam geworden. Ook vele bosbewonende soorten zijn in aantal afgenomen. Het gaat hier vooral om soorten die in symbiose met bomen leven zoals Ridderzwammen, Stekelzwammen en Boleten. Het meest in het oog springend voorbeeld hiervan is de Cantharel. Hoewel die het jarenlang slecht deed, neemt hij de laatste jaren weer toe in aantal. Het plukken van de paddenstoelen is hiervan niet de oorzaak, zoals velen denken. De oorzaak van de achteruitgang moet meer gezocht worden in het achteruitgaan van de gezondheid van onze bossen. Uit onderzoek is gebleken dat in gebieden met veel luchtverontreiniging met stikstof en/of zwaveldioxide weinig paddenstoelen voorkomen. Het milieu wordt daardoor verzuurd en bijvoorbeeld cantharellen kunnen slecht tegen een te zure grond. Gelukkig is de verzuring de laatste jaren afgenomen waardoor de cantharel het weer beter doet! Dit is in overeenstemming met de ervaring dat de achteruitgang van paddenstoelen nog het minst is in het noorden van het land, waar relatief weinig luchtverontreiniging is. Bescherming van de paddenstoelen zal noodzakelijk zijn als we nog vele jaren willen genieten van deze prachtige organismen die onze bossen en velden sieren.

16 Lessuggesties en werkbladen ONDERBOUW Hoe groeit een champignon? Laat de kinderen de groei volgen van de champignons in de kweekbak. Kies een champignon uit die nog heel klein is. Op welke champignon op het werkblad lijkt die? Laat de kinderen die champignon inkleuren. U kunt zelf eventueel nog de dag en datum erbij zetten. Laat de kinderen op deze manier de groei volgen totdat de champignon rijp is. Hoeveel dagen duurde dat? Onderstaande tekeningen verdelen over een apart werkblad A4 formaat. Tekst bovenaan: De groei van een champignon.

17 MIDDENBOUW Zorg voor voldoende champignons, het liefst voor elk kind een. Koop desnoods een extra bakje bij de supermarkt. Paspoort van een champignon Nodig: vergrootglas, mesje doosje(s) champignons uit de winkel kweekpakket champignons Teken de champignon in het vak. Schrijf erbij: hoed, steel, rokje (ring) Geef de paddenstoel de goede kleur. Vergelijk jouw champignon eens met die in de kweekbak. Wat ontbreekt bij die van jou en is wel aanwezig bij de champignon in de bak? plaatjes buisjes stekeltjes Kies het goede woord. Onder de hoed zie je: 0 plaatjes 0 buisjes 0 stekeltjes Welke kleur hebben die? Bekijk de plaatjes onder de hoed met een vergrootglas. Schrijf op wat je ziet. Snijd de champignon in de lengte doormidden. Teken hiernaast wat je ziet. Hoe vind je de champignon ruiken? Hoe voelt een champignon? (ruw of glad, droog of nat, hard of zacht) Proef een stukje van de champignon. Hoe smaakt het? In welk gerecht vind je champignons lekker? Schrijf op hoe dat gerecht heet en maak er een tekening bij. Dat mag ook op de achterkant van het blad.

18 MIDDENBOUW Het volgen van de groei van champignons in de kweekbak. Schuif voorzichtig wat grond in de kweekbak opzij. Wat zie je? Wat voel je? Wat ruik je? Vergelijk een kleine champignon met een grote (rijpe). Welk verschil voel je? Welke voelt het zachtst? Peuter voorzichtig wat draden onderaan de champignon in de bak los. Je kunt dat doen met bijv. een lepeltje. Wat zie je? Wat voel je? Probeer voorzichtig een champignon met de draden eraan uit de graven. Gebruik er een lepel bij. Hoe lopen de draden? Hoe zitten ze aan de paddenstoel vast? Paddenstoelen groeien op afgevallen bladeren of hout maar ook op mest zoals in deze bak. Uit mest, bladeren en hout halen paddenstoelen hun eten. Volg de groei van een champignon als het nog maar een klein knopje is. Kijk elke dag. Teken de champignon na als er iets veranderd is. Zet datum erbij. Wanneer is de champignon rijp? MIDDENBOUW EN BOVENBOUW Als de kinderen met verhalen komen over bijv. stofwolken die ze wel eens bij stuifzwammen gezien hebben, kunt u vertellen dat dat de zaadjes van de paddenstoelen zijn en dat ze sporen heten. Om de sporen te laten zien kan er een sporenafdruk gemaakt worden. Maak een paddenstoelenspoor. Snijd het steeltje van een rijpe champignon. Leg de hoed op een stuk wit of geel papier. Zet er een glas overheen tegen de tocht. Niet meer verschuiven. Haal een dag (soms twee of drie dagen) later de overkapping weg en licht de hoed heel voorzichtig op. De gevallen sporen zullen een duidelijke afdruk op het papier hebben achter gelaten. Laat de kinderen het spoor niet aanraken. Om de sporenafdruk te beschermen kan er een stukje plakplastic overheen worden geplakt. Laat de kinderen goed kijken:

19 Welke vorm zien ze? Hoe zou dat komen? Welke kleur heeft het spoor? Is het spoor overal even dik of dun? Aanraken kan natuurlijk wel bij een spoor dat niet bewaard hoeft te blijven. Laat de kinderen ruiken en voelen met een vingertopje. Wat merken ze? BOVENBOUW Hoeveel water bevat een oesterzwam? Om dat te weten te komen moet je het volgende doen: Dit heb je nodig: een oesterzwam, een schoteltje, een weegschaal (met fijne schaalverdeling), verwarming of oven Pluk de oesterzwam voorzichtig van het baaltje en weeg de zwam. Schrijf het gewicht op. Leg de oesterzwam op een schoteltje op een warme plek, bijvoorbeeld boven de verwarming of in de oven (3 uur op 70 C). Op de verwarming drogen kost een paar dagen. Als de oesterzwam kurkdroog is geworden, dan opnieuw wegen. Hoeveel water is hij kwijt geraakt? Wil je weten hoeveel procent water de oesterzwam bevat? Deel het gewicht van het kwijtgeraakte water door het gewicht dat hij had toen hij geplukt werd. Vermenigvuldig de uitkomst met 100 en je weet hoeveel procent water een oesterzwam bevat. Oesterzwam doormidden snijden De oesterzwam heeft een mooie grote hoed en een kleinere steel, die meestal aan de zijkant van de hoed staat. Om de bouw van oesterzwammen beter te leren kennen, kun je er een doorsnijden. Begin bij de steel en snij door totdat je de hoed ook doormidden gesneden hebt. Teken wat je ziet. Vergelijk de bouw van een oesterzwam met die van een champignon. Schimmeldraden In het oesterzwampakket kun je de schimmeldraden tussen het stro zien groeien. De schimmeldraden dringen het stro binnen en verteren het. Oesterzwammen hebben voor hun groei veel water nodig, vandaar dat het stro goed vochtig moet zijn. Uit deze schimmeldraden ontstaan kleine knopjes, die uiteindelijk uitgroeien tot oesterzwammen. Waar zie je schimmeldraden lopen? Welke kleur hebben die draden? Zijn ze allemaal even dik? Waar zie je kleine knopjes ontstaan? Zoek het kleinste knopje dat je nog met het oog kunt zien. Bekijk dat met de loep.

20 Oesterzwamsporen laten ontkiemen Nodig: schoon (liefst uitgekookt) en goed afsluitbaar potje (of een petrischaaltje) pannetje of kom met warm water sporenafdruk (niet afgeplakt) van een oesterzwam (zie hierboven hoe je dat moet doen) beetje zaagsel uit oesterzwampakket (zaagsel van loofhout of anders beetje stro) 2 blaadjes witte gelatine gedestilleerd water (of water dat gekookt heeft) Dit moet je doen: Zorg voordat je begint voor een sporenafdruk (niet afgeplakt) van een oesterzwam! 1. Week de blaadjes gelatine in koud water. Knijp ze uit en los ze op in zo n 75 ml (half theekopje) warm (gekookt) water. Meng door deze oplossing een beetje zaagsel uit het oesterzwampakket. 2. Doe deze nog vloeibare oplossing in een schoon potje (of petrischaaltje) en sluit het direct af. 3. Als de gelatine is afgekoeld en stijf is geworden, strooi dan de sporen van de oesterzwam over de gelatine. Doe dit heel snel en sluit het potje snel weer af zodat vreemde sporen uit de lucht zo min mogelijk kans krijgen ook hierop terecht te komen. Je kunt de sporen ook eerst in een heel klein beetje schoon water strooien en over de gelatine laten vloeien. 4. Zet het potje weg op een warme plek. 5. Na enkele dagen kun je de eerste witte schimmeldraden zien groeien. 6. Let goed op of er de volgende dagen geen vreemde schimmel te zien is. Vaak hebben die een andere kleur (grijs of groen bijvoorbeeld). Is dit niet het geval, dan heb je een reincultuur verkregen. 7. Als dit zo is, probeer dan eens of je de oesterzwamschimmel over kan enten op een grotere hoeveelheid nat zaagsel. Doe dit natte zaagsel in een plastic zak en meng de reincultuur er doorheen. Zet deze warm weg, het liefst in het donker (onder doos). 8. Is dat allemaal gelukt, dan kun je proberen de zak open te snijden. Misschien komen er wel weer nieuwe oesterzwammen uit! NB: De kans dat de laatste 2 stappen lukken is niet erg groot en ze kunnen nogal wat tijd in beslag nemen. Een sporenkijkdoos maken Nodig: schoenendoos, zaklantaarn zwarte verf, kwast, schaar of mesje kokertje van closetrol hoed van een rijpe oesterzwam (kan ook een andere plaatjeszwam zijn) 1. Verf de binnenkant van de schoenendoos zwart. Maak een kijkgat met behulp van een closetrolletje in de smalle kant van de doos. 2. Maak een smalle lichtsleuf in de brede kant, niet zo groot. 3. Maak een gat in het deksel, iets kleiner dan de hoed van de oesterzwam. 4. Leg de hoed op het gat. 5. Schijn met de zaklamp door de lichtsleuf en kijk door het kijkgat. Op een bepaald moment gaan de sporen vallen. Je ziet ze als stofjes in het licht. Als dit niet gebeurt, wacht dan een tijdlang en kijk met tussenpozen. De oesterzwam was dan nog niet rijp genoeg. Je kunt het ook proberen met een andere paddenstoel. Als dat een champignon is, moet het gat bovenin wel kleiner zijn!

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

Materiaalzending Paddenstoelen

Materiaalzending Paddenstoelen Materiaalzending Paddenstoelen WERKBLADEN Colofon Deze werkbladen horen bij de materiaalzending paddenstoelen. Samenstelling: De Hortus, Centrum voor Natuur en Milieu, Harderwijk Milieu Educatie Centrum

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam. Lespakket HERFST Lessuggesties groep 5-8 Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.nl Inhoud pakket Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Zaden. groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Zaden groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Zaden Docentenhandleiding De ontdekdoos Zaden is voor groep 5 en 6 Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden

Nadere informatie

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad herfst Paddenstoelen Schrijf hier je naam... Stad Gent Milieudienst Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen 2014 Driepikkelstraat 32 9030 Mariakerke ( 09 226 15 01 7 bourgoyen.educatie@gent.be geen gezwam...

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Lesbrief groep 5 t/m 8 Inhoud Inleiding... 1 Introductie thema paddenstoelen... 3 Het kweken van paddenstoelen in de klas... 4 Afsluiting en evaluatie... 6 Aanvullende activiteiten...

Nadere informatie

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Inhoud: omschrijving blz. 2 achtergrondinformatie blz. 3 lessuggesties blz. 4 1.1 regenwormhotel blz. 4 1.2 regenwormonderzoek blz. 4 werkblad regenworm

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Lente

Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Je onderzoekt straks in het duingebied allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten in de

Nadere informatie

Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl

Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl L.S. Dit zijn enkele lessuggesties voor leerlingen van de basisscholen. Ze zijn voor de diverse

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst Rivierenhof Handleiding Opgesteld door de domeinwachters >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst INLEIDING Het zelf -doe pakket bestaat uit een bewegwijzerde

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu. educatie. Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu. educatie. Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Paddenstoelen in de klas (2) Natuur & Milieu educatie Groep 6 Paddenstoelen in de klas (2) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Leerdoelen, doelgroep, samenvatting

Nadere informatie

ZAAI- GOED DEZE LESBRIEF IS VAN..

ZAAI- GOED DEZE LESBRIEF IS VAN.. ZAAI- GOED DEZE LESBRIEF IS VAN.. DIT BOEKJE GAAT OVER ZADEN EN WAT ER MEE GEBEURT ALS JE ZE IN DE GROND STOPT Heb jij wel eens wat in de tuin gezaaid? ja / nee Misschien woon je in een huis zonder tuin

Nadere informatie

Kaart 15 Bollen en knollen

Kaart 15 Bollen en knollen Kaart 15 Bollen en knollen Informatiekaart Werkblad Onderzoek: o Bollen en knollen o Narcissen op water Quiz: o http://natuur.ariena.com Voor de leerkracht: De kinderen leren de volgende begrippen: Bollenstreek

Nadere informatie

Lespakket Herfst. Instructieblad groep 3 & 4

Lespakket Herfst. Instructieblad groep 3 & 4 Lespakket Herfst Instructieblad groep 3 & 4 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/lesmateriaalnatuuronderwijs - Instructieblad groep 3 & 4 - Materialen van het pakket Kartonnen

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Herfst

Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Je gaat in het duingebied onderzoek doen naar allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten

Nadere informatie

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark NME-leerroute Kabouters in het Westerpark 1 Groep Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen In het Westerpark woont een kaboutervolk. Dat weten niet zoveel mensen, maar voor deze ene keer hebben

Nadere informatie

Auditieve oefeningen herfst. Hakken en plakken

Auditieve oefeningen herfst. Hakken en plakken Auditieve oefeningen herfst Hakken en plakken (hak de woorden in stukken, laat de kinderen het hele woord zeggen) eek-hoorn vlie-gen-zwam ka-stan-jes pad-den-stoel ka-bou-ter beu-ken-noot e-gel spin-nen

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

Tips voor activiteiten in de winter, lekker knutselen

Tips voor activiteiten in de winter, lekker knutselen Tips voor activiteiten in de winter, lekker knutselen 1) Voor de kleinste kinderen In de winter kunnen vogels wel wat extra s gebruiken. Met kinderen van alle leeftijden kun je hiermee aan de slag. Dennenappels

Nadere informatie

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding

Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school. Groep 1 & 2. Lerarenhandleiding Bron afbeelding: [1] Voorbeeldles Onderzoekend leren Natuur rondom de school Groep 1 & 2 Lerarenhandleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor

Nadere informatie

Lessuggesties voor groep 3 & 4

Lessuggesties voor groep 3 & 4 Lessuggesties voor groep 3 & 4 1 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal - Leskaarten met lessuggesties groep 3 & 4 - Materialen van het pakket: Leskaart

Nadere informatie

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8 Bosopdrachten Praktijkopdrachten groep 7/8 Inhoud..1 Determineren.2 Het bos van binnen naar buiten.5 Klimaat en sfeer in het bos 6 1) DOE JE OREN OPEN..6 2) VOEL EN RUIK..6 3) KLIMAAT..6 Boomdikte...7

Nadere informatie

Bi B o i l o og o ie i Inlage

Bi B o i l o og o ie i Inlage Inlage Proef 1 Schematisch en natuurgetrouw - Werkblad 1 - Tekenmateriaal - Liniaal Hieronder zie je een afbeelding van een vlinder. Maak hiervan een schematische tekening op werkblad 1. Maak ook een natuurgetrouwe

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

1 Actief in de natuur. Bodemgespuis en kriebeldiertjes

1 Actief in de natuur. Bodemgespuis en kriebeldiertjes Bodemgespuis en kriebeldiertjes Overal vind je kriebeldiertjes, als je maar goed kijkt. Zullen we eens samen gaan kijken of er hier ook diertjes zijn? Als je een diertje gevonden hebt, mag je roepen. Dan

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN EEN BOS VOL LEVEN Doelstellingen en eindtermen : bij deze activiteit komen vooral volgende eindtermen aan bod: wereldoriëntatie ET 1.3, ET 1.5, ICT ET 6 cognitief - herkennen en benoemen van twaalf organismen

Nadere informatie

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder Nachtvlinders Wist je dat er 2 groepen vlinders zijn? De ene groep noemen we dagvlinders, de andere groep noemen we nachtvlinders. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders lijkt heel simpel: dagvlinders

Nadere informatie

4-7 jaar Scharrelavontuur. 4-7 jaar Scharrelavontuur. Sterke geuren. Aardegeuren. Pluk een blaadje van een plantje.

4-7 jaar Scharrelavontuur. 4-7 jaar Scharrelavontuur. Sterke geuren. Aardegeuren. Pluk een blaadje van een plantje. Sterke geuren Pluk een blaadje van een plantje. Wrijf erover met je vingers, en verkreukel het blaadje een beetje. Ruik nu eens. Laat elkaar je blaadje ruiken. Waar ruikt het naar? Aardegeuren Ga op de

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

Doos der wijzen: opdracht één

Doos der wijzen: opdracht één Doos der wijzen: opdracht één Zet de schoenendoos voor je voet, en bekijk alle kanten goed. De bodem zie je nu helemaal niet, heb daarover geen verdriet. Neem het deksel er eens van, hoeveel kanten zie

Nadere informatie

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger Italiaanse tomtatensoep Per 4 personen 1 liter 1 ui 2 teentjes knoflook 1 wortel 2 blikken gepelde tomaten Olijfolie Suiker Chilipoeder 50 ml slagroom Potje pesto Snij de uit en wortel heel klein Doe een

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 7-8

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 7-8 Voorbereiding post 3 Er was eens Groep 7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 3: Er was eens..., voor groep 7 en 8. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkblad

Nadere informatie

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze Bacteriën als hulpje Yoghurt maken Je gaat in deze opdracht zelf yoghurt maken. Benodigdheden schone pan thermometer warmwaterbad eetlepel yoghurt 0,5l. melk klein flesje van 0,5l. aluminium en elastiekjes

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas (1) Natuur & Milieu. educatie. Groep 1-2 Paddenstoelen in de klas (1) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Paddenstoelen in de klas (1) Natuur & Milieu. educatie. Groep 1-2 Paddenstoelen in de klas (1) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Paddenstoelen in de klas (1) Natuur & Milieu educatie Groep 1-2 Paddenstoelen in de klas (1) Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Leerdoelen, doelgroep, samenvatting

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij.

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Waxinelichtje en een glas - Een waxinelichtje - Een schoteltje - Een lucifer - Een glas Zet in het midden van de kring een schoteltje neer met

Nadere informatie

Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt Groep 3 en 4

Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt Groep 3 en 4 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Buitenles THEMA-handleiding Ribbeltje is zijn geheugen kwijt

Nadere informatie

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas:

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas: Bronnen - Het grote experimenteerboek, uitgeverij Deltas, 2003 - Aan de slag met Findus, uitgeverij Davidsfonds/Infodok, 2000 - Grasspriet Themadossier 4 Tuinbouw, Plattelandsklassen vzw Meer info Telefoon:

Nadere informatie

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: natuur BOMEN BIJ MIJN SCHOOL. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen binnen dit thema geleerd dat er in de natuur verschillende kleuren, vormen en texturen te vinden zijn. De leerlingen in groep 3 en 4 richten zich in dit thema op bomen.

Nadere informatie

Bomenpad Park Vredeoord. Antwoordenblad. Vul hier eerst jullie namen in:

Bomenpad Park Vredeoord. Antwoordenblad. Vul hier eerst jullie namen in: Antwoordenblad Vul hier eerst jullie namen in: 1......................................................................................... 3.........................................................................................

Nadere informatie

Klei, Leem, Zand. Er zijn drie grond soorten zoek de juiste naam per foto. ...grond. ...grond. ...grond

Klei, Leem, Zand. Er zijn drie grond soorten zoek de juiste naam per foto. ...grond. ...grond. ...grond A ARDE De aarde is bedekt met grond. Overal op de aarde ligt grond. Grond ziet er niet steeds het zelfde uit. Denk maar aan het strand of het bos daar is de grond anders. Er zijn drie grond soorten zoek

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Zoek een interessant terrein. Vooral een plek met hoogteverschillen geeft leuke vergelijkingsmogelijkheden.

Nadere informatie

Op het strand. Ben jij ook wel eens aan zee geweest? En heb je toen ook schelpen gezocht? Waar was jij in de vakantie? Ik was. mesheft.

Op het strand. Ben jij ook wel eens aan zee geweest? En heb je toen ook schelpen gezocht? Waar was jij in de vakantie? Ik was. mesheft. Op het strand Els en Tim zijn terug. Ze zijn op vakantie geweest. Helemaal naar Frankrijk. Ze hebben daar gespeeld met nieuwe vriendjes. Ook hebben ze gezwommen in zee. Op het strand lagen mooie schelpen.

Nadere informatie

Herfst in de kleuterklas

Herfst in de kleuterklas Herfst in de kleuterklas Versjes, woordenschat, voelspelletje Tekst en idee Rian Visser In de herfst kun je in het bos van alles vinden. Welke dingen ken je? Walnoot Eikels Hazelnoten Herfstbladeren Beukennootjes

Nadere informatie

bospaddenstoelensoep

bospaddenstoelensoep bospaddenstoelensoep * VOORBEREIDEN (dag voor het kerstdiner): * Week de gedroogde paddenstoelen 15 minuten in water. * Snipper de ui en pers of snijd de knoflook fijn. Snijd de bleekselderij in kleine

Nadere informatie

Tips voor leerlingen. Algemene observatievragen

Tips voor leerlingen. Algemene observatievragen Tips voor leerlingen * Elk groepje neemt hun potje met diertjes mee. * Raak een diertje alleen voorzichtig aan. * Doe de diertjes in een petrischaaltje, zonder gras, aarde of bladeren, dan kun je ze beter

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Geen pakpapier? Geen probleem!

Geen pakpapier? Geen probleem! Geen pakpapier? Geen probleem! Heeft u geen pakpapier in huis? In wat op het eerste oog doodgewoon huis-, tuin-, en keukenmateriaal lijkt, schuilt vaak prachtig pakpapier. Kijk maar s om u heen. Het dunne

Nadere informatie

RECYCLE ART 7 leuke dingen om zelf te maken van afvalmateriaal

RECYCLE ART 7 leuke dingen om zelf te maken van afvalmateriaal RECYCLE ART 7 leuke dingen om zelf te maken van afvalmateriaal Dit E-book is in stand gekomen met input van Wilt u een workshop organiseren in omgeving Groningen? Kijk dan op www.artak.nl Werkbeschrijving

Nadere informatie

Een speurtocht door het Pinetum

Een speurtocht door het Pinetum Een speurtocht door het Pinetum Wat leuk dat je vandaag naar het Pinetum bent gekomen. Wat is een Pinetum eigenlijk? Het Pinetum is een verzameling bomen die in de winter groen blijven. De meeste hebben

Nadere informatie

VERSJES: In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen van de bomen. 't Zijn er lekker veel.

VERSJES: In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen van de bomen. 't Zijn er lekker veel. VERSJES: Zie je de takken wiegen Alle blaadjes vliegen Kleine blaadjes bruin en geel Oei, oei, oei, wat zijn er veel! IN DE HERFST In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen

Nadere informatie

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015

Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Een midden- en bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem najaar 2015 Doelgroep: Midden- en bovenbouw basisonderwijs: groep 5-8 Jaargetijde: Herfst, winter, lente en een stukje zomer. Plaats:

Nadere informatie

Lespakket Herfst. Instructieblad groep 1 & 2

Lespakket Herfst. Instructieblad groep 1 & 2 Lespakket Herfst Instructieblad groep 1 & 2 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/lesmateriaalnatuuronderwijs - Instructieblad groep 1 & 2 - Materialen van het pakket: Kartonnen

Nadere informatie

Ontdekkingstocht voor gezinnen

Ontdekkingstocht voor gezinnen Rivierenhof Ontdekkingstocht voor gezinnen Tjakkie de specht ontdekt de herfst INLEIDING TJAKKIE HERFST Tjakkie de specht voor gezinnen is een ontdekkingstocht met een bewegwijzerde route doorheen het

Nadere informatie

Pilobolus. sporenkanon

Pilobolus. sporenkanon Pilobolus sporenkanon Pilobolus is een geslacht van schimmels dat op poep van bijvoorbeeld paarden leeft. Net als andere schimmels verspreidt Pilobolus sporen om zich voort te planten. Dit doet hij op

Nadere informatie

Handleiding Leskist bomen groep 7

Handleiding Leskist bomen groep 7 Handleiding Leskist bomen groep 7 Inhoud pagina Inleiding 3 1. Doelgroep 4 2. Doelstelling 4 3. Relatie met kerndoelen en natuurmethoden 4 3.1. Kerndoelen 4 3.2. Natuurmethoden 4 4. Het aanbieden van de

Nadere informatie

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs

Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Werkboek van: Den Haneker Educatie Streekonderwijs Inhoud Inhoud... 2 1. De Melkveehouderij in onze streek... 3 1.1 Onze streek... 3 1.2 Wat is veen?... 3 1.3 Boeren vanaf het begin... 3 1.4 Koeien melken...

Nadere informatie

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN 3 8 6 10 ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN Een boom is...... een vaste plant met een houten stam en een kruin, alleen noemen de onderdelen anders dan bij een plant. Delen van de boom Laat de kinderen

Nadere informatie

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos NME-leerroute Bomen in het Wandelbos 5 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen De oudste, dikste en hoogste levende wezens op aarde zijn bomen. In het Wandelbos gaan we bomen onderzoeken,

Nadere informatie

Feestelijke ijsklontjes

Feestelijke ijsklontjes Algemene richtlijnen voor eten uit de natuur Probeer zo hoog mogelijk te plukken Was alles altijd goed Als je twijfelt, eet het niet! Pluk niet op plekken waar honden/katten poepen en plassen Feestelijke

Nadere informatie

Werkbeschrijvingen. Vakantiebijbelweek 2012. Dag 1: Kleuters: Trommel Middengroep: Rainpipe

Werkbeschrijvingen. Vakantiebijbelweek 2012. Dag 1: Kleuters: Trommel Middengroep: Rainpipe Werkbeschrijvingen Vakantiebijbelweek 2012 Dag 1: Kleuters: Trommel Middengroep: Rainpipe Dag 2: Kleuters: Cake versieren Middengroep: Versierde Koekjes Dag 3: Kleuters: Kijk-eiderdoos Middengroep: Spel

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8

Voorbereiding post 2. Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8 Voorbereiding post 2 Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 2: Wie weet hoe ik heet, voor groep 6, 7 en 8. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas:

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas: Experimenten werkboekje KIT Dokter in de wetenschap: Klas: 1 Licht/zon Zonnebaden in het licht Zonlicht is heel belangrijk voor planten. Als een plant enkele dagen geen of onvoldoende licht krijgt, begint

Nadere informatie

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Wilt u eropuit met de kinderen om de wereld van de paddenstoelen te ontdekken met alle zintuigen? NatuurWijs heeft speciaal voor de kinderboekenweek

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Knutselen thema herfst

Knutselen thema herfst Knutselen thema herfst Herfst-Schimmenspel Benodigdheden: Groen papier met bos, zwarte viltstift, kopieerapparaat, zwart potlood Teken met zwarte stift twee bomen op een tekenpapier. Kopieer dit voor de

Nadere informatie

Natuur, Buiten Activiteit:

Natuur, Buiten Activiteit: Natuur, Buiten Activiteit: Doelgroep: middenbouw (groep 4, 5 en 6) Doel van de activiteit: - De kinderen worden bewust van de herfst en zijn veranderingen. - De kinderen leren over de onderdelen van bladeren

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Herhaling leerstof / maatwerk Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Algemeen: Lees onderstaande tekst en uitleg door en beantwoord de vragen

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Voorbereiding post 5 Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 5: Iedere vogel zijn eigen plekje, voor groep 4 t/m 8. Inhoud:

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 1-2-3

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 1-2-3 Voorbereiding post 3 Er was eens Groep 1-2-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 3: Er was eens..., voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel

Nadere informatie

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 THEMA 9 blaadjes Dit materiaal is ontwikkeld in opdracht van IVN, in het kader van Gezonde Schoolpleinen. Tekst: Dieuwertje Smolenaars, NME Amsterdam-Noord. Vormgeving

Nadere informatie

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Inleiding Korte omschrijving van de les: In groepjes van 4 kinderen lopen ze begeleid de

Nadere informatie

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was...

gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Kabouter Keu is weg! Hallo lieve kinderen, we leven hier in het Sprookjesbos meestal lang en gelukkig, maar er was eens een dag dat dat anders was... Ik weet het zeker. Vandaag gaat het me lukken!, gniffelt

Nadere informatie

Expeditie Boswachterscode

Expeditie Boswachterscode Boswachterscode Ontdek jij je zesde zintuig? Kinderen tussen de 7 en 10 jaar opgelet! Zet je zintuigen op scherp. Volg het spoor van Benno Buitenpret. Speciaal voor jou heeft hij zijn persoonlijke en buitengewoon

Nadere informatie

Aardappel. Inleiding. Bewaren. Hoe de aardappel in Europa kwam. Voor arm en rijk

Aardappel. Inleiding. Bewaren. Hoe de aardappel in Europa kwam. Voor arm en rijk Aardappel Inleiding In Nederland worden veel aardappels gegeten. We eten ze gekookt,gebakken,als puree of als friet. Het is makkelijk voedsel, niet duur en het past overal bij. Aardappels zijn ook gezond,

Nadere informatie

Proeven doe je met je tong. Op je tong zitten allemaal smaakpapillen. Je herkent daardoor dat banaan zoet smaakt en citroen zuur.

Proeven doe je met je tong. Op je tong zitten allemaal smaakpapillen. Je herkent daardoor dat banaan zoet smaakt en citroen zuur. Over de Tong Op heel veel scholen ga ik smaakproeven doen. Ook op jullie school! En jullie kunnen me daarbij helpen door aan mijn experimenten mee te doen. Als goede proefpersonen willen jullie je natuurlijk

Nadere informatie

PRAKTISCH VOEDSELVERRIJKING EN SPELLETJES VOOR KONIJNEN EN KNAAGDIEREN. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH VOEDSELVERRIJKING EN SPELLETJES VOOR KONIJNEN EN KNAAGDIEREN. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH VOEDSELVERRIJKING EN SPELLETJES VOOR KONIJNEN EN KNAAGDIEREN over houden van huisdieren Knaagdieren en konijnen

Nadere informatie