Natuur. onderzoek. een ree-animatie. Bericht van overlijden reegeit Trees: Jaargang 18 Nummer 1 Maart 2008

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Natuur. onderzoek. een ree-animatie. Bericht van overlijden reegeit Trees: Jaargang 18 Nummer 1 Maart 2008"

Transcriptie

1 Natuur onderzoek 1 Bericht van overlijden reegeit Trees: een ree-animatie 5 Zwammen en een vlieg 6 Vossenontmoetingen 7 Geen vogelgriep in de AWduinen! 9 Een zeldzame vangst 10 Korte berichten 12 Fotorubriek Colofon Redactie: ir. Antje Ehrenburg (hoofdredacteur) dr. Ab Kessler (redacteur) ir. Mark van Til (redacteur) Gerard Scholten (redacteur) Kerstin Vogel (redacteur) Reacties op artikelen zijn altijd welkom. Stuur deze a.u.b. naar: Waternet Afdeling Onderzoek & Projecten / Ecologie Vogelenzangseweg 21, 2114 BA Vogelenzang Heeft u nieuws of kopij? Graag inleveren vóór 15 mei Overname en bewerking van artikelen, gegevens en illustraties uit deze uitgave is alléén toegestaan met bronvermelding en uitsluitend na verkregen toestemming van de redactie en - indien ondertekend - van de auteur(s). Bericht van overlijden reegeit Trees: een ree-animatie In het kader van het onderzoek naar reeën en damherten dat Waternet al jaren uitvoert, is ook een aantal dieren voorzien van een halsband met een zender zodat ze individueel te volgen zijn. Zo ook Trees. Op 12 december jl. werd reegeit Trees (geit 7) dood aangetroffen in het Oosterkanaal. Omdat we deze geit al jaren volgen en ze ons veel heeft geleerd, wil ik daar iets over vertellen. Het is bijna een soap; een verhaal met liefde, gevangenneming, sex, vreemde mannen, kindermoord en een dramatisch einde! Gevangen! Trees werd op 20 oktober 2000 gevangen bij de Berg van Dorus in het zuidoosten van de AWD, wat naar later zou blijken haar vaste woonomgeving was. Haar exacte leeftijd op dat moment is onbekend, maar ze was minimaal 2 jaar oud. Dat weten we omdat tegelijk haar kalf van dat jaar (bok 9 ofwel bok JP) werd gevangen en een ree voor het eerst werpt als tweejarige geit. Boswachter Huub Adank schatte (zonder kennis over haar geschiedenis) aan de hand van de gebitsslijtage de leeftijd bij overlijden op tenminste 9 jaar, wat dus prima lijkt te kloppen. Over de gemiddelde levensverwachting van eenmaal volwassen reeën in de AWD weten we nog erg weinig. Op basis van schattingen aan gestorven reeën denken we dat maar weinigen ouder worden dan jaar. Trees bevestigt dus het algemene beeld. Trees was altijd vrij makkelijk te observeren, schuw was ze niet en ze had een vast leefgebied. Dit laatste is normaal voor reeën in de AWD. Reeën zijn zomer en winter in hetzelfde gebied te vinden. De kern van Trees leefgebied (fig. 2) strekte zich uit tussen de Diepe del en de Ronde del en was circa 15 ha groot. Rekenen we alle uiterste waarnemingen mee vanaf 2000 dan komen we echter op 21 ha. Dit past goed in de range van ha die we meestal meten in de AWD. Uitstapjes maakte ze bijna nooit, slechts Waternet is de gemeenschappelijke organisatie van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeente Amsterdam

2 2 Van de redactie Winter and the birds Winter doth come at the close of the year and the birds fly away. The earth is asleep whilst the air doth weep snowflakes all the year. Wise men tell us in their wisdom: Birds bid us goodbye, frightened by the stormy weather and the wintry sky. Birds fly away at the close of the year, and then winter appears. The earth is alone, now the birds are flown, Hence, hence her tears. Thus the poet tells the story: Winter is the sigh of the earth left sad and dreary, at the birds goodbye. Uw redacteur kwam in aanraking met dit prachtige gedicht, en wilde het u niet onthouden. Het stamt duidelijk uit de tijd dat winters nog echt streng waren. De winter als de zucht van de aarde die bij het afscheid van de vogels treurig achterblijft Inmiddels is het nu eind januari, en echt koud is het nog niet geweest. Sterker nog, de eerste zingende vogels (heggenmus, roodborst en zanglijster) zijn al weer gehoord! Kortom, het wordt lente, seizoen van de hoop. Veel leesplezier in deze nieuwste editie van Natuuronderzoek, natuurberichten uit de Amsterdamse Waterleidingduinen. Figuur 1: Geit 7 in de zomer van 2005 (foto Cindy Kapiteijn). 3 keer is ze waargenomen in de 70-Bunders ten op dat moment volwassen werd geschat. Het noorden van haar vaste leefgebied. De plek van leefgebied van Rik overlapte dat van Trees en ze overlijden ligt iets ten westen van haar leefgebied, nooit eerder werd ze in deze buurt waar waargenomen, vooral rond de bronst. De zender leken een echt paar. Heel vaak werden ze samen genomen. van Rik hield er al in november 2002 mee op, maar hij wordt nog steeds vaak waargenomen. Zenders In augustus 2007 werd door Piet Rotteveel een In de loop der jaren heeft Trees verschillende paring waargenomen tussen Rik en Trees, dus redelijkerwijs kunnen we aannemen dat de na zenders gedragen. Haar eerste halsband kreeg ze op 20 oktober Op 17 maart 2004 liep komelingen van Trees, deze Rik als vader hebben. Helemaal zeker kunnen we echter niet zijn, ze opnieuw in de netten en is ze voorzien van een nieuwe zender. Deze zender viel echter vrijwel onmiddellijk weer af (en bleek bovendien genomen in deze omgeving. Meestal zijn deze want af en toe werd een vreemde man waar niet te werken). We konden haar toch blijven volgen omdat een van haar kalveren uit 2003 territoriale tijd (die loopt van ca. maart-augustus), waarnemingen in de winter gedaan, buiten de (bokkalf 35) ook gezenderd was en nog steeds maar niet allemaal (zie figuur 4 en 5 uit 2001). bij haar in de buurt bleef. Kalf 35 werd sinds eind Door een territoriale bok worden zeker in de maart 2004 echter steeds vaker alleen gesignaleerd, waardoor Trees steeds minder vaak met reerd en verjaagd. Soms wordt een eigen zoon zomer andere mannetjes absoluut niet getole zekerheid kon worden waargenomen. geaccepteerd in de omgeving mits hij zich gedeisd houdt en op enige afstand blijft. Aan Op 3 januari 2005 is ze echter opnieuw gevangen en gezenderd en op 17 november werd ze nemelijk is dus dat het bij de waargenomen alweer gevangen en (per ongeluk) wederom van vreemde mannen gaat om één of meer nakomelingen van Trees (en Rik), maar zekerheid een nieuwe zender voorzien. hebben we niet! Niet uit te sluiten is zelfs dat Rik Partner en onbekende mannen zelf nog geen territorium had in 2001 en de Gelijk met Trees werd in oktober 2000 ook volwassen bok Rik (bok 8) gevangen en gezenderd. Of zou Rik gewoon even niet hebben opgelet? vreemde bok in dat jaar zijn vader is geweest. Over de leeftijd van Rik weten we alleen dat hij

3 kalfjes (nrs 72 en 74) van Trees gezenderd 1-2 dagen na hun geboorte. Bokkalf 74 heeft niet lang geleefd. Hij groeide aanvankelijk goed, maar plotseling stopte dat en nam zijn gewicht zelfs weer af. Uiteindelijk, sterk vermagerd en stervend is hij op 2 augustus door een vos gepakt. Autopsie op de kadaverresten wees uit dat hij een enorme ontsteking had aan zijn heupgewricht. De oorzaak daarvan is onbekend, maar een klap van bok Rik is niet uit te sluiten. Rik had rond die tijd namelijk duidelijk belangstelling (bronst) voor de Trees en mogelijk liep kalf 74 iets te veel in de weg. Zijn zusje geit 72 leeft nog wel en is recent nog waargenomen samen met de één jaar jongere geit 66. Tot voor kort nog altijd in de directe nabijheid van Trees. Nu moet ze het alleen zien te rooien. Figuur 2: Leefgebied van Trees in de loop der jaren (in lila). In totaal bijna 21 ha. Kinderen en familiedrama s hebben gevestigd in het Bos van Verrassing, zo n Van Trees (en dus vermoedelijk ook van Rik) hebben we in de loop der jaren diverse kalveren In 2001 is een aantal keren een bokkalf waar 2 km noordelijk van zijn geboorteplaats. kunnen zenderen en volgen. Zoals reeds gemeld genomen bij Trees en in 2002 werden regelmatig werd in 2000 behalve Trees ook haar zoon JP 2 kalfjes bij haar waargenomen. Tenminste 1 daarvan overleefde de eerste winter, getuige diverse (bok 9) gevangen en gezenderd (de familieband blijkt uit het gedrag). Helaas is de zender van JP waarnemingen. inmiddels uitgeput waardoor het zoeken erg lastig is, maar voor zover bekend leeft hij nog op 30 mei kort na de geboorte gezenderd In 2003 had Trees twee kalveren, één daarvan is steeds in zijn eigen territorium in het Bos van (geitkalf 34), de ander (bokkalf 35) op 27 november Geitkalf 34 is slechts 2 weken oud ge Verrassing, aan de noordwestkant van het Oosterkanaal. Als jonge bok bleef hij dicht bij worden. Ze vertoonde verschijnselen van diarree zijn moeder Trees, maar in de loop van 2001 begon hij meer rond te zwerven. Aanvankelijk nog Bokkalf 35 bleef in de omgeving rondlopen en is en is vermoedelijk aan uitdroging gestorven. vlak bij het leefgebied van z n moeder, maar op een leeftijd van 2 jaar in het voorjaar van steeds vaker werden uitstapjes in noordelijke 2005 door onbekende oorzaak overleden. richting (70-Bunders) gemaakt. In de herfst van Uit 2004 ontbreken gegevens over eventuele kalveren van Trees, maar in 2005 is ze een aantal 2002 wordt JP enige tijd waargenomen in het Zegvelderbos, ca 2,5 km noordelijk van het leefgebied van zijn moeder. Met enige regelmaat ber van dat jaar is het kalf niet meer waargenom keren waargenomen met een geitkalf. Na okto keerde hij echter ook weer even terug naar zijn en, zodat vermoed kan worden dat ze niet oud is geboortegebied. In de zomer van 2003 lijkt JP, geworden. als driejarige bok, een definitief territorium te Op respectievelijk 1 en 2 juni 2006 zijn twee (Achter)kleinkinderen? Opmerkelijk is dat geitkalf 66 steeds samen met 72 werd waargenomen bij Trees. Geitje 66 werd op 16 mei 2006 gezenderd vlak na haar geboorte, evenals haar zusje 67. Een onbekende geit leek hun moeder te zijn, afgaande op het alarmerende gedrag dat deze geit vertoonde tijdens het zenderen en diverse latere waarnemingen van hun samen. Dit gezinnetje werd daarna regelmatig samen gezien met Trees en haar kinderen. Ook geit 58, gezenderd als volwassen geit in november 2005 werd vaak samen met dit groepje gezien en soms was er ook een onbekende bok bij. Dit groepsgedrag doet familiebanden vermoeden, het waren dan mogelijk (achter)kleinkinderen van Trees. Over het alge Figuur 3: Bok Rik beschouwen we als de vaste levenspartner van wijlen Trees. Hier op een foto in de zomer van 2007 genomen door John Franssen.

4 meen wordt beschreven dat mannelijke nakomelingen vrij snel wegtrekken van hun geboortegrond, vaak gedwongen door de daar heersende territoriale bok, op zoek naar een eigen territorium (zoals JP heeft gedaan). Dochters blijven meestal echter hangen in de buurt van hun moeders leefgebied. Geiten zijn dan ook veel minder strikt territoriaal dan bokken. Vooral in de winter zouden verwanten vaak dicht bij elkaar te vinden zijn in zogenaamde familiesprongen. Bij Trees en haar familie lijkt dat ook te gebeuren, hoewel we niet van alle nakomelingen zekerheid hebben over de familieband. Kalf 67 is vermoedelijk ten prooi gevallen aan een vos (we vonden alleen de halsband terug met bijtsporen), maar 66 en 72 worden nog steeds (januari 2008) samen waargenomen. Veel van Trees kinderen en (achter) kleinkinderen was geen lang leven beschoren en ze kenden verschillende doodsoorzaken. Dit komt volledig overeen met de algemene bevindingen in de AWD dat slechts circa 20% van de kalveren het (foto: Esmeralda Dols). redt tot volwassenheid. Predatie door vossen speelt daarbij een grote rol, maar ook andere doodsoorzaken komen veel voor. Mysterieuze dood Op 12 december 2007 werd Trees dood aangetroffen in het Oosterkanaal ergens halver Figuur 5: JP, de dan 1-jarige zoon van Trees loopt achter een onbekende bok in de zomer van 2001 (Foto: Esmeralda Dols). Figuur 4: Trees eind maart 2001 met een onbekende bok wege de Paardenkerkhofbrug en Vogelenvelderbrug. Dat is circa 100m uit haar vaste leefgebied. Hoewel ze ontegenzeggelijk is verdronken, werd toch ouderdom als doodsoorzaak ingeschat (mager, scherpe rug, gebit afgesleten). Mogelijk begon Trees sterk verzwakt aan haar laatste uitstapje omdat ze het einde voelde naderen en was het zwemmen haar net fataal. Van reeën is, ook uit de AWD, bekend dat het zwemmen normaal gesproken geen enkel probleem is. Toch is echter al een aantal keer waargenomen dat als tijdens het zwemmen paniek uitbreekt reeën snel het loodje leggen. Het blijft gissen wat Trees heeft gedreven tot dit uitstapje en wat er uiteindelijk precies is gebeurd, maar duidelijk is wel dat haar conditie slecht was. Het einde van een veel bewogen leven van deze soapster het wachten is nu op Trees de musical! Leo van Breukelen Naschrift Iedere gelijkenis met bestaande personen berust op louter toeval. Met dank aan de vele stagiairs (23 stuks!) die de dieren hebben gevolgd en de boswachters en vrijwilligers voor hun inzet bij het vangen van de reeën.

5 5 Vuurzwammetje en zwartwordende wasplaat duiden op een heischraal milieu (foto: Joop Mourik) Zwammen en een vlieg, een excursie van de wasplatenwerkgroep De veranderingen in het begrazingsbeheer waren voor de wasplatenwerkgroep in oktober 2007 een reden om een kijkje te nemen in de omgeving van het Haasveld. Ten zuiden van het naaldbos op het Haasveld ligt een duingrasland met een proefvlak waar al jarenlang de wasplaten, knotszwammen en aardtongen worden geteld. De begrazing met koeien die in 2004 begon, is daar beëindigd, er grazen nog louter schapen. En konijnen natuurlijk, want dit deel van het duin levert tegenwoordig bij de konijnentellingen hoge aantallen op. Hoe die verandering in het beheer verder gaat uitpakken, moeten we nog afwachten, maar de waarnemingen van de excursie op 5 oktober 2007 waren leuk genoeg om er verslag van te doen. Vegetatie met veel knotszwammen De begroeiing van de graslandjes ten zuiden van het Haasvelderbos is laag en bestaat voor het overgrote deel uit grassen. De schapen grazen bepaalde plekken in de grasmat kort af en daar vallen de wasplaten en andere paddenstoelen het snelst op. Aanvankelijk vonden we een enkele zwartwordende wasplaat en bescheiden groepjes vuurzwammen, maar toen we de knotszwammen in de gaten kregen, liepen de aantallen snel op. Bij elkaar hebben we honderden verblekende knotszwammen geteld, en minstens zoveel gele of fraaie knotszwammen. De verblekende knotszwam is in het veld goed te herkennen aan de oranje kleur, die inderdaad wat bleek kan zijn. Soms is de top zelfs bijna wit. De gele en de fraaie knotszwam zijn in het veld niet uit elkaar te houden, beide zijn fel geel. Een aantal exemplaren verdween in doosjes voor een microscopische determinatie thuis, net als diverse satijnzwammen, ook een notoir lastige groep om in het veld op naam te brengen. Afwijkende kleuren en vormen September en begin oktober 2007 waren afwisselend warm en koud, nat en droog. In de natte, warme perioden in september zijn veel paddenstoelen opgekomen, maar op de zonnige dagen daartussen zijn de jonge paddenstoelen plaatselijk ingedroogd. Als het na zo n droge periode gaat regenen, strekt de hoed van de paddenstoel zich wel weer uit, maar de ingedroogde plekken groeien niet mee. En zo komt het dat wij paddenstoelen vonden met kleuren en vormen die soms sterk afweken van wat gebruikelijk is. De jonge vuurzwammen die wij vonden, waren inderdaad vuurrood tot oranje, prachtig fel gekleurd en sterk afstekend tegen het bleke geel en groen van afstervende witbol en duinriet. Oudere exemplaren echter waren bleekrood tot bijna wit met een kurkdroge, vlakke hoed, kennelijk gebleekt door de zon. Er waren zwartwordende wasplaatjes (gewoonlijk licht tot donker oranje en zwartwordend bij veroudering of beschadiging) met een groenachtige tint, en gele of fraaie knotszwammen met bruine topjes. Elfenwasplaten, aardtongen en schapenkeutels Een leuke vondst was ook de grote plek elfenwasplaten, gele paddenstoeltjes met een halfronde hoed. Bij al die kleuren staken de kleverige aardtongen maar somber af: kleine zwarte dingetjes (tot 2 cm hoog) die verraderlijk veel leken op rechtopstaande schapenkeutels. En er lagen heel veel keutels! Je kunt je voorstellen dat het dan lang duurt voor je de aardtongen in de gaten hebt. Van de rupsendoder, een oranje gekleurde verwant van de aardtongen, vonden we maar één exemplaar. Maar toch: een rijke oogst aan waarnemingen van graslandpaddenstoelen die buiten de duinen schaars zijn. Het onbekende lokt Van de proefvlakken is wel zo n beetje bekend wat er groeit, maar het onbekende lokt. Daarom togen we met de hele groep naar de Ruigthoek, langs de Nieuwe Haasvelderweg, waar de schapen al wat langer grazen. De ruigte is in de loop der jaren veranderd in een grasmat met hier en daar grote plekken zeegroene zegge. Ook hier vonden we tientallen vuurzwammen, honderden verblekende en gele of fraaie knotszwammen, en zowaar nog een groepje aardtongen. lees verder op p.6 >>

6 6 Vossenontmoetingen Vos (foto: Joop Hilster) Grote roofvlieg Tijdens het speuren naar al dat kleine grut zag Joop Mourik een groot insect, dat op het eerste gezicht sterk aan een hoornaar deed denken. Hoornaars zijn in de zomer van 2007 op diverse plaatsen in de Amsterdamse Waterleidingduinen gesignaleerd, dus dat is geen gekke gedachte. Dit beest was echter behaard en had maar één paar vleugels, terwijl hoornaars twee paar vleugels hebben. t Was dus een vlieg, maar wel een monsterlijk grote: 2,5 cm lang! Siem Langeveld vond de naam van dit dier: Grote roofvlieg, Asilus crabroniformis. Crabroniformis betekent met de vorm van een hoornaar. Toepasselijke naam. Het is de grootste vlieg die in Nederland voorkomt, vooral in droge zandstreken op lage vegetatie (heidevelden). Zelden worden ze op of bij weilanden gevangen (ref. Mark van Veen: De blaaskopvliegen en roofvliegen van Nederland en België, Jeugdbondsuitgeverij, 5e gewijzigde druk, 1984). Ze planten zich voort in koeienvlaaien en andere mest en jagen op insecten die ook op de mest afkomen. Hier zien we hetzelfde fenomeen als met paddenstoelen zoals de geringde vlekplaat, die in de duinen talrijk zijn op koeienmest, maar in de Hollandse productieweilanden ontbreken. Begrazing door vee mits goed ingesteld verrijkt de biodiversiteit van het duin, niet alleen met paddenstoelen, maar ook met grote vliegen. Oktober 2003, Waterdellen. We hadden onze hokken geïnventariseerd op wasplaten en zaten lekker in de zon koffie te drinken, toen we op ongeveer 5 meter van ons af een vos zagen zitten. Die probeerde dichterbij te komen, maar durfde toch ook niet en bleef daar zitten. We hadden volop tijd om opnamen te maken. Toen we daarna wegreden zagen we in de spiegel de vos naar ons plekje komen en daar rondsnuffelen. Was hij (zij?) op de koffielucht afgekomen en dacht: Koffie, daar hoort koek bij?? Is er iets voor mij? Ook deze vos was helemaal niet schuw. Was het dezelfde vos van 4 jaar terug die hier ergens zijn burcht had? Toen leek het me een jong beest, en deze groter, ouder, dus dat zou kunnen. Hij/zij had een opvallend witte bef. Agnes Becker Kees Langeveld (lid wasplatenwerkgroep) 2 november We zijn weer in de Waterdellen onze hokken aan het inventariseren, nu met z n vieren. Achter in het veldje. Ik was iets achtergebleven, kijk om me heen en zie, weer op enige meters afstand van me (5 7 m) een vos! Weer dat twijfelende gedrag: dichterbij, nee, terug, weer komen. De drie anderen stonden een eindje verder al te fotograferen, wat ik óók deed. Maar we waren nog niet aan de koffie en de thermosfles was nog stijf dicht. Zelfs voorbijgangers op het schouwpad achter het riet stonden te kijken.

7 7 Geen Vogelgriep in de AW duinen! Het Vogelringstation AW duinen heeft meegedaan aan het verzamelen van vogelpoepmonsters voor het onderzoek naar influenza A-virus bij wilde vogels. Wat is de relatie tussen vogels en mensen op virusgebied? Hieronder volgt een samenvatting van het rapport Aviaire influenzavirussen in wilde vogels waarin dit wordt uitgelegd. Auteurs zijn: V.J. Munster, E. De Wit, A.D.M.E. Osterhaus en R.A.M. Fouchier. Het influenza A-virus Het influenza A-virus is vooral bekend als veroorzaker van de jaarlijkse griepepidemieën en incidentele pandemieën in de mens. Watervogels vormen echter het natuurlijke reservoir van het influenza A-virus. Vanuit dit reservoir kan het virus worden overgedragen aan andere gastheren zoals pluimvee, varkens, paarden en mensen. De bij vogels voorkomende influenza A-virussen worden onderverdeeld in lage- en hoge ziekteveroorzakers. De hoge staan bekend als vogelpest en veroorzaken massale sterfte onder pluimvee. In wilde vogels komt de lage ziekteveroorzaker van nature voor, maar als dit wordt overgebracht in pluimvee, dan kan het muteren naar een hoge ziekteveroorzaker. Watervogels als natuurlijk reservoir In meer dan 105 verschillende gezonde vogelsoorten is een subtype van het influenza A-virus aangetroffen. Er worden maar weinig subtypen bij andere diersoorten aangetroffen. In de mens worden normaal gesproken alleen influenza A-virussen van de subtypen H1N1 en H3N2 aangetroffen. Hoewel het influenza A-virus al bij veel verschillende vogelsoorten wordt aangetroffen, komt het toch het meest voor bij eenden, ganzen en zwanen, maar ook bij meeuwen, alken en steltlopers. Zij vormen het belangrijkste natuurlijke reservoir. Bij vogels wordt aangenomen dat de hoogste concentratie aan virussen via de uitwerpselen wordt uitgescheiden. Dit vormt dan ook de belangrijkste besmettingsbron. Influenzavirussen kunnen 4-30 dagen besmettelijk blijven in oppervlaktewater. Dit verklaart waarschijnlijk het belangrijkste voorkomen bij vogels uit een nat milieu. Bemonstering van wilde vogels Door gebrek aan kennis in Europa over het voorkomen van influenzavirussen bij wilde vogels begon de afdeling Virologie van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam in 1998 aan een nieuw grootschalig onderzoek. Hierbij werd voor het verkrijgen van monsters medewerking gezocht bij een groot aantal experts op het gebied van de ornithologie, zoals eendenkooikers, ganzen- en goudplevierenvangers en vogelringstations. Met behulp van een steriel wattenstaafje wordt een uitstrijkje van de cloaca gemaakt of (bij kleine vogels) het poepje verzameld. In kleine buisjes, waar een transportmedium in zit, wordt het naar het laboratorium van de afdeling Virologie verstuurd. Als er een virus wordt vastgesteld, dan wordt het monster ingeënt in bebroede kippeneieren. In het ei wordt het virus gekweekt, waarna hieruit het subtype bepaald kan worden. AW duinen Van 1999 t/m 2006 deed het Vogelringstation AW duinen mee aan het verzamelen van vogelpoepmonsters voor het onderzoek naar influenza A-virus bij wilde vogels. Op het Vogelringstation verzamelden wij van zo n 100 vogelsoorten in totaal meer dan 6100 monsters. Onze opdracht was om van zoveel mogelijk zangvogelsoorten poepmonsters te verzamelen (per jaar maximaal 30 monsters per soort). Dat is aardig gelukt. Daarnaast verzamelden we poep van wilde zwanen, aalscholvers, wilde eenden, krakeenden, kuifeenden en steltlopers zoals rosse grutto, witgat, oeverloper en groenpootruiter. Alle monsters werden op de universiteit geanalyseerd. Gelukkig troffen de onderzoekers in Rotterdam in geen enkel monster het influenza A-virus aan. Voor ons is het onderzoek (voorlopig?) beëindigd. Het Vogelringstation AW duinen heeft een aanzienlijke bijdrage geleverd aan het onderzoek van de Erasmus universiteit. Onze monsters bleken ruim 16% uit te maken van het totaal aantal verzamelde monsters. Influenza A-virus in eenden, ganzen en zwanen In totaal werden tussen 1998 en monsters verzameld van gezonde wilde vogels. De grootste aantallen monsters waren afkomstig uit Nederland, maar ook uit Zweden, Finland, Noorwegen, Estland en Letland. Ook werden monsters verzameld uit de beide poolgebieden, Afrika, Noord- en Zuid-Amerika. De monsters kwamen van meer dan 300 vogelsoorten. Ongeveer 1000 van de vogels waren geïnfecteerd met een influenza A-virus. Een derde hiervan kon gekarakteriseerd worden. Deze monsters waren alle afkomstig van eenden, zwanen, ganzen, strandlopers, alken, meeuwen, waterrallen en meerkoeten. In geen van de andere vogelsoorten werden influenza A-virussen aangetroffen. Vooral bij grondeleenden waren grotere hoeveelheden influenza A-virus aanwezig dan bij alle andere vogelsoorten. Bij de wilde eend waren de hoeveelheden het grootst en deze piekten in september en oktober. Bij ganzen en zwanen was het Influenza A-virus in mindere mate aanwezig dan bij de eendensoorten. Er werd een proef genomen bij kleine zwanen, zij werden geïnfecteerd met influenza A-virus. Deze geïnfecteerde zwanen kregen een halsband met GPS-zender om. Het bleek dat de infectie wel invloed had op het gedrag van het dier. De terugtrek naar Noord-Rusland werd met meer dan een maand uitgesteld ten opzichte van niet geïnfecteerde kleine zwanen. Ook was de lichamelijke conditie van de geïnfecteerde zwanen slechter.

8 Influenza A-virus in meeuwen en andere vogelsoorten Bij meeuwen waren de virussen in geringe mate aanwezig. Wel werd in 2005 een nieuwe soort influenza A-virus subtype vastgesteld. Dit type kreeg de naam H16. In tegenstelling tot onderzoek in Amerika werden geen besmette steltlopers aangetroffen. Wel werd voor het eerst influenza A-virus aangetroffen in monsters van zeekoeten uit Zweden. In alle andere vogelsoorten werd ondanks het grote aantal onderzochte monsters geen influenza A-virus aangetroffen. Verschillende H5N1-uitbraken In 1997 werd HongKong getroffen door een grootschalige uitbraak van H5N1 op markten waar levend pluimvee werd verkocht. Het verschil met vorige uitbraken was dat in HongKong nu 18 mensen geïnfecteerd raakten, waarvan er 6 overleden. Deze uitbraak werd gestopt door het ruimen van meer dan 3 miljoen kippen. In 2003/2004 verspreidde het H5N1-virus zich in grote delen van Zuidoost-Azië, in 2005 in Rusland, Kazakstan, Mongolië en Turkije en vervolgens in 2006 in Europa, Afrika en het Midden- Oosten. Tot op heden werd het virus aangetoond in 300 mensen, waarvan meer dan de helft is overleden. In 2005 vond een uitbraak plaats in wilde vogels (voornamelijk ganzen en meeuwen) rond het Qhinghaimeer in Noord-China. In februari 2006 dook het virus op in Griekenland, Italië, Bulgarije, Duitsland en Oostenrijk. Deze laatste verspreiding viel samen met trek van zwanen in westelijke richting als gevolg van extreme kou rond de Zwarte Zee, waar uitbraken waren in pluimvee. Deze uitbraken in wilde vogels in Europa waren dus waarschijnlijk het gevolg van wilde vogels die besmet waren met H5N1. De rol die wilde vogels hebben gespeeld in de verspreiding van H5N1 is nog steeds niet duidelijk. De verspreiding van het virus in grote delen van Azië, Afrika en Midden-Oosten is waarschijnlijk vooral te wijten aan de gebruikte landbouwmethoden en het transport van pluimvee en Conclusie producten hiervan. De studies van influenza A-virussen bij Europese In 2007 was een nieuwe uitbraak in Hongarije en wilde vogels hebben geleid tot meer kennis over Engeland. De rol van wilde vogels hierin is onduidelijk. Het is echter aannemelijk dat de invoer den nieuwe gastheren van het virus aangetrof de ecologie van deze virussen. Bovendien wer van pluimvee en pluimveeproducten van Hongarije naar Engeland voor de verspreiding van gans, rotgans en stormmeeuw. fen, zoals zeekoet, kleine zwaan, brandgans, riet het virus verantwoordelijk is. Tot februari 2007 is het H5N1-virus niet in gezonde wilde vogelpopulaties in Nederland Tot februari 2007 is het H5N1-virus niet in gezonde wildevogelpopulaties in Nederland aangetroffen. De onderzoekuitkomsten van de aangetroffen. In Europa (buiten Nederland) zijn virussen worden nu gebruikt in onderzoek naar echter in 2006 meer dan 700 wilde vogels evolutie van de virussen en voor vaccinonderzoek. Het verdere onderzoek naar wilde vogels aangetroffen die geïnfecteerd waren met H5N1. Deze vogels werden dood of ernstig ziek gevondensen wordt op een ander niveau voortgezet, zodat als mogelijke overbrengers van influenza A-virus Het is mogelijk dat het niet aantreffen van H5N1 steeds een vinger aan de pols wordt gehouden. bij Europese gezonde wilde vogels het gevolg is van niet optimale bemonstering. Daarom zal met Hans Vader ingang van 2007 worden begonnen met, behalve het cloaca uitstrijkje, ook een uitstrijkje uit de luchtwegen. Bij een aantal vogelsoorten is voor meer info over vogelgriep zie ook: namelijk vastgesteld dat monsters uit de luchtwegen een hogere trefkans geven dan monsters uit de cloaca. Het zal duidelijk zijn dat dit bij kleine vogels echter een ondoenlijke methode is. Zelfs bij de watervogels, zoals eenden werd in de AWD geen vogelgriep aangetroffen (foto: Hans Vader)

9 9 Een zeldzame vangst Uit Nederland verdwenen gewaande schorsloopkever in AWD teruggevonden Op 27 december 2006 zochten we in het Zegvelderbos achter boomschors naar loopkevertjes. Bijna elk jaar zoeken we enkele grove dennen na. Dit gebeurt meest rond de jaarwisseling omdat de schorsbewonende loopkevertjes winterdieren zijn. Van de vijf soorten die achter de schors van grove dennen leven, is er één die landelijk vrij zeldzaam is, maar in de AWD algemeen genoemd kan worden. Op 27 december 2006 was de vangst wat loopkevertjes betreft heel mager. Maar we deden die dag toch een bijzondere ontdekking Eén kevertje zag er wat afwijkend uit, had een hoekiger halsschild en de kop achter de ogen was meer ingesnoerd. We vermoedden dat dit een andere soort was. Het bleek een kevertje te zijn waarvan men dacht dat het uit ons land verdwenen was: Philorhizus quadrisignatus. E. Everts schrijft in zijn Coleoptera Neerlandica (1903): Zeer zeldzaam, alleen bij Den Haag gevangen en als vangplaats werd genoemd achter boomschors. In De Loopkevers van Nederland door Michiel Boeken et. al. (2002) staat Zeer zeldzaam, op stammen van loofbomen, ook tussen dode takken op de grond. Slechts enige vangsten in het westen en zuiden van Nederland. Waarschijnlijk verdwenen. De atlas De Nederlandse Loopkevers van H. Turin is wat duidelijker over de vindplaatsen: Den Haag 1885, Meijendel 1927 en Oisterwijk Ondanks dat er na deze tijd veel geïnventariseerd is, werd dit kevertje niet meer gevonden. Het is dus niet te verwonderen dat werd verondersteld dat hij uit ons land verdwenen was. Omdat de vangplaatsen ver uitéén liggen, veronderstelt Turin dat het waarschijnlijk zwervers waren. In de ons omringende landen is hij ook zeer zeldzaam en in Vlaanderen is hij nooit gevonden. Omdat onze vangst in een oud gemengd bos plaatsvond en het landgoed Huis te Vogelenzang op Philorhizus melanocephalus is een neef van en lijkt op de in de AWD ontdekte Philorhizus quadrisignatus (foto: K. Hall) zeer korte afstand ligt en ook veel oud bos bevat, denken wij meer aan een restpopulatie. In de schaarse literatuurverwijzingen worden steeds loofbomen genoemd waardoor de grove den dan een uitzondering lijkt te zijn. Als we in de gelegenheid zijn zullen we ook eens aandacht aan loofbomen besteden. De vangst is door K. Alders bevestigd. Martien Koning Boommarter gefotografeerd Op 20 februari 2008 ontdekte vrijwilliger Clarence Wever op zoek naar eekhoorns - een ander, groter beest hoog in een boom in de AWD: het bleek te gaan om een boommarter. Dit is niet de eerste boommarterwaarneming uit de AWD (deze dateert uit 2003), maar hij had wel het geluk als eerste waarnemer ook een foto te kunnen maken. Boommarter in AWD, 20 februari 2008 (foto: Clarence Wever)

10 10 Korte berichten Groot leermos Chris van Daalen vond een mooie groeiplaats van groot leermos (Peltigera canina) langs het oeverrandje van de toevoersloot. Hij vond op deze locatie op 8 plaatsen leermos op een stuk oever, verdeeld over ca. 20 meter. Het mos overgroeit daar ter plekke via zandgrond de betonnen waterkant. Het behoorlijk frequent belopen pad loopt ca. 1 meter langs de vindplaats. Chris heeft contact opgenomen met een deskundige om zijn vondst te laten determineren (Bert Oving, zie zijn artikel over Leermossen in Natura 2007/6). Navraag bij Niko Buiten leert het volgende: groot leermos is bekend uit de AWD. Hoewel hij als bedreigd op de Rode lijst staat en in Nederland op landelijke schaal zeldzaam is, is hij dat zeker niet in de duinen. In de AWD is hij talrijk. Niko kent hem van niet te grazige, kalkrijke plaatsen. Volgens Niko komt hij al zeer lang in de duinen voor. Voor hem is het een echte duinsoort. Er is trouwens een sterk gelijkende soort (P. membranacea) met langere, niet vertakte rhizinen. Groot leermos tussen Klauwtjesmos, 10 januari 2008 (foto: Chris van Daalen) Zonnedauw Als er ergens gesnoeid, gerooid of geruimd wordt, heb ik er altijd enige moeite mee. Maar soms ontdek je later dat deze acties gunstige gevolgen kunnen hebben. In één van onze terreinen was in 2006 een plas opgeschoond en de opslag verwijderd. Maar in 2007 vonden we langs deze plas nieuw veenmos. Op deze plek groeiden al op 2 augustus aardtongen, wat anders altijd eind november, begin december pas gebeurt. Dit was een leuke vondst, want in dit terrein vonden we zelden aardtongen. De verrassing werd nog groter toen we een week later ontdekten dat er tussen dat veenmos Rond zonnedauw groeide en bloeide. Agnes Becker

11 11 Korte berichten Werkzaamheden damhertwerend raster Op een aantal plaatsen langs de Amsterdamse Waterleidingduinen zijn 2,5 meter hoge hekken geplaatst. Dit om te voorkomen dat de damherten de weg op kunnen springen, wat gevaar oplevert voor de verkeersveiligheid. De onderkant van de hekken moet echter nog worden afgewerkt. Door de sterke hoogtewisselingen in het duin sluiten de hekken nu niet overal goed op de ondergrond aan. Daardoor kunnen er nog dieren onderdoor kruipen. Normaal gesproken worden werkzaamheden tijdens het broedseizoen stopgezet. In dit geval gaan de werkzaamheden aan de hekken door tot na 1 maart. Belangrijkste reden hiervoor is dat het maatregelen zijn voor de verkeersveiligheid. Het is niet verantwoord om dit uit te stellen. De werkzaamheden vinden aan de rand van het gebied plaats, waardoor de onrust voor het gebied beperkt blijft. Volgens de planning zijn de werkzaamheden uiterlijk medio april gereed. Raten van uitgezwermde bijen vernield Niet ver van de Zandvoortselaan ontdekte Huib Koel afgelopen najaar in een meidoorn een zwerm bijen die daar raten hadden gebouwd. Gezien de hoeveelheid raten en het donkere geel hing de zwerm er al meer dan twee maanden. Zo n zwerm is een afsplitsing van een officieel volk van een imker. Huib zag dat ze stuifmeel aan het halen waren, wat betekent dat er broed is. In Nederland zal zo n volkje normaal gesproken niet overleven vanwege de koude. Ook zal de hoeveelheid opgeslagen nectar opraken en dan sterft het volk van de honger. Tot zijn ontzetting ontdekte Huib niet lang daarna op 20 november dat vernielzuchtige mensen de raten hadden stukgeslagen Er was duidelijk met een stok tegen de raten geslagen, precies op de plek waar het bijenvolk zich had teruggetrokken om de koude te overleven. Dat is nu niet meer mogelijk en het volk is niet meer. Jammer, want het zou best een leuk experiment zijn geweest om te kijken of ze de winter toch hadden kunnen overleven. Het hing namelijk best beschut tegen de (zuid)westenwind, ondanks dat het niet in een holle boom was gebouwd of in een oud spechtennest. Stukgeslagen honingraten in meidoorn (foto: Huib Koel) Nieuwe soort in de AWD: tongvaren In de AWD is een nieuwe soort gevonden, het gaat hier om de tongvaren Asplenium scolopendrium uit het geslacht streepvarens. Het is een liefhebber van vochtige schaduwrijke plaatsen, liefst kalkhoudend, bijvoorbeeld oude stadsmuren. In een schuttersput uit de tweede wereldoorlog in de Amsterdamse Waterleidingduinen heeft de tongvaren deze voorwaarden gevonden en zich vervolgens kunnen vestigen. In de wijde omtrek komt hij verder niet voor, de vindplaats is nogal westelijk. Waar die oude bunkers al niet goed voor zijn. Martin Jonker Tongvaren: nieuwe groeiplaats in bunker (foto: Joop Hilster)

12 12 Fotorubriek Beuken aan de Oranjekom Op 21 maart 1984 heeft Jaap Duijve een foto gemaakt van de groep oude beuken die tussen de Blauwe weg en de Oranjekom in staan. De linkergroep is 24 jaar later anno 2008 nog steeds aanwezig en in stamomvang toegenomen. De middelste en rechter beuk zijn inmiddels ter ziele. De middelste is rond de milleniumwisseling al doodgegaan en deze is als dode stam blijven staan (er zijn wel wat takken verwijderd). De rechter is 5 jaar geleden omgewaaid bij de najaarsstorm van 27 oktober Aan de jaarringen te zien was de boom toen ca. 150 jaar oud. Een deel van de enorme stam ligt er nu nog. In de loop van de afgelopen 5 jaar is deze stam gekoloniseerd (geweest) door zeer vele paddenstoelen van verschillende soorten. Misschien is er wel iemand die deze mycologische successie genoteerd heeft?? Jaap Duijve 21 maart 1984 We hopen in elk geval dat de beuken die er nu nog staan nog vele jaren zullen meegaan! Antje Ehrenburg Joop Hilster 4 februari 2008

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT VINK l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE VINK BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Bever. Laatste bever in Nederland. Over de bever

Bever. Laatste bever in Nederland. Over de bever Bever Laatste bever in Nederland Om te beginnen vertel ik jullie een verhaal over de laatste bever in Nederland! We gaan een eind in de geschiedenis terug, naar het jaar 1825. Een visser voer op de IJssel

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark

NME-leerroute Kabouters in het Westerpark NME-leerroute Kabouters in het Westerpark 1 Groep Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen In het Westerpark woont een kaboutervolk. Dat weten niet zoveel mensen, maar voor deze ene keer hebben

Nadere informatie

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van, TRCJZ/2006/533, houdende wijziging van de Tijdelijke regeling tot wering van AI

Nadere informatie

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Londenring 35 5152 NN Drunen 0416 37 88 73 Pagina 1 van 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 Onderzoeksgebied 3 Voedselaanbod 4 Resultaten 5 In getallen

Nadere informatie

Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007

Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007 Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007 Actieve monitoring bij wilde vogels In de actieve monitoring werden van januari tot einde september 2007 bij 2.047 wilde

Nadere informatie

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010,

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014. Deel: Waterschap Hunze en Aas Groen: Krabbenscheer; Rood: Groene glazenmaker. In de gemeente Emmen zijn nu op meerdere

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 3 mei 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was een heel aangename dag, maar er was minder te zien dan ik had gehoopt/verwacht. Twee dagen eerder waren we in de Hortus

Nadere informatie

VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012

VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012 VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012 Rudy Schippers Het afgelopen kwartaal werd gekenmerkt door veel regen en ook veel harde wind waardoor er minder geringd kon worden dan gebruikelijk.

Nadere informatie

Het kweken met de Zosterops palpebrosus

Het kweken met de Zosterops palpebrosus Het kweken met de Zosterops palpebrosus De naam Zosterops palpebrosus heb ik zelf niet verzonnen het is de latijnse naam voor Indische brilvogel of Gangesbrilvogel, waarbij Zosterops staat voor brilvogel.

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2014 werden bij de actieve monitoring 3.036 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015. Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 15 december 2015 Beste natuurliefhebber/-ster, De dag begon mistig en op meerdere plaatsen bleef de mist de hele dag hangen. Gelukkig scheen in Beijum de zon. Doordat

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2015 werden bij de actieve monitoring 3.218 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Deelnemers in de najaarszon tijdens de wandeling in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Deelnemers in de najaarszon tijdens de wandeling in de Amsterdamse Waterleidingduinen Vogelenzang - 25 oktober 2014 Paul Venderbosch Sjamanen, lensgallen en vooral veel paddestoelen Zouden er nog vlinders of libellen te zien zijn? Dat vroegen we ons af tijdens de start van de najaarswandeling

Nadere informatie

Aantal gevonden legsels in 2008

Aantal gevonden legsels in 2008 10 1 Broedpaaraantallen 2. Reproductie Na terugkomst van weidevogels in hun broedgebied vormen zich paren en kiezen de vogels een plek om te gaan broeden: de vestiging. Daarna komen twee belangrijke reproductiefasen:

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2013 werden bij de actieve monitoring 3.181 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006 Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 26 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL COMPEX Deze bijlage bevat informatie. 613-1-589b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden.

Nadere informatie

1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden

1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden BO 6 Tijdsinvestering: Bomen meten Tijdstip: lente, zomer of herfst 1.Inleiding De beheerder van een productiebos wil voordat de bomen gekapt worden Nodig: Materiaal hoogtemeter Meetlint werkbladen potloden

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2012 werden bij de actieve monitoring 3.220 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ Seizoenen De lente begint meestal op 21 maart. Soms kan het begin van de lente ook vallen op 20 maart. Dat heeft te maken met de stand van de zon. Afgesproken is dat

Nadere informatie

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GANS l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GANS BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Sovon-rapport 2013/74 Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank

Nadere informatie

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Om 18.15 uur trof ik mijn enthousiaste excursiedeelnemers uit het Nood Hollandse Uitgeest. We reden allereerst naar de Grote praambult

Nadere informatie

Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op

Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op pluimveebedrijven in Nederland Jeanet van der Goot, Josanne Verhagen 1, Jose Gonzales, Jantien Backer, Johan Bongers, Gert Jan Boender, Ron Fouchier

Nadere informatie

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

SPREEKBEURT MANDARIJNEEND

SPREEKBEURT MANDARIJNEEND SPREEKBEURT MANDARIJNEEND l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE MANDARIJNEEND

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2011 werden bij de actieve monitoring 3.397 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Met vogels op trektocht

Met vogels op trektocht Met vogels op trektocht Leerdagboek van:... Een (on)bekend geluid Wat voor geluid hoor je? Waar komt het geluid vandaan? Dit wil ik opschrijven over de vogel: Denk aan vragen als: Hoe ziet de vogel eruit?

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep

Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep Bron: www.levendehave.nl/ Waar krijgen houders van hobbykippen mee te maken als er een uitbraak is van hoogpathogene vogelgriep? a. Ophok- en afschermplicht Voor

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

Leven met vogelgriep. Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl

Leven met vogelgriep. Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl Leven met vogelgriep Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl Leven met vogelgriep Achtergrond informatie Insleep en verspreiding milde variant vogelgriep Insleep en verspreiding

Nadere informatie

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij Bio-industrie Wat is de bio-industrie? Bio betekent,,leven'' en industrie is een verzamelnaam voor fabrieken. Bio-industrie is een nieuw woord voor bepaalde moderne vormen van veeteelt. In de veeteelt

Nadere informatie

Sprookjes. groep 5. les 15. Bijlage 1: Het lelijke jonge eendje. 3 de leerjaar. Het lelijke jonge eendje (Afbeelding 1)

Sprookjes. groep 5. les 15. Bijlage 1: Het lelijke jonge eendje. 3 de leerjaar. Het lelijke jonge eendje (Afbeelding 1) Bijlage 1: Het lelijke jonge eendje Het lelijke jonge eendje (Afbeelding 1) Er was eens een eendenmoeder. Ze kreeg veel eieren en zat op haar nest te broeden. Ze was blij toen de eieren uitkwamen. De eendenkuikens

Nadere informatie

HET VOGELTREKSTATION INFORMATIE VOOR EEN SPREEKBEURT OF WERKSTUK

HET VOGELTREKSTATION INFORMATIE VOOR EEN SPREEKBEURT OF WERKSTUK HET VOGELTREKSTATION INFORMATIE VOOR EEN SPREEKBEURT OF WERKSTUK Vogels zijn er in alle soorten en maten, zoals bijvoorbeeld de zeearend, die wel 90 centimeter groot kan worden. Of de Kleine Karekiet die

Nadere informatie

De telformulieren 1 tot en met 5 kopiëren ten behoeve van de tellers.

De telformulieren 1 tot en met 5 kopiëren ten behoeve van de tellers. VOORJAARSTELLING 2012 TELFORMULIEREN De telformulieren 1 tot en met 5 kopiëren ten behoeve van de tellers. Inventarisatieformulier 6 en 7 kopiëren ten behoeve van de jachthouders in uw WBE. Voorjaarstelling

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag beslist niet koud, de wind was ook niet echt hinderlijk, maar de zon liet helaas verstek

Nadere informatie

MIJN ERVARINGEN MET DE BARB - Door Josip Pekanović

MIJN ERVARINGEN MET DE BARB - Door Josip Pekanović De gekapte Valkenet... Bestaat nog steeds Tekst en foto s: Josip Pekanović (Servië) Het hierna volgende artikel is ons toegezonden door Josip Pekanović uit Servië. Hij schreef ons zijn artikel in het Duits,

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

Binnen de kast heeft elke bij haar eigen taken en verantwoordelijkheden: de koningin legt de eitjes, de darren vrijen met de koningin en de werksters

Binnen de kast heeft elke bij haar eigen taken en verantwoordelijkheden: de koningin legt de eitjes, de darren vrijen met de koningin en de werksters Hoe ziet een bij er uit? 1 2 3 4 Koningin, Werkster & Dar Iedereen zijn taak Binnen de kast heeft elke bij haar eigen taken en verantwoordelijkheden: de koningin legt de eitjes, de darren vrijen met de

Nadere informatie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreid Broedseizoen 2013 zit er weer op. Tijd om de balans op te maken en dit met jullie te delen. We hebben qua aantallen

Nadere informatie

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Dit overzicht bevat bijzondere vogelwaarnemingen die gemaakt zijn op de Strabrechtse Heide. Hieronder vallen fenologische waarnemingen, opmerkelijke trekvogels,

Nadere informatie

Vogel-griep. Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer

Vogel-griep. Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer Vogel-griep Advies wat te doen bij het aantreffen van dode (water)vogels op de golfbanen van Liemeer G&CC Te Nieuwveen door Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer 23-2-2015 UPDATE:

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

De stad als leefgebied

De stad als leefgebied Ecologie Vossen die de wijken afspeuren opzoek naar openstaande kippenhokken, wilde eenden die samen met meerkoeten, waterhoenders, nijlganzen, futen en zwanen de sloten en meertjes op fleuren en muizen,

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kleuren Inleiding Hallo allemaal. Ik hou mijn spreekbeurt over kleuren omdat ik het een leuk en interessant onderwerp vind en ook omdat kinderen er niet zo snel op komen denk ik. Ik heb mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Rode bosmier SOORTEN MIEREN

Rode bosmier SOORTEN MIEREN Rode bosmier De rode bosmier ontdek je soms al snel. Als je bijvoorbeeld in het bos loopt en dan ergens gaat zitten. Opeens zitten ze overal. In je broekspijpen, op je arm, tot in je sokken aan toe! En

Nadere informatie

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen, schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien. Vooral

Nadere informatie

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014

Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek. Februari 2014 Nieuwsbrief Roofvogelwerkgroep Fruitstreek Februari 2014 Het is begonnen. Misschien iets vroeger dan anders, maar de laatste zonnige dagen levert al baltsgedrag op van buizerds. Het is dan ook deze soort

Nadere informatie

grotesk... er prat op gaan...

grotesk... er prat op gaan... SCHOOLJAAR: 2010-2011 NAAM: ONDERWERP: KLAS: 4 E 4C NR.: VAK: Nederlands DATUM: 13/05/2011 LERAAR: R.Carels 3 e TRIM./SEM. Het vat amontillado, verhaalaspecten, zegswijzen, splitsen in lettergrepen, voegwoorden

Nadere informatie

NME-leerroute Vogels in het Wandelbos

NME-leerroute Vogels in het Wandelbos NME-leerroute Vogels in het Wandelbos 7 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen Rinze de Wereldreiziger Rinze weet onwaarschijnlijk veel over vogels. Rinze is ook dol op het Wandelbos

Nadere informatie

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Hier zien jullie alweer de derde uitgave van ons jeugdblad. Ook nu heeft de Oele weer heel wat te vertellen. Lees maar gauw. Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Zoogdieren

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

SPREEKBEURT Chinchilla

SPREEKBEURT Chinchilla l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT Chinchilla ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE CHINCHILLA

Nadere informatie

SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD

SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

Onderzoek op de Boerderij 2010 Buitenopdrachten

Onderzoek op de Boerderij 2010 Buitenopdrachten Onderzoek op de Boerderij 2010 Buitenopdrachten paard sporen stap draf Paarden hebben hoefijzers. Pak eens een hoefijzer uit de emmer en bekijk hem goed. 1 Waar zijn de gaatjes voor? Waar zijn hoefijzers

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

DE IJSBEER. Super speurneus

DE IJSBEER. Super speurneus DE IJSBEER Super speurneus Hij is groot, wit en ziet eruit als een echte knuffelbeer. Toch zou je deze reus niet graag tegenkomen in de sneeuw. Gelukkig gebeurt dit ook niet snel, want waar deze poolreiziger

Nadere informatie

Drie volwassen kegels van drie verschillende bomen in het Calaveras Big Tree State Park. Zaadjes van de sequoia gigantea deze zijn gemiddeld 3 mm lang

Drie volwassen kegels van drie verschillende bomen in het Calaveras Big Tree State Park. Zaadjes van de sequoia gigantea deze zijn gemiddeld 3 mm lang Hoofdstuk 7 De levensloop van de Sequoia gigantea: De kegels en de zaadjes Een quizvraagje. Welke van de drie dennenappels op onderstaande foto is van de Sequoia Gigantea? Drie volwassen kegels van drie

Nadere informatie

Bloeiend plantje Spoor van een dier

Bloeiend plantje Spoor van een dier Volwassen boom Jonge boom Dode boom Hoge struik Lage struik Varen Mos Klimmende plant Bloeiend plantje Spoor van een dier Paddenstoel (op de grond) Bodemdiertje Paddenstoel (op een boom) Activiteit 3 :

Nadere informatie

Spreekbeurt de grote Toppereend

Spreekbeurt de grote Toppereend Ra,ra wie ben ik. Spreekbeurt de grote Toppereend Inleiding Ik doe mijn spreekbeurt over de grote toppereend. Omdat ik dit een hele mooie vogel vind. En omdat jullie misschien veel te weinig weten over

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2008 werden bij de actieve monitoring 3.514 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn:

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn: A Klein Kontakt Het is alweer eind maart wanneer dit Kontakt uitkomt, het voorjaar lijkt begonnen, veel kinderen hebben kweekbakjes met groentes in de vensterbank staan, die straks de tuin in gaan. Over

Nadere informatie

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk 4 e jaargang 2014 Editie steenuil Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk Inhoud: * Verslag broedseizoen 2014 * Broedresultaten steenuil 2014 * Terugmeldingen geringde vogels * Oorkonde vijf jaar broeden

Nadere informatie

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen

Suchmann. Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Suchmann Natuur, hoofdstuk Lente en natuurverschijnselen Wanneer: Dinsdagmiddag 6-13-20 & 27 april De kinderen worden in groepjes verdeeld van 3 of 4 kinderen. Ieder groepje krijgt een onderwerp toebedeeld

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden Dieren in de winter Brrr In de winter kun jij een lekkere warme trui aantrekken. Bij dieren werkt dit anders. Sommige kunnen heel goed tegen de kou, andere minder. Het ene dier krijgt een dikke vacht,

Nadere informatie

De meeuwen van de Afsluitdijk

De meeuwen van de Afsluitdijk De meeuwen van de Afsluitdijk Eerste druk, oktober 2011 2011 Ellen D. IJzendoorn Kleuringbewerking cover: Kasper Smoolenaars ISBN: 978-90-484-9016-5 NUR: 277 Uitgever: Literoza, Zoetermeer www.literoza.nl

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

Raar, maar waar! deel 1. groep 3 en 4

Raar, maar waar! deel 1. groep 3 en 4 Raar, maar waar! deel 1 Natuur groep 3 en 4 Inhoud 1 Raar, maar waar! 3 2 Een vreemd ei 4 3 Spring er maar uit 5 4 Verstopt 6 5 Slim 7 6 Vlieg er niet in 8 7 Een kever met een luchtje 9 8 Een zware hap

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Honden aan de lijn, ook die niets doen. in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen

Honden aan de lijn, ook die niets doen. in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen Honden aan de lijn, ook die niets doen in samenwerking met de gemeenten Boortmeerbeek, Haacht en Keerbergen Je kent het wel, dat uitgelaten gevoel als je met de hond op stap gaat. Lekker lopen door het

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de een uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de een uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de een uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. De Specht Er zijn verschillende soorten spechten: de groene, de zwarte en

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Ze tekenen prachtig zilvergrijs af tegen de strak blauwe lucht. Je kunt zelfs als je goed kijkt het geel van hun voeten zien.

Ze tekenen prachtig zilvergrijs af tegen de strak blauwe lucht. Je kunt zelfs als je goed kijkt het geel van hun voeten zien. Een onverwachte gast Het eerste weekend van oktober zitten we nog helemaal vol met gasten. Een Belgisch echtpaar dat eerst per ongeluk in Maubranche bij Bourge belandde. Het zijn niet de eerste reizigers

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

Tobi en. de wilde bijen

Tobi en. de wilde bijen Tobi en de wilde bijen Het is eindelijk paasvakantie en Tobi komt aan op de boerderij van zijn oom. Zijn nichtje Hanna wacht al op hem. Ze knuffelt Tobi en lacht: Kom, we gaan spelen! Lachend en pratend

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Kom jij ook uit een ei?

Kom jij ook uit een ei? Kom jij ook uit een ei? Er was eens een prachtig bos. Er groeiden de hoogste bomen en allerlei prachtige bloemen. Er was een vijver en een groot grasveld, waar je lekker kon spelen. Maar om het bos stond

Nadere informatie