Brand: voorkomen is beter

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Brand: voorkomen is beter"

Transcriptie

1 Nieuwstraat 77 B-2910 Essen den ervoor dat de pakweg 20 voertuigen hun positie in het terrein kregen. Ieder wist wat er te doen stond. Men had er duidelijk plezier in. De blushelikopter vloog af en aan. Verbindingen werden getest, bekeken of afspraken werden nagekomen. Maar vooral de samenwerking tussen deze mannen (en vrouwen) werd beproefd. Mensenwerk: vrijwillig, betrokken, professioneel. Brand: voorkomen is beter Het leek er op dat heel Europa in brand stond: bos- en natuurbranden in Portugal, Spanje en Frankrijk. Met als dieptepunt de dood van elf brandweermannen. Met de branden uit het verleden nog in gedachten, hou je je hart vast voor het Grenspark. Gelukkig regende het hier vaak (en veel). Na een goed uurtje had commandant Eric Janssen van het korps Wuustwezel wel gezien dat het goed ging. Een enkel klein puntje moest verbeterd. Daar wordt straks nog even over doorgepraat. Zegt Leo Buermans, commandant van Essen: Volgend jaar maar weer eens oefenen met de Hollanders. Kunnen we de Shinouk helikopter weer eens testen, die kan 8000 liter water meenemen! Want, zo stelt men: de aandacht voor natuurbranden in Nederland zakt weg. Schaalvergroting en reorganisaties zorgen ervoor dat de herinnering aan de branden vervaagt. De mensen willen wel, maar de structuur verandert steeds En: we moeten voorkomen dat de volgende brand in Nederland begint. Kees van Rijsbergen, brandweercommandant te Woensdrecht reageert: Ja, het regende deze zomer veel, maar bedenk eens hoe droog het gebied de winter uitkwam. Het is duidelijk dat er veel meer pieken in de natte en droge perioden zitten. En, vervolgt hij: Gelukkig zijn we beter voorbereid dan bij de laatste grote brand in Er is nu een goed samen met de Vlamingen opgesteld- bosbrandbestrijdingsplan, waarvan de meeste maatregelen inmiddels zijn uitgevoerd. Maar dat betekent bijna automatisch dat de prioriteit wat wegzakt. Het is immers goed geregeld? Ook stelt van Rijsbergen met voldoening vast: Het besef van de waarde van natuur, en de kwetsbaarheid ervan is toegenomen. En de signalering van de risico s door de Belgische Luchtmacht, is ook een goed middel om te bepalen wanneer er verhoogde waakzaamheid moet zijn. Wel stelt van Rijsbergen: Iedere tijd stelt nieuwe eisen, en voor optimale preventie en bestrijding zijn er nieuwe middelen nodig. Zijn top drie : - De brandweervoertuigen uitrusten met GPS, zodat een ieder weet waar hij/zij zich in het terrein bevindt, en de wagens ook voor de commandopost zichtbaar zijn. - Preventief toezicht uitoefenen door cameratoezicht. Beter dan het menselijk oog, en 24 op 24 uur inzetbaar. - En tenslotte is een specifiek bosbrandbestrijdingsvoertuig, 4x4 aangedreven en hoog op de wielen ook een quasi onmisbaar middel als het erop aankomt. Natuurbranden, zegt van Rijsbergen, het komt op de eerste vijf minuten aan. Alles moet er op gericht zijn om te voorkomen, en als het toch misgaat de zaak in de kiem te smoren. Want je weet niet hoe snel een natuurbrand zich ontwikkelt. Daarom moet er geoefend worden. Op donderdagavond 11 augustus oefenden de korpsen Wuustwezel, Kalmthout, Brecht en Essen. Ook twee helikopters van de Federale Politie waren aanwezig. Het was een drukte van belang op het Schietveld van Brecht. Cameraploegen van ATV en VTM zochten de beste plek. Ruim 80 vrijwilligers, en een enkele professional, zorg- INHOUD Brand: voorkomen is beter pag 1 Project Paalberg pag 2 Een nieuw gezicht pag 2 Vedetten van de herfst pag Waterwerk pag 7 Loopkeveronderzoek pag 7 Activiteitenkalender pag 8 DRIEMAANDELIJKS NR SEPTEMBER OKTOBER NOVEMBER 2005 AFGIFTEKANTOOR 2910 ESSEN P

2 C O L O F O N Deze nieuwsbrief is bestemd voor personen en organisaties die betrokken en geïnteresseerd zijn in de ontwikkelingen in het grenspark De Zoom- Kalmthoutse Heide. De in deze nieuwsbrief gepubliceerde meningen geven niet noodzakelijk het beleid van de Bijzondere Commisssie weer. Verantwoordelijke uitgever Ignace Ledegen Stationsstraat 23 B-2910 Essen Tel (00-32) (0) Aan dit nummer werkten mee: Karel Molenberghs, Ignace Ledegen, Paul Asselbergs, Hedwig Lauriks, Marten Wiersma, Bart Hoes, Sonja Vrijenhoek, Esther Slootweg, Rudy Sempels, Johan Paulussen. Eindredactie Ignace Ledegen Vormgeving/productie Nilsson - Goes Oplage 1400 exemplaren, gedrukt op milieuvriendelijk papier (100% recycled) Copyright Artikelen mogen met bronvermelding worden overgenomen. Website Een nieuw gezicht De samenstelling van de Bijzondere Commissie van het Grenspark is gewijzigd. Peter Franken, jarenlang de vertegenwoordiger van het Waterschap Scheldekwartier nam afscheid. Veranderingen in de waterwereld, en daarmee grotere waterschappen, lagen er aan ten grondslag. Het Grenspark is peter Franken veel dank verschuldigd voor zijn betrokken en deskundige bijdragen aan het Grensparkwerk. Hij werd opgevolgd door dhr. J.A.M. (Joseph) Vos, dijkgraaf van het nieuw gevormde Waterschap Brabantse Delta. Geen onbekende in de streek, hij kent delen van het Grenspark nog uit zijn jeugd. Onlangs bracht hij een bezoek aan het Grenspark. Om de kennismaking te hernieuwen, en om een aantal actuele watervraagstuk- Projectplan Paalberg Dhr. J.A.M. Vos (foto: M. Wiersma) ken ter plekke te bekijken. Het grenspark ziet de samenwerking met het nieuwe Waterschap en haar vertegenwoordiger met vertrouwen tegemoet. Vrij centraal in het Grenspark ligt het gebied dat de naam Paalberg draagt. In de ruime omgeving van de Paalberg zie je dat het landschap de laatste jaren erg veranderd is: open zand groeide stilaan dicht en verboste, vennen en natte heide vergrasten en werden vlaktes van pijpestro. En bovenop werden stukken heide bebost met Corsicaanse den met daarrond een loofhoutsingel van Amerikaanse vogelkers. Ook het inventarisatiewerk bracht aan het licht dat het niet zo goed gaat met de fauna rondom de Paalberg. De grens die dwars door dit gebied ligt, maakt beheer nog moeilijker, vandaar dat het Heide aan het verbossen met grove den en Amerikaanse vogelkers. Hier moet droge heide weer kansen krijgen in het Projectplan. (foto: M. Wiersma) Grenspark samen met de terreinbeherende instanties en privé-eigenaar de handen in elkaar slaat om te komen tot een gebiedsplan Paalberg. Het plan stoelt op drie pijlers: herstel van droge heide en natte heide opschonen venranden kansen geven voor open zand. We houden u op de hoogte en zullen het niet nalaten u in te lichten eenmaal de plannen concrete vormen gaan aannemen. 2

3 Hypholoma fasciculare De gele zwavelkop, een saprofyt op bodem, takken en stronken: hij breekt dood naaldhout af. (foto: J. Paulussen) gebouwd dan planten, bezitten geen bladgroen en kunnen zelfs in het donker groeien; dat zijn maar enkele van de kenmerken waardoor ze zich van de planten onderscheiden. Er is hen een apart rijk toebedeeld: dat van de schimmels. Schimmels met vruchtlichamen groter dan één millimeter, noemen we paddestoelen. Tussen de overige schimmels zitten er een aantal die we goed kennen: gist, yoghurtfermenten, schimmels waaruit medicijnen als penicilline ontstonden, meeldauw en voetschimmel. Schimmels vormen echter geen vruchtlichamen die groter zijn dan één millimeter. Vedetten van de herfst September. Koude ochtenden, koele avonden. Overdag kan het nog erg warm worden, zelfs heet soms. Maar toch, zwetend door het zand ploeteren is er niet meer bij. De eerste trekvogels verdwenen reeds richting zuiden, de paarse kleur van de struikheide verbleekt en de insecten van de heide houden het stilaan voor bekeken. Wie meent dat hij beter thuisblijft omdat er niks meer te zien is, vergeet wel dat juist nu de tijd aanbreekt om naar paddestoelen uit te kijken. Fascinerende wezens Paddestoelen spreken tot de verbeelding. We kennen ze uit kabouterliedjes, uit sprookjes en verhalen van heksen, tovenaars en gifmengers, en natuurlijk ook van onze herfstwandelingen. Tientallen soorten verschijnen elk jaar weer vanaf de late zomer ineens vanuit het niets. Na enkele vorstdagen zijn de meeste soorten ook plots terug verdwenen. Wat wij een paddestoel noemen is eigenlijk het vruchtlichaam van een draderige massa, ook zwamvlok of mycelium genoemd, meestal aan het oog onttrokken door de bodem of door hout. Het geheel van draden en paddestoel noemt men een zwam. In het vruchtlichaam worden de sporen gevormd. Die zijn uiterst klein en worden vooral verspreid door de wind. Sporen groeien uit tot schimmeldraadjes en met vele samen kunnen zij een nieuwe zwamvlok vormen. Het derde rijk Wie paddestoelen bij de planten wil indelen heeft het mis. Paddestoelen zijn anders Hygrocybe miniata Vuurzwammetje (foto: J. Paulussen) Onmisbare schakels Omdat ze geen bladgroen hebben zoals planten zijn paddestoelen niet in staat hun eigen voedsel aan te maken. Daarom zijn ze aangewezen op andere organismen om zich te voeden. Dat kan zowel dood als levend materiaal zijn. Organisch materiaal is in het najaar overvloedig beschikbaar. De herfst is dan ook hét uitgelezen seizoen voor de groei van de zwammen waar wij zo graag naar kijken. De zwamvlok scheidt chemische stoffen met een ontbindende werking af en daardoor kan zij organisch materiaal afbreken. Door de afbraak van dood materiaal spelen zwammen een onmisbare rol in de kringloop van de natuur. Afbreken, profiteren of samenleven Bepaalde soorten paddestoelen breken alleen dood materiaal af. Andere parasiteren op levend materiaal, meestal op bomen die verzwakt zijn of kwetsuren vertonen. Maar sommige parasieten zoals de honingzwam tasten levende bomen aan. Zowat een vierde van alle bij ons voorkomende paddestoelen zijn geen afbrekers of profiteurs maar symbionten: zij leven samen met andere planten. Ook paddestoelen gaan achteruit De laatste decennia merken we een sterke achteruitgang in de paddestoelenwereld, niet alleen in aantal, maar ook qua soorten. Paddestoelen reageren erg gevoelig op allerlei ongunstige milieufactoren: daling van de grondwaterstand, toenemende verzuring, stikstofdepositie, luchtverontreiniging met zware metalen, ozon en radioactieve stoffen. Mycorrhizavormende paddestoelen en soorten van heidevelden en schrale graslanden worden het meest getroffen. Paddestoelen in het Grenspark Op het eerste gezicht lijkt het onbegonnen werk om je in die paddestoelenwereld te begeven. Zeker als je weet dat er in NL en B zo n 4000 soorten voorkomen. Maar toch, wanneer je je toelegt op slechts enkele soorten zal je zien dat het best meevalt, zeker in een heide- 3

4 Symbiose Misschien is het je al opgevallen dat sommige soorten paddestoelen steeds vlak bij of in de buurt van bepaalde bomen staan: de welbekende vliegenzwam bij berken of dennen en de berkenboleet onder berken. In de natuur is zoiets uiteraard niet toevallig. Vrijwel alle bomen leven in symbiose met paddestoelen: ze wisselen onderling voedingstoffen uit. Vooral op arme zure zandgrond zoals in onze streken, zijn zo n paddestoelen belangrijk voor de vitaliteit van de bomen. Boomwortels hebben een relatief grove structuur wat hen niet zo geschikt maakt om in voldoende mate voedsel uit de bodem op te nemen. Ze kunnen de hulp van zwammen dus prima gebruiken. De zwamvlok van de paddestoel is verbonden met de wortels van de boom. Met zijn fijne myceliumdraden kan de paddestoel gemakkelijk mineralen en water opnemen en bepaalde stoffen afgeven die de boom beschermt tegen het indringen van parasieten. In ruil voor dit hele aanbod geeft de boom aan de paddestoel koolhydraten ( suikers ). Zulke paddestoelen noemt men mycorrhizavormers. Fuligo septica Heksenboter (foto: J. Paulussen) Amanita muscaria Vliegenzwam (foto: J. Paulussen) gebied waar de grond erg schraal is en het soortenaanbod dus ook beperkter dan in een rijk loofbos. Gewapend met een spiegeltje (om de onderzijde te bekijken) en een goede paddestoelengids is het best mogelijk om in natuurgebied als het Grenspark een aantal goed herkenbare, steeds terugkerende soorten aan de hand van veldkenmerken te leren kennen. Kijk eens in het najaarsaanbod van activiteiten achteraan in deze Wissels, op elke excursie wordt vast extra aandacht besteed aan paddestoelen! Heideknotszwam Misschien moeilijk te geloven, maar ook de heideknotszwam is een paddestoel. Meestal weinig talrijk en door zijn kleine afmetingen wordt hij vaak over het hoofd gezien, maar in het najaar van 2004 kon je er gewoon niet naast kijken. Op vele open zandplekken groeiden ze overvloedig. Wellicht profiteerde deze soort van een natte augustusmaand na een warme zomer. Vliegenzwam Wanneer de eerste vliegenzwammen opduiken is de herfst pas echt begonnen. Als ze uit de grond komen zitten ze verpakt in een wit vlies. Dat barst open als ze verder groeien en laat witte vlokjes op de rode hoed achter. Vroeger liet men ze in melk of suikerwater weken om een vliegendodend mengsel te bekomen, vandaar hun naam. Het zou ook kunnen dat men bij de naamgeving dacht aan de hallucinogene werking van de gifstoffen uit deze paddestoel: wie hem at zag ze vliegen. Symbiont bij berk, den of eik. Heideknotszwam (foto: K. Moleberghs) Vuurzwammetje Prachtig rood gekleurd zwammetje, heel typisch voor voedselarm heideterrein. Je treft het meestal aan tussen grassen of mos na flink wat regen. Behoort tot de familie van de wasplaten: de plaatjes voelen vet aan en staan ver uit elkaar. Heksenboter Deze rare gele massa is niet echt een paddestoel, maar een slijmzwam. Uit gekiemde sporen ontstaan zweepdiertjes die zich verenigen tot een plasmodium dat zich zelfs kan verplaatsen! Wanneer dit genoeg voedsel heeft opgenomen, trekt het zich samen en krijgt het een bruinzwart velletje waaronder zich nieuwe sporen ontwikkelen. Als die rijp zijn, barst het omhullende vlies en worden ze verspreid. Op een geschikte plek terechtgekomen begint de kringloop opnieuw. 4

5 Berkenzwam De sporen van de berkenzwam dringen binnen in levende berken die reeds hun kruin of een flink deel van hun takken kwijt zijn. Deze paddestoel, die het hele jaar aanwezig is, is een bruinrotter: hij verteert de houtcellulose zodat er op de duur van de hele boom nog enkel wat bruine brokjes overblijven. Werd vroeger door barbiers gebruikt om hun scheermes te wetten. Berkenzwam (foto: K. Moleberghs) Hygrophoropsis aurantiaca) Valse hanenkam (foto: J. Paulussen) Gewone franjezwam Symbiont met bomen op voedselarme bodem. Een soort die sterk bedreigd is ten gevolge van overbemesting. Je komt dit prachtjuweeltje dan ook wel eens tegen op afgeplagde bodem. Valse hanenkam Komt in sommige jaren overvloedig veel voor. Als er voldoende neerslag valt, groeien ze uit tot prachtige paddestoelen die met hun zacht oranje tint de heide een feestelijk kleurtje geven. Kijken mag Zowel in Nederland als Vlaanderen is het verboden om paddestoelen te plukken in bos- en natuurgebieden. In tegenstelling tot een aantal buurlanden kennen wij niet de traditie van het paddestoelen plukken voor consumptie. Het is niet omdat in de meeste paddestoelengidsen vermeld staat of een paddestoel eetbaar of giftig is, dat je ze uit de natuur mag wegnemen. Paddestoelengidsen zijn meestal geschreven door auteurs uit het buitenland waar het eten van wilde paddestoelen een traditie is die doorgegeven wordt van ouders op kinderen en waar dat ook toegestaan is omdat de natuur er minder erg aan toe is dan bij ons. Een aantal soorten, zoals de welbekende Parijse champignon en de oesterzwam, zijn gemakkelijk te kweken en daardoor ook het hele jaar in de handel te vinden. Let er misschien wel op dat je geen soorten koopt die in het buitenland uit bossen werden geroofd. Telephora terrestris Gewone franjezwam (foto: J. Paulussen) 5

6 Suillus bovinus Koeienboleet (foto: J. Paulussen) Gomphidus roseus Roze spijkerzwam (foto: J. Paulussen) Koeienboleet Niet alle paddestoelen hebben plaatjes onder aan hun hoed. Bij de boleten zie je onder aan gaatjes. De kleverige koeienboleet kreeg zijn naam omdat hij vroeger gegeten werd door koeienhoeders, die zich geen fijnere soorten zoals het eekhoorntjesbrood konden veroorloven want die waren voorbehouden voor de rijke elite. Symbiont met dennen, vaak aan de rand van paden op vochtige plekken. Roze spijkerzwam Tussen de koeienboleten kan je een paddestoel vinden die een beetje de vorm van een spijker heeft: de roze spijkerzwam. Hij parasiteert op de zwamvlok van de koeienboleet. Rode lijstsoort. Gele aardappelbovist Ja, ook dit is een paddestoel, alhoewel hij meer weg heeft van een aardappel. Bij rijpheid barst hij bovenaan open en komt er een wolk zwart sporenpoeder vrij. Kinderen noemen deze paddestoel wel eens gasbom, maar elkaar er mee bekogelen is best gevaarlijk want bij aanraking kunnen de sporen erge allergische reacties veroorzaken en als ze in de ogen komen zou dat zelfs tot blindheid kunnen leiden. Scleroderma citrinum Gele aardappelbovist (foto: J. Paulussen) Moederkoren op pijpenstro Pijpenstrootjemoederkoren Vanaf begin september kan je vooral na regenrijke zomers in de aren van het pijpenstrootje zwarte klauwtjes aantreffen. Dit zijn sclerotia of voedselknolletjes die bij rijpheid afvallen en waarop zich dan kleine vruchtlichaampjes ontwikkelen die sporen vormen. Het is een zeer giftig zwammetje, verwant aan het echte moederkoren dat in de Middeleeuwen veelvuldig voorkwam op graangewassen en toen soms ernstige vergiftigingen van hele dorpen veroorzaakte. Het veroorzaakte o.m. stuipen, blindheid, contracties van de baarmoeder met vruchtafdrijving tot gevolg, gangreen die leidde tot verlies van ledematen of tot de dood. Kinderen kunnen dus beter niet Chinees breien met een pijpenstroostengel (het door de mond trekken van de rijpe zaadjes). 6

7 Waterwerk Loopkeveronderzoek( Begin 2005 werd gestart met het monitoren van de loopkevers in het Grenspark. Er was nog maar net met het onderzoek gestart of we kregen al melding van een wel erg bijzondere kever, namelijk de Harpalus neglectus. Deze soort werd in Vlaanderen voor het laatst in 1979 gevangen te Genk. Bovendien is deze soort nog maar in twee kilometer hokken bekend ná Op de Vlaamse Rode lijst staat de soort dan ook opgetekend als Met uitsterven bedreigd. In Nederland komt de soort wat meer voor, speciaal in de duinen en in de Veluwe. Maar ook dáár gaat de soort volgens de recente ecologische atlas van de Loopkevers sterk achteruit. Opvallend is nog, dat er een vondst van deze soort vóór 1970 bekend was in het militair oefenterrein in Ossendrecht (NL). Vermoedelijk is de soort dus altijd in het Grenspark aanwezig geweest. Water van belang voor het Grenspark. Stuw op Roosendaalse Vaart Harpalus neglectus Foto: M. Jacobs Vaste lezers van de Wissels weten van de inspanningen om de watersituatie in het Grenspark te verbeteren. Die werkzaamheden gaan onverminderd voort. De drinkwaterbedrijven laten zich niet onbetuigd. De PIDPA is aan het studeren op het herpositioneren van zijn bronnen. Hun vergunning schrijft namelijk voor, dat de winningen op termijn geen invloed meer mogen hebben op het waterpeil in de Kalmthoutse Heide. EVIDES is druk doende met de infiltratieproeven, bij het Wasseven is momenteel een proef gaande, om na te gaan waar de beste mogelijkheden daarvoor liggen en welke hoeveelheden mogelijk zijn. Ook de beheerders zijn druk in de weer om (daar waar mogelijk) nog wat te doen om het water niet te snel te laten afstromen, en dus het water in de grachten zo lang mogelijk op te stuwen. Ook wordt er uitvoering gegeven aan een belangrijk onderdeel uit het Beleidsplan, namelijk om delen van het gebied meer open te maken. Zo worden er dunningen in de bossen uitgevoerd en er vindt heideherstel plaats. Om goed te kunnen bepalen welke maatregelen het meeste rendement opleveren is een goed werkend hydrologisch model nodig. Voor dat model werd de basis gelegd door de afdeling Water van de Vlaamse Gemeenschap. Het Grenspark mocht op die basis verder werken, en gaf opdracht aan een ingenieursbureau om het model toepasbaar te maken voor het gehele Grenspark en zijn omgeving. Het samenstellen van dat hydrologisch model was nog een flinke klus. Het Grenspark kent nu éénmaal een nogal ingewikkelde geologische situatie. Moeder natuur is een beetje slordig geweest bij de opbouw van de bodem. Her en der liggen ondoorlatende (klei) lagen, maar er zitten ook nogal wat gaten in, waar water doorheen lekt. In een dergelijke situatie een goed werkend systeem maken, dat is geen sinecure. En dan moeten alle betrokken partijen het er ook nog over eens worden, dat het een goed model is en dat de uitkomsten ervan gezamenlijk benut kunnen worden. Maar het model is er nu, en er kan mee gewerkt worden. Wat we daar mee doen? Voorspellen waar het best water geïnfiltreerd kan worden. Of nagaan wat de effecten zijn als het waterpeil op het Eiland wordt verhoogd. Of wat er gebeurt als je het water in de Roosendaalse Vaart zou opstuwen. En de effecten van een verplaatsing van winningsputten zijn op deze manier ook beter te beoordelen. Kortom, een model waar alle partijen, en daarmee de natuur van het Grenspark, voordeel bij hebben. 7

8 Activiteitenkalender Alle wandelingen vinden plaats onder begeleiding van een gids. Laarzen (of waterdichte stapschoenen) meebrengen. Verrekijker kan nuttig zijn. Vertrek steeds vanaf NEC De Vroente Putsesteenweg 129, te Kalmthout (tenzij anders vermeld). Donderdag 29 september natuurwandeling Kortenhoeff, bezoek geitenhouderij en lunch aanmelden: tel. +31 (0) Deelname: 22,-/ 12,- (kinderen) Organisatie: SBB / restaurant Jagersrust / geitenhouderij Costa Kabrita Zondag 24 september Begin: uur trektellen op onze trektelpost aan het Muggepiske Organisatie: Natuurpunt Noorderkempen Zondag 2 oktober Begin: uur simultaantellingen op onze trektelpost aan het Muggepiske Organisatie: Natuurpunt Noorderkempen Zondag 2 oktober Vertrek: uur aan Parking IJshoeve, Papenmoerstraat te Essen-Hoek. Eko-route 248 Organisatie: Natuurpunt Noorderkempen Zondag 9 oktober Vertrek: uur natuurwandeling Organisatie: VMPA Kalmthout-Essen Zondag 30 oktober Vertrek: uur op zoek naar paddestoelen Organsatie: Natuurpunt Noorderkempen Zondag 6 november Vertrek: uur natuurwandeling Organisatie: VMPA Kalmthout-Essen Zondag 4 december Vertrek: uur natuurwandeling Organisatie: VMPA Kalmthout-Essen Cursus VOGELTREK (IN NEC DE VROENTE) Vrijdag 16 september om uur Cursus Vogeltrek (theorieles 1) Vrijdag 30 september om uur Cursus Vogeltrek (theorieles 2) Zaterdag 1 oktober om uur Trektelpost (praktijkles 1) Zaterdag 22 oktober om uur Trektelpost (praktijkles 1) Deelname: 25 ganse cursus, inschrijven verplicht bij Herman Jacobs (tel. 03/ ) Organisatie: Natuurpunt Noorderkempen Kunsttentoonstellingen Alle tentoonstellingen kunnen vrij bezocht worden tijdens de openingsuren van het NEC De Vroente, Putsesteenweg 129 te Kalmthout. September Schilderijen van mevr. Aerts Oktober Aquarel- en olieverfschilderijen van Ingrid Vandenbergh November Natuurfoto s van M. Moermen December Aquarellen en olieverfschilderijen van Elisa Knaepkens Tijdelijke tentoonstellingen GRAVEN, PLAGGEN en STEKEN Maart t/m 30 december 2005 De ontginning van de Kalmthoutse Heide door de eeuwen heen. We flitsen met de teletijdmachine naar de start van de tentoonstelling zo n vijf eeuwen terug. Tijdens onze reis met Suske en Wiske beleven we er de noeste arbeid op de Kalmthoutse Heide. De boer is volop aan het plaggen en de boerin plaatst de bijenkorven bij de bloeiende heidestruiken. Wat verder stapelen werkmannen de blokken turf op een vaarschuit. Later zien we arbeiders in de Kalmthoutse duinen zand scheppen voor de verhoogde spoorwegbedding in Antwerpen. Je komt er vast nog enkele tegen die uitrusten in de herberg van Moeder Kee. Ondertussen snijdt de bezembinder struikhei om nieuwe bezems te maken. We eindigen onze uitstap bij de schilders van de Grijze School die dit fraaie stukje natuur vastleggen op doek. Dankzij en ook ondanks die duizenden handen werd de Kalmthoutse Heide een brok natuur waar wij nu volop van kunnen genieten. BIJENTEELTMUSEUM Tentoonstelling Een bij voor jou en mij! 23 april tot 30 september 2005 Bijenteeltmuseum, Putsesteenweg 131, 2920 Kalmthout. Open: elk weekend van 10u tot 17u tijdens zomervakantie dagelijks van 10u tot 17 (maandag gesloten) Inkom: volwassenen 2,00 kinderen 0,75 Contactadressen: Natuurpunt afdeling Noorderkempen: Hedwig Lauriks, tel: (00-32)-(0) Dienst Toerisme Kalmthout: Tel: (00-32)-(0) VMPA afdeling Kalmthout - Essen: Chris Vander Sypt, tel: (00-32)-(0) De Vroente: Putsesteenweg 129, 2920 Kalmthout. Tel: (00-32)-(0) Openingsuren: van maandag tot vrijdag: 9 tot 17 uur zaterdag en zondag : 14 tot 17 uur. Staatsbosbeheer (SBB): Sonja Vrijenhoek, boswachter. Tel: (00-31)-(0) Afdeling Natuur: Karel Molenberghs, natuurwachter. Tel: (00-32)-(0)

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad herfst Paddenstoelen Schrijf hier je naam... Stad Gent Milieudienst Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen 2014 Driepikkelstraat 32 9030 Mariakerke ( 09 226 15 01 7 bourgoyen.educatie@gent.be geen gezwam...

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Water: meten en balanceren...

Water: meten en balanceren... Stationsstraat 23 B-2910 Essen Water: meten en balanceren... Het Grenspark zet alles op alles om meer water in het gebied te houden. Om dat zo goed mogelijk te kunnen doen is er veel kennis en inzicht

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Waarvan leven paddenstoelen? Paddenstoelen (schimmels met vruchtlichamen dus) leven en groeien voornamelijk door organisch materiaal zoals takken,

Waarvan leven paddenstoelen? Paddenstoelen (schimmels met vruchtlichamen dus) leven en groeien voornamelijk door organisch materiaal zoals takken, Wat is een paddenstoel? zijn vruchtlichamen van schimmels. Eenvoudig voorgesteld is een paddenstoel van een schimmel wat een appel is voor een appelboom. Zoals een appelboom herkenbaar is aan zijn appels,

Nadere informatie

Aan de oostelijke kant van de Abdijlaan heeft ondertussen een kaalkap plaatsgevonden. Deze groepenkap zorgt voor een verbindingszone

Aan de oostelijke kant van de Abdijlaan heeft ondertussen een kaalkap plaatsgevonden. Deze groepenkap zorgt voor een verbindingszone Nieuwstraat 77 B-2910 Essen Kortenhoeff ziet de Kleine Meer Halverwege de afgelopen septembermaand is in natuurgebied Kortenhoeff begonnen met deze reguliere boswerkzaamheden. In het voorjaar van 2005

Nadere informatie

Werken aan het herstel van open zand (foto: I. Ledegen)

Werken aan het herstel van open zand (foto: I. Ledegen) Nieuwstraat 77 B-2910 Essen Stand van zaken LIFE-project Installatie De nieuwe leden van de Bijzondere Commissie op een rij (foto: M. Wyckmans) Dankzij de LIFE-financiering en restfinanciering van de provincie

Nadere informatie

Naast antwoorden blijken er veel vragen en twijfels

Naast antwoorden blijken er veel vragen en twijfels De Paalberg Grenspaal Paalberg. De grenspaal stond voorheen tussen de bossen verscholen. Door de werkzaamheden van het HELA LIFE-project is een groot deel van het bos op de Paalberg gekapt en staat de

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst Rivierenhof Handleiding Opgesteld door de domeinwachters >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst INLEIDING Het zelf -doe pakket bestaat uit een bewegwijzerde

Nadere informatie

- NIEUWSBRIEF JANUARI 2016 - Welkom op onze activiteiten

- NIEUWSBRIEF JANUARI 2016 - Welkom op onze activiteiten - NIEUWSBRIEF JANUARI 2016 - Welkom op onze activiteiten Nieuwe Resterheidegidsen gezocht. Natuurpunt Hechtel-Eksel organiseert in maart 2016 een nieuwe opleiding voor Resterheidegidsen. Resterheide? Het

Nadere informatie

INHOUD. Boswachter, Rob van der Made aan het woord:

INHOUD. Boswachter, Rob van der Made aan het woord: Nieuwstraat 77 B-2910 Essen Boswachter, Rob van der Made aan het woord: Als we Rob van der Made (Dinteloord, 1975) willen interviewen is hij druk bezig: drie ruiters maken melding van een illegale vuilstort.

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

REPORTAGE: HOPPER JEUGDVERBLIJF MERKENVELD, LOPPEM (ZEDELGEM)

REPORTAGE: HOPPER JEUGDVERBLIJF MERKENVELD, LOPPEM (ZEDELGEM) NOTA REPORTAGE: HOPPER JEUGDVERBLIJF MERKENVELD, LOPPEM (ZEDELGEM) Datum: 1 augustus 2007 REPORTAGE: HOPPER JEUGDVERBLIJF MERKENVELD, LOPPEM (ZEDELGEM) 1 augustus 2007 pagina 1 > 6 1 Hopper Jeugdverblijf

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

VIVA-SVV Handwerk- en hobbytentoonstelling Zaterdag Zondag - Maandag 14 15-16 november

VIVA-SVV Handwerk- en hobbytentoonstelling Zaterdag Zondag - Maandag 14 15-16 november Belgique - Belgie P.P. - P.B. 2830 WILLEBROEK BC 30653 Jaargang 1 Nr. 4 Oktober-November-December 2008 VIVA-SVV Handwerk- en hobbytentoonstelling Zaterdag Zondag - Maandag 14 15-16 november Een bezoekje

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016 dinsdag 1 maart en donderdag 3 maart: Aan de slag op de kinderboerderij 14.30-16.00 uur Kom kijken welke dieren er allemaal op de kinderboerderij leven! Je ontdekt hoe de dieren heten, wat ze eten, welk

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw

Gierzwaluw. Boomleeuwerik. Witte kwikstaart. Nachtzwaluw Boomleeuwerik Leeft in droge, schrale heidevelden met losse boompjes en boomgroepen. Broedt ook in jonge aanplant van naaldbos (spar of den). Gierzwaluw Broedt onder daken van oudere gebouwen in Roermond.

Nadere informatie

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers Nieuws brief Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de De Biesboschonderzoekers De laatste paar maanden hebben we weer interessante activiteiten ondernomen. Hiervan eerst weer wat korte verslagen.

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Stand van zaken HELA-LIFE project

Stand van zaken HELA-LIFE project Stand van zaken HELA-LIFE project Tekst: Ignace Ledegen En naast het herstel van de droge heide, streven we in het project ook naar herstel van venranden en natte heide. Ook hier zal een laagje humus afgevoerd

Nadere informatie

Gidsenbureau www.gidsenbureau.eu - Mobile : 0498 04 30 68

Gidsenbureau www.gidsenbureau.eu - Mobile : 0498 04 30 68 Habitats de 5 Stars van Limburg RivierPark Maasvallei Grootschalige positieve gevolgen van het ecologisch herstel van de Maas Nieuwe wilde natuur, beheer met wilde paarden,... In een woord, de Belgische

Nadere informatie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie

groen in de stad BIOTOOPWANDELING BIOTOOPWANDELINGleidraad natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen biotoopstudie 1 MO biotoopstudie groen in de stad BIOTOOPWANDELING natuurreservaat bourgoyen-ossemeersen 1 MO 01 Gewoon doen Deze wandeling met een biotooptas is ontwikkeld door het Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen, Milieudienst

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Ook deze keer heb ik voor de maandag gekozen om een paar uurtjes rond te kijken op de tuinen. Het was een zonnige,

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Wilt u eropuit met de kinderen om de wereld van de paddenstoelen te ontdekken met alle zintuigen? NatuurWijs heeft speciaal voor de kinderboekenweek

Nadere informatie

René op vakantie. 10-17 mei 2013 P U T T E N

René op vakantie. 10-17 mei 2013 P U T T E N René op vakantie 10-17 mei 2013 P U T T E N Begeleider Theo Vrijdag 10 mei Vertrek naar Landal Tegen 12 uur rijdt de Tendens bus de Ranonkelweg in en René straalt als hij mij ziet. Na de lunch nemen we

Nadere informatie

GPS Wandeling Kootwijkerzand

GPS Wandeling Kootwijkerzand In deze folder vindt u de beschrijving van een gps route door het Kootwijkerzand, een prachtig stuifzandgebied in Kootwijk. Deze route is ontwikkeld door het IVN, een vereniging die zich inzet voor natuur-

Nadere informatie

Foto s der natuur, biodiversiteit

Foto s der natuur, biodiversiteit Zoals u wellicht heeft gemerkt is 2010 het internationale jaar van de biodiversiteit. Met mijn fotoproject hoop ik het bewustzijn van biodiversiteit te verbeteren, want Biodiversiteit is leven Foto s der

Nadere informatie

De bodemverontreiniging

De bodemverontreiniging Les 8.1 Vervuilde grond? 1.Graven : een gat in de grond maken. 5. Boren: met een boor ergens een gat in maken. Dat kan in de grond, maar ook in metaal, hout of gesteente. 2. Afgraven: grond of aarde weghalen

Nadere informatie

Natuurpunt Antwerpen Stad - Nieuwsbrief 2 - Cursus Natuurgids, Gemeenteraadsverkiezingen, activiteiten 1 bericht

Natuurpunt Antwerpen Stad - Nieuwsbrief 2 - Cursus Natuurgids, Gemeenteraadsverkiezingen, activiteiten 1 bericht Guy Voets Natuurpunt Antwerpen Stad - Nieuwsbrief 2 - Cursus Natuurgids, Gemeenteraadsverkiezingen, activiteiten 1 bericht Natuurpunt Antwerpen Stad

Nadere informatie

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Hoofdlijnen Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Toestand plant-

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Opruimen verbrand bos, op weg naar gezonde Duinen!

Opruimen verbrand bos, op weg naar gezonde Duinen! Opruimen verbrand bos, op weg naar gezonde Duinen! Dit is met name een praat presentatie, om zodoende iedereen zo goed mogelijk in te lichten over de omvangrijke opruimwerkzaamheden die Op donderdag 10

Nadere informatie

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde.

Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde. De regenboog God heeft een boog in de wolken geplaatst om ons aan het verbond te laten herinneren. Er zal nooit meer zo n grote zondvloed komen, dat heel de aarde onder water staat. Laten we een regenboog

Nadere informatie

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering :

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Deze wandeling, "porte Aïve" genoemd, is als het ware een speleologische uitstap : ze neemt u mee naar de rotsmeanders van de kalksteenrichel. Op

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kleuren Inleiding Hallo allemaal. Ik hou mijn spreekbeurt over kleuren omdat ik het een leuk en interessant onderwerp vind en ook omdat kinderen er niet zo snel op komen denk ik. Ik heb mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Inhoud: omschrijving blz. 2 achtergrondinformatie blz. 3 lessuggesties blz. 4 1.1 regenwormhotel blz. 4 1.2 regenwormonderzoek blz. 4 werkblad regenworm

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

3. Fietsroute langs de steilrand Midden (31 km) Inleiding

3. Fietsroute langs de steilrand Midden (31 km) Inleiding 3. Fietsroute langs de steilrand Midden (31 km) Inleiding Deze fietsroute laat u het middelste deel van de steilrand van de Brabantse Wal zien. U komt tijdens de fietstocht door Hoogerheide, Woensdrecht

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 november 2014

Nieuwsbrief 3 november 2014 Nieuwsbrief 3 november 2014 JNC-web JNC-facebook JNC seizoen 2014/2015 In deze editie verslagen van de Open middag 27 augustus Activiteit 1: Help de ringslangen van De Wieden 10 en17 september Activiteit

Nadere informatie

Jeugdkamp Bertrix 2011

Jeugdkamp Bertrix 2011 Jeugdkamp Bertrix 2011 Verslag Jeugd Trainingskamp Ardennen datum 9 / 12 september 2011 plaats Bertrix Samenstelling: De groep die vrijdag verzamelt op Ardennen camping Bertrix bestaat uit dertien jeugdspelers

Nadere informatie

Het adres van NEC De Vroente luidt: Putsesteenweg 129, B-2920 Kalmthout, Van Camping Hazeduinen: 1ste Verdelingsweg 6 4645 RT Putte

Het adres van NEC De Vroente luidt: Putsesteenweg 129, B-2920 Kalmthout, Van Camping Hazeduinen: 1ste Verdelingsweg 6 4645 RT Putte Stationsstraat 23 B-2910 Essen GRENSPARKDAG Het Grenspark zet zijn deuren open op zondag 31 augustus 2003 Foto: Marc Delsalle Blauwborst als broedvogel aanwezig Het programma van die dag ziet er als volgt

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Planten in bossen: beheer en biodiversiteit

Planten in bossen: beheer en biodiversiteit Planten in bossen: beheer en biodiversiteit Arnout-Jan Rossenaar Foto s: Heukels CD-ROM Opzet lezing Bos in Nederland Bosplanten Bostypen Ontwikkeling bos voedselarme grond Beheer en biodiversiteit (Edese(

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen Fauna in de PAS Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen De Programatische Aanpak Stikstof Natuurdoelen en economische ontwikkelingsruimte 1600

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

VERSJES: In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen van de bomen. 't Zijn er lekker veel.

VERSJES: In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen van de bomen. 't Zijn er lekker veel. VERSJES: Zie je de takken wiegen Alle blaadjes vliegen Kleine blaadjes bruin en geel Oei, oei, oei, wat zijn er veel! IN DE HERFST In de herfst zijn alle blaadjes rood en bruin en geel. Kijk, ze komen

Nadere informatie

REVUE DE PRESSE 16/05/2014

REVUE DE PRESSE 16/05/2014 REVUE DE PRESSE DU 16/05/2014 PERSOVERZICHT 16-05-2014 16-05-2014, p.28 Limburg Fosforbom uit Tweede Wereldoorlog gevonden en ontmijnd Arbeiders van het Agentschap Natuur en Bos (ANB) deden vorige

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Staf bekijkt zijn armbandgps en ziet dat het goed zit

Staf bekijkt zijn armbandgps en ziet dat het goed zit REIS/FOTOVERSLAG GR 5 NEDERLAND EN BELGIË Zaterdag 22 september 2007 Staf en ikzelf hebben besloten om de gehele GR 5 te stappen van Bergen op Zoom tot Nice. Het gedeelte van Bergen op Zoom tot de Luxemburgse

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Nieuwsbrief 2012, aflevering 4, oktober. Maatschappelijk nuttig. Hulp bij verhuizing. In dit nummer:

Nieuwsbrief 2012, aflevering 4, oktober. Maatschappelijk nuttig. Hulp bij verhuizing. In dit nummer: Nieuwsbrief 2012, aflevering 4, oktober In dit nummer: Hulp bij verhuizing/ Burendag/Samenwerking met Stichting Present/Alzheimertuin/ Salomon gastlocatie voor Dag van Dialoog/ Taalcoach/Fietscursus en

Nadere informatie

Met vogels op trektocht

Met vogels op trektocht Met vogels op trektocht Leerdagboek van:... Een (on)bekend geluid Wat voor geluid hoor je? Waar komt het geluid vandaan? Dit wil ik opschrijven over de vogel: Denk aan vragen als: Hoe ziet de vogel eruit?

Nadere informatie

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN EEN BOS VOL LEVEN Doelstellingen en eindtermen : bij deze activiteit komen vooral volgende eindtermen aan bod: wereldoriëntatie ET 1.3, ET 1.5, ICT ET 6 cognitief - herkennen en benoemen van twaalf organismen

Nadere informatie

Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling

Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling Aan: de basisscholen van Terschelling Van: Staatsbosbeheer op Terschelling Datum: 17-8-2015 Betreft: natuurlessen Hallo, sinds een

Nadere informatie

De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel

De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel wat groener uitzien. We lopen voorbij enkele hopen

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs

Voor jongeren in het praktijkonderwijs PrO -weekkrant Week 44 oktober/november 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 28 oktober - 3 november 2013 Eenvoudig Communiceren Doden door zware storm Foto: ANP Foto: ANP Het stormde maandag in

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006 Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 26 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL COMPEX Deze bijlage bevat informatie. 613-1-589b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden.

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

Krabbie Krab wordt Kapper

Krabbie Krab wordt Kapper E-boek Geschreven en Vormgeving Esther van Duin Copyright Esthers Atelier www.esthersatelier.nl email info@esthersatelier.nl Krabbie Krab wordt Kapper Krabbie krab was een kunstenaar. Hij maakte beelden

Nadere informatie

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord):

LESBRIEF. Vraag 1. Het landschap van de Hoge Veluwe is afwisselend (omcirkel het juiste antwoord): LESBRIEF Knapzakroute; beleef het Landschappenpad! Binnenkort ga je met je groep naar het Nationale Park de Hoge Veluwe om de avontuurlijke knapzakroute te lopen. Om straks in jouw veldles nog beter te

Nadere informatie

januari 1 dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag zondag 31 Nieuwjaar 1 2 3 4 5 Kerstvakantie 2013

januari 1 dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag zondag 31 Nieuwjaar 1 2 3 4 5 Kerstvakantie 2013 Kalender 2014 januari 1 COVER: Wouter Pattyn Naturalight.be Kleine Hoofdgracht - Netevallei BOVEN: Wouter Pattyn Naturalight.be Latemse Meersen maandag 30 Kerstvakantie 2013 dinsdag woensdag donderdag

Nadere informatie

Beste natuurliefhebber/- ster,

Beste natuurliefhebber/- ster, Beste natuurliefhebber/- ster, Het was dinsdag 10 december een, wat mij betreft, ideale herfstdag: zonnig, droog en weinig wind. Maar ook op zo n mooie dag, zo laat in het jaar, mag je natuurlijk niet

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Mont Noir INHOUD. Rond dit afgelegen stukje privé-eigendom hangt een waas van. geheimzinnigheid. De diepe en brede grachten eromheen versterken

Mont Noir INHOUD. Rond dit afgelegen stukje privé-eigendom hangt een waas van. geheimzinnigheid. De diepe en brede grachten eromheen versterken Mont Noir Tekst: Hedwig Lauriks Rond dit afgelegen stukje privé-eigendom hangt een waas van geheimzinnigheid. De diepe en brede grachten eromheen versterken het gevoel van verlatenheid en ontoegankelijkheid.

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Bodem Bodemleven Composteren Bodemverzorging Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Vanavond. Bodem: leer je bodem kennen Bodemvoedselweb Composteren Bodem verbeteren en voeden

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Van hallucinerende rendieren tot de smartshop

Van hallucinerende rendieren tot de smartshop Paddenstoel der Goden: De Vliegenzwam. Van hallucinerende rendieren tot de smartshop Paddenstoel der Goden: De Vliegenzwam. door Lucifall op 28 September 2012 Waarschuwing: dit artikel is puur informatief

Nadere informatie

Het is een bijzonder vergezicht, door hoge takken heen de helder lucht te kunnen zien. Week 35.

Het is een bijzonder vergezicht, door hoge takken heen de helder lucht te kunnen zien. Week 35. Het natuurnetwerk is geïnspireerd door een citaat van Marcel Proust: De ware ontdekkingsreis ligt niet in het verkennen van nieuwe streken maar in het kijken met nieuwe ogen. Het is tevens verbonden met

Nadere informatie

Welkom op onze activiteiten

Welkom op onze activiteiten - NIEUWSBRIEF APRIL 2015 - Welkom op onze activiteiten Vrijdag 17 april 2015 om 14.00 uur Geocachetocht Wil je op zoek naar schatten in de natuur? Kom dan zeker naar onze geocachezoektocht. Rond de Katershoeve

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie