E-book Toegankelijke PDF-documenten. Toegankelijke PDF-documenten maken met Microsoft Word, LibreOffice Writer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "E-book Toegankelijke PDF-documenten. Toegankelijke PDF-documenten maken met Microsoft Word, LibreOffice Writer"

Transcriptie

1

2 E-book Toegankelijke PDF-documenten Toegankelijke PDF-documenten maken met Microsoft Word, LibreOffice Writer

3 Auteurs: Jaap van de Putte, The Internet Academy Martijn Houtepen, Stichting Accessibility Datum: 18 november 2014 Uitgever: The Internet Academy Vormgeving: Rick van Westerop, WAT Ontwerpers Dit werk valt onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding 4.0. Meer info:

4

5 Inhoudsopgave 1. Inleiding...9 DEEL 1: INTRODUCTIE PDF-DOCUMENTEN Digitaal communiceren Opkomst van het digitaal werken PDF als uitwisselformaat...12 epub...13 Mobipocket...14 Toch PDF Service-kanaal of PDF-dump? Voordelen PDF Problemen met PDF...15 Informatie niet vindbaar...16 Slechte content...16 Slecht leesbaar...17 Conclusie Keuze voor PDF of HTML Voordelen van online PDF's Voordelen van HTML ten opzichte van PDF...21 Inhoudelijke context...21 Look & feel van HTML is vertrouwd...22 Interactie van HTML is vertrouwd...22 Mensen zijn in de 'HTML'-modus...22 HTML laadt sneller...22 Conclusie PDF-formulieren PDF en digitale toegankelijkheid Digitale toegankelijkheid Regels voor digitale toegankelijkheid Begin met het toegankelijk maken van de bron Andere bestandsformaten als bron...26 DEEL 2: TOEGANKELIJKE PDF MAKEN Van een tekstdocument naar een toegankelijke PDF...29 Inhoudsopgave Pagina 5

6 5.1 Toegankelijk maken van een tekstdocument Werken met toegankelijke sjablonen PDF-bestand maken van tekstdocument PDF controleren op open format PDF controleren op toegankelijkheid PDF repareren Toegankelijk maken van een tekstdocument Opmaakprofielen Stap 1: Zorg voor betekenisvolle titel Stap 2: Gebruik koppen en kopopmaakprofielen Stap 3: Zorg voor lineaire content Stap 4: Geef betekenisvolle afbeeldingen een alternatieve tekst...37 Wel of niet betekenisvol?...37 Verschillende soorten afbeeldingen...37 Methoden om alternatieve tekst te plaatsen Stap 5: Centreer afbeeldingen of lijn ze niet uit Stap 6: Maak datatabellen toegankelijk...41 Tabellen in Word 2010 / Tabellen in LibreOffice Aanvullende tips Stap 7: Zorg voor betekenisvolle linkteksten Stap 8: Gebruik een inhoudsopgave bij langere documenten Stap 9: Voeg een titel bij de meta-informatie toe Stap 10: Verwijder alle overtollige opmaak Controle toegankelijkheid in Word 2010 en nieuwer Als het niet lukt om een toegankelijke versie te maken Werken met toegankelijke sjablonen Wat zijn sjablonen? Voordelen van het werken met sjablonen Opmaakprofielen opslaan in een sjabloon Alinea-opmaakprofielen...50 Standaard alinea-opmaakprofiel...50 Opmaak van titel en koppen...54 Overige alinea-opmaakprofielen Tekenopmaakprofielen...54 Inhoudsopgave Pagina 6

7 7.6 Pagina-opmaakprofielen Corporate sjablonen Van een tekstdocument naar PDF PDF maken met Word...56 Microsoft Office Word 2007 en Microsoft Office Word 2003 is niet geschikt PDF maken met LibreOffice Writer Acrobat Pro IX: controleren en repareren Schermonderdelen...60 Linkermenu...60 PDF-bestand (middenvenster)...60 Gereedschappen Meta-gegevens toevoegen...61 Tabblad beschrijving...62 Tabblad Weergave bij openen...62 Taalinstelling in tabblad Geavanceerd Controleren en repareren...63 Leesvolgorde...65 Contrast...66 Bladwijzers...66 Hyperlinks...67 Tabelkoppen toevoegen / repareren Vanuit Acrobat opslaan naar PDF/A...69 Voorbereiding...69 Opslaan in een open format...69 DEEL 3: PDF-BELEID IN JE ORGANISATIE Beleidsvariabelen in PDF-beleid Beleidsvariabelen Variabele 1: Niveaus van toegankelijkheid Variabele 2: Leverancier Variabele 3: Tijd Niveaus van toegankelijkheid Niveau 0: Plaatjes-PDF Niveau 1: Alle informatie beschikbaar als platte tekst...74 Van een tekstdocument naar platte tekst...74 Inhoudsopgave Pagina 7

8 11.3 Niveau 2: Toegankelijke PDF...79 Semantisch toegankelijk...79 Visueel toegankelijk...80 Talig toegankelijk Jouw rol als webmanager Inventarisatie PDF-problematiek...81 Aantal PDF's...81 Globale en korte analyseer de PDF's...81 Meten gebruik PDF Opstellen strategie PDF Plan van Aanpak voor PDF Ken de problemen/uitdagingen van je collega's Motiveren van betrokkenen Mandaat in je organisatie Instellen van sluiswachter Verantwoording op webpagina toegankelijkheid Externe leveranciers Inkoopvoorwaarden Dialoog met je leveranciers Controleer elke PDF...90 Bijlage 1: Optimalisatie van het e-book voor digitaal lezen...91 Inhoudsopgave Pagina 8

9 1. Inleiding We zijn aangekomen in een tijd dat we voor onze zakelijke communicatie de overstap maken van papier naar digitaal. De meeste zakelijke documenten lezen we niet meer op papier, maar digitaal: op de ipad of andere e-reader, op de laptop of zelfs op de smartphone. Toch maken we de documenten nog op voor print. Is dat niet gek? Nee, op zich niet. De eerste auto leek op een wagen die achter het paard werd gespannen. De eerste telefoon werd gebruikt zoals mensen de brievenpost gebruikten. Dus: ja het is begrijpelijk, maar niet terecht. Als je dit zo leest zul je ook voelen dat we eigenlijk klaar voor zijn om over te gaan naar een nieuw tijdperk: digitaal lezen. We hangen nog een beetje in oude gewoonten, maar we moeten eigenlijk over naar het nieuwe. Het is niet zozeer een technische overgang, maar vooral een paradigmashift. We moeten denken vanuit een e-reader of smartphone en daar onze documenten voor maken. Wat we nodig hebben is een andere mindset. Ben jij er klaar voor? Digitaal lezen kan op verschillende manieren. Voor zakelijk gebruik is PDF nog steeds een heel handig formaat. Dit e-book richt zich op het geschikt maken van PDFdocumenten voor publicatie op het web. Dit stelt de volgende eisen aan PDFbestanden: Gebruiksgemak: de bestanden zijn eenvoudig in gebruik, bijvoorbeeld een aanklikbare inhoudsopgave. Doorzoekbaar: een zoekmachine kan de teksten indexeren, zodat ze gevonden worden. Toegankelijk: de bestanden zijn bruikbaar voor mensen met een functionele beperking, zoals laaggeletterden, mensen met een beperkte handfunctie en blinden. Voorbeelden van PDF-bestanden zijn: Jaarverslagen Wetenschappelijke artikelen Verslagen van vergaderingen Afvalkalenders Het e-book is opgebouwd uit 3 delen: Introductie PDF-documenten Een toegankelijke PDF maken vanuit een tekstbestand PDF-beleid in je organisatie, In deel 1 introduceren we het onderwerp PDF-toegankelijkheid met 3 hoofdstukken: Inhoudsopgave Pagina 9

10 Digitaal communiceren Keuze voor PDF of HTML PDF en digitale toegankelijkheid Deel 2 van het e-book gaat over het toegankelijk maken van een tekstdocument. Het bestand exporteren naar een toegankelijke PDF is slechts een paar keer klikken. Soms is echter nog reparatie in Adobe Acrobat Pro nodig. Dat kan bewerkelijk zijn. Na het praktische werk in deel 2 gaat deel 3 in op het beleid rondom PDF. Veel mensen in de organisatie produceren een PDF: hoe stuur je deze mensen aan? Dat is de uitdaging. Nog een uitdaging is het aansturen van mensen buiten de organisatie die PDF's aanleveren. Deze externe leveranciers hebben soms nog minder boodschap aan jouw hobby om documenten toegankelijk te krijgen. Deel 3 bevat de hoofdstukken: Beleidsvariabelen in PDF-beleid Niveaus van toegankelijkheid Jouw rol als webmanager In dit e-book gaan we niet in op andere formaten dan tekstbestanden. Dus we bespreken niet: spreadsheetprogramma's, zoals Excel, LibreOffice Calc of Numbers presentatieprogramma's, zoals Powerpoint, LibreOffice Impress of Keynote Adobe InDesign (daar hebben we een apart e-book voor) Inhoudsopgave Pagina 10

11 DEEL 1: INTRODUCTIE PDF-DOCUMENTEN Inhoudsopgave Pagina 11

12 2. Digitaal communiceren De laatste 5 jaar is het digitaal werken razendsnel doorgedrongen in alle organisaties. Papierloos vergaderen is de norm, geen groene modegril. Brochures worden niet meer gedrukt, maar als download aangeboden op de site. En PDF is op dit moment hét formaat. 2.1 Opkomst van het digitaal werken Op dit moment (2014) is een groot deel van de gemeenten overgegaan op digitaal vergaderen met ipads (waar betalen ze dat toch van?). 5 jaar geleden was er nog niet één gemeente die dit deed, want de ipad bestond toen nog niet. Die zag het levenslicht op 3 april De ontwikkeling is dus razendsnel gegaan. Ook in andere sectoren en in de particuliere markt is de tablet inmiddels goed ingeburgerd. Naast het gemak van een tablet heeft ook het cloud-computeren een enorme vlucht genomen. Daarmee ben je niet meer gekluisterd aan éen computer, je hebt zelfs geen computer met programma's meer nodig: alles kan online gebeuren. Deze revolutie van de fysieke computer naar 'webbased'-diensten, heeft het digitaal werken ook een enorme duw voorwaarts gegeven. Intussen loop je niet meer met een tas vol dossiers naar je afspraak, maar met enkel je tablet. En deze ontwikkeling heeft zich in ongeveer 3 jaar afgespeeld. Onvoorstelbaar snel. In deze technologische sprong heeft PDF definitief zijn plek veroverd als hét formaat voor de zakelijke en de particuliere markt voor eenvoudige documenten. Echter, wij moeten nog wennen aan de nieuwe mogelijkheden. PDF is geheel geschikt voor digitaal gebruik, maar we maken nog steeds documenten op voor papier. We slaan ze op als PDF, maar nog steeds alsof we ze daarna gaan uitprinten. We moeten digitaal en online gaan denken. Dat betekent dat de PDF goed bruikbaar moet zijn op een tablet en dat teksten in de PDF doorzoekbaar moeten zijn. De techniek is er klaar voor, nu nog de mensen. 2.2 PDF als uitwisselformaat Eigenlijk is PDF niet hét formaat voor digitaal lezen. Er zijn 2 andere formaten die daar meer geschikt voor zijn. Echter, PDF is makkelijker te maken en past daardoor beter in de workflow van de gemiddelde PDF-maker. Inhoudsopgave Pagina 12

13 Naast PDF zijn de andere formaten voor digitaal lezen: epub: de Europese en Aziatische standaard Mobipocket: de Noord-Amerikaanse standaard, ontwikkeld door Amazon epub epub heeft een aantal grote voordelen boven PDF. Met epub sla je enkel de content op, niet de vorm, zoals de grootte en opmaak van de tekst. Daardoor kan de gebruiker de teksten vergroten en verkleinen, aangepast aan zijn visuele vermogens en zijn beeldschermgrootte. Zo kun je dus eenvoudig een boek lezen op een smartphone met een scherm van 960 bij 640 pixels. Afbeelding 1: Lezen op een iphone (Boek Antifragile van Taleb) Toch heeft PDF voor ons op dit moment de voorkeur boven epub, vooral omdat het maken van een PDF (voor ons) veel makkelijker is dan het maken van een epub. Met een druk op de knop heb je een PDF. Een epub maken kost veel extra tijd om afbeeldingen, een cover, kop- en voetteksten enzovoort goed te plaatsen. Maar het staat wel bovenaan ons verlanglijstje om dit e-book ook als epub aan te bieden. Inhoudsopgave Pagina 13

14 Mobipocket Vergelijkbaar met epub is het formaat Mobipocket (extensie is mobi). Dit formaat gebruikt Amazon. Het heeft dezelfde nadelen als epub: het maken van een mobibestand is omslachtig. Toch PDF PDF lijkt deze strijd toch gewonnen te hebben. Belangrijkste reden is het gemak om een PDF te maken en de aansluiting van kantoorsoftware op PDF. In het volgende hoofdstuk gaan we hier dieper op in. 2.3 Service-kanaal of PDF-dump? PDF is makkelijk: je kunt direct vanuit je workflow iets online plaatsen. Vanuit je Word-document kies je exporteren als PDF en klaar ben je. Geen moeilijk gedoe in een CMS, je hoeft het aan niemand verder te vragen. PDF heeft dit voordeel, maar dit voordeel is ook het nadeel. Het gemak zorgt ervoor dat iedereen het kan doen en daardoor wemelt het van de slecht opgemaakte, slecht geschreven PDF's op het web. Geleidelijk verglijdt je website van een verzorgd service-kanaal naar een PDF-dump. Afbeelding 2: Het magazijn van de PDF-dump Het gemak leidt zo tot een kwaliteitsprobleem. De online communicatie van je organisatie is een vrijland geworden, met vrijbuiters die gewoon een PDF maken bij elk brokje content. Daarmee komen we bij een van de grootste kwaliteitsproblemen van online informatie: deze PDF's zijn niet klantgericht of vraaggericht, maar Inhoudsopgave Pagina 14

15 organisatiegestuurd. Niet de effectiviteit van je communicatie staat centraal, maar het gemak voor medewerkers van je organisatie. Neem je online communicatie serieus, dan zorg je voor kwaliteit van je PDF's. Dat betekent dat je weer terug moet in je organisatie en de kwaliteit van je communicatie moet bespreken, definiëren en borgen. Mensen in en buiten je organisatie moeten daarvoor met beleid PDF's gaan maken. 2.4 Voordelen PDF PDF is niet voor niets een populair formaat: het is bijzonder handig en heeft veel voordelen. PDF heeft de volgende voordelen: Lay-out blijft intact Iedereen krijgt het document in de lay-out, die jij hebt gekozen. Zo weet je bijvoorbeeld zeker dat de huisstijl intact blijft. Opmaken is makkelijk Het opmaken kun je doen in bijvoorbeeld Word of Adobe InDesign. En dat is vaak makkelijker dan het opmaken als webpagina in een CMS. PDF kun je meenemen op je tablet Mensen kunnen de PDF opslaan en op een later moment lezen, ook als ze geen internetverbinding hebben. PDF is printbaar Ja, er zijn nog steeds mensen die printen. En dan is PDF heel handig, want het is oorspronkelijk gemaakt voor printen. Printversie is beschikbaar Soms heb je een document al als PDF beschikbaar, bijvoorbeeld een flyer. In dat geval is het makkelijk om daar een online PDF van te maken. 2.5 Problemen met PDF Toch is PDF niet zaligmakend. In de overgang naar het digitale werken doemen er talloze problemen op. De grootste problemen zijn: Informatie niet vindbaar Slechte content Slecht leesbaar Inhoudsopgave Pagina 15

16 Naast deze problemen is een slecht gemaakte PDF ook niet toegankelijk voor mensen met een functionele beperking, zoals blinden. Dit onderwerp behandelen we in een van de volgende paragrafen. Informatie niet vindbaar Bezoekers van de website verwachten dat alles ook vindbaar is via een zoekfunctie, bijvoorbeeld de zoekfunctie op een website. Helaas, de praktijk is anders. Veel PDFbestanden zijn ingescande documenten, die niet meer zijn dan plaatjes van tekst. Zoekmachines kunnen die niet doorzoeken en zo blijft de informatie buiten de zoekresultaten. Slechte content Doordat iedereen in de organisatie een PDF kan maken is de controle op de kwaliteit van de content zo goed als afwezig. PDF heeft last van het 5-voor-5-syndroom: nog even snel een PDF op de site voordat ik naar huis ga. En in de praktijk is het niemand die de slechte PDF ziet, alleen de klant... Ter illustratie een voorbeeld bij de gemeente De Bilt. We zoeken de zwemlestijden bij het zwembad. Via Google is de pagina snel gevonden, zie hieronder. Inhoudsopgave Pagina 16

17 Helaas geen openingstijden direct te zien. Wel maar liefst 6 PDF-bestanden. We openen Kijklessen en diplomazwemmen. De PDF ziet er als volgt uit: Niet de informatie die we zochten. Maar, waarom moeten deze paar alinea's in een PDF? Dit is een sterk staaltje van organisatiegestuurd communiceren: het gemak van de organisatie staat voorop, niet het gemak van de klant/bezoeker. Ook nog een aantal taalfouten: bekent moet zijn bekend en diploma zwemmen is één woord, maar dat zal niemand bij de gemeente hebben gezien, want de PDF valt buiten elk controle-mechanisme van het webteam. Conclusie: voor iedereen is het beter als voor deze informatie geen PDF wordt gebruikt, maar dat de informatie direct op de website is te leezen (in HTML). Slecht leesbaar Een PDF lezen op een beeldscherm is moeilijker dan vanaf papier. Dat heeft een aantal redenen. Beeldschermen lezen slechter dan papier Lezen vanaf een beeldscherm gaat altijd minder goed dan lezen vanaf papier. Zelfs het lezen op een e-ink-tablet, zoals de Kindle, of het lezen vanaf een ipad, gaat Inhoudsopgave Pagina 17

18 minder makkelijk dan het lezen vanaf papier 1. Als de omstandigheden minder optimaal zijn (te veel licht bijvoorbeeld), dan is het lezen nog moeilijker. Tablets zijn kleiner dan een A4 Een tablet is verder bijna altijd kleiner dan een A4, het documentformaat in Europa. Grofweg is de beeldschermgrootte van een ipad 70 % van de grootte van een A4 (zie de berekening in bijlage 1). Maar documenten worden nog steeds opgemaakt alsof we ze zouden uitprinten, en ook de lettergrootte is daar op afgestemd. Gevolg: teksten zijn moeilijk leesbaar op een tablet. Hieronder een voorbeeld van een PDF van het zwembad van De Bilt. Ze hebben niet alleen een klein font (geschikt voor print), maar vervolgens het lettertype nog een keer verkleind (tja, waarom?). 1 Zie Inhoudsopgave Pagina 18

19 Maar dat heeft niemand bij de gemeente ooit gezien, want de PDF-maker zit verstopt in een kamertje, waar hij ongestoord rampzalige PDF's op het web mag gooien. Kleurenblindheid In bovenstaande PDF moet je ook niet rood-groen-kleurenblind zijn (toch zo'n 7 % van alle mannen en 1 % van de vrouwen), want het ene sterretje is zwart en het andere sterretje is rood en de betekenis is verschillend. Contrast Als je met een tablet in een lichte omgeving leest, heb je snel last van te weinig contrast van de tekst met de achtergrond. Er zijn normen voor een minimaal contrast. Zo schrijven de Web Content Accessibility Guidelines een minimum contrastratio voor van 4,5 voor tekst van normale grootte. Ook daar zul je dus in de PDF rekening mee moeten houden. Inhoudsopgave Pagina 19

20 Conclusie PDF heeft veel voordelen, maar ook veel nadelen. Die komen met name omdat de beleid en controle ontbreekt en er onbeperkte vrijheid is om PDF's te maken. Als organisatie is het volgende nodig: Maak afspraken over welke informatie in PDF mag komen. Stel kwaliteitseisen aan PDF. Zorg dat er controle is op de PDF's die online worden geplaatst. Inhoudsopgave Pagina 20

21 3. Keuze voor PDF of HTML In gebruiksgemak wint HTML het van PDF. Een HTML-pagina (de gewone webpagina) biedt context, bijvoorbeeld in de vorm van een menu, en een HTMLpagina opent veel sneller, zodat we makkelijk van de ene naar de andere pagina kunnen gaan. Wanneer kiezen we dan PDF en wanneer HTML? 3.1 Voordelen van online PDF's Voor grotere documenten, die mensen moeten kunnen opslaan, is HTML vaak niet het geschikte formaat. Denk bijvoorbeeld aan een jaarverslag. Mensen willen dat misschien toch uitprinten of willen dat op hun e-reader ook offline kunnen lezen. En vaak willen ze het bewaren en opslaan op hun computer. In die situaties is PDF een handig formaat. Dit voordeel geldt ook voor kleinere bestanden. Denk bijvoorbeeld aan de stukken die voor een vergadering nodig zijn: het kan handig zijn om alle benodigde bestanden als PDF te kunnen opslaan, zodat je deze op je e-reader altijd bij de hand hebt, ook als je even geen toegang tot het internet hebt. 3.2 Voordelen van HTML ten opzichte van PDF Informatie direct aanbieden in HTML heeft ook veel voordelen ten opzichte van PDF: Informatie wordt getoond binnen de inhoudelijke context. De look & feel van een HTML-pagina is voor veel mensen vertrouwder. Interactie met een HTML-pagina is eenvoudiger. Gebruikers zijn vaak al aan het browsen en bekijken dus al HTML. Overgaan naar PDF betekent een wijziging in vorm en interactie. Een HTML-pagina laadt bijna altijd sneller. Inhoudelijke context Een webpagina heeft altijd de inhoudelijke context van de website. Als je een artikel leest over paspoort op een gemeentesite, dan vind je niet ver daar vandaan ook informatie over de identiteitskaart. Ook voor informatie over de kosten van het paspoort hoef je niet ver te zoeken (dat hopen we tenminste ). Naast een menu heb je een broodkruimelpad. Ook dat geeft de inhoudelijke context van je pagina. Deze context biedt een PDF niet. Inhoudsopgave Pagina 21

22 Look & feel van HTML is vertrouwd Een website is voor veel mensen intussen een vertrouwde omgeving. Veel sites hebben een vergelijkbare opmaak, zoals: logo linksboven menu boven en/of links broodkruimelpad zoekfunctie rechtsboven De browser waarin de pagina getoond wordt is ook bekend. Er is een plek om je webadres in te voeren, een plek om een zoekactie te starten en een knop om een pagina terug te gaan. Zo zorgt de look en feel van de webpagina én de browser voor een vertrouwde omgeving. PDF heeft deze vertrouwde omgeving minder. De opmaak van elke PDF is anders. Er zijn geen opmaakconventies waar PDF-opmakers zich aan houden. Interactie van HTML is vertrouwd De interactie van een PDF is wisselend: soms opent deze in je browser, soms wordt deze gedownload. Veel gebruikers weten niet hoe zij hun browser moeten instellen om dit te regelen. Als de PDF gedownload wordt, weten sommige mensen niet waar deze is gedownload. PDF geeft dus meer problemen in het gebruik dan gewone HTML-pagina's. Mensen zijn in de 'HTML'-modus Als iemand aan een HTML-website bekijkt, dan werken de hersenen als het ware ook in de 'HTML'-modus: ze verwachten de vormgeving en interactie van een HTMLpagina. Als iemand dan naar een PDF gaat, dan verandert deze modus naar 'PDF'-modus: andere look & feel, andere interactie. Dit geeft altijd verwarring, al is dat voor enkele milliseconden. Daarbij opent PDF soms wel en soms niet in de browser, vraagt de browser om de PDF te downloaden enzovoort. Er gebeurt van alles wat anders is dan de normale HTML-patronen. HTML laadt sneller Een HTML-pagina laadt sneller. HTML is ook lichter (in kb's) dan PDF, want in een PDF zit veel meer informatie dan alleen de content. Verder is een browser geoptimaliseerd om informatie snel te tonen. Eerder bekeken pagina's en onderdelen van pagina's zijn opgeslagen in de cache van de browser. Inhoudsopgave Pagina 22

23 Conclusie Samengevat is HTML voor bezoekers laagdrempeliger, sneller en gebruiksvriendelijker als het gaat om eenvoudige content. Dat maakt PDF niet ongeschikt voor het web, maar je moet een goede reden hebben om iets in PDF aan te bieden. Die redenen zijn bijvoorbeeld een groot complex document (jaarverslag) of de eis dat een document makkelijk is op te slaan op een e-reader. 3.3 PDF-formulieren Een bijzondere vorm van online PDF-documenten zijn PDF-formulieren. Vaak zijn dit formulieren die ook digitaal ingevuld kunnen worden en per mail weer opgestuurd kunnen worden. Voor PDF-formulieren is er een beter alternatief, namelijk gewoon een formulier op de website (webformulier). PDF-formulieren hebben voordelen: Een PDF-formulier kan goedkoper zijn dan een webformulier. Een PDF-formulier kan het enige alternatief zijn als je geen webformulier kunt maken, bijvoorbeeld omdat je CMS die mogelijk niet biedt. Kortom, de redenen die je aan kunt voeren geven aan dat je organisatie het niet aan kan. Op de korte termijn kom je hier nog mee weg, op de lange termijn vormen ze geen excuus. Er zijn namelijk voor de rest alleen nadelen: Een PDF-formulier is complex in gebruik. Mensen weten vaak niet eens hoe ze het moeten invullen. Ze weten niet dat ze het kunnen opslaan met hun ingevulde gegevens. Webformulieren zijn bijzonder gebruiksvriendelijk te maken. Bijvoorbeeld het geven van een terugkoppeling als een gegeven niet goed is ingevoerd. Ook qua presentatie (gebruik witruimte, ruimte tussen de velden enzovoort) zijn webformulieren veel flexibeler. Wij zijn nog nooit een PDF-formulier tegengekomen dat toegankelijk is. Als het al mogelijk is, dan zijn waarschijnlijk de ontwikkelkosten hoog. Voor het gebruik van bepaalde functionaliteit van formulieren vragen leveranciers, zoals Adobe, hoge vergoedingen. Bij een grotere organisatie kunnen deze kosten honderdduizenden euro's bedragen. Conclusie: een webformulier heeft verreweg de voorkeur boven een PDF-formulier. Inhoudsopgave Pagina 23

24 4. PDF en digitale toegankelijkheid Digitale toegankelijkheid gaat over de bruikbaarheid van digitale informatie voor mensen met een functionele beperking. Voor deze digitale toegankelijkheid zijn internationale regels. Als je deze regels hanteert voor PDF, dan is je PDF voor deze mensen bruikbaar. 4.1 Digitale toegankelijkheid Digitale toegankelijkheid gaat over de bruikbaarheid van digitale informatie voor mensen met een functionele beperking. Daarbij kun je denken aan: blinden en slechtzienden doven en slechthorenden mensen met een motorisch beperking laaggeletterden en dyslectici Voor blinden is het bijvoorbeeld belangrijk dat alle informatie ook als tekst beschikbaar is. De tekst kunnen ze horen met spraak en voelen met braille. Ook is het belangrijk dat de informatie in de juiste volgorde staat. Afbeelding 6: Braille-leesregel Inhoudsopgave Pagina 24

25 En alles wat je doet om je PDF bruikbaar te maken voor blinden betekent ook dat zoekmachines de PDF kunnen gebruiken. Google wordt niet voor niets de grootste blinde genoemd. 4.2 Regels voor digitale toegankelijkheid Om deze mensen goed gebruik te kunnen laten maken van alles wat digitaal wordt aangeboden zijn er regels opgesteld. Dit is gedaan door het World Wide Web Consortium (afgekort tot W3C, zie Het W3C stelt wereldwijd en in samenspraak met veel organisaties en personen de standaarden voor het internet vast. Het W3C maakt afspraken over bijvoorbeeld HTML en de toegankelijkheid van het internet. Binnen het W3C is een aparte groep die zich bezighoudt met het onderwerp toegankelijkheid. Zij hebben hiervoor regels opgesteld en dat zijn de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG). De huidige versie is WCAG 2.0. WCAG 2.0 gaat er vanuit dat alles wat in een browser geopend wordt een webpagina is en dat de WCAG-regels daarop van toepassing zijn. Met andere woorden: een PDF die geopend wordt in een browser moet voldoen aan alle toegankelijkheidsregels. Dat lijkt overdreven, maar dat is het niet. PDF is immers een wijdverbreide methode om informatie te delen. En natuurlijk moet die dan ook toegankelijk zijn. In Nederland hanteert de Nederlandse overheid de Webrichtlijnen. Deze bevatten de WCAG-richtlijnen, Daarbovenop heeft Nederland nog een aantal extra richtlijnen toevoegd. Een extra richtlijn voor PDF is dat het een open format moet zijn. 4.3 Begin met het toegankelijk maken van de bron De bron van PDF-bestanden is nooit PDF, maar altijd een ander programma. Vaak is dit een tekstverwerkingsprogramma. De bron kan ook een spreadsheetprogramma of een presentatieprogramma zijn. Documenten, opgemaakt voor drukwerk, zijn vaak gemaakt met een vormgevingsprogramma, zoals Adobe Indesign. Voor kleinere documenten, zoals een vergaderverslag, is bijna altijd een tekstverwerkingsprogramma, zoals Word, de bron. Inhoudsopgave Pagina 25

26 Als je een ontoegankelijk PDF-document hebt, dan is het een hele klus om deze toegankelijk te maken. Makkelijker is het als je het bronbestand hebt. Een PDFdocument is namelijk altijd gegenereerd vanuit een bronbestand. Vaak is het bronbestand een tekstdocument, zoals een Word-bestand. Bij vormgevers is het bronbestand vaak afkomstig uit een grafisch programma, zoals Adobe InDesign. In het volgende deel leggen we uit hoe je het brondocument toegankelijk maakt. Het vervolgens genereren van een PDF is een fluitje van een cent. Heb je geen brondocument, dan kun je met Adobe Acrobat de PDF toegankelijk maken. Dit is echter een tijdrovende klus. Het is dus de moeite waard om het brondocument nog te krijgen. Als je vanuit een toegankelijk bronbestand een PDF genereert kan het toch zijn dat de PDF niet volledig toegankelijk is. Dan moet je helaas alsnog de PDF nabewerken in Adobe Acrobat. 4.4 Andere bestandsformaten als bron Naast tekstbestanden in Word en grafische bestanden in Adobe InDesign zijn er nog meer bestandsformaten, zoals PowerPoint- en Excelbestanden. Het toegankelijk maken van een PowerPoint-bestand is bewerkelijk en eigenlijk ongeschikt als enige informatiebron op het web. Het is vaak ook een aanvulling op een fysieke presentatie. Als het ook in die context wordt aangeboden, dan is toegankelijkheid minder belangrijk. Het is anders als de presentatie vrij wordt aangeboden als primaire informatie. In dat geval moet de informatie toegankelijk zijn. Een mogelijkheid is om een video van de presentatie te plaatsen, maar dan moet ook de video weer toegankelijk zijn. Vanuit Excel kun je goed een toegankelijke PDF maken. In dit e-book gaan we hier verder niet op in. LibreOffice is een opensourceprogramma, dat vergelijkbaar is met Microsoft Office. Het maken van een toegankelijk PDF-bestand gaat hiermee makkelijker dan met bijvoorbeeld Word. Het bestandsformaat van LibreOffice is ODF, een open format. Hetzelfde format gebruik Google Drive (vroeger Google Docs). Het office-programma van Apple is iwork. Ook daarmee kun je toegankelijke documenten maken. Dat programma bespreken we hier niet. Wil je er meer over Inhoudsopgave Pagina 26

27 weten, dan vind je hierover informatie op Accessible Digital Office Document Project: Tot slot zijn er ook bestanden die enkel worden uitgewisseld tussen gebruikers van bepaalde programma's. Bijvoorbeeld architecten en aannemers kunnen AutoCADbestanden met elkaar uitwisselen. Toegankelijkheid is hier niet mogelijk en ook niet nodig. In feite is het natuurlijk beter om deze bestanden helemaal niet vrij op het web aan te bieden, maar te plaatsen op een plek die alleen voor de gebruikers bereikbaar is. Op naar deel 2: het maken van een toegankelijke PDF. Inhoudsopgave Pagina 27

28 DEEL 2: TOEGANKELIJKE PDF MAKEN Inhoudsopgave Pagina 28

29 5. Van een tekstdocument naar een toegankelijke PDF In dit hoofdstuk bespreken we de stappen die nodig zijn om vanuit een tekstdocument tot een toegankelijke PDF te komen. Het zijn 5 stappen: 1. Toegankelijk maken van een tekstdocument 2. Werken met toegankelijke sjablonen 3. PDF-bestand maken van tekstdocument 4. PDF-bestand controleren op toegankelijkheid 5. PDF-bestand repareren 5.1 Toegankelijk maken van een tekstdocument In de meeste gevallen is de bron van de PDF een tekstdocument. De eerste stap in het toegankelijk maken van de PDF is het toegankelijk maken van het tekstdocument. In het volgende hoofdstuk wordt dit uitgewerkt. 5.2 Werken met toegankelijke sjablonen Als je werkt vanuit een toegankelijk sjabloon, dan is het maken van een toegankelijk tekstdocument nog makkelijker. Met sjablonen is de huisstijl al goed verwerkt en is het maken van een tekstdocument een stuk makkelijker. In hoofdstuk 7 gaan we in op het toegankelijk maken van een tekstsjabloon. 5.3 PDF-bestand maken van tekstdocument Met een paar klikken maak je vanuit het tekstdocument een toegankelijke PDF. In hoofdstuk 8 bespreken we dit voor Word en LibreOffice Writer. 5.4 PDF controleren op open format Het Principe Universeel van de Webrichtlijnen eisen dat pdf in een open format wordt aangeboden. Concreet betekent dit dat de volgende pdf-formaten zijn toegestaan: PDF 1.7 PDF/A Inhoudsopgave Pagina 29

30 Om te controleren of jouw pdf ook aan dat formaat voldoet kun je de pdf openen in een pdf-reader, bijvoorbeeld Adobe Reader. Heeft de pdf het formaat PDF/A, dan verschijnt er in Adobe Reader (of in Adobe Acrobat Pro) een melding: "Dit bestand voldoet aan de PDF/A-standaard en is geopend als alleen-lezen om wijzigingen te voorkomen." 5.5 PDF controleren op toegankelijkheid Ook al heb je de voorgaande stappen allemaal goed doorlopen, het is helaas geen garantie dat de PDF helemaal toegankelijk is. In hoofdstuk 9 laten we zien welke mogelijkheden je hebt om de PDF te controleren. 5.6 PDF repareren Als de PDF nog niet (helemaal) toegankelijk is, dan kun je deze alsnog toegankelijk maken. Dat kan op dit moment alleen met het programma Adobe Acrobat Pro. Inhoudsopgave Pagina 30

31 6. Toegankelijk maken van een tekstdocument Om uiteindelijk een toegankelijke PDF online te kunnen plaatsen is het goed om te starten bij de bron. En dat is in veel gevallen een tekstdocument. In dit hoofdstuk leggen we uit hoe je in 10 stappen een tekstbestand toegankelijk maakt. Dit zijn de stappen: 1. Zorg voor een goede titel en geef deze het opmaakprofiel Titel 2. Breng structuur aan met koppen en geef deze de juiste kopopmaakprofielen 3. Zorg voor lineaire content 4. Geef betekenisvolle afbeeldingen een alternatieve tekst 5. Positioneer afbeeldingen met opmaakprofielen 6. Gebruik bij voorkeur geen datatabellen 7. Zorg voor betekenisvolle linkteksten 8. Gebruik een inhoudsopgave bij langere documenten 9. Voeg een titel bij de meta-informatie toe 10. Verwijder alle overtollige opmaak Voor we de stappen bespreken gaan we kort iets vertellen over het belang van opmaakprofielen. 6.1 Opmaakprofielen Elke moderne tekstverwerker werkt met opmaakprofielen. Een opmaakprofiel is de standaardopmaak voor bijvoorbeeld een teken of een alinea. Met opmaakprofielen geef je betekenis aan je teksten. Een titel bovenaan het document kun je gewoon vet en groter maken (quick & dirty). Als je echter het opmaakprofiel Titel gebruikt, dan heb je de tekst niet alleen opgemaakt, maar ook betekenis meegegeven, namelijk dat het een titel is. Deze betekenis zie je niet, maar zit wel in de onderliggende code opgenomen. Die is als het ware onder water opgenomen. De ouderen onder ons kunnen dit vergelijken met het onderwaterscherm van WordPerfect. Inhoudsopgave Pagina 31

32 Vergelijk onderstaande 2 screenshots van Word (2010) en zoek de verschillen. Afbeelding 7: Screenshot Word 2010, opmaakprofiel Standaard Afbeelding 8: Screenshot Word 2010, opmaakprofiel Titel Het verschil is: In de 1e afbeelding is het opmaakprofiel standaard gebruikt en de tekst Alles over toegankelijke documenten is opgemaakt. In de 2e afbeelding rechts is het opmaakprofiel Titel gebruikt. Inhoudsopgave Pagina 32

33 Voor het oog is er geen verschil, voor de semantiek is het een verschil van dag en nacht. De code onder water is bij de 2e afbeelding Titel. Wanneer dit bestand met een screenreader wordt opgelezen, dan wordt er ook opgelezen Titel: Alles over toegankelijke documenten. Het is dus duidelijk dat de tekst een titel is, ongeacht de opmaak. In LibreOffice is dat niet anders: Afbeelding 9: Screenshot LibreOffice, opmaakprofiel Standaard Afbeelding 10: Screenshot LibreOffice, opmaakprofiel Titel Ook in LibreOffice kun je quick & dirty je tekst opmaken, dus zonder dit te verwerken in je opmaakprofiel. Dit is gedaan in de 1e afbeelding, waarbij er het standaardopmaakprofiel is gebruikt en vervolgens de tekst is opgemaakt. In de 2e afbeelding is gekozen om het opmaakprofiel Titel te gebruiken. Daarmee heeft de tekst ook de semantische informatie meegekregen dat het een titel is. Inhoudsopgave Pagina 33

34 Als je teksten in een Content Management Systeem (CMS) hebt ingevoerd, dan ben je hier waarschijnlijk al mee bekend: een kopje maak je op met een kopopmaakprofiel. Voor een tekstdocument is dat bijna niet anders. Er is een klein maar belangrijk verschil: in een HTML-document heeft de titel een opmaakprofiel Kop 1 en in een tekstbestand Titel. Dit principe namelijk betekenis (semantiek) geven aan teksten is essentieel voor het hele onderwerp toegankelijke documenten. Semantiek is zelfs voor het huidige en toekomstige web een kernbegrip. 6.2 Stap 1: Zorg voor betekenisvolle titel Net als bij een webpagina is een goede titel enorm belangrijk voor de toegankelijkheid van een tekstdocument. Een goede titel heeft de volgende kenmerken: De titel is een kernachtige samenvatting van het artikel. De titel is begrijpelijk zonder verdere context. De titel bevat relevante, betekenisvolle inhoudswoorden. Geef deze titel het opmaakprofiel "Titel". Bijvoorbeeld: Je hebt een jaarverslag van de organisatie Pubak over het jaar Een goede titel is dan Jaarverslag Pubak Niet goed zijn bijvoorbeeld de titels Kansen gepakt en bedreigingen overwonnen of Jaarverslag Als het Word-bestand wordt omgezet naar een pdf-bestand dan is er nog een andere titel nodig, namelijk de titel die bij de PDF als titel wordt gepresenteerd. Daarvoor moet je in Word bij Eigenschappen de titel invullen. Stappen in Word: 1. Ga naar de titel van de pagina 2. Kies opmaakprofiel Titel. 3. Ga naar Bestand» Info 4. Voer in het rechterdeel bij Eigenschappen de titel in. Inhoudsopgave Pagina 34

35 6.3 Stap 2: Gebruik koppen en kopopmaakprofielen Een tekst heeft een bepaalde structuur. Met koppen en subkoppen wordt deze structuur zichtbaar gemaakt. Voor de lezer is het belangrijk dat je de tekst indeelt met koppen. Zo ontstaat er voor de lezer een logische structuur. Deze koppen voorzie je van kopopmaakprofielen, want zo worden ze opgemaakt als een kop én krijgen ze ook de betekenis van een kop. Dit is belangrijk voor de lay-out van de tekst en het is nog belangrijker voor gebruikers van spraak- en/of brailleuitvoer, want met de koppen kunnen ze snel een overzicht krijgen over de inhoud van de tekst. En de koppen vormen de inhoudsopgave van de PDF, dus het navigeren in de PDF wordt voor iedereen makkelijker. Uiteraard is - net als bij titels - het belangrijk dat de kopteksten betekenisvol zijn. Inhoudsopgave Pagina 35

36 Een betekenisloze koptekst is: Waarom doen we het? Een betekenisvolle koptekst is: Wij staan voor een toegankelijker internet De paragrafen in het artikel krijgen een Kop 1, de subparagrafen een Kop 2. De niveaus daaronder krijgen Kop 3, Kop 4 enzovoort. 6.4 Stap 3: Zorg voor lineaire content Screenreaders lezen tekst regel voor regel van linksboven naar rechtsonder. Daarvoor is het nodig dat content zoveel mogelijk lineair is opgenomen in het tekstdocument. Bekijk bijvoorbeeld de tekst hieronder. (bron: NOiV handreiking open documentstandaarden voor de overheid, NOIV) Afbeelding 12: Voorbeeld opmaak 2 kolommen Inhoudsopgave Pagina 36

37 De tekst ziet er netjes opgemaakt uit, maar in een screenreader wordt de eerste regel als volgt opgelezen: De vanzelfsprekendheid waarmee we een vrijwel onophoudelijke Het boekje gaat ook in op concrete vragen, en hoe open standaar- Daarmee wordt deze tekst volkomen onbegrijpelijk voor gebruikers van screenreaders. En ook voor zoekmachines... Ga daarom uit van de volgende richtlijnen: 1. Gebruik de optie Kolommen om meerdere kolommen te gebruiken. 2. Gebruik geen tabellen voor opmaak. 3. Gebruik geen secties. 4. Gebruik bij voorkeur geen frames. 5. Positioneer afbeeldingen altijd met opmaakprofielen. 6. Gebruik bij voorkeur geen voetnoten, maar plaats de voetnoottekst direct bij de tekst waar deze bij hoort. 7. Wees terughoudend met kopteksten en voetteksten. 6.5 Stap 4: Geef betekenisvolle afbeeldingen een alternatieve tekst Betekenisvolle afbeeldingen zijn het meest aansprekende voorbeeld van informatie die wegvalt als iemand geen beeldscherm kan gebruiken. Geef daarom een afbeelding die betekenis overbrengt een zinvolle, betekenisvolle alternatieve tekst. Verderop in de tekst geven we hiervoor een aantal manieren. Wel of niet betekenisvol? Een vaak terugkerende vraag is: wanneer is een afbeelding nu wel of niet betekenisvol? De meeste afbeeldingen op websites zijn namelijk niet betekenisvol! Denk maar eens aan de afbeeldingen bij nieuwsberichten: ze staan er vaker ter decoratie dan dat ze echt informatie overbrengen. Het makkelijkste kun je dat vaststellen door jezelf af te vragen: mis ik informatie als ik de afbeelding weglaat? Verschillende soorten afbeeldingen Er zijn verschillende soorten afbeeldingen. In het kort zijn de regels hiervoor: Soort afbeelding Alternatief Inhoudsopgave Pagina 37

38 Informatieve afbeelding Aanklikbare afbeelding Plaatje met tekst Niet-informatieve afbeelding Adequate omschrijving van de afbeelding Bestemming van de link Tekst in de afbeelding Geen alternatieve tekst Methoden om alternatieve tekst te plaatsen Is de afbeelding informatief (betekenisvol), dan moet je de afbeelding dus voorzien van een alternatieve tekst. Deze kun je als volgt plaatsen: 1. Beschrijf in de omliggende tekst de informatie die de afbeelding overbrengt. 2. Plaats bijschrift bij afbeelding. Deze is zichtbaar onder de afbeelding. 3. Plaats een beschrijving bij de afbeelding. Deze is niet zichtbaar, maar is als alternatieve tekst wel beschikbaar voor zoekmachines en screenreaders. De betekenis van een afbeelding is afhankelijk van de context waar deze in is geplaatst. De tekst is dus altijd aangepast aan deze context. Voorbeeld omliggende tekst Stel je hebt een afbeelding van een grafiek. Je kunt dan ook een tabel plaatsen met de data van de grafiek. De grafiek hoeft dan geen alternatieve tekst. Voorbeeld bijschrift Je hebt een afbeelding van een eikenprocessierups en met de foto wil je de brandharen van de rups laten zien. In dat geval kun je goed een bijschrijft onder de foto plaatsen. Voordeel is dat jouw tekst voor iedereen direct zichtbaar is. Deze manier gebruiken wij in dit e-book. Voorbeeld beschrijving in de meta-informatie Stel je hebt als tekst een recensie van een boek. Naast de recensie toon je de cover van het boek. Mensen die de afbeelding niet zien willen wellicht wel weten hoe het boek er uit ziet. Mensen die de afbeelding wel zien, wil je niet lastig vallen bij een bijschrijft Cover boek X. In die situatie is een beschrijving, opgenomen als metainformatie, het geschikte hulpmiddel. Voor screenreaders is de tekst beschikbaar als alternatieve tekst. Noot Een zeer vervelend verschijnsel is dat de bijschriften soms verdwijnen als je tekst aanpast die in het document eerder staat dan de afbeelding. Dus je Inhoudsopgave Pagina 38

39 hebt een afbeelding op pagina 2 en je vervangt een tekst op pagina 1. De beschrijving kan dus verdwijnen. Beschrijving toevoegen in LibreOffice 1. Klik op de afbeelding. 2. Rechtermuisknop» Beschrijving Alternatieve tekst toevoegen in Word Klik op de afbeelding. Klik met de rechtermuisknop voor het rechtermuismenu. Kies Afbeelding opmaken. Je krijgt een dialoogvenster. Kies Alternatieve tekst. Voeg daar de alternatieve tekst in bij het veld Titel. Inhoudsopgave Pagina 39

40 Afbeelding 14: Alternatieve tekst toevoegen in Word 6.6 Stap 5: Centreer afbeeldingen of lijn ze niet uit In de meeste gevallen werkt het niet goed als je een afbeelding links of rechts uitlijnt. Het beste kun je dus de afbeelding centreren of plaatsen als teken: Centreer de afbeelding en zorg voor geen tekst links en rechts van de afbeelding Zo hebben wij dat ook in dit e-book gedaan. Als je er van uit gaat dat digitaal lezen vaak op een kleiner formaat dat A4 is, dan is het sowieso sliim om de afbeeldingen op de volledige breedte van de pagina te plaatsen. Plaats de afbeelding als teken Een andere mogelijkheid is om de afbeelding als teken te plaatsen. De afbeelding komt dan links te staan, zonder tekst aan de rechterkant. Inhoudsopgave Pagina 40

41 6.7 Stap 6: Maak datatabellen toegankelijk Wij zijn een groot voorstander van het gebruik van tabellen. Ze maken complexe informatie heel inzichtelijk. Echter, als je brondocument een tekstbestand is, verdwijnt vaak een deel van de tabelopmaak bij het exporteren naar PDF. En moet je de PDF dus nog nabewerken in PDF. Als je een tabel hebt of wilt maken, bedenk dan eerst of de tabel nodig is. In veel gevallen is de informatie ook goed zonder tabel te plaatsen. Is een tabel nodig, let dan bij het maken van de tabel op het volgende: Voorkom het samenvoegen van tabelcellen. Voorkom een dubbele rij of dubbele kolom met koppen. Zorg dat de tabelkoppen het opmaakprofiel Tabelkop hebben. Ideaal is alleen de bovenste rij als kolomkop. Dus geen rijkoppen. Inhoudsopgave Pagina 41

42 Tabellen in Word 2010 / Kies Invoegen» Tabel. 2. Selecteer het aantal rijen en kolommen. Zie screenshot hieronder. 3. Als het goed is heb je nu een tabel staan. 4. Kies Ontwerpen in het menu. 5. Vink in het linkerdeel de checkbox aan Veldnamenrij. Zie screenshot hieronder. Inhoudsopgave Pagina 42

43 6. Nu zijn alle cellen van de bovenste rij kolomkoppen. Word zorgt er verder voor dat deze rij met tabelkoppen automatisch op elke pagina wordt herhaald. In Word is geen mogelijkheid om rijkoppen te maken. Wil je dat, dan moet dat achteraf met Adobe Acrobat gedaan worden. Of je kiest voor LibreOffice. Tabellen in LibreOffice 1. Kies Invoegen» Tabel. 2. Je krijgt een dialoogvenster (zie screenshot hieronder). Kies het aantal rijen en kolommen. 3. Klik bij Opties Koprijen op nieuwe pagina's herhalen. 4. Klik op Invoegen. 6. Kies bij de stijlen voor Tabelkop. De overige cellen hebben als het goed is de stijl Inhoud tabel. Inhoudsopgave Pagina 43

44 6.8 Aanvullende tips Nog enkele tips over het gebruik van tabellen: Gebruik de tabelfunctie niet voor lay-out, dus om bijvoorbeeld een tekst in 2 kolommen te plaatsen. (Dat doe je met de functie Kolommen). Maak geen neptabellen met de tab-toets of met spaties. Noot: Wil je meer weten over de details van het maken van datatabellen, kijk dan eens op voor een uitgebreide uitleg over dit onderwerp. Ook interessant: deze video v=cgw-revk3_8 6.9 Stap 7: Zorg voor betekenisvolle linkteksten Net als in een webpagina kun je in een document ook hyperlinks plaatsen. In veel gevallen wordt de uiteindelijke PDF ook digitaal gelezen en vaak op een apparaat dat internetverbinding heeft. Maar, er is niet altijd een internetverbinding en de PDF moet ook geschikt zijn om uit te printen. Je moet er dus rekening mee houden met de bruikbaarheid van de links in een printversie. Dat betekent dat in het document bij voorkeur de volledige titel van de link zichtbaar is. Hyperlinks kunnen bij spraak/braille-uitvoer apart worden opgelezen. Deze functie wordt vaak gebruikt om de inhoud van een artikel snel te kunnen scannen. Het is daarom belangrijk dat linkteksten betekenisvol zijn. Enkele richtlijnen: Zorg dat de hyperlinktekst betekenisvol is. "Klik hier" is niet betekenisvol, maar in "de nieuwe zorgprotocollen" is de linktekst wel betekenisvol. Wees spaarzaam met hyperlinks in een tekstdocument. Het is geen webpagina. Wees voorzichtig met links naar andere pagina's in het tekstdocument. Er is meestal geen optie om weer terug te gaan. (Die optie is er meestal wel bij voetnoten, ook al zouden wij die liever niet gebruiken) Schrijf indien mogelijk het webadres uit in de linktekst. Is de link daar te lang voor, verwijs dan naar de homepage van de site en geef aan waar de informatie te vinden is. Inhoudsopgave Pagina 44

45 6.10 Stap 8: Gebruik een inhoudsopgave bij langere documenten Als een document wat langer is en verschillende paragrafen kent kan het handig zijn voor gebruikers als er een inhoudsopgave is. En als je goed je koppen hebt opgemaakt met kop-opmaakprofielen, dan is een inhoudsopgave heel makkelijk te genereren. Afbeelding 15: Voorbeeld van inhoudsopgave Een inhoudsopgave is ook een handige controle of je koppen goed hebt gebruikt. Alleen daarom is het vaak al zinvol om een inhoudsopgave te genereren. Het is verder handig als de paginaverwijzingen in de inhoudsopgave aanklikbaar zijn, dat maakt het navigeren een stuk makkelijker. Als je de koppen hebt opgemaakt met kopopmaakprofielen, dan zitten deze al als bladwijzers in de PDF. In dat opzicht zou een inhoudsopgave, zoals hier net is voorgesteld, niet nodig zijn. Desondanks denken we dat het voor veel mensen wel handig is. De tijd zal het leren Stap 9: Voeg een titel bij de meta-informatie toe Elk tekstdocument bevat meta-informatie. Deze is in de meeste tekstprogramma's te vinden bij Eigenschappen. Het belangrijkste om toe te voegen is Titel. Overige velden zoals onderwerp en trefwoorden zijn minder belangrijk. Inhoudsopgave Pagina 45

46 De stappen: 1. Klik op Bestand» Info 2. In het rechterdeel van de pagina staat "Eigenschappen". En daaronder vind je de titel. 3. Voeg hier de titel in van je document. In principe kies je hier dezelfde tekst voor als voor de titel die in je document staat Stap 10: Verwijder alle overtollige opmaak Loop je document nog eens goed door en kijk of je geen opmaak hebt toegevoegd zonder de opmaakprofielen te gebruiken. Bij de meeste mensen is het ingesleten om snel even een kopje vet te maken of om even een tekstje groter of een ander lettertype te geven. Dit valt allemaal onder het kopje quick & dirty. Opmaak voeg je toe om dat je betekenis wil toevoegen: iets is belangrijk of iets is een kopje. Vandaar dat je opmaak alleen toevoegt met opmaakprofielen. Inhoudsopgave Pagina 46

47 Maarrr. soms mag je wel opmaak gebruiken zonder dat je dit via de opmaakprofielen doet. Bijvoorbeeld ale je een woord even vet wilt maken. Dit zijn natuurlijk de uitzonderingen die de regel bevestigen Controle toegankelijkheid in Word 2010 en nieuwer In Word 2010 zit een handige functie om te controleren of je de koppen hebt opgemaakt met de juiste kopopmaakprofielen. Dit gaat als volgt: 1. Bestand» Opties» Geavanceerd 2. Scroll in rechtervenster naar Weergeven 3. Vul bij Breedte van deelvenster... in 2,5 cm Afbeelding 16: Instellen zichtbaarheid headings in Word Klik op OK Inhoudsopgave Pagina 47

48 5. Ga naar Beeld» Concept. Je krijgt dan in de linkerkantlijn te zien welke opmaakprofielen je hebt gebruikt. Afbeelding 17: Conceptweergave met opmaakprofielen in Word Als het niet lukt om een toegankelijke versie te maken Het kan zijn om uiteenlopende redenen dat het niet lukt om het tekstdocument toegankelijk te maken. In dat geval kun je voor de website altijd volstaan met een toegankelijke webpagina. Want als de PDF niet toegankelijk is dan mag je gewoon een toegankelijk alternatief bieden. En HTML is dan het makkelijkst. Inhoudsopgave Pagina 48

49 7. Werken met toegankelijke sjablonen Door te werken vanuit een toegankelijk sjabloon wordt het een stuk makkelijker om een toegankelijk tekstdocument te maken. Deze uitleg sluit aan bij Microsoft Word en LibreOffice/OpenOffice Writer. 7.1 Wat zijn sjablonen? Een sjabloon of template is een standaardopmaak van een document. In veel gevallen werken organisaties al met sjablonen waarin de huisstijl en andere voorkeuren voor de opmaak zijn vastgelegd. Door deze sjablonen zo aan te passen dat ze ook toegankelijk zijn wordt het makkelijker een toegankelijk document te maken. Vaak heb je meerdere sjablonen, zoals sjablonen voor een brief, een vergaderverslag en een notitie. 7.2 Voordelen van het werken met sjablonen Als je professioneel aan de slag gaat met toegankelijke tekstdocumenten, dan moet je zorgen dat jouw organisatie werkt met sjablonen. Sterker nog, er mag geen document meer de deur uit, dat niet opgemaakt is met een goedkeurde sjabloon. Sjablonen hebben een aantal belangrijke voordelen: Borgen van een uniforme huisstijl: wil je dat iedereen de huisstijl consequent toepast, dan moet je werken met sjablonen Faciliteren van het maken van toegankelijke documenten: wil je mensen motiveren en helpen bij het maken van toegankelijke documenten, dan help je hen door ze toegankelijke sjablonen aan te bieden. 7.3 Opmaakprofielen opslaan in een sjabloon Een toegankelijk sjabloon maak je door de opmaakprofielen (of de stijlen) in de sjabloon toegankelijk te maken. In het vorige hoofdstuk hebben we uitgelegd hoe opmaakprofielen werken. In LibreOffice zijn er opmaakprofielen voor: alinea's tekens Inhoudsopgave Pagina 49

50 frames (en afbeeldingen) pagina's In Word zijn er opmaakprofielen voor: alinea's tekens tabellen lijsten (opsommingen) 7.4 Alinea-opmaakprofielen De belangrijkste profielen zijn de alinea-opmaakprofielen. Standaard alinea-opmaakprofiel Er zijn tientallen alinea-opmaakprofielen, maar gelukkig is er maar één Moeder aller Opmaakprofielen en dat is het alinea-opmaakprofiel Standaard. Als je deze dus goed opmaakt ben je zo goed als klaar! Wat moet je instellen? taal lettertype, lettergrootte en letterkleur regelafstand Stel de taal in (Nederlands voor Nederlandse documenten) Voor toegankelijkheid is het belangrijk dat de taalkeuze van een document gelijk is aan de taal van het document. De taalkeuze voor het document stel je in bij het alinea-opmaakprofiel standaard. Kies Nederlands voor Nederlandse documenten. In de meeste tekstverwerkingsprogramma's overerft deze taalkeuze op alle andere alinea-opmaakprofielen, omdat standaard het profiel is waarop de andere profielen zijn gebaseerd. Inhoudsopgave Pagina 50

51 In Word 2010 stel je de taal als volgt in: Klik bij de stijlen op het miniscule icoontje rechtsonder (zie afbeelding). De lijst met stijlen wordt geopend. Klik bij de stijl Standaard rechts op het driehoekje. Er opent een klein menu, kies daar voor de optie Wijzigen. Inhoudsopgave Pagina 51

52 Er opent een dialoogvenster (zie hieronder). Klik linksonder op Opmaak. Kies uit het menu dat opent de optie Taal. Er opent weer een dialoogvenster. Daarin kun je de taal instellen. Zorg voor een leesbaar lettertype Met de dubbele vergrijzing in Nederland stijgt ook het aantal slechtzienden in rap tempo. Voor hen is het belangrijk dat tekst goed leesbaar is. Maar ook voor mensen zonder problemen met zien is het belangrijk, bijvoorbeeld bij het lezen van een PDF op een ipad. Daarvoor is belangrijk: Inhoudsopgave Pagina 52

53 Groot lettertype: Zorg dat het lettertype groot genoeg is. Kies bijvoorbeeld liever 11 punts dan 8 punts. In diyt e-book kiezen we zelfs voor 14 punts, omdat het e-book geoptimaliseerd is voor schermgroottes van 8 tot 10 inch. Worden jouw documenten in hoofdzaak digitaal gelezen, kies dan ook 14 punts. Schreefloos lettertype: Gebruik een schreefloos lettertype, zoals Verdana, Arial en Helvetica. Dit lettertype is ook op papier beter leesbaar voor slechtzienden dan een lettertype met schreef, zoals Times New Roman. Voldoende contrast: Zorg voor voldoende contrast tussen tekstkleur en achtergrond. Voor dit contrast wordt een maat gebruikt, contrastratio. Dit ratio moet minimaal 4,5 zijn. Bij grotere letters mag dit contrast lager zijn, minimaal 3,0. Deze contrastratio's zijn de waarden die vanuit de toegankelijkheidsrichtlijnen worden aangeraden. Soms kan het zelfs zinvol zijn om iets hogere waarden aan te houden. Denk bijvoorbeeld aan mensen die in de zon of met fel licht iets willen lezen op een e-reader. Ruime regelafstand: Gebruik als regelafstand minimaal 125 %. Vaak ben je in het kiezen van het lettertype gebonden aan de huisstijl van je organisatie. Dit kan een spanningsveld geven met de eisen die er vanuit toegankelijkheid gelden. In feite moet je als uitgangspunt nemen dat digitaal eisen stelt aan de huisstijl en dat de huisstijl daarop aangepast moet worden. Eventueel kun je kiezen voor een eigen huisstijl voor digitaal communiceren, vooral als je de discussie intern niet makkelijk kunt winnen. Op termijn kun je dan altijd nog de algemene huisstijl uit laten faseren, want er is geen onderscheid meer te maken tussen analoog en digitaal communiceren. Bijna altijd is het mogelijk om een goede tussenoplossing te vinden, bijvoorbeeld om de huisstijlkleuren iets donkerder te maken, zodat ze toch een goed contrastratio hebben. Uiteindelijk is zeker voor documenten die ook op het web komen de optimale gebruiksvriendelijkheid voor de bezoeker doorslaggevend en dus belangrijker dan de aansluiting bij de huisstijl. Inhoudsopgave Pagina 53

54 Opmaak van titel en koppen Een document heeft voor de titel het opmaakprofiel Titel. Dat is afwijkend van een webpagina, want daar is Kop 1 het opmaakprofiel voor de titel van de pagina. Dit werkt verder door in de andere koppen. We hebben het hieronder even met een voorbeeld op een rijtje gezet. Voorbeeld tekst Opmaakprofiel in tekstdocument (ook PDF) Opmaakprofiel in HTML-pagina Zoogdieren Titel Kop 1 Hst 1: Olifanten Kop 1 Kop Aziatische olifant Kop 2 Kop 3 Overige alinea-opmaakprofielen Zoals gezegd erven de eigenschappen van het standaard alinea-opmaakprofiel over op de andere alinea-opmaakprofielen. Voor een aantal opmaakprofielen moet je nog de grootte, kleur en lettertype aanpassen. Ook hier geldt dus: voldoende groot, schreefloos lettertype en een voldoende contrasterende kleur. Het gaat in ieder geval om de volgende opmaakprofielen: Titel en Subtitel Tekstblok Kop 1, Kop 2, Kop 3, Kop 4 en Kop 5 Inhoud tabel en Tabelkop Eventuele andere profielen die opgenomen zijn in het sjabloon Maak ook een nieuw profiel aan, namelijk Samenvatting. Gebruik dit profiel voor de samenvatting die bovenaan komt, direct onder de titel. Vaak wordt de 1e alinea gewoon vet gemaakt om aan te geven dat het de samenvatting is, maar dat is geen semantische opmaak. Oftewel: als je het opmaakprofiel Samenvatting gebruikt geef je ook de semantische informatie mee dat de alinea een samenvatting is. 7.5 Tekenopmaakprofielen Bij een alinea-opmaakprofiel gaat het om de opmaak van een hele alinea. Bij tekenopmaakprofielen gaat het om de opmaak van de tekens in een alinea. Het tekenopmaakprofiel dat belangrijk is om aan te passen is het opmaakprofiel van een hyperlink. Zorg dat de hyperlink voldoende contrast heeft met de achtergrond Inhoudsopgave Pagina 54

55 en dat de hyperlink voldoende herkenbaar is als hyperlink. Bij voorkeur is een hyperlink onderstreept. 7.6 Pagina-opmaakprofielen Aan het pagina-opmaakprofiel hoef je niet veel aan te passen om het toegankelijk te maken. Het enige belangrijke is de keuze om wel of niet kop- en voetteksten te gebruiken. Kop- en voetteksten zijn minder prettig bij gebruik van een screenreader, omdat deze teksten in feite midden in de tekst staan. Dus bij het lezen krijgt iemand steeds tussendoor, onaangekondigd, deze kop- en voetteksten te horen. Wees dus terughoudend met het gebruik van kop- en voetteksten. Een paginanummer is niet erg, maar lange teksten wel. Noot: Kop- en voetteksten kun je achteraf met Adobe Acrobat nog weghalen uit het leesgedeelte door ze aan te merken als achtergrond. 7.7 Corporate sjablonen Bovenstaande uitleg is vooral bedoeld voor de corporate sjablonen van een organisatie. Als deze goed toegankelijk zijn, dan is het voor de gebruikers in de organisatie al een stuk makkelijker om toegankelijke documenten te maken. Natuurlijk is het wel belangrijk dat deze sjablonen dan ook door iedereen gebruikt worden. Vaak zullen de corporate sjablonen ook een logo van de organisatie bevatten. Zorg dat dit logo in het sjabloon al voorzien is van een beschrijving. Inhoudsopgave Pagina 55

56 8. Van een tekstdocument naar PDF De gangbare manier om een PDF te maken is vanuit een tekstdocument. We bespreken hier de tekstprogramma's Word en LibreOffice. Vormgevers gebruiken een vormgevingsprogramma om een PDF te maken, bijvoorbeeld Adobe InDesign. Voor het toegankelijk maken van PDF's met Adobe InDesign hebben we een apart e-book. 8.1 PDF maken met Word Vanuit Word 2007 en nieuwer kun je een toegankelijke PDF maken. Hoe dat precies moet werkt in de verschillende Word-versies net wat anders. We bespreken de meest gangbare versies: 2010, 2007 en Microsoft Office Word 2007 en Klik op de pijl van het veld Opslaan als type en selecteer PDF. 3. Kies hier Minimale grootte (online publiceren) 4. Klik op Opties. Je krijgt het volgende dialoogvenster: Inhoudsopgave Pagina 56

57 5. Controleer of het selectievakje Labels voor documentstructuur voor toegankelijkheid is ingeschakeld en klik op OK. 6. Klik op Opslaan. Microsoft Office Word 2003 is niet geschikt In Word 2003 zit geen standaard PDF-export-functie. Exporteren naar PDF kon met een plug-in van Adobe, maar die kunnen wij niet meer vinden. Word 2003 is dus niet geschikt als je een toegankelijke PDF wilt maken. Een gratis alternatief is LibreOffice Writer, een uitstekende en professionele tekstverwerker. Deze bespreken wij in de volgende paragraaf. Inhoudsopgave Pagina 57

E-book Adobe InDesign en toegankelijke PDF

E-book Adobe InDesign en toegankelijke PDF E-book Adobe InDesign en toegankelijke PDF ' Als ziende kun je behoorlijk blind zijn' Han Sinke Auteurs: Han Sinke, Sociale Verzekeringsbank Jaap van de Putte, The Internet Academy Datum: 9 juni 2015 Uitgever:

Nadere informatie

Een website omzetten naar WordPress

Een website omzetten naar WordPress 1 Een website omzetten naar WordPress Er zijn talloze programma s beschikbaar om websites te maken. In de titels Basisgids Websites maken met WordPress en Websites maken met WordPress voor senioren wordt

Nadere informatie

Toegankelijke documenten op Internet. 20 juni 2013

Toegankelijke documenten op Internet. 20 juni 2013 Toegankelijke documenten op Internet 20 juni 2013 Eisen voor een toegankelijk document Begrijpelijke tekst Snel navigeren door document is mogelijk, bijvoorbeeld door het gebruik van bladwijzers Het contrast

Nadere informatie

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010 Het Wepsysteem Het Wepsysteem is een content management systeem, een systeem om zonder veel kennis van html of andere internettalen een website te onderhouden en uit te breiden. Met het Content Management

Nadere informatie

HTML en CSS. Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen.

HTML en CSS. Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen. Terminologie HTML en CSS HTML: Hyper Markup language Je website bestaat uit HTML. Dat is een taal die browsers (Internet explorer, Chrome, Safari) kunnen lezen. CSS: Cascading StyleSheet stylesheet for

Nadere informatie

GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1

GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1 GEBRUIKERSHANDLEIDING MAAKJETRAINING.NL 1 INHOUD 1 Inleiding 3 1.1 De drie categorieën 3 2 Inloggen op MaakJeTraining 4 2.1 Registreren op MaakJeTraining 4 2.2 Inloggen met account 5 2.3 Veranderingen

Nadere informatie

HTML Editor: de eerste stappen

HTML Editor: de eerste stappen LES 18 HTML Editor: de eerste stappen In deze les leert u werken met HTML Editor. Daarbij geven we tevens een inleiding tot HTML. Hoewel op dit moment HTML versie 4.01 in gebruik is, maakt de HTML Editor

Nadere informatie

Schoolwebsite.nu. Snel aan de slag met uw website. Versie 4.0

Schoolwebsite.nu. Snel aan de slag met uw website. Versie 4.0 Schoolwebsite.nu Snel aan de slag met uw website Versie 4.0 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Inleiding... 3 2 Voor dat u begint... 4 3 Teksten op de website... 6 4 Groepspagina s... 8 5 De groepspagina...

Nadere informatie

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker De tekstverwerker De tekstverwerker is een module die u bij het vullen van uw website veel zult gebruiken. Naast de module tekst maken onder andere de modules Aankondigingen en Events ook gebruik van de

Nadere informatie

Drempelvrij samenwerken

Drempelvrij samenwerken Drempelvrij samenwerken Start ook met drempelvrij samenwerken. Door kennis en informatie te delen op een platform dat aan de webrichtlijnen voldoet kun je met heel Nederland samenwerken. In deze whitepaper

Nadere informatie

MAKKELIJK OVERSTAPPEN VAN WORD NAAR WRITER

MAKKELIJK OVERSTAPPEN VAN WORD NAAR WRITER WERKEN MET LIBREOFFICE WRITER MAKKELIJK OVERSTAPPEN VAN WORD NAAR WRITER De functies in LibreOffice, en het gebruiken daarvan, lijken heel sterk op dat in andere office-programma's, zoals die van Microsoft.

Nadere informatie

LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten?

LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten? LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten? LibreOffice. LibreOffice wordt ontwikkeld en onderhouden door de The Document Foundation. De software kan zonder licentiekosten gebruikt

Nadere informatie

Handleiding Website beheersysteem

Handleiding Website beheersysteem Handleiding Website beheersysteem Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Inloggen...4 3. De startpagina...5 3.1. Startpagina menu...5 3.2. Bovenbalk...6 4. Menu en Pagina's...7 4.1. Een nieuwe pagina toevoegen...8

Nadere informatie

Je ziet het ontwerpscherm voor je. Ontwerpen is actief en dat zie je aan de linkeronderkant van je scherm net boven de taakbalk.

Je ziet het ontwerpscherm voor je. Ontwerpen is actief en dat zie je aan de linkeronderkant van je scherm net boven de taakbalk. Inhoudsopgave frontpage 2003... 2 een thema gebruiken... 4 afbeeldingen op de pagina zetten... 5 knoppen maken... 8 knoppen maken in linkerframe... 10 een tabel maken... 12 opdrachten... 14 een fotopagina

Nadere informatie

Handleiding Mijneigenweb.nl

Handleiding Mijneigenweb.nl Handleiding Mijneigenweb.nl Inhoud 1 Inloggen 2 Kleurenschema en lettertype 2.1 Kies een standaard kleurenschema 2.2 Kleurenschema en lettertypes aanpassen/ zelf samenstellen 3 Logo 4 Visual 4.1 Eigen

Nadere informatie

Stappenplan voor een werkstuk in Word

Stappenplan voor een werkstuk in Word Werkstuk maken Secties maken We gaan een werkstuk maken over dieren in Afrika. Allereerst gaan we ruwweg een indeling maken in secties. Voor ons werkstuk maken we de volgende secties: 1. Titelpagina 2.

Nadere informatie

Central Station. CS website

Central Station. CS website Central Station CS website Versie 1.0 18-05-2007 Inhoud Inleiding...3 1 De website...4 2 Het content management systeem...5 2.1 Inloggen in het CMS... 5 2.2 Boomstructuur... 5 2.3 Maptypen... 6 2.4 Aanmaken

Nadere informatie

Handleiding Joomla 3.x

Handleiding Joomla 3.x Handleiding Joomla 3.x Hoe maak ik een categorie aan? Geschreven: Sandra van der Heijden (2015) AdviesMies Waarom categorieën aanmaken? Categorieën zijn van belang binnen een website. Met het aanmaken

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing HOGESCHOOL VAN ARNHEM EN NIJMEGEN Februari 2016 Opgesteld door: Jan-Willem Handleiding voor het maken van een online

Nadere informatie

Uw website gebruiksvriendelijk, vindbaar en toegankelijk

Uw website gebruiksvriendelijk, vindbaar en toegankelijk Uw website gebruiksvriendelijk, vindbaar en toegankelijk! Training PGOsupport!! 14 april 2014! Jaap van de Putte Programma 10.00-12.30 Kennismaking Usability / Findability / Accessibility 13.15-16.30 Van

Nadere informatie

Handleiding wordpress

Handleiding wordpress Handleiding wordpress Wordpress versie 3.0.4 Handleiding versie 1.1 Auteur Website Geert Hoekzema www.geerthoekzema.nl www.geerthoekzema.nl geert@geerthoekzema.nl 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Beginnen

Nadere informatie

HTML Editor: tabellen en hyperlinks

HTML Editor: tabellen en hyperlinks LES 19 HTML Editor: tabellen en hyperlinks In deze les leert u nog iets meer over HTML en de HTML Editor van OpenOffice.org. U leert hoe u absolute en relatieve hyperlinks maakt. We staan even stil bij

Nadere informatie

Microsoft word 2003. http://www.gratiscursus.be/

Microsoft word 2003. http://www.gratiscursus.be/ Inleiding Dit document is bedoelt voor leerlingen die snel een aantal basishandelingen met word willen leren zonder veel tekst door te lezen. Dit document is gebaseerd op materiaal van de website: http://www.gratiscursus.be/

Nadere informatie

Handleiding teksteditor

Handleiding teksteditor In deze handleiding leggen we de werking van de teksteditor uit. De teksteditor wordt gebruikt voor het bewerken van tekst. Uw tekstpagina s bewerkt u met deze editor, maar u vindt m op vele plekken terug.

Nadere informatie

E.M. van Nieuwaal. Frontpage 2003. Jouw vak op het leerlingenweb. Copyright 2008. http://cursus.anguillanova.nl

E.M. van Nieuwaal. Frontpage 2003. Jouw vak op het leerlingenweb. Copyright 2008. http://cursus.anguillanova.nl Frontpage 2003 Jouw vak op het leerlingenweb E.M. van Nieuwaal Copyright 2008 http://cursus.anguillanova.nl Inleiding... 3 1. Ontwerp een sitemap... 4 2. Index.htm... 4 3. Nieuwe pagina s maken... 7 4.

Nadere informatie

Handleiding Website Laatste update: april 2014

Handleiding Website Laatste update: april 2014 Laatste update: april 2014 1. Google Search Tijdens de ontwikkeling van uw website werd er veel aandacht besteed aan optimalisatie voor zoekmachines zoals Google. Dit onder andere door de broncode technisch

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...5 1.1 Ingelogd blijven...6 1.2 Wachtwoord vergeten...7 2 Applicatie keuzescherm...8 2.1 De beheeromgeving openen...9 3

Nadere informatie

Handleiding. Yvonne Rijks-Waardenburg. Tine Strikkers. Christel van de Steenoven-Livius. Pagina 1

Handleiding. Yvonne Rijks-Waardenburg. Tine Strikkers. Christel van de Steenoven-Livius. Pagina 1 Handleiding Yvonne Rijks-Waardenburg Tine Strikkers Christel van de Steenoven-Livius 1 Inhoud 1. Inloggen SharePoint 3 2. Groepspagina bewerken ` 4 3. Foto s 3.1 Foto s uploaden 8 3.2 Foto s bewerken 10

Nadere informatie

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Inloggen Surf naar www.instapinternet.nl of www.basisonline.nl. Vervolgens klikt u op de button Login links bovenin en vervolgens op Member Login. (Figuur

Nadere informatie

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop).

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop). FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

I Het maken van een nieuwsbrief

I Het maken van een nieuwsbrief I Het maken van een nieuwsbrief Wat leer je? Veel bedrijven publiceren een korte nieuwsbrief waar zij hun personeel op de hoogte houden van belangrijke ontwikkelingen binnen het bedrijf. Hier meldt men

Nadere informatie

Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015

Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015 Handleiding Wordpress CMS 4-5-2015 Inhoud 1. Het dashboard.... 3 2. Een pagina of bericht aanpassen.... 5 3. Een nieuw bericht toevoegen... 6 4. Een pagina maken... 7 5. Website met sitebuilder... 8 6.

Nadere informatie

Handleiding Wordpress

Handleiding Wordpress Handleiding Wordpress Inhoudsopgave 1. Inloggen 2. Berichten en Pagina s 3. Afbeeldingen en video s 4. Weblinks 1. Inloggen 1.1 Inloggen bij Wordpress We starten met het inloggen op je WordPress gebaseerde

Nadere informatie

Handleiding Joomla CMS

Handleiding Joomla CMS Handleiding Joomla CMS Inhoudsopgave Inloggen bij de beheeromgeving 3 Artikelen 4 Prullenbak bekijken 4 Nieuw artikel maken / bewerken 5 Afbeelding toevoegen aan artikel 6 Link in een artikel plaatsen

Nadere informatie

CMS Template Handleiding

CMS Template Handleiding CMS Template Handleiding Inhoudsopgave Inloggen in het CMS... 3 Pagina s toevoegen... 4 Pagina s bewerken... 6 Een link toevoegen... 7 Een afbeelding toevoegen... 9 Foto s plaatsen op de fotopagina...

Nadere informatie

Afdrukken in Calc Module 7

Afdrukken in Calc Module 7 7. Afdrukken in Calc In deze module leert u een aantal opties die u kunt toepassen bij het afdrukken van Calc-bestanden. Achtereenvolgens worden behandeld: Afdrukken van werkbladen Marges Gedeeltelijk

Nadere informatie

Leerlingdossier & handelingsplannen. Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? FAQ

Leerlingdossier & handelingsplannen. Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? FAQ FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher

Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher Inhoud van de website invoeren met de ContentPublisher De inhoud van Muismedia websites wordt ingevoerd en gewijzigd met behulp van een zogenaamd Content Management Systeem (CMS): de ContentPublisher.

Nadere informatie

Linda Thuijs-Koopmans - LinnenArt, huisstijl en logo ontwerp - www.linnenart.nl

Linda Thuijs-Koopmans - LinnenArt, huisstijl en logo ontwerp - www.linnenart.nl Linda Thuijs-Koopmans - LinnenArt, huisstijl en logo ontwerp - www.linnenart.nl Handleiding Gmail in huisstijl met een automatische e-mail handtekening.. Als je je drukwerk, online profielen en alle visuele

Nadere informatie

Handleiding bij het Content Management Systeem

Handleiding bij het Content Management Systeem Handleiding bij het Content Management Systeem 1. Content Managent System startvenster 2. Hoe voeg ik een nieuwe gebruiker toe? 3. Hoe maak ik een hoofdmenu-item aan? 4. Hoe koppel ik tekst aan een hoofdmenu-item?

Nadere informatie

Handleiding. CROW Kennisbank. Contentmanagement

Handleiding. CROW Kennisbank. Contentmanagement Handleiding CROW Kennisbank Contentmanagement Inhoudsopgave Inleiding... 2 Hoofdstuk 1 - Navigeren door de inhoudsopgaven... 3 1.1 Indeling inhoudsopgave wijzigen... 3 1.2 Selecteren van titels in de navigatie...

Nadere informatie

4.1 4.2 5.1 5.2 6.1 6.2 6.3 6.4

4.1 4.2 5.1 5.2 6.1 6.2 6.3 6.4 Handleiding CMS Inhoud 1 Inloggen 2 Algemeen 3 Hoofdmenu 4 Pagina s 4.1 Pagina s algemeen 4.2 Pagina aanpassen 5 Items 5.1 Items algemeen 5.2 Item aanpassen 6 Editor 6.1 Editor algemeen 6.2 Afbeeldingen

Nadere informatie

Whitepaper. E-mail design best practices

Whitepaper. E-mail design best practices Whitepaper E-mail design best practices 14 tips voor het design van je e-mail Versterk de boodschap van je uiting Best practices voor je e-mail design Het design speelt een grote rol in de eerste indruk

Nadere informatie

Kies [paginas]: Een lijst met alle paginas verschijnt. Muis-over en er verchijnen opties per pagina: Bewerken prullenbak bekijken

Kies [paginas]: Een lijst met alle paginas verschijnt. Muis-over en er verchijnen opties per pagina: Bewerken prullenbak bekijken Wordpress handleiding: Algemeen: -Hosting 200Mb webruimte en 2Gb verkeer per maand voor 3 euro per maand. Bij overschrijding volgt automatisch een verdubbeling naar de ruimte/verkeer naar 400Mb/4Gb/6 euro

Nadere informatie

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij

Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Uw TEKSTEDITOR - alle iconen op een rij Hieronder ziet u alle functionaliteiten van uw teksteditor onder elkaar ( op alfabetische volgorde). Afbeelding (zie foto) Bestanden (zie link) Broncode Citaat Documenten

Nadere informatie

SELECTEER EEN PAGINA TEMPLATE EN HOOFD VOOR DE PAGINA: Selecteer, in de PAGINA ATTRIBUTEN module rechts naast

SELECTEER EEN PAGINA TEMPLATE EN HOOFD VOOR DE PAGINA: Selecteer, in de PAGINA ATTRIBUTEN module rechts naast OPMAKEN VAN BERICHTEN EN PAGINA S ONE PAGER Berichten en pagina s worden op dezelfde wijze opgemaakt. Voor het opmaken van een bericht ga je in het navigatiemenu (afbeelding rechts) naar BERICHTEN > NIEUW

Nadere informatie

Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0

Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0 Handleiding Joomla! Frontend, content en gallery. september 2014 versie 1.0 1 Inhoudsopgave Toevoegen nieuw artikel, of wijzigen...3 Extra web-functionaliteit...4 toevoegen van een foto/plaatje...4 toevoegen

Nadere informatie

HANDLEIDING BEHEER WEBSITE. Vrouwen van Nu

HANDLEIDING BEHEER WEBSITE. Vrouwen van Nu HANDLEIDING BEHEER WEBSITE Vrouwen van Nu Versie 1.3 11 Oktober 2012 VERSIE INFO Versie Datum Auteur Omschrijving 1.0 25 September 2012 Rudi van Es 1.1 2 Oktober 2012 Maarten Rütten 1.2. 3 Oktober 2012

Nadere informatie

Verwijderen van een persoon kan door de regel leeg te maken. Met de knop (linksonder) Verwijderen verwijdert u de hele pagina!

Verwijderen van een persoon kan door de regel leeg te maken. Met de knop (linksonder) Verwijderen verwijdert u de hele pagina! Algemeen Ingelogd als moderator/ pagina beheerder kan je teksten op een pagina plaatsen, bewerken of verwijderen. Ga naar de pagina waar je toegang tot hebt. Onder het logo en boven de foto (header) krijg

Nadere informatie

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Je gaat zelf een eenvoudige web site maken en zult deze eerst op papier moeten ontwerpen. Je maak een met daaronder sub-pagina s en eventueel

Nadere informatie

Digitale vormgeving 2014 2015. Wordpress deel 1

Digitale vormgeving 2014 2015. Wordpress deel 1 Digitale vormgeving 2014 2015 Wordpress deel 1 2 Inhoud Site in WordPress... 3 Maak een eigen site in WordPress.com.... 3 Wordpressaccount aanmaken... 4 Opdracht 1... 4 Thema kiezen... 6 Opdracht 2...

Nadere informatie

1. Installeren van de app ibooks

1. Installeren van de app ibooks Omschrijving ibooks is een ideaal programma voor het downloaden en lezen van boeken. ibooks bevat de ibookstore, waar u dag en nacht de nieuwste bestsellers en oude favorieten kunt downloaden. Uw boeken

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen

Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen Hoofdstuk 4: Sjablonen & Dia Modellen 4.0 Introductie Hoofdstuk 1 tot 3 neemt de grondbeginselen door, van het toevoegen van inhoud aan een presentatie. Als je alleen af en toe eenvoudige presentaties

Nadere informatie

De Kleine WordPress Handleiding

De Kleine WordPress Handleiding Introductie Dit is geen uitgebreide handleiding om een WordPress website of blog mee te bouwen. Het is ook geen overzicht van alle aspecten die een WordPress website zo bijzonder maken en geen verhandeling

Nadere informatie

Achtergrond en lettertype Opmaak Achtergrond Opmaak Achtergrond Afbeelding in achtergrond

Achtergrond en lettertype Opmaak Achtergrond Opmaak Achtergrond Afbeelding in achtergrond Frontpage Express is het meest eenvoudige programma voor het maken van je homepage. Is het programma niet geïnstalleerd op je PC, dan is het te downloaden en daarna te installeren. We zullen nu een aantal

Nadere informatie

Stap 1 Je eigen website maken... 1. Stap 2 Je template invullen... 9. Stap 3 Wat kunnen we met de inhoud?... 19

Stap 1 Je eigen website maken... 1. Stap 2 Je template invullen... 9. Stap 3 Wat kunnen we met de inhoud?... 19 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Stap 1 Je eigen website maken... 1 De eerste stap... 1 Kompozer downloaden... 1 Kompozer openen... 1 Een nieuwe pagina beginnen... 1 Je eerste tekst schrijven... 2 Je eerste

Nadere informatie

Introductiehandleiding Website Dussense Boys

Introductiehandleiding Website Dussense Boys Introductiehandleiding Website Dussense Boys Versie: 1.0 Naam: E-mail: H.A.P.P. Ribbers e.ribbers@dussenseboys.nl Inhoudsopgave Inleiding... 3 Account... 3 Inloggen met uw gebruikersaccount... 3 Uitloggen

Nadere informatie

Bewerk uw eigen Digibordbij boek

Bewerk uw eigen Digibordbij boek Bewerk uw eigen Digibordbij boek Naast de presentatie van schoolboeken in het Digibordbij systeem is het voor leraren ook mogelijk aanpassingen te maken in de digitale boeken. De leraar kan via een aparte

Nadere informatie

Navigator CMS 2009. Beknopte handleiding v1.0

Navigator CMS 2009. Beknopte handleiding v1.0 Navigator CMS 2009 Beknopte handleiding v1.0 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Inloggen... 4 3. Menustructuur... 5 4. Document Verkenner... 6 5. Mappen beheren... 7 5.2 Map hernoemen... 7 5.3 Map verplaatsen...

Nadere informatie

Toegankelijke digitale documenten. 29 oktober 2014

Toegankelijke digitale documenten. 29 oktober 2014 Toegankelijke digitale documenten 29 oktober 2014 Liever geen digitale documenten Webpagina s zijn makkelijker toegankelijk te maken Webpagina s meestal beter vindbaar Document vergt extra klik (dus informatie

Nadere informatie

Internet Explorer 7 (IE7)

Internet Explorer 7 (IE7) Internet Explorer 7 (IE7) 1. HET VENSTER Het venster van Internet Explorer 7 ziet er als volgt uit: Het venster bestaat uit volgende onderdelen: De knoppen Volgende en Vorige. Adresbalk hierin vullen we

Nadere informatie

HANDLEIDING. Boek maken in OpenOffice

HANDLEIDING. Boek maken in OpenOffice HANDLEIDING Boek maken in OpenOffice Beste boekenmaker, Hartelijk dank voor het downloaden van onze handleiding Boek maken in OpenOffice Writer. Deze handleiding is geschreven om u te helpen bij het opmaken

Nadere informatie

Om in te loggen in het CMS (Content Management Systeem) gaat u naar http://domeinnaam.nl/admin Hier ziet u het inlogscherm:

Om in te loggen in het CMS (Content Management Systeem) gaat u naar http://domeinnaam.nl/admin Hier ziet u het inlogscherm: CMS Handleiding Inhoudsopgave Inloggen in het CMS... 3 Pagina s toevoegen... 4 Pagina s bewerken... 7 Een link toevoegen... 8 Een afbeelding toevoegen... 10 Foto s plaatsen op de fotopagina... 12 Media...

Nadere informatie

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. HetSchoolvoorbeeld 2.1. Websites voor het onderwijs. Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp

Handleiding. HetSchoolvoorbeeld.nl. HetSchoolvoorbeeld 2.1. Websites voor het onderwijs. Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp HetSchoolvoorbeeld.nl Websites voor het onderwijs Handleiding HetSchoolvoorbeeld 2.1 Websites Social media Mediawijsheid Grafisch ontwerp Handleiding HetSchoolvoorbeeld 2.1 Pagina 1 Inhoud 1 Opbouw van

Nadere informatie

1. Kennismaken met Impress

1. Kennismaken met Impress 1. Kennismaken met Impress In deze module leert u: 1 Wat Impress is; 2 Impress starten; 3 Een nieuwe presentatie maken; 4 Instellingen van Impress wijzigen; 5 Opslaan en openen. 1 Wat is Impress? OpenOffice.org

Nadere informatie

Samenvoegen met Word en Excel 2010

Samenvoegen met Word en Excel 2010 Samenvoegen met Word en Excel 2010 Inhoudsopgave Samenvoegen Word-Excel / Mailingen... 2 Tip Samenvoegvelden automatisch markeren... 4 Tip Installeer PDF-creator... 7 Tip Sla het Word-document en Excel-document

Nadere informatie

design ook items uitsnijden

design ook items uitsnijden (fig1) Hulplijnen zetten Om het ontwerp netjes uit te snijden is het handig om eerst hulplijnen te zetten. (fig1) Nu is het zaak om eerst voor je zelf te bepalen wat is layout en wat is design. Al het

Nadere informatie

C o n t e n t M a n a g e m e n t S y s t e e m. G e b r u i k s a a n w i j z i n g - 2 0 1 2

C o n t e n t M a n a g e m e n t S y s t e e m. G e b r u i k s a a n w i j z i n g - 2 0 1 2 C o n t e n t M a n a g e m e n t S y s t e e m G e b r u i k s a a n w i j z i n g - 2 0 1 2 Zelf pagina's bewerken met het Content Management Systeem Met het Content Management Systeem (CMS) heeft u

Nadere informatie

HANDLEIDING. WordPress LAATSTE VERSIE: 29-12-2011 RODER!CKVS WEBDESIGN & WEBHOSTING

HANDLEIDING. WordPress LAATSTE VERSIE: 29-12-2011 RODER!CKVS WEBDESIGN & WEBHOSTING HANDLEIDING WordPress LAATSTE VERSIE: 29-12-2011 RODER!CKVS WEBDESIGN & WEBHOSTING Inhoudsopgave Inloggen... 3 Een nieuw bericht plaatsen... 5 Aan een nieuw bericht beginnen... 5 Je bericht bewaren, een

Nadere informatie

PvdA websites Quick Start voor het werken met het Hippo CMS

PvdA websites Quick Start voor het werken met het Hippo CMS PvdA websites Quick Start voor het werken met het Hippo CMS Versie 2.0 Amsterdam, 16 maart 2009 2 Inhoudsopgave 1. Beginnen 5 1.1 Het CMS opstarten en afsluiten 5 1.2 De preview website bekijken 5 1.3

Nadere informatie

Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan de hoofd beheerder.

Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan de hoofd beheerder. Handleiding Gebruik Download Chrome voor de beste compatibiliteit Aanmelden link: http://www.omegabelgium.com/cms/ Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing HOGESCHOOL VAN ARNHEM EN NIJMEGEN Januari 7 2014 Opgesteld door: Jan-Willem 1//2014 Handleiding voor het maken van een

Nadere informatie

Setup en tips LES 20. Setup

Setup en tips LES 20. Setup LES 20 Setup en tips In deze laatste les leert u hoe u later nog bepaalde onderdelen van Open- Office kunt installeren. Verderop in deze les krijgt u antwoorden en tips op enkele vragen die zich ongetwijfeld

Nadere informatie

Powerpoint. Inleiding

Powerpoint. Inleiding Powerpoint Inleiding PowerPoint is een programma waarmee je op een handige manier presentaties kunt maken. Je kunt bijvoorbeeld tekst combineren met beeld en geluid en dit in de vorm van een serie dia

Nadere informatie

Hoe moet je een prachtige presentatie maken?

Hoe moet je een prachtige presentatie maken? Hoe moet je een prachtige presentatie maken? www.meestermichael.nl Geef de presentatie een titel. Klik dit vak aan om jouw presentatie een ondertitel te geven. Hier kun je je presentatie een titel geven

Nadere informatie

CMS HANDLEIDING WWW.INONZEBIEB.NL

CMS HANDLEIDING WWW.INONZEBIEB.NL CMS HANDLEIDING WWW.INONZEBIEB.NL 1. INLOGGEN IN CMS... 2 2. DASHBOARD... 2 3. SITE STRUCTUUR... 2 4. HOMEPAGE... 2 5. EEN POST TOEVOEGEN... 3 6. EEN PAGINA TOEVOEGEN... 4 7. ALGEMENE UITLEG WORDPRESS

Nadere informatie

WordPress Handleiding

WordPress Handleiding Algemene Informatie Disclaimer: Bij het samenstellen van dit boek is de grootst mogelijke zorg besteed aan de juistheid van de opgenomen informatie. Wij kunnen echter niet verantwoordelijk gesteld worden

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Prepress. InDesign 15. Pagina s PP-01-15-01. Voorkennis: De vorige praktijkopdrachten afgerond.

OPDRACHTKAART. Thema: Prepress. InDesign 15. Pagina s PP-01-15-01. Voorkennis: De vorige praktijkopdrachten afgerond. OPDRACHTKAART PP-01-15-01 Pagina s Voorkennis: De vorige praktijkopdrachten afgerond. Intro: In bijna alle boeken en tijdschriften die je opent, zie je dat de pagina s genummerd zijn. Het is natuurlijk

Nadere informatie

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids?

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? WERKBOEK WIKIKIDS Welkom bij het werkboek van WikiKids. In dit werkboek staan opdrachten waarmee je stap voor stap leert werken met WikiKids. Er staan 15 opdrachten

Nadere informatie

Basis handleiding CMS

Basis handleiding CMS Basis handleiding CMS Inhoud Basis handleiding CMS... 1 Inloggen... 3 Pagina beheren... 4 Pagina toevoegen/wijzigen... 6 WYSIWYG editor... 8 externe / interne link toevoegen... 9 Plaatjes toevoegen...

Nadere informatie

Gebruikersdocumentatie Onderwijsbank Huisartsgeneeskunde

Gebruikersdocumentatie Onderwijsbank Huisartsgeneeskunde Inleiding Dit document beschrijft de onderwijsbank voor normale gebruikers (gasten, aios en opleiders). De vernieuwde onderwijsbank is in 2011 geïntroduceerd binnen nadat het voorgaande systeem in vergetelheid

Nadere informatie

De basisknop 'alle site inhoud tonen' links in uw scherm

De basisknop 'alle site inhoud tonen' links in uw scherm 2.1 Inleiding De mogelijkheden om binnen een Sharepoint-teamsite informatie (content) te presenteren, te delen en te beheren zijn groot. De starttemplates waar uit kunt kiezen (zie 1.3) kunnen door u zelf

Nadere informatie

PDF-instructies. Opmaakinstructies Proefschriften. Geachte promovendus,

PDF-instructies. Opmaakinstructies Proefschriften. Geachte promovendus, Opmaakinstructies Proefschriften Geachte promovendus, Het door u in te leveren bestand van uw proefschrift moet voldoen aan technische eisen en het bij AUP gangbare formaat. Voor de technische verwerking

Nadere informatie

De Valkeniers. Handleiding DeValkeniers.nl voor leiding, bestuur en andere redacteuren. Versie 1.0. Door Iwan, Jarno, Iris en Erik

De Valkeniers. Handleiding DeValkeniers.nl voor leiding, bestuur en andere redacteuren. Versie 1.0. Door Iwan, Jarno, Iris en Erik De Valkeniers Handleiding DeValkeniers.nl voor leiding, bestuur en andere redacteuren Versie 1.0 Door Iwan, Jarno, Iris en Erik DeValkeniers.nl Handleiding Redacteur DeValkeniers.nl 1 Inhoud DeValkeniers.nl

Nadere informatie

Wijzigen... 5 Verwijderen... 5

Wijzigen... 5 Verwijderen... 5 Inhoud: Contentbeheer... 2 Variabelen en instellingen voor website... 2 variabelen... 2 Kopnaam voor website instellen... 2 Slogan voor website instellen... 2 Vaste teksten voor elke webpagina instellen...

Nadere informatie

Safira CMS Handleiding

Safira CMS Handleiding Safira CMS Handleiding Inhoudsopgave 1Mappen en artikelen... 2 1.11.1 Naam wijzigen map/ pagina... 3 1.21.2 Website structuur: nieuwe pagina aanmaken, pagina verwijderen, pagina blokkeren, structuur wijzigen...

Nadere informatie

Leerlingdossier & handelingsplannen

Leerlingdossier & handelingsplannen FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

Handleiding Office 2013 en Office 365. voor thuisgebruik

Handleiding Office 2013 en Office 365. voor thuisgebruik Handleiding Office 2013 en Office 365 voor thuisgebruik Versie: augustus 2015 1 Inhoudsopgave 1. Wat is Office 365 en wat kun je ermee?... 3 2. Wat je moet weten voordat je gaat installeren?.... 13 3.

Nadere informatie

In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder

In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder Alles op een rijtje! Microsoft Word door: H.M. v.d. Hoef In een verzorgd document horen opsommingen en nummeringen keurig netjes onder elkaar te staan, of het nu gaat om streepjes, punten, blokjes of om

Nadere informatie

Gemeente Haarlemmermeer. Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP. Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013

Gemeente Haarlemmermeer. Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP. Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013 Gemeente Haarlemmermeer Leer zelf je nieuwsbrief maken in YMLP Opgesteld door: drs. Mariska I.R. Franse Datum: 6 en 11 juni 2013 Nwsbrf.nl Office @ Igluu Jansdam 2a 3512HB Utrecht 06 447 08 349 info@nwsbrf.nl

Nadere informatie

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE Het Doit beheer systeem is een modulair opgebouwd systeem waarin modules makkelijk kunnen worden toegevoegd of aangepast, niet iedere gebruiker zal dezelfde

Nadere informatie

HANDLEIDING. Boek maken in OpenOffice

HANDLEIDING. Boek maken in OpenOffice HANDLEIDING Boek maken in OpenOffice Beste boekenmaker, Hartelijk dank voor het downloaden van onze handleiding Boek maken in OpenOffice Writer. Deze handleiding is geschreven om u te helpen bij het opmaken

Nadere informatie

PowerPoint 1:... 5:... 2:... 6:... 3:... 7:... 4:... 8:...

PowerPoint 1:... 5:... 2:... 6:... 3:... 7:... 4:... 8:... 1 1 De werkomgeving PowerPoint 2 3 8 4 7 Opdracht: vul de schermonderdelen aan. 6 5 1:... 5:... 2:... 6:... 3:... 7:... 4:... 8:... Thema s in PowerPoint Om je PowerPoint een snelle en leuke lay-out te

Nadere informatie

Welkom bij Sitebuilder, een praktijksite maken in 5 stappen.

Welkom bij Sitebuilder, een praktijksite maken in 5 stappen. Welkom bij Sitebuilder, een praktijksite maken in 5 stappen. Wat is sitebuilder Site Builder is een uiterst gebruiksvriendelijk en zeer uitgebreid product waarmee u snel een eigen praktijkwebsite kunt

Nadere informatie

Handleiding Grote schriftelijke presentatie groep 6/7/8

Handleiding Grote schriftelijke presentatie groep 6/7/8 Handleiding Grote schriftelijke presentatie groep 6/7/8 Inhoud: De eerste bladzijde: het titelblad.... 2 De tweede bladzijde: kop- en voettekst aanpassen... 2 De derde bladzijde: bronnen... 3 De derde

Nadere informatie

2. Dia's Maken. 2.1 Een nieuwe dia invoegen. Allereerst gaan we kijken hoe u een nieuwe dia aan uw presentatie toevoegt. Dia's Maken Module 2

2. Dia's Maken. 2.1 Een nieuwe dia invoegen. Allereerst gaan we kijken hoe u een nieuwe dia aan uw presentatie toevoegt. Dia's Maken Module 2 2. Dia's Maken In de vorige module heeft u geleerd hoe u een titeldia aan uw presentatie toevoegt. Natuurlijk bestaat een presentatie niet uit één enkele dia. In deze module gaan we verder in op het maken

Nadere informatie