tussen stigma en charisma

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "tussen stigma en charisma"

Transcriptie

1 tussen stigma en charisma

2

3 tussen stigma en charisma een analyse van de relatie tussen nieuwe religieuze bewegingen en geestelijke volksgezondheid PROEFSCHRIFT TER VERKRIJGING VAN DE GRAAD VAN DOCTOR IN DE GENEESKUNDE AAN DE ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM OP GEZAG VAN DE RECTOR MAGN!FICUS PROF. DR. J. SPERNA WEILAND EN VOLGENS BESLUIT VAN HET COLLEGE VAN DEKANEN. DE OPENBARE VERDEDIGING ZAL PLAATSVINDEN OP WOENSDAG 10 FEBRUARI 1982 DES NAMIDDAGS TE 3.45 UUR DOOR PAULSCHNABEL GEBOREN TE BERGEN OP ZOOM

4 PROMOTOR PROF. DR. C.J.B.J. TRIMBOS CO-REFERENTEN PROF. DR. A. DESWAAN PROF. DR. J. SPERNA WEILAND

5 inhoudsopgave I. Nieuwe religieuze bewegingen en geestelijke volksgezondheid IJ A. De onrust en de ongerustheid De gevaarlijke sekte Sekten in koppen: wat de pers erover schrijft Een ruimer perspectief De bezwaren en gevaren in kaart gebracht De sekten waar het om gaat 21 B. Geestelijke volksgezondheid en geestelijke gezondheidsleer 22 I. Wat is geestelijke volksgezondheid? De geestelijke volksgezondheid en de wetenschap De geestelijke gezondheidsleer en dit onderzoek De opzet van het onderzoek en van het boek Stigma en charisma 30 U. Nieuwe religieuze bewegingen in Nederland De 'Divine Light Mission' Transcendente Meditatie Hare Krisboabeweging De beweging rond Bhagwan Shree Rajneesh Ananda Marga Verenigingskerk/Unified Family/Moonbeweging Children of God/Family of Love Scientology Kerk Christelijke evangelisatiebewegingen Aridere sekten of nieuwe religieuze bewegingen 48 III. De aantrekkingskracht van de nieuwe religieuze bewegingen 52 A. De omvang van de nieuwe religieuze bewegingen 52 I. Een overzicht van de aantallen leden en sympathisanten Kern en periferie van een beweging De macht van het grote getal Ter vergelijking: nieuwe religieuze bewegingen in de Bondsrepubliek Duitsland 58

6 B. De nieuwe religieuze bewegingen in de publieke opinie De bekendheid met 'bijzondere' levensbeschouwingen De verwantschap met 'bijzondere' levensbeschouwingen De jongeren en 'bijzondere' levensbeschouwingen De aantrekkingskracht van de nieuwe religieuze bewegingen op jongeren 69 C. De toekomst van de nieuwe religieuze bewegingen 70 IV. Sekte of cult? Charisma of stigma? 75 A. De nieuwe religieuze bewegingen en de kerk~sektetypologie Sekte en kerk De onbruikbaarheid van de klassieke definitie Sekte en cult 79 B. Een voorbeeld van een beweging in ontwikkeling: Scientology Van auctienee cult tot elient cult Auditing: de alternatieve psychotherapie van Scientology Van elient cult tot cult movement De sektarische kanten van Scientology 91 C. De betekenis van het charismatische leiderschap in nieuwe religieuze bewegingen Charisma en charismatisch leiderschap De nieuwe religieuze bewegingen en hun charismatische leiders De enscenering en ensceneerbaarbeid van charisma De kosten van het charismatisch leiderschap De gevaren van het charisma Het probleem van de levende charismatische leider Charisma en zelfstigmatisering Zelfstigmatisering en het lot van de volgelingen 114 V. Monisme~ mystiek en meditatie 118 A. Het hindoeïstische monisme De monistische wereldvisie De mystieke weg: de technische en de charismatische benadering Het verlichte stadium: moeilijk of gemakkelijk bereikbaar Hindoeïsme en christendom: het psychologische verschil 127 B. Meditatie en mystiek Oosterse en westerse mystiek Hatha-yoga en bhakti-yoga Het Tantrisme van Bhagwan Tantrisme en humanistische psychologie Shaktisme en narcisme Leren mediteren De rol van de goeroe De vergoddelijkte goeroe De populariteit van de hindoeïstische mystiek 143

7 10. De effecten van meditatie 145 C. De alledaagse mystiek van Transcendente. Meditatie TM als orthopraxis TM en wetenschappelijk onderzoek De effecten van TM 152 VI. Een overzicht van het psychologische en psychiatrische onderzoek naar leden en ex-leden van nieuwe religieuze bewegingen Het tekort aan goede onderzoeken Het onderzoek van Deutsch: de volgelingen van Baba Het onderzoek van Galanter, Rabkin, Rabkin en Deutsch: de volgelingen van Moon Het onderzoek van Galanter en Buckley: de volgelingen van Maharaj Ji Het onderzoek van Barker: de Moonies in Engeland Het onderzoek van Kuner: de volgelingen van Mo, Moon en A.nandamurti Het onderzoek van Van der Lans: de Nederlandse volgelingen van Maharaj Ji en Anandamurti Het onderzoek van Ungerleider en Wellisch: leden en ex-leden vergeleken Het onderzoek van Singer: problemen na het verlaten van de sekte Het onderzoek van Clark: de gevaren voor de gezondheid De sekte als een persoonlijke oplossing voor persoonlijke problemen 183 VU. Hulpbchoefte. hulpvraag en hulpverlening 186 A. De situatie in Nederland Kinder- en jeugdpolitie Raden voor Kinderbescherming Geneeskundige (Hoofd)inspectie voor de Geestelijke Volksgezondheid Stichting De Ombudsman Het studentenpastoraat De geestelijke gezondheidszorg: psychiatrische ziekenhuizen en ambulante geestelijke gezondheidszorg Individuele hulpverleners Samenwerkende Ouders Sekteleden Subcommissie Onderzoek Sekten - Vaste Commissie voor Volksgezondheid De Stichting Joeka Conclusies op basis van de inventarisatie 200 B. De situatie in de Bondsrepubliek Het onderzoek van Sieber Rehabilitationszentrum Haus Altenberg Het overheidsbeleid in de Bondsrepubliek Duitsland 205

8 C. Overwegingen voor een beleid Nederland en de Bondsrepubliek vergeleken: de luide roep om hulp en de kleine vraag naar hulp De bevoegdheden van de Geneeskundige (Hoofd)inspectie van de Geestelijke Volksgezondheid ten aanzien van nieuwe religieuze bewegingen Een beleid ten aanzien van psychotherapie, psychetrainingen en groei~ groepen 214 VIII. Hersenspoeling, 'snapping' of bekering Hersenspoeling: een angstaanjagend begrip Het onderzoek van Lifton: hersenspoeling en ideologisch totalisme Kenmerken van ideologisch totalisme De beperkingen van het ideologisch totalisme Nieuwe religieuze bewegingen en ideologisch totalisme Het onderzoek van Conway en Siegelman: 'snapping' Snapping en bekering Zich bekeren, bekeerd worden en bekeerd blijven 233 IX. Deprogrammeren: de duivel uitdrijven met Beëlzebub De geschiedenis herhaalt zich omgekeerd Wat is deprogrammeren? Deprogrammering als exorcistisch ritueel Deprogrammering als een vorm van inquisitie Deprogrammering als 'hersenspoeling' De gevolgen van deprogrammering: crisis en rouw Het gebrek aan kwantitatieve gegevens De strafbaarheid van deprogrammeren De betekenis van deprogrammering in de relatie tussen ouders en kind Deprogrammeren en de publieke opinie over de nieuwe religieuze bewegingen De betekenis van de 'anti~cult movement' Deprogramming revisited 261 X. De toekomst van godsdienst, kerken en sekten in Nederland Veranderingen in het godsdienstig landschap De kerkgenootschappen van Nederland en hun aanhang Kerkelijkheid en onkerkelijkheid in Nederland De immigrantengodsdiensten De importkerken Pacificatie en proselitisme De importkerken en de pacificatie De toekomst van God in Nederland 284 XI. De kernculturele behoefte aan een paracultureel aanbod 287 A. De betekenis van het paraculturele aanbod 287

9 1. De nieuwe religieuze bewegingen: tegenbeweging of zoekbeweging? De kleine illusies en hun soms grote gevolgen Het paraculturele aanbod Het individuele van het paraculturele aanbod Esoterische cultuur tegenover exoterische cultuur De historische wortels van het paraculturele aanbod 302 B. Het paraculturele aanbod nader bezien Desacralisering van de gezondheid en de opkomst van de alternatieve geneeswijzen De betrekkelijkheid van het bijgeloof 310 XII. Op zoek naar een nieuwe verhouding tussen kerk en staat De last van het religieuze pluralisme De traditie van religieuze tolerantie Van de Grondwet van 1815 tot het Europese Verdrag van De Wet op de Kerkgenootschappen van De bijzondere positie van Kerkgenootschappen De ruime grenzen van de godsdienstvrijheid De betekenis van artikel9 van het Europese Verdrag De wenselijkheid van een feitelijk neutrale overheid De normalisering van de betrekkingen tussen kerk en staat Een Commissie voor de Vrijheid van Gedachte, Geweten en Godsdienst? 338 Epiloog 341 Bijlage Overzicht van de kerkgenootschappen, die ex art. 1 lid 2 van de Wet op de Kerkgenootschappen sinds 1853 het Ministerie van Justitie mededeling hebben gedaan van hun inrichting en bestuur 345 Aangehaalde literatuur 351 Samenvatting 366 Zusammenfassung 374 Dankwoord 384 Curriculum vitae 386

10

11 I nieuwe religieuze bewegingen en geestelijke volksgezondheid 'Toute secte. en quelque genre que ce puisse être, est Ie railtiement du doute et de l'erreur. Scolistes, thomistes, réaux, nominaux, papistes, calvinistes, molînistes, jansénistes ne sant que des noms de guerre.' Voltaire A. De onrust en de ongerustheid 1. De gevaarlijke sekte Op 18 november 1978 pleegden bijna 1000 leden van de People's Temple in het oerwoud van Guyana op commando van hun leider Jimmy Jones gemeenschappelijk zelfmoord. De People's Temple was een religieuze sekte*, zoals er zoveellijken te zijn: een groep communaallevende en werkende meest nog jonge mensen, met hart en ziel een charismatische leider toegedaan, in wie ze een nieuwe messias of minstens een grote profeet meenden te herkennen. De People's Temple was bovendien een sekte die op een vrij brede sympathie kon bogen. Jimmy Jones had als leider van de sekte in Californië hoge ambten bekleed en veel gedaan voor de verbetering van de levensomstandigheden in de zwarte buurten van San Francisco. Onder de nagelaten papieren van de People's Temple bevond zich een brief. waarin 'Dear Jim' voor zijn gezelschap, zijn steun en zijn politieke adviezen bedankt wordt. De brief was getekend Rosalynn Carter, The White House, April 12, Het drama in J onestown, zoals de nederzetting van de People' s Temple in Guyana genoemd werd, gaf de al bestaande publieke verontrusting over de in veel landen gesignaleerde opkomst van sekten pas echt vleugels, ook in Nederland. Als er met een sekte als People's Temple al zulke verschrikkelijke dingen konden gebeuren, wat moet er * Ik hanteer voorlopig het begrip sekte, omdat dit algemeen spraakgebruik is. Over de definitie van het begrip en zijn beperkte bruikbaarheid voor de in dit boek aan de orde zijnde groepen en bewegingen, kom ik later nog te spreken (IV.A). I!

12 dan niet gevreesd worden van sekten en bewegingen, die zich niet verzekerd weten van de bescherming en sympathie van de First Lady, de vice-president en de minister van volksgezondheid (Der Spiegel, 1978, 4S)? Of de in Nederland actieve sekten met de People's Temple te vergelijken zijn, was een vraag di~ Brandpunt zich stelde op 24 november In deze televisieuitzending werd ook een 'verontruste vader', wiens zoon lid was geworden van een sekte, geïnterviewd. In het korte interview vielen woorden als hypnose, hersenspoeling, intimidatie, geestelijke en lichamelijke achteruitgang. De Scientology Church, Children of God, Unified Family en Transcendente Meditatie werden genoemd als sekten, die zich sterk op jongeren richten en blindelingse gehoorzaamheid aan de leider eisen. De uitzending gaf de aanstoot tot de oprichting van een vereniging van ouders van sekteleden, de Samenwerkende Ouders Sekteleden. De sekten, waar in de Brandpuntuitzending sprake van was en waar de oudervereniging - en zij niet alleen - zich tegen keert, zijn aan het eind van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig naar Nederland gekomen. Uit of via de Verenigde Staten, en dan meestal weer Californië. In 1967 bracht Maharishi Mahesh Yogi persoonlijk de techniek van de Transcendente Meditatie naar Nederland, in 1970 gaf Scientology hier de eerste communicatiecursussen. In 1965 had zich de Unilied Family al heel onopvallend in Amsterdam gevestigd, de groei van deze sekte zou pas later komen. Naar Nederland komen ook de Divine Light Mission, de Children of God, Hare Krishna en tenslotte de volgelingen van Bhagwan Shree Rajneesh. Nog meer en andere zijn gekomen en soms ook alweer gegaan, maar dit zijn de bewegingen en sekten die steeds weer in de publieke aandacht zijn geweest. Ik geef nu een kleine bloemlezing uit de reacties die in de Nederlandse pers te beluisteren zijn geweest op de komst van de sekten en hun activiteiten in Nederland. Het zijn overigens wel bijna steeds de koppen, die ik aanhaal, op de inhoud van de artikelen ga ik in een volgende paragraaf in. Daar probeer ik dan thema's, die met enige regelmaat aan de orde komen, nader aan te geven en te ordenen. Tussen 1968 en 1981 zijn er in de Nederlandse dag- en weekbladen enkele honderden artikelen over dit onderwerp verschenen, alleen voor de periode van 1 januari 1980 tot I juli maar dat was ook wel een periode met veel publikaties over dit onderwerp - kom ik al op een getal van 100 oorspronkelijke artikelen en ANP-berichten (elk ANP-bericht is dan maar één keer meegeteld, hetzelfde geldt voor de artikelen die in meer dan één krant zijn opgenomen). In de jaren daarvoor is de berichtgeving overigens toch wel incidenteler geweest, even afgezien van de hausse in publikaties rond het drama in Guyana.* 12

13 2. Sekten in koppen: wat de pers erover schrijft Scientology werd. de eerste E-meter was nog niet uitgepakt, al meteen kritisch ontvangen door Johan Phaff van Vrij Nederland met zijn bekend geworden artikel 'Scientology, de perverse padvinderij van de geest, vormt bruggehoofd in Nederland' (13 juni 1970) en ook later zal de houding van de Nederlandse dag- en weekbladpers kritisch blijven. Elseviers Weekblad (l september 1973) signaleert in Scientology 'een beweging die zich op strikt commerciële basis met de zielzorg occupeert'. De Haagse Post publiceert op 24 september 1977 een 'Dossier Scientology'~ waarin 'de praktijken van een merkwaardige multinational' gedetailleerd uit de doeken worden gedaan. Op 3 juli 1980 meldt de Telegraaf 'Scientology Kerk ving onze verslaggevers'. In 1979 wijdde Oerrit Komrij vier afleveringen van zijn column 'Een en ander' aan de naar zijn mening kwalijke praktijken van Scientology (NRC Handelsblad, februari en 7 maart 1979). Scientology reageert met een aanklacht op de aanval van Komrij zoals men in eerdere gevallen van vermoede aantasting in eer en goede naam ook al had gedaan. De Unified Family (later Verenigingskerk genoemd, maar beter bekend onder de naam Moonies) weet zich in 1975 het onderwerp van minstens 20 artikelen in kranten en tijdschriften, die bijna allemaal betrekking hebben op het isoleren en indoctrineren van jonge volgelingen in het door de Unified Family aangekochte BlO-vakantieoord in Bergen. In het kerstnummer van 1976 presenteert De Nieuwe Linie een uitvoerige beschouwing over 'Moon's rijk Gods op kapitalistische basis' onder de fijnzinnige titel 'Na het geklooi van Adam en Jezus nu dus Moon'. Op 4 oktober 1980 brengt Elseviers Magazine een artikel over een sektelid dat is ontsnapt uit hersenspoeling. Titel 'Unified Family: de slaven van Sun Myung Moon'. Twee weken later brengt de Telegraaf 'het nog nooit eerder vertelde verhaal van twee Nederlandse zusjes die in San Francisco een hersenspoeling ondergingen'. Titel: 'De Slavinnen van Mister Moon'. In dit artikel wordt aangekondigd dat de meisjes van plan zijn een rehabilitatiecentrum op te richten voor lotgenoten. Er zijn meer ex Moonies die hun lotgenoten willen helpen en in dit verband is er ook steeds sprake van deprogrammeren, het onder dwang afkicken van de verslaving aan de sekte en zijn leider. De Children of God trekken in 1977 in het bijzonder de aandacht van * Voor het samenstellen van het overzicht heb ik dankbaar gebruik gemaakt vart het door de knipseldienst van de Stafafdeling Externe Betrekkingen van het Ministerie van Volksgezondheid en Milieuhygiëne verzamelde materiaal. 13

14 De Telegraaf en ook van andere kranten. Melding wordt gemaakt van een 'bijbel vol vunzigheid' en een 'grote ongerustheid bij de ouders'. Er zijn aanwijzingen dat Children of God probeert nieuwe leden te winnen door er aantrekkelijke jongedames op af te sturen. Deze wel zeer intieme vorm van bekering vindt twee jaar later nog een echo in het weekblad Privé (I I augustus 1979), waarin een 'wanhopige moeder' uitroept: 'Amsterdamse sekte dwingt mijn dochter tot prostitutie'. Jantiene van Asche vertoefde een tijdje tussen de Children of God en deed daarvan verslag in de Haagse Post (6 september 1975). Weinig dwang of prostitutie vielen haar op, maar wel was het moeilijk je van de groep en zijn atmosfeer los te maken. Hare Krishna is, voordat de beautiful people van de Bhagwanbeweging hun intrede in de media deden, wel het meest fotogeniek gebleken van alle sekten en bewegingen. Opmerkelijk veel artikelen over sekten in het algemeen - en dus niet over Hare Krishna in het bijzonder - zijn verlucht met beelden van in semi~ Indiase kleren gestoken groepjes mannen; een klein paardestaartje siert hun kaalgeschoren hoofd. Hare Krishna is negatief vooral in het nieuws geweest door berichten over wapenbezit, drugshandel en duistere financiële transacties (zie bijvoorbeeld Elseviers Magazine van 2 juni 1979). 'Als mijn zinnen spartelen, zeg ik snel mijn mantra' is de titel van een verder serieus interview van NRC-Handelsblad (5 juli 1980) met de leider van Hare Krishna in Nederland. Over de overeenkomsten tussen Hare Krishna en de katholieke kloosterorden schrijft De Bazuin op 25 maart 1977 'Wie bij het één vraagtekens zet, zal het ~erlijkheidshalve ook bij het andere moeten doen'. 'Snoepzieke goeroe laat de aarde sidderen', schrijft De Volkskrant (14 juli 1973) over goeroe Mahar~j ji van Divine Light Mission. De hedonistische levenswandel van deze jonge goeroe blijft regelmatig de aandacht van de pers trekken, maar veel meer is er blijkbaar niet te melden, behalve dan dat het geloof van de volgelingen ook commercieel interessant te exploiteren blijkt (Haagse Post in 1981: 'Het concern van Guru Maharaj Ji. Vijf jaar zakenman in dienst van de verlichting'). Shagwan en zijn volgelingen vormen een afdeling apart. Veel artikelen gaan over eigen ervaringen met Bhagwan of eigen bezoeken aan Poona. De mening dat er alle reden is 'Bhagwan te zien als een gevaarlijke fascist' (Hervormd Nederland, I maart 1980) vindt elders weinig weerklank. 'Bhagwan kocht expres 'n Rolls', weet Swami Niketana in een interview in De Volkskrant (15 februari 1980). In Vrij Nederland van 23 mei 1981 wordt melding gemaakt van een 'sannyasin-golf in de hulpverlening' en op 12 juli 1981 vraagt Herman Cohen zich in De Volkskrant teleurgesteld af 'Is Bhagwan ziek, zoek of gewoon 'n 14

15 oplichter?'. NRC-Handelsblad weet het antwoord op 21 juni 1981: 'Wat Bhagwan doet is altijd goed'. De Orange Full Moon Affair van 17 juli 1981, het grote Bhagwan-festival, moet een aanzienlijk percentage joumalisten onder de bezoekers hebben gehad. Het is de beste, uitvoerigste en meest eenduidige covering die ik in 10 jaar berichtgeving over sekten ben tegengekomen: iedereen vond het leuk, maar ook onbeduidend. Het deprogrammeren van sekteleden is een onderwerp, dat met grote regelmaat terugkeert. De slag om het kind is nogal eens de aanleiding voor de story. Een paar voorbeelden: 'Ont-leermeesters leveren slag om verloren zonen' (Haagsche Courant, 26 februari 1977), de sekten waar het om gaat zijn Hare Krishna, Verenigingskerk en Children of God, maar er worden geen Nederlandse voorbeelden genoemd. 'Ex-sektelid poogt ouders hulp te bieden. Paul Engel (23) zat zes weken in Unified Farnily: Ik was een menselijke robot' (Brabants Dagblad, 8 april 1977). Genoemde bewegingen: Divine Light Mission, Transcendente Meditatie, Jehova's Getuigen, Jesus People. Geen Nederlandse gevallen, Paul Engel is Amerikaan. 'Sektenbestrijder Van Engelen wil baan en subsidie. Actie tegen Vader David als beroep' (Algemeen Dagblad, 8 september 1977). Het gaat om de Children of God en Van Engelen is niet dezelfde als Engel voornoemd. 'Dure hersenspoeling om jonge sekteleden van geloof af te helpen' (Trouw, 12 mei 1978). 'Deze jonge mensen zijn niet meer aanspreekbaar. Ze hebben een soort hersenspoeling ondergaan' (De Stem, 19 januari 1980). 'Deprogrammeren: duivelbanners contra de goeroe' (De Tijd, 10 april 1981). 'Op zoek naar een goede therapie tegen de sektegekte. Ouders van sektekinderen in actie' (Hervormd Nederland, 7 juni 1980). Een geluid van de andere kant: 'Hare Krishna wil optreden tegen ouders wegens deprogrammering' (ANP-bericht 29 januari 1981). De berichten over hersenspoeling enerzijds en deprogrammering anderzijds zijn een persisterend thema in de berichtgeving. In 1980, als een subcommissie van de Vaste Kamercommissie voor de Volksgezondheid met een onderzoek naar sekten begint en in de herfst en winter de NCRV onder de titel 'Niet te geloven' een serie programma's uitzendt, waarin Sipke van der Land verslag doet van zijn ervaringen met sekten, wordt de aandacht groter voor het verschijnsel sekten in zijn algemeenheid. Het gaat dan niet meer alleen om één specifiek feit of om één bepaalde sekte, maar ook om het krijgen van een overzicht over het totaal en een dieper inzicht in de motieven van mensen om lid te worden.. Sekten die naar verhouding weinig of geen publiciteit hebben getrokken, zoals bijvoorbeeld Ananda Marga, krijgen dan ook wat aandacht. De Tijd, IS juli 1980: 'Belangstelling voor sekten komt niet uit de lucht vallen. De goeroe zet een streep onder uitzicht- 15

16 loosheid'. Op de cover Hare Krishna's in zomers Amsterdam en een jaloersmakende titel: 'Sekten in Nederland: Bericht uit de zevende hemel'. In hetzelfde jaar verschijnen, in o.a. het Eindhovens Dagblad (15 maart 1980) en in de Twentsche Courant (22 mei 1980) overzichten van in Nederland actieve sekten. 'Heksenjacht op sekten werkt versluierend' zegt Hervormd Nederland (18 oktober 1980) en in NRC Handelsblad van 5 juli 1980 wordt de stelling verdedigd dat de sekten de rekening presenteren aan de gevestigde kerken. Elseviers Magazine van 12 april 1980 biedt een diepgravend artikel over 'Oosterse spiritualiteit in onze meningsvorming' met de in dit verband onverwachte vraag 'Mist Europa opnieuw zijn kansen?'. Er worden nu ook wetenschappelijke onderzoekers van het sektenverschijnsel geciteerd en de wijze waarop Sipke van der Land zich tegen de sekten afzet, wekt bij veel kranten ergernis. Het meest subtiele kopje lezen we in Vrij Nederland van 18 oktober 1980: 'Sipke van der Land opent de discussie over zijn religie en de sekten van anderen'. 3. Een ruimer perspectief Het doornemen van tien jaar artikelen in dag- en weekbladen over het onderwerp sekten en meer algemeen godsdienst levert ook nog onverwachte doorkijkjes naar belendende percelen op. Zo trof ik met een zekere regehnaat, vooral in de periode meldingen over exorcistische praktijken aan (invloed van fllms als The Exorcist of The Omen?). In Pinkstergemeenten en de afsplitsingen die daar weer van ontstaan, lijken zich zo nu en dan Grand-Guignol-achtige taferelen af te spelen: meisjes en jongens die van hun ouders vervreemd in onduidelijk verhypothekeerde boerderijtjes vergast worden op visioenen en rituele verbrandingen (De Twemsche Courant over de Stichting De Kandelaar in Raalte, IJ juli 1981). Aan de andere kant van het spectrwn bevinden zich de meestal welwillende beschouwingen over persoonlijke mystiek, boeddhistische meditatie e.d. 'Boeddhisten in Nederland zoeken het licht. Mediteren in een doorzonkamer'. klinkt het als een haiku in NRC Handelsblad van 22 september Ook Krishnamurti, antroposofie en Soefisme kunnen weer op enige belangstelling van de zijde van de pers rekenen. In 1979 kreeg de jongerenevangelisatiebeweging Youth for Christ scherpe kritiek te horen over de houding die deze organisatie ten opzichte van homoseksualiteit zou innemen. 'Homo's murw gebeukt in afkickcentra. Slachtoffers van hersenspoeling, gebedsgenezing en duivelsuitdrijving', meende het Brabants Dagblad op 3 november Andere kranten laten zich in wat mildere bewoordingen uit, maar het is opvallend, dat Youth for Christ vanaf dat moment duidelijk kritischer gevolgd wordt door de pers. 16

17 Tussen eind mei en eind juli 1978 werd het 'godsdienstige nieuws', als je dat zo mag noemen, geheel en al beheerst door de polio-epidemie, die toen meer dan 100 jonge mensen, lid van enkele zeer orthodoxe protestantse kerkgenootschappen (Gereformeerde Gemeenten, Gereformeerde Bond, Oud Gereformeerde Gemeenten en Christelijk Gereformeerde Kerken), trof. Over een periode van nauwelijks twee maanden telde ik meer dan 125 oorspronkelijke en vaak zeer uitvoerige artikelen, gevolgd door nog een klein tweede publiciteitsgolfje in september, in totaal dus zo'n 150 anikelen. Vergelijkt men dit cijfer met de omvang van de berichtgeving over sekten, dan valt onmîddellijk op dat 'sekten' wel een regelmatig terugkerend onderwerp in de pers is, maar dat er weinig nieuwspieken zijn. Wat er aan nieuws is, blijkt heel vaak extern gegenereerd nieuws te zijn: Jonestown, de Tweede Kamercommissie, de televisieuitzendingen van NCRV, IKON (Bhagwanuitzendingen in 1980) en IKON/KRO ('Onbetaalde Rekening', 3 april 1981). Hoe weinig sekten zelf met actualiteit te maken hebben, mag blijken uit het feit dat voor vele van de televisieuitzendingen over dit onderwerp steeds weer gebruik gemaakt werd van filmmateriaal uit het begin van de jaren '70, toen Jack van Belle in zijn programma 'Zienswijze' eens uitgebreid aandacht gaf aan sek"ten. Het echte nieuws op dit gebied, de harde feiten, bestaat vooral uit de aanklachten van ouders en ex-leden. Daarnaast zijn er een paar rechtszaken, enkele aanvaringen met autoriteiten, wat incidenten en wat signalementen van nieuwe ontwikkelingen in het buitenland (Scientology en Divine Light Mission bijvoorbeeld waren hier al bekend, voordat ze zelf naar Nederland kwamen). Naarmate we dichter bij het heden komen, verschuift het accent van berichtgeving meer en meer naar het geven van algemene informatie en van achtergrondbeschouwingen, terwijl ook het human-interest aspect meer aandacht krijgt. De opkomst van de Bhagwanbeweging doet zelfs een soort Swami-societynieuws ontstaan: bekende Nederlanders op zoek naar hun goeroe. De natuurlijke plaats van de sekten in de media blijkt de weekendbijlage, het weekblad of op de televisie de 'special' te zijn. Het thema sekten is interessant, maar het nieuwsaspect is betrekkelijk gering: er doen zich kennelijk weinig feiten voor, die geacht kunnen worden nieuwswaarde te bezitten. De manier waarop er over sekten wordt geschreven en gesproken, lijkt soms ook minder te maken te hebben met het onderwerp zelf dan wel met de toon en de stijl van het medium en de journalist. Naast ridiculisering, milde spot en ironie komen we ook verontwaardigde, waarschuwende en moralistische bijdragen tegen. Naast pogingen te begrijpen waar het een sekte in religieus opzicht om te doen is, ook onverbloemde veronderstellingen van bedrog en winstbejag. 17

18 Naast oproepen tot bezinning over de betekenis van het verschijnsel, harde eisen aan de overheid die moet ingrijpen. 4. De bezwaren en gevaren in kaart gebracht Een inhoudsanalyse van wat er in de dag- en weekbladen is geschreven over sekten leidt niet in de eerste plaats tot een inzicht in wat de verschillende sekten nu precies zijn, maar hoe ze gezien worden en dan weer vooral hoe ze gezien worden door mensen die menen dat het hier om gevaarlijke organisaties gaat, die onder meer ook de gezondheid van hun leden schade berokkenen. Het beeld dat zo ontstaat, is negatief en ook verontrustend, zeker waar het gaat om sekten als de Verenigingskerk, Hare Krishna, Scientology en Children of God, maar toch ook wel Transcendente Meditatie, Divine Light Mission en Bhagwan. Proberen we het mijnenveld van de gevaren van sekten in Nederland in kaart te brengen, dan ontstaat de volgende topografie: I. Misleidende recrutering - sekten richten zich vooral op adolescenten van 15 tot 25 jaar, die onder valse voorwendsels en met vertoon van veel vriendelijkheid binnengelokt worden. Dat het om een sekte gaat blijkt pas als het al te laat is. 2. Overmatige beïnvloeding - nieuwe leden worden aan een intensief proces van hersenspoeling onderworpen, zodat ze hun eigen wil en hun eigen opvattingen opgeven voor de wil en de opdrachten van de sekte. Houding en gedrag veranderen, vaak ook het uiterlijk. Er wordt gebruik gemaakt van technieken, o.a. langdurige meditatie, die de weerstand en de wil van het individu breken en hem in een toestand van verlaagd of vernauwd bewustzijn brengen. 3. Isolering en vervreemding - jongeren die lid zijn geworden van een sekte, worden systematisch van hun ouders en hun vrienden vervreemd, raken hun bewegingsvrijheid kwîjt en weten zich steeds omringd door leden van de sekte. 4. Binding aan een charismatische leider - sekteleden worden ertoe gebracht zich volledig te onderwerpen aan hun leider, hem te vereren, lief te hebben en blindelings te gehoorzamen. De leider trekt zich niets van hen aan en profiteert alleen van hun geld en liefde. De afuankelijkheid van de leider kan zover gaan dat men bereid is tot moord of zelfmoord. 5. Afpersing en uitbuiting - sekten zijn erop uit de materiële bezittingen van hun leden in handen te krijgen en eisen van de leden dat deze zich om niet volledig voor de beweging zullen inzetten. Werk wordt uitsluitend verricht ten behoeve van de sekte 18

Tussen stigma en charisma

Tussen stigma en charisma Tussen stigma en charisma Een analyse van de relatie tussen nieuwe religieuze bewegingen en geestelijke volksgezondheid Paul Schnabel bron. Een analyse van de relatie tussen nieuwe religieuze bewegingen

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I Opgave 1 Tbs ter discussie 1 maximumscore 2 beveiliging van de samenleving Voorbeeld van juiste toelichting bij beveiliging van de samenleving: In de tekst staat dat er steeds minder mensen uitstromen

Nadere informatie

SEKTES, KOMEN VOOR BINNEN EN BUITEN ELKE GROTE GODSDIENST

SEKTES, KOMEN VOOR BINNEN EN BUITEN ELKE GROTE GODSDIENST Naam: 1 SEKTES, KOMEN VOOR BINNEN EN BUITEN ELKE GROTE GODSDIENST 1. DIANE BENSCOTER HOE WERKT EEN SEKTE IN OP HET BREIN? Zie TED-talk (www. TED.com) van Diane Benscoter, ex-moonie (sekte van Sun Myung

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder Jezus zoekt ruzie Inleiding Denk niet dat ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

B.U.N. Boeddhistische Unie Nederland Vereniging van boeddhistische groeperingen in Nederland

B.U.N. Boeddhistische Unie Nederland Vereniging van boeddhistische groeperingen in Nederland Amsterdam, 24-11-2014 Boeddhisten in Nederland een inventarisatie Er zijn twee vragen die boeddhisten in Nederland al jaren bezig houden: 1. Wat is een boeddhist 2. Hoeveel boeddhisten zijn er in Nederland

Nadere informatie

Rapport. Datum: 3 juni 1998 Rapportnummer: 1998/207

Rapport. Datum: 3 juni 1998 Rapportnummer: 1998/207 Rapport Datum: 3 juni 1998 Rapportnummer: 1998/207 2 Klacht Op 26 maart 1996 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van mevrouw M. te Oldenzaal met een klacht over een gedraging van het regionale

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

PG-Sexbierum-Pietersbierum, zondag 15 mei 2014, ds. A.J.Wouda, Wit 6 e van Pasen 1 Petrus 3:14-22 doopdienst Ilse Froukje

PG-Sexbierum-Pietersbierum, zondag 15 mei 2014, ds. A.J.Wouda, Wit 6 e van Pasen 1 Petrus 3:14-22 doopdienst Ilse Froukje PG-Sexbierum-Pietersbierum, zondag 15 mei 2014, ds. A.J.Wouda, Wit 6 e van Pasen 1 Petrus 3:14-22 doopdienst Ilse Froukje Gemeente van Christus geliefden van God Valt het u ook op, nu we al een tijdje

Nadere informatie

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Begin jaren tachtig was ik aanwezig op het eerste Moravial georganiseerd in Hernhut. (Het Moravial is een internationale

Nadere informatie

Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld?

Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld? Mailing Christelijke Encyclopedie [Envelop] Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld? [Brief] NAW Kampen,

Nadere informatie

Minder nieuws voor hetzelfde geld?

Minder nieuws voor hetzelfde geld? www.nieuwsmonitor.net Minder nieuws voor hetzelfde geld? Van broadsheet naar tabloid Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Carina Jacobi Joep Schaper Kasper Welbers Kim Janssen Maurits Denekamp Nel Ruigrok

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, We zijn vandaag bij elkaar om onze doden te herdenken. Vier namen zullen worden genoemd, vier mensen uit onze gemeente, die in het afgelopen

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Datum 25 november 2011 Betreft Terms of Reference voor thematisch ambtsbericht Christenen in Egypte

Datum 25 november 2011 Betreft Terms of Reference voor thematisch ambtsbericht Christenen in Egypte Immigratie- en Naturalisatiedienst Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 1794 2280 DT Rijswijk Aan Ministerie van Buitenlandse Zaken Directie Consulaire Zaken en

Nadere informatie

Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial.

Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial. Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial. Inleiding Lieve mensen, Gij geeft het Uw beminden in de slaap,. zo luidt

Nadere informatie

Rapportage. Politie in aanraking met veteranen. Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen

Rapportage. Politie in aanraking met veteranen. Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen Rapportage Politie in aanraking met veteranen Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen Doorn 9 juni 2011 1 Aanleiding en opzet van het onderzoek In de uitvoering van haar taak komt de politie ook

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

Massamedia. Hoofdstuk 8

Massamedia. Hoofdstuk 8 Massamedia Hoofdstuk 8 8.2 Beeldvorming in media Bewuste en onbewuste kleuring door redactie! Bewuste kleuring Invloed identiteit medium Manipulatie en indoctrinatie Onbewuste kleuring Onmogelijkheid van

Nadere informatie

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op?

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? De gevolgen van de verkeerde keuze van Saul. Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? 1 Samuel 9:9 9 Vroeger zei iedereen

Nadere informatie

ECLI:NL:RBGEL:2013:4039

ECLI:NL:RBGEL:2013:4039 ECLI:NL:RBGEL:2013:4039 Uitspraak RECHTBANK GELDERLAND Team strafrecht Zittingsplaats Zutphen Meervoudige kamer Parketnummer: [jw.sys.1.verdachte_1_parketnummer]05/860948-13 Uitspraak d.d. 22 oktober 2013

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

De Vluchtheuvel. Christelijke psychosociale hulpverlening. Jaarverslag

De Vluchtheuvel. Christelijke psychosociale hulpverlening. Jaarverslag De Vluchtheuvel Christelijke psychosociale hulpverlening Jaarverslag 012 Met hart en ziel Werken zolang het dag is. Dat is een Bijbels principe. Bij alle veranderingen gingen we daarmee door in 2012. We

Nadere informatie

1 De zuil in diskrediet

1 De zuil in diskrediet 1 De zuil in diskrediet Reformatorisch onderwijs is niet voor iedereen in onze achterban vanzelfsprekend meer, zo stelde de Apeldoornse Jacobus Fruytier scholengemeenschap begin 2012 in een brief aan de

Nadere informatie

Een analyse van het vak communicatie in de media 27 augustus 2015

Een analyse van het vak communicatie in de media 27 augustus 2015 Overschiestraat 1 102 XD Amsterdam 020 528 92 95 www.publistat.nl info@publistat.nl Een analyse van het vak communicatie in de media 27 augustus 2015 Media-analyse Achtergrond Logeion Missie: een sterke

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman Voorwoord Het is maar goed dat het maken van een doctoraalscriptie gebonden is aan een bepaalde hoeveelheid weken. Dat zet tenminste wat druk op de ketel om op een gegeven moment toch maar te beginnen

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Inleiding Bij de invoering van een Just Culture in een organisatie spelen verschillende aspecten een rol. De workshops die

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 98 34 www.rijksoverheid.nl Kenmerk

Nadere informatie

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en

Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en 1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 24 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dartel, Hans van Title: Naar een handelingsgericht ethiekbeleid voor zorgorganisaties

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee?

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? vaak wordt gezegd: God zorgt voor ons als een Vader dat is waar maar het is meer Johannes legt het uit in vers

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Kanttekeningen. Deskundigheidgebieden Expertisegroep

Kanttekeningen. Deskundigheidgebieden Expertisegroep Kanttekeningen Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken Paul van den Eshof (cöordinator) 8 oktober 2008 KLPD - Dienst ationale Recherche Informatie Op het gebied van seksuele perversiteiten is alles

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Onder de rechter. Proefschrift

Onder de rechter. Proefschrift Onder de rechter Proefschrift ter verkrijging van de graad vari doctor aan de Universiteit van Tilburg, op gezag van de rector magnifìcus, prof. dr. F.A. van der Duyn Schouten, in het openbaar te verdedigen

Nadere informatie

SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001

SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001 Pagina 1 van 7 SYNODE DER SCHRISTELIJKE GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND LEEUWARDEN 2001 Aan de Landelijke Vergadering van de Nederlands Gereformeerde Kerken Amersfoort 2001 ds. K. Muller, eerste scriba

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer.

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer. 3.8 Meningen van bevraagden ten aanzien van de verstekregeling 3.8.1 Verruiming mogelijkheden verdachte? Uit de verkregen reacties wordt duidelijk dat er uiteenlopende antwoorden zijn gegeven op de vraag

Nadere informatie

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal A) Doel 1. Betekenis benoemen Bekering brengt een radicale verandering in het leven van mensen. Een mens die leefde zonder God, gaat rekening

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?!

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Een onderzoek van de Evangelische Alliantie naar het jeugdbeleid binnen evangelische en pinksterkerken in Nederland in samenwerking met Youth Alive, LEF, Youth for

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Nederlands HAVO. Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur. vragen

Nederlands HAVO. Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur. vragen Nederlands HAVO vragen Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur toelichting Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. instructie

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Schets 1 De vreze des HEEREN

Schets 1 De vreze des HEEREN Schets 1 De vreze des HEEREN A. Doel 1. Betekenis benoemen Laten zien dat echte wijsheid het vrezen en dienen van de Heere is. 2. Actualiteit aangeven Wat maakt dat jij wijs bent? Hoe denk je over je eigen

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2014 tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1 Vertaling voorpagina: In Christus hebben wij een perfect bewijs voor geloof. Als wij inzien dat wij met Christus verbonden zijn door zijn Geest, leven wij door geloof. Veel mensen proberen God te begrijpen

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Presentatie Huiselijk Geweld

Presentatie Huiselijk Geweld Definitie: Huiselijk geweld is geweld dat door iemand uit de huiselijke- of familiekring van het slachtoffer wordt gepleegd. Hieronder vallen lichamelijke en seksuele geweldpleging, belaging en bedreiging

Nadere informatie

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme Prof. John A. Dick Inleiding 1. Een Amerikaan in Vlaanderen 2. Sprekend over het fundamentalisme kan verrassingen brengen 3. Fundamentalisme verschijnt soms

Nadere informatie

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19 Velen hebben moeite met de tekenen en wonderen die in de Bijbel staan beschreven, ook met de opstanding van Christus uit de doden en met zijn hemelvaart. Maar als we daarmee moeite hebben, dan kunnen we

Nadere informatie

KERK EN CHRISTENVERVOLGING christenvervolging

KERK EN CHRISTENVERVOLGING christenvervolging KERK EN CHRISTENVERVOLGING christenvervolging Een onderzoek naar de betrokkenheid van predikanten en voorgangers bij de vervolgde kerk November 2013 Inleiding Hoe 'leeft' het onderwerp christenvervolging

Nadere informatie

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij Openbaring 1 Bijna alle vertalingen noemen dit laatste Boek in de Bijbel Openbaring van Johannes, terwijl dit niet de oorspronkelijke titel is. Openbaring begint namelijk met de woorden Openbaring van

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Oog om oog, tand om tand

Oog om oog, tand om tand Dit document is een script van onderwijs dat is bedoeld om via video te worden getoond. In de video worden relevante tekst, dia s, media en afbeeldingen getoond om de presentatie te vergemakkelijken. Daarom

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie