Expertenbijdragen Europese Consensusconferentie Dakloosheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Expertenbijdragen Europese Consensusconferentie Dakloosheid"

Transcriptie

1 Expertenbijdragen Europese Consensusconferentie Dakloosheid

2 Deze expertenbijdragen werden ingediend voor de Europese Consensusconferentie Dakloosheid, een officieel evenement van het Belgisch voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie in Zij vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs de standpunten van de regering van België. 2 2

3 Sleutelvraag 1: Wat is thuisloosheid? Hoe kan thuisloosheid gedefinieerd worden? - Bill Edgar, European Housing Research Limited en Universiteit van Dundee, Verenigd Koninkrijk - pagina 4 - Primož Časl, Društvo Kralji Ulice (Kings of the Street), Slovenië - pagina 16 - Stefania Parigi, Algemeen Directeur Samusocial Parijs, Frankrijk pagina 24 - Yvan Mayeur, Samusocial Brussel, België pagina 27 Sleutelvraag 2: Is het uitbannen/oplossen van thuisloosheid een haalbare oplossing? - Juha Kaakinen, Coördinator van het nationale programma tegen dakloosheid, Finland pagina 30 - Raffaele Tangorra, Lid van het Comité voor Sociale Bescherming en algemeen directeur van het ministerie voor Werkgelegenheid en Sociale Zaken, Italië pagina 40 - Isobel Anderson, Onderzoekseenheid rond huisvestingsbeleid, Universiteit van Stirling, verenigd Koninkrijk pagina 43 Sleutelvraag 3: Kan thuisloosheid het best/meest efficiënt bestreden en voorkomen worden door een aanpak waarin toegang tot huisvesting centraal staat? - Volker Busch-Geertsema, GISS, Bremen, Duitsland pagina 61 - Claire Roumet, Secretaris Generaal van het Europease observatorium voor de coördinatie van Sociale Huisvesting (CECODHAS) pagina 73 - Maria Jose Aldanas, Provivienda, Spanje pagina 81 Sleutelvraag 4: Hoe kan ervoor gezorgd worden dat de participatie van thuislozen een zinvolle bijdrage kan leveren bij het ontwikkelen van een beleid rond thuisloosheid? - Brigitte Hartung, Initiative Bauen Wohnen Arbeiten Keulen, Duitsland pagina 91 - Pedro Meca, Compagnons de la Nuit, Frankrijk pagina 97 - Christian Stark, Universiteit van toegepaste wetenschappen, Linz, Oostenrijk pagina 103 Sleutelvraag 5: In welke mate moeten opvanginstellingen voor thuislozen toegankelijk zijn voor mensen zonder papieren en andere mensen met een precaire wettelijke status? - Sorcha McKenna, Commissie voor de Mensenrechten van Noord-Ierland, Verenigd Koninkrijk pagina Preben Brandt, Raad voor sociaal uitgesloten personen van de stad Kopenhagen en projekt UDENFOR, Denemarken pagina Xavier Vandromme, Emmaüs, Frankrijk pagina 135 Sleutelvraag 6: Wat zouden de belangrijkste ingrediënten van een Europese strategie rond thuisloosheid moeten zijn? - Freek Spinnewijn, Directeur FEANTSA (Europese Federatie van Nationale Organisaties die met Daklozen werken) pagina Hugh Frazer, Netwerk van onafhankelijke experts rond sociale insluiting en Nationale Universiteit of Ierland, Maynooth, Ierland pagina Julien Damon, ECLAIRS/Sciences-Po, Frankrijk pagina 157

4 Sleutelvraag 1: Wat is thuisloosheid? Hoe kan thuisloosheid gedefinieerd worden? Bill Edgar, European Housing Research Limited and Universiteit van Dundee Inleiding In deze nota worden enkele aspecten voorgesteld met het oog op een consensuele definitie van thuisloosheid (en uitsluiting op het vlak van huisvesting) binnen de EU. Bij de ontwikkeling en toepassing van doeltreffende beleidsvormen om thuisloosheid te voorkomen en aan te pakken zijn verschillende ministeries, centrale en lokale overheden en NGO s betrokken. Daarom is het dus essentieel dat thuisloosheid binnen de EU op dezelfde manier geïnterpreteerd wordt en dat de gegevensinzameling op dezelfde manier benaderd wordt. Er zijn nog steeds belangrijke uitdagingen, zowel wat betreft de inschatting van de omvang en de verscheidenheid van thuisloosheid in verschillende delen van Europa als wat betreft het doeltreffende gebruik van gegevens om strategieën uit te werken om het probleem aan te pakken. Veel van deze uitdagingen werden besproken in Measurement of Homelessness at European Union Level (Edgar et al, 2007), een studie waarin getracht werd methodologieën en praktijken te ontwikkelen om de statistische capaciteit van EU-lidstaten over thuis- en dakloosheid uit te bouwen. De studie benadrukt de complexe en dynamische aard van thuisloosheid en de toenemende aanvaarding van conceptualisaties die multidimensionele trajecten naar thuisloosheid erkennen, waarbij structurele, institutionele, relationele en persoonlijke factoren betrokken zijn (Torro, 2007; Minnery en Greenhalg, 2007). De aanname van een trajectenmodel heeft gevolgen voor de manier waarop thuisloosheid gedefinieerd wordt en voor de gegevensbronnen die nodig zijn om de lopende processen te begrijpen. Deze nota steunt op dat onderzoek en op de bevindingen van het Mphasis 1 -project, dat uit die studie voortvloeit. We beginnen met een beschrijving van de conceptuele definitie van thuisloosheid, die door FEANTSA aangeboden wordt en onder het acroniem ETHOS (Europese typologie over thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting) gekend is. Vervolgens overloopt de nota kort enkele operationele aspecten die aangepakt moeten worden om ervoor te zorgen dat er accurate en betrouwbare gegevens ingezameld worden. Deze sectie houdt ook rekening met verschillende standpunten over de operationele definitie en met meningsverschillen rond de aanpassing en aanname ervan over gans Europa. Deze standpunten zijn grotendeels ontstaan op basis van de verschillende trajecten tot thuisloosheid de nota verwijst kort naar deze opvatting als een verklaring voor een dergelijke verscheidenheid aan standpunten. Conceptuele en operationele definities van thuisloosheid Tijdens het afgelopen decennium verschenen evoluerende conceptualisaties van thuisloosheid, zowel binnen het academisch onderzoek als binnen de beleidsontwikkeling in Europa (Busch-Geertsema et al, 2010; hoofdstuk 1). Om de vormen van thuisloosheid te inventariseren, moet men zowel conceptuele als operationele definities opstellen die ons in staat stellen de betrokken bevolking op een ondubbelzinnige manier te specificeren, net als de leefsituaties waarin deze bevolking zich bevindt. FEANTSA heeft voor een conceptuele benadering gekozen waarin drie domeinen vastgesteld worden die nodig zijn om van een thuis te kunnen spreken. De afwezigheid van deze domeinen kan dan in aanmerking worden genomen om het begrip thuisloosheid af te bakenen (Edgar and Meert, 2004). Een thuis kan opgevat worden als: een degelijke verblijfplaats (of ruimte) die geschikt is om aan de noden van de persoon en zijn/haar gezin te voldoen (fysiek domein); privacy en sociale contacten (sociaal domein) en het exclusieve bezit, de zekerheid over de bezetting en het wettelijk recht (wettelijk domein). Dit conceptuele model wordt gebruikt om zeven theoretische soorten thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting te specificeren (Figuur 1). Op basis van dit model heeft FEANTSA een conceptuele definitie van thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting aangenomen, die in tabel 1 weergegeven is, en deze uitgewerkt tot een operationele definitie die de basis vormt voor de typologie over thuisloosheid van ETHOS. 1 Mutual Progress on Homelessness through Advancing and Strengthening Information Systems. Dit project werd gefinancierd door het PROGRESS-programma van het DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen van de Europese Commissie, om de capaciteit voor de evaluatie van informatie over thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting in 20 Europese landen te verbeteren op basis van de aanbevelingen van de vorige studie van de EU over de inschatting van thuisloosheid.

5 Figure 1: The Domains of Homelessness and Housing Exclusion 5 5

6 Tabel 1 Zeven theoretische domeinen van thuisloosheid Conceptuel Category Operational Category Physical Domain Legal Domain Social Domain Homelessness 1 Rooflessness No dwelling (roof) No legal title to a space for exclusive possession No private and safe personal space for social relations 2 Houselessness Has a place to live, fit for habitation No legal title to a space for exclusive possession No private and safe personal space for social relations Housing exclusion 3 Insecure and Inadequate housing Has a place to live (not secure and unfit for habitation) No security of tenure Has space for social relations 4 Inadequate housing and social isolation within a legally occupied dwelling Inadequate dwelling (unfit for habitation) Has legal title and/or security of tenure No private and safe personal space for social relations 6 5 Inadequate housing (secure tenure) Inadequate dwelling (dwelling unfit for habitation) Has legal title and/or security of tenure Has space for social relations 6 Insecure housing (adequate housing) Has a place to live No security of tenure Has space for social relations 7 Social isolation within a secure and adequate context Has a place to live Has legal title and/or security of tenure No private and safe personal space for social relations De ETHOS-typologie die uit deze conceptuele benadering (zie tabel 2) voortvloeit, beoogt een operationele definitie van thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting, die aan nationale en lokale perspectieven aangepast kan worden. Ze laat ook een verschillende nomenclatuur qua dienstverlening toe en maakt het mogelijk om beleidsmodellen te verduidelijken en met elkaar in verband te brengen. 6

7 Table 2 ETHOS - European Typology on Homelessness and Housing Exclusion Conceptual Category ROOFLESS Operational Category Living Situation 1 People Living Rough 1.1 Public space o external spacer 7 HOUSELESS INSECURE INADEQUATE 2 People staying in a night shelter 2.1 Night shelter 3 People in accommodation for the homeless Homeless hostel Temporary Accommodation Transitional supported accommodation 4 People in Women s Shelter 4.1 Women s shelter accommodation 5 People in accommodation for immigrants 5.1 Temporary accommodation / reception centres 6 People due to be released from institutions 7 People receiving longer-term support (due to homelessness) 8 People living in insecure accommodation 9 People living under threat of eviction 1 People living under threat of 0 violence 1 People living in temporary / 1 non-conventional structures Migrant workers accommodation Penal institutions Medical institutions Children s institutions / homes Residential care for older homeless people Supported accommodation for formerly homeless persons Temporarily with family/friends No legal (sub)tenancy Illegal occupation of land Legal orders enforced (rented) Re-possession orders (owned) 10.1 Police recorded incidents Mobile homes Non-conventional building Temporary structure People living in unfit housing 12.1 Occupied dwelling unfit for habitation People living in extreme overcrowding 13.1 Highest national norm of overcrowding Source: Edgar (2009), p. 73 Er werd gesteld dat in elke definitie van thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting de stigmatisering van thuislozen vermeden zou moeten worden. Daarom vertrekken zowel de studie van EUROSTAT/INSEE (Brousse, 2004) als de definitie van FEANTSA van een thuis en stellen ze de leefsituaties vast die aanleiding kunnen vormen tot gebrek aan een thuis of uitsluiting op het vlak van huisvesting. Edgar et al. (2007) hebben de definitie van leefsituaties van UNECE/EUROSTAT (2006) overgenomen. Deze definitie maakt een onderscheid tussen conventionele verblijfplaatsen, collectieve woongelegenheden en andere wooneenheden of niet-conventionele verblijfplaatsen (p. 23). Figuur 2 is gebaseerd op het verslag van UNECE/EUROSTAT (2006; Chart 4) en vat deze benadering samen. 7

8 Figuur 2 Soorten wooneenheden en leefsituaties Types of housing Housing Units Collective Living Quarters Other Living Situations Conventional dwelling Nonconventional dwelling Institutional Building Noninstitutional Building Public Spaces / external spaces Source: Adapted from UNECE/EUROSTAT (2005) Chart 4, p Het verslag van UNECE / EUROSTAT bevat aanbevelingen met betrekking tot volkstellingen in Europa (UNECE/EUROSTAT, 2006; p.103). Het verslag identificeert en definieert de gebruikelijke verblijfplaats waar gezinnen geteld moeten worden. Daarom is de definitie die met betrekking tot thuislozen, bedoeld voor mensen die geen gebruikelijke verblijfplaats hebben. De algemene regel die op de gebruikelijke verblijfplaats van toepassing is, bestaat erin dat de gebruikelijke verblijfplaats van een persoon de plaats is waarin ze het grootste deel van haar dagelijkse nachtrust doorbrengt (UNECE/EUROSTAT, 2006; para 160). Het verslag erkent dat de toepassing van deze regel bij de meesten niet problematisch zal zijn, maar identificeert mensen die in instellingen leven en thuislozen voor wie de regel gedefinieerd moet worden. Met het oog op de telling, definieert het verslag huisvestingsarrangementen als plaatsen waarin de personen gebruikelijke bewoners zijn op het moment van de telling. De bedoeling is om alle personen in aanmerking te nemen die gebruikelijke bewoners zijn in verschillende soorten woongelegenheden of die geen gebruikelijke verblijfplaats hebben en tijdelijk in woongelegenheden verblijven of die dakloos zijn en op straat of in noodonderkomens leven wanneer de telling uitgevoerd werd (para 615). Het verslag beveelt de volgende classificatie per huisvestingsarrangement aan: 1.0 Bewoners (dat zijn personen met een gebruikelijke verblijfplaats) die in een conventionele verblijfplaats leven 2.0 Bewoners die in een andere wooneenheid leven hut, optrekje, hok, caravan, woonboot of een schuur, molen, kelder of een andere schuilplaats die voor bewoning gebruikt wordt op het moment van de telling 3.0 Bewoners die in een collectieve woongelegenheid leven een hotel, instelling, kamp enz. 4.0 Personen die geen gebruikelijke bewoner zijn in gelijk welke woongelegenheidscategorie, zoals thuislozen of andere mensen die van de ene tijdelijke accommodatie naar de andere verhuizen. 8

9 Conceptuele en operationele aspecten van de definitie met het oog op beleidsontwikkeling en gegevensverzameling Een belangrijke doelstelling van de ontwikkeling van ETHOS bestond erin een krachtige conceptuele definitie te hebben op basis waarvan verschillende operationele definities konden ontwikkeld worden die hetzij verschillende beleidsdoeleinden, hetzij afzonderlijke nationale situaties weergeven. Hoewel een aantal elementen van de ETHOS-typologie duidelijk betwist kunnen worden (zie Mapsat, 2009; Amore et al 2010), is het voordeel van deze benadering dat ze verschillende operationele benaderingen binnen hetzelfde conceptuele kader toelaat. Het standpunt van de statistici Statistici die voor de telling verantwoordelijk zijn, willen de gebruikelijke verblijfplaats identificeren en definiëren waar de gezinnen tijdens de nacht van de telling geteld moeten worden (zie hierboven). Hoewel statistici dus de conceptuele definitie van thuisloosheid kunnen aanvaarden en de gebruikelijke verblijfplaats als een instelling kunnen definiëren, zouden ze de operationele categorie 6 in ETHOS niet aanvaarden. Met het oog op de telling, is een persoon tijdens de nacht van de telling ofwel bewoner van een gevangenis, ziekenhuis of een andere instelling ofwel van een andere plaats. Terwijl deze categorie belangrijk is met het oog op het beleid en de planning, vooral met betrekking tot het voorkomen van thuisloosheid, wordt ze niet door statistici erkend. Het standpunt van de beleidsmakers 9 Strategieën om thuisloosheid in Europa aan te pakken, zijn de laatste jaren geëvolueerd naar beleidsvormen die zich op preventie en housing-first toespitsen (Busch-Geertsema, 2010). Bijgevolg moeten beleidsmakers de doeltreffendheid evalueren van programma s om uitzetting te voorkomen en zorgen voor een duurzame herhuisvesting van thuislozen. Dit betekent dat men het aantal mensen moet tellen die steun krijgen om hun huur te kunnen betalen en die thuisloos geweest kunnen zijn of thuisloos dreigen te worden. Operationele categorie 7 van ETHOS geeft dit aspect weer mensen die op langere termijn begeleid worden. Strikt gezien, zijn mensen in deze leefsituatie echter niet thuisloos. Verschillende nationale standpunten ETHOS identificeert operationele categorie 4 plaatsen voor mensen (vrouwen) die vluchten voor huiselijk geweld. In Duitsland gaat men er echter van uit dat dit soort voorziening geen deel uitmaakt van de thuisloosheidssector en ze zou niet als dusdanig in officiële gegevensbronnen specifiek worden geïdentificeerd. Bovendien kunnen situaties evolueren. Het is dus belangrijk dat de typologie over thuisloosheid (ETHOS) voldoende krachtig is om veranderingen weer te geven zonder dat ze voortdurend herzien moet worden (maar ze moet wel gecontroleerd worden). Een voorbeeld hiervan heeft te maken met operationele categorie 9. Terwijl het risico op uitzetting uit een huurwoning in alle landen meegerekend wordt, wordt het verlies van een verblijfplaats wegens hypotheekintrekking (categorie 9.2) in sommige landen nog maar pas in aanmerking genomen. Gedeeltelijk ten gevolge van een dergelijke discussie hebben Edgar et al (2007), in een studie die door de Europese Commissie 2 gefinancierd werd, een engere versie van ETHOS aangenomen, die volgens hen meer bijval zou kennen in Europa omdat ze de mogelijkheid biedt tot een geharmoniseerde Europese definitie met het oog op gegevensinzameling (hoewel landen met het oog op beleidsmaking en evaluatie nog steeds ruimere definities zouden willen uitwerken). Deze definitie van ETHOS Light is in Figuur 3 hieronder weergegeven. 2 Raadpleeg de website: 9

10 Figure 3 Proposal for a harmonised definition of homelessness Operational category Living situation Definition 1 People living rough 1 Public space / external space 2 3 People in emergency accommodation People living in accommodation for the homeless 2 Overnight shelters 3 Homeless hostels 4 Temporary accommodation 5 6 Transitional supported accommodation Women s shelter or refuge accommodation Living in the streets or public spaces without a shelter that can be defined as living quarters People with no place of usual residence who move frequently between various types of accommodation Where the period of stay is less than one year 3 4 People living in institutions 5 People living in nonconventional dwellings due to lack of housing 7 Health care institutions 8 Penal institutions 9 Mobile homes 10 Non-conventional building 11 Temporary structure Stay longer than needed due to lack of housing No housing available prior to release Where the accommodation is used due to a lack of housing and is not the person s usual place of residence 6 Homeless people living temporarily in conventional housing with family and friends (due to lack of housing) 12 Conventional housing, but not the person s usual place of residence Where the accommodation is used due to a lack of housing and is not the person s usual place of residence Source: Edgar et al, 2007 De dynamiek van thuisloosheid begrijpen om tot een definitie te komen De ETHOS-definitie van thuisloosheid werd speciaal uitgewerkt om te kunnen weergeven dat thuisloosheid geen statisch verschijnsel is en dat elke definitie het proces van uitsluiting op het vlak van huisvesting en de factoren die achter dit proces schuil gaan, moet vatten. Dit deel van onze tekst overloopt de belangrijkste aspecten van deze reflectie door te verwijzen naar de factoren van thuisloosheid en naar de trajecten die tot thuisloosheid leiden. Aangezien de duur van de thuisloosheid kan verschillen, is het belangrijk dat gelijk welke definitie van thuisloosheid de tijdsaspecten van het verschijnsel omvat. Deze aspecten zijn belangrijk bij het uitdenken van methodes voor gegevensinzameling en bij de uitwerking van beleid. De omvang, aard en oorzaken van thuisloosheid in een bepaalde nationale context, kunnen aanzienlijk beïnvloed kunnen worden door de definitie en conceptualisering van thuisloosheid die men gebruikt. Een zeer enge definitie 3 The period of one year is chosen to allow consistency with UNECE/EUROSTAT Census recommendations.

11 die zich op de meest extreme vormen van thuisloosheid en de meest behoeftigen (mensen die op straat leven en mensen die in noodaccommodatie verblijven) toespitst, zal haast automatisch leiden tot een kleinere omvang en een groter aantal mensen met een ernstige nood aan ondersteuning en met zware levensverhalen dan wanneer een ruimere definitie toegepast wordt die ook betrekking heeft op thuislozen en verschillende huishoudtypes in tijdelijke accommodatie. Er werd verondersteld dat thuisloosheid in landen met gunstige sociale en economische omstandigheden goed functionerende huisvestingssystemen en arbeidsmarkten en goeie sociale zekerheid doorgaans vrij beperkt is, maar dat een groot deel van hun relatief klein aantal thuislozen complexe persoonlijke problemen heeft (Fitzpatrick 1998). Hoewel daar bewijzen voor zijn, blijft deze hypothese moeilijk overeind als we kijken naar een vergelijkende analyse tussen landen, wegens een gebrek aan accurate officiële gegevens en door het feit dat landen met restrictieve beleidsvormen inzake welvaart de neiging hebben enge definities van thuisloosheid aan te nemen met het oog op de gegevensinzameling (zie Busch-Geertsema et al, 2010, hoofdstuk 3). Volgens Edgar (2009) kunnen we vier grote risicofactoren onderscheiden die de kans op thuisloosheid verhogen. Het gaat om structurele, institutionele, relationele en persoonlijke factoren. Bovendien verwijzen triggers naar specifieke gebeurtenissen die rechtstreeks kunnen leiden naar een periode van thuisloosheid of naar een volgende stap in een loopbaan die uiteindelijk in thuisloosheid kan resulteren. Dit is geïllustreerd in tabel 3 hieronder

12 Table 3 Risk factors and triggers for homelessness CAUSE FACTOR OF VULNERABILITY Trigger STRUCTURAL Economic processes (poverty, unemployment) Housing market processes Rent or mortgage arrears Eviction from rented or owned home Loss of tied accommodation Change of place for job search Social protection / welfare Immigration, citizenship New arrival, change of status, Access to affordable housing and social protection blocked INSTITUTIONAL Shortage of adequate mainstream services and lack of co-ordination between existing services to meet demand or care needs Support breakdown or no adequate support in case of emerging need Allocation mechanisms 12 RELATIONSHIP Institutional living (Foster / Child Care), prison, long-term hospital Institutional procedures (admission, discharge) Family Status Discharge Loss of home after admission Leaving family home Relationship situation (abusive partners or parents) Domestic violence Relationship breakdown (Death, divorce, separation) Living alone PERSONAL Disability / long-term illness / mental health problems Low educational attainment Addiction (alcohol, drugs, gambling) Illness episode Support breakdown or problems to get adequate support (Increased) substance Misuse Table adapted from Edgar 2009 Naast deze factoren die tot thuisloosheid leiden, kunnen ook demografische veranderingen een impact hebben op de omvang van de gezinnen die kwetsbaar kunnen zijn wat uitsluiting op het vlak van huisvesting en thuisloosheid betreft. Dit is op EU-vlak moeilijk te vatten, gezien de impact van verschillende welvaartsregimes (zie Stephens en Fitzpatrick, 2007, Busch-Geertsema et al, 2010; hoofdstuk 7). Alle EU-landen hebben sinds de jaren 1960 een demografische overgang meegemaakt, wat geleid heeft tot de vergrijzing van de bevolking en tot een daling van de algemene vruchtbaarheidscijfers. Dit betekent dat de bevolkingsverandering binnen landen en regio s steeds meer door migratie dan door natuurlijke veranderingen bepaald wordt. Bijgevolg kunnen we verwachten dat dergelijke structurele veranderingen in het leeftijdsprofiel en in de migratie- en etnische status van thuislozen, weergegeven worden. 12

13 Hoewel er in Europa slechts in beperkte mate onderzoek naar thuisloosheid bij jongeren verricht werd, is het duidelijk dat jongeren, ouderen en vrouwen volgens verschillende trajecten thuisloos worden 4. Busch- Geetsema et al (2010; hoofdstuk 5) hebben het onderzoeksbewijs met betrekking tot deze verschillende trajecten samengevat. Meert et al (2004) tonen aan dat trajecten die bij volwassenen naar thuisloosheid leiden, in de media en door de publieke opinie vaak met alleenstaande mannen op middelbare leeftijd geassocieerd worden. Toch vormen ouderen een groot deel van de thuisloze bevolking. Edgar and Doherty (2001) stellen vast dat er beduidende verschillen bestaan tussen landen wat betreft de aard en de oorzaken van thuisloosheid bij vrouwen (ongeacht of ze alleenstaand zijn of kinderen hebben). Relationele factoren, en huiselijk geweld in het bijzonder, bieden een belangrijke, maar niet afdoende verklaring voor de trajecten die vrouwen naar thuisloosheid leiden. De gevolgen van veranderingen in de gezinssamenstelling en het risico op armoede (meer gezinnen waarbij de vrouw gezinshoofd is, meer alleenstaande moeders, een vervrouwelijking van de armoede, een verhoogde participatie aan de laagbetaalde segmenten van de arbeidsmarkt) zijn ook relevant. Gegevens in een aantal landen duiden bijvoorbeeld op een hoog aantal huurachterstallen en uitzettingen als triggers voor thuisloosheid bij vrouwen. Dit bewijs suggereert ook dat het profiel van thuislozen aan het veranderen is. Terwijl thuislozen vooral bestempeld worden als alleenstaande mannen op middelbare leeftijd, is er een toenemend aantal vrouwen, jongeren en gezinnen met kinderen. Hoewel de meeste thuislozen laaggeschoold en werkloos zijn, is er bovendien een toenemend aantal mensen met een hoger opleidings- en tewerkstellingsniveau (in de meeste gevallen gaat het weliswaar om deeltijds en laagbetaald werk). Hoewel de meeste thuislozen rijksburgers zijn, is er in vele EU-landen (vooral bij de EU-15) een toenemend aantal immigranten onder de thuislozen die op straat leven en onder de thuisloze dienstgebruikers (in sommige landen vormen deze immigranten de meerderheid). 13 Nieuwe gevallen van thuisloosheid zijn vaak niet het gevolg van alleenstaande gebeurtenissen, maar van een verdere stap in een traject of loopbaan met vroegere fases en/of zoals de Amerikaanse onderzoeker O Flaherty (2004) het verwoordt een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Deze vaststelling is belangrijk omdat ze de aandacht vestigt op de mogelijkheid om vroeg op te treden en een crisisinterventie te voorzien. Ze benadrukt ook de benadering van ETHOS, namelijk erkennen dat thuisloosheid een proces is dat tot kwetsbaarheid op de huisvestingsmarkt leidt, waardoor men op het vlak van huisvesting uitgesloten kan worden of duidelijk thuisloos kan worden. Thuisloosheidsloopbanen kunnen beter onderverdeeld worden in de volgende categorieën: zij die slechts tot een relatief korte en bijzondere periode van thuisloosheid leidt (vergankelijke thuisloosheid), zij die verscheidene periodes van thuisloosheid impliceert (periodieke thuisloosheid) en die waarbij mensen jarenlang, zonder onderbreking, thuisloos geweest zijn (chronische thuisloosheid; mei, 2000). Hoewel er in Europa geen alomvattend en krachtig onderzoek naar de dynamiek van thuisloosheid verricht werd, zijn er duidelijke aanwijzingen dat langdurig thuislozen een minderheid van de klanten van dienstverleners in Europa vormen. Gegevens uit Duitsland tonen bijvoorbeeld aan dat slechts 11 procent van alle gebruikers van NGO-diensten voor thuislozen deze diensten gedurende meer dan een jaar gebruikt hebben; 47 procent hebben deze gedurende minder dan een maand gebruikt (BAG W 2009). Men moet echter voorzichtig zijn bij de interpretatie van deze gegevens omdat korte-termijngebruikers van een bepaalde dienst andere diensten kunnen gebruiken en omdat het niet gebruiken van een bepaalde dienst voor thuislozen niet per se betekent dat men niet thuisloos is. Conclusies De ETHOS-typologie verschaft een krachtige conceptuele definitie van thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting, waardoor specifieke operationele definities aangenomen kunnen worden om nationale situaties en beleidsnoden weer te geven. 4 Voor een overzicht, zie Anderson en Tulloch 2000 alsook O Sullivan

14 Het ontwerpadvies van het Comité van de Regio s ter bestrijding van thuisloosheid (op datum van 5-6 oktober 2010) beveelt de lidstaten aan om ETHOS aan te nemen: 13. Aangezien er geen gemeenschappelijke Europese definitie van thuisloosheid bestaat, vraagt het Comité de lidstaten dringend de ETHOS-typologie (Europese typologie over thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting) te gebruiken. Aan de hand van deze typologie zou men de situaties in de verschillende lidstaten en de resultaten van de verschillende initiatieven moeten kunnen vergelijken. 5 De nood om over verschillende soorten gegevens (opslag, stroom en verspreiding) te beschikken, heeft implicaties voor de operationele methodes die gebruikt worden om informatie in te zamelen. Dienstverleningssystemen moeten dus bijvoorbeeld gegevens registreren inzake de toegang tot en het verlaten van de dienst, opdat verschillende maatregelen uitgewerkt kunnen worden en beleidsdoelstellingen geëvalueerd kunnen worden (bijvoorbeeld de tijdsduur beperken die in tijdelijke accommodatie doorgebracht wordt). Om strategische beleidsdoelstellingen te evalueren, met de bedoeling de langetermijnthuisloosheid aan te pakken, moet men een consensuele operationele definitie van chronische thuisloosheid en herhaalde thuisloosheid aannemen. 14 Reviews hebben aangetoond dat er succesvolle nationale strategieën bestaan om thuisloosheid aan te pakken op basis van specifieke targetindicatoren om de beleidsimplementatie en uitkomsten te evalueren (bijvoorbeeld de spreiding van de uitzettingen, het aantal mensen dat langer dan een bepaalde tijdsduur in tijdelijke accommodatie doorbrengt). De aanname van secundaire indicatoren over overbevolking en huisvestingsdeprivatie door het Comité voor Sociale Bescherming legt de basis voor meer vergelijkende analyses van enkele ETHOS-categorieën die EU-SILC en de telling van 2011 aanwenden. Het bewijs dat door het MPHASIS-project geleverd wordt, duidt op verscheidene hoofdaspecten. Ten eerste, moet men een combinatie van onderzoek en administratieve bronnen voor gegevensinzameling gebruiken om het bewijs voor beleidsdoeleinden te verschaffen. Ten tweede, moeten de meeste landen zorgen voor een eigen beheer van de gegevensinzameling over thuisloosheid en uitsluiting op het vlak van huisvesting, door de strategie te specificeren en de gegevensinzameling binnen de ganse strategie om thuisloosheid aan te pakken, te financieren (zie Edgar et al, 2007). De telling van 2011 biedt alle Europese landen de kans om basisinformatie over de meeste ETHOS-categorieën te verstrekken. Referenties Amore, K., Baker, M., Viggers, H., & Howden-Chapman P (2010) New Zealand: Conceptualising and Counting Homelessness in New Zealand: is Comparability with Europe possible?, Understanding Homelessness and Housing Exclusion in the New European Context, European Observatory on Homelessness - European Research Conference, Budapest, Friday 17 September 2010 Anderson, I and Tulloch, D. (2000) Pathways through Homelessness: A Review of the Research Evidence. Edinburgh: Scottish Homes BAG W, Bundesarbeitsgemeinschaft Wohnungslosenhilfe (ed.; 2009) Statistikbericht Zur Lebenssituation von Menschen in den Einrichtungen und Diensten der Wohnungslosenhilfe in Deutschland [Data report About the Living Situation of Persons in Homeless Services in Germany]. author: Jürgen Evers (Bielefeld: BAG W Verlag) 5 Link: 001%5CEN%5CCDR _REV2_PAC_EN.doc&docid=

15 Brousse, C. (2004) The production of data on homelessness and housing deprivation in the European Union: Survey and proposals. Luxembourg: Eurostat. Busch-Geertsema, V., O Sullivan, E., Pleace, N and Edgar W (2010) Homelessness and Homeless Policies in Europe, Feantsa, Brussels Busch-Geertsema, V. and Fitzpatrick, S. (2008) Effective Homelessness Prevention? Explaining Reductions in Homelessness in Germany and England European Journal of Homelessness 2, pp Edgar, W Doherty J and Meert H (2004) Third Review of Statistics on Homelessness in Europe, Feantsa, Brussels Edgar, W (2006) Norwegian Homelessness Strategy: Pathways to a permanent home, Social Inclusion Peer Review, OSB, Vienna Edgar W, Harrison M, Watson P and Busch-Geertsema, V (2007) Measurement of Homelessness at European Union Level, Brussels (European Commission), Edgar, B. (2009) European Review of Statistics on Homelessness. European Observatory on Homelessness (Brussels: FEANTSA) Edgar, B. and Doherty, J. (ed.; 2001) Women and Homelessness in Europe. Pathways, services and experiences (Bristol: The Policy Press) Fitzpatrick, S. (1998) Homelessness in the European Union. In Kleinman, M., Matznetter, W. and Stephens, M. (Eds) European Integation and Housing Policy. London: Routledge and The Royal Institution of Chartered Surveyors. Lister, R. (1994) She has other duties : Women, citizenship and social security. Baldwin, S. and Falkingham, J. (eds.) Social Security and Social Change: New Challenges. Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf. 15 Marpsat M (2009) Les définitions des sans-domicile en Europe : convergences et divergences, Courrier des statistiques n 126, janvier-avril 2009 Meert, H., Cabrera, P., Christensen, I., Koch-Nielsen, I., Maas, R., and Maurel, E. (2004) Changing Profiles of Homelessness: homeless in the written press- a discourse analysis, FEANTSA, Brussels Minnery, J. and Greenhalgh, E. (2007) Approaches to Homelessness Policy In Europe, the United States, and Australia. Journal of Social Issues, 63, 3, O Flaherty, B. (2004) Wrong person and wrong place: for homelessness, the conjunction is what matters. Journal of Housing Economics 13, pp O Sullivan, E. (2008) Pathways Through Homelessness: Theoretical and Policy Implications in, J. Doherty and B. Edgar (eds) In My Caravan, I Feel Like Superman': Essays in Honour of Henk Meert, Brussels: FEANTSA / Centre for Housing Research, University of St. Andrews, pp Stephens, M and Fitzpatrick, S (2007) Welfare Regimes, Housing Systems and Homelessness: How are he linked?, European Journal of Homelessness vol 1, pp Stephens, M., Fitzpatrick, S., Elsinga, M., van Steen, G. and Chzhen, Y. (2010) Study on Housing Exclusion: Welfare Policies, Housing Provision and Labour Markets (Brussels: European Commission, Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities) Toro, P. (2007) Toward an international understanding of homelessness. Journal of Social Issues, 63, United Nations Economic Commission for Europe and the Statistical Office of the European Communities (2006) Conference of European Statisticians Recommendations for the 2010 Censuses of Population and Housing, Geneva 15

16 Sleutelvraag 1: Wat is thuisloosheid? Hoe kan thuisloosheid gedefinieerd worden? Primož Časl, Društvo Kralji Ulice (Kings of the Street), Slovenië Inleiding: Ik ben een rijk (in ervaringen) en smaakvol (in waarden) man. Ik heb heel wat veldwerk verricht, als student culturele antropologie én als thuisloze, reiziger, wereldburger, kraker, ex-drugsverslaafde, zoon van mijn (gescheiden) ouders en bijna vader (een abortus verhinderde het). Ik ben een onderzoeker van kennis en een kandidaat voor wijsheid. Ik weet nu dat dit een nobele plant is die een gepaste en geduldige cultivering vereist. De voorbije twee jaar begon ik aan de grote comeback uit een kuil van niet-creativiteit en verveling. Mijn rehabilitatie bereikte het stadium van de resocialisering, inclusief de voltooiing van mijn studies aan de Universiteit van Ljubljana en het hervestigingsprogramma van Društvo Kralji Ulice (Koningen van de Straat), een vereniging voor hulp en zelfhulp van thuisloze mensen. De basis en de oorsprong van deze organisatie is een straatkrant die thuisloze mensen en al wie dat wil de kans biedt om creatief bij te dragen door artikels te schrijven of andere taken te vervullen. En ook om geld te verdienen door de krant te verkopen in plaats van te bedelen. Ik gebruik deze krant om te schrijven over mijn onderzoek in het domein van thuisloosheid. 16 Wanneer de Conferentie over Armoede, Sociale Uitsluiting en Thuisloosheid in juni 2010 georganiseerd werd in Ljubljana, nam ik deel door twee gesprekken met thuisloze mensen afkomstig van heel Slovenië mee te organiseren en door onze conclusies voor te stellen. De doelstelling van de conferentie bestond erin de grondslag te leggen voor een nationale strategie betreffende thuisloosheid. Er werd verscheidene belanghebbende partijen gevraagd om hun standpunt te presenteren en mijn bijdrage bestond erin onze visie op het probleem voor te stellen. De concrete verhalen van deelnemers legden de constante problemen bloot die thuisloze mensen ondervinden in hun dagelijkse leven. Uit de vergaderingen kwam ook de diversiteit van de ervaringen en de werkelijkheid van de thuislozen naar voren. De verhalen varieerden van "totale ramp" tot "sprookje", over de kansen die thuisloze mensen hebben en het type creatieve samenwerking waarin ze zich kunnen engageren. Het centrale thema was het in contact brengen van actoren in het domein van thuisloosheid. Uit beide gesprekken bleek overduidelijk de behoefte om bestaande operationale organisaties met elkaar in contact te brengen, de behoefte om het publieke debat over thuisloosheid te verbreden en de behoefte om het probleem van thuisloosheid centraal te plaatsen in de realiteit van de hedendaagse Sloveense maatschappij. De conferentie formuleerde en presenteerde conclusies. We hebben beslist een behoefte aan een nationaal beleid en strategie in het domein van thuisloosheid en die moeten gebaseerd zijn op een gepast begrip van thuisloosheid. De basisprioriteit moet toegankelijkheid van de accommodatie zijn. Er is een behoefte aan sectoroverkoepelende contacten, professionalisering, ontwikkeling van kennis en inzet van voldoende personeel. En last but not least, we moeten de bijzondere kwetsbaarheid van specifieke groepen bekijken en de behoefte om programma's te ontwikkelen aangepast aan de behoeften van die gebruikers. Het resultaat van deze conferentie was het voorstel aan de overheid om een tijdsgebonden engagement te nemen voor de invoering van een nationaal beleid en strategie in het domein van thuisloosheid. Dit is trouwens een van de engagementen van de Europese Raad in het domein van Maatschappelijke Dienstverlening. De regering dient een werkgroep op te richten met vertegenwoordigers van thuislozen naast vakmensen, vertegenwoordigers van NGO's, onderzoekers, vertegenwoordigers van lokale gemeenschappen en andere spelers. We willen leren uit de vele voorgestelde succesmodellen en we zijn in staat om een nationale strategie uit te stippelen en te implementeren, maar nu is de tijd gekomen om enige politieke wil te tonen. Mijn veldwerk In mijn onderzoek op het terrein heb ik vier focusgroepen georganiseerd met groepsgesprekken over de kernvraag om het perspectief te ontdekken van mensen met ervaring in thuisloosheid. In focusgroepen kunnen we het thema ruimer verkennen dan bij individuele gesprekken. Het was de bedoeling om het denken en spreken te stimuleren over thema's die te maken hebben met thuisloosheid en die latent aanwezig zijn in onze gedachten. In het artikel met onze conclusies in de straatkrant Koningen van de Straat, trachtte ik verslag uit te brengen van een geëngageerde discussie om mensen te herinneren aan de belangrijke vragen en op die manier een platform te creëren om verandering op gang te brengen. Via gesprekken definieerden we kernconcepten en vestigden we belangrijke (echte) waarden die een cruciale rol spelen in het veranderingsproces om situaties van thuisloosheid uit te bannen.

17 In de volgende bijdrage zal ik me, als ervaringsexpert in thuisloosheid, concentreren op mijn persoonlijk verhaal dat ondersteund wordt door het verhaal van mijn goede vriend Marko en door enkele flarden van andere verhalen die aan bod kwamen in mijn onderzoek op het terrein. Ik zal trachten verschillende categorieën van thuisloosheid te onderscheiden en ze in verband brengen met mijn ervaringen en die van mijn collega's. Ik zal ook het verband trachten uit te leggen tussen de objectieve en subjectieve voorstelling van thuisloosheid die niet altijd overeenstemmen. Ik zal trachten aan te tonen dat thuisloosheid ook afhangt van de gemoedstoestand van de persoon. Subjectieve perceptie is soms in tegenspraak met objectieve categorisering. Zo kan een thuisloze persoon zijn probleem ontkennen, zoals duidelijk blijkt uit het verhaal van de postdoctoraalstudent waarover hierna sprake. Het gevolg kan een onvermogen zijn om te veranderen van een thuisloze situatie naar een niet-thuisloze situatie. Het is alleszins belangrijk om niet te veel verantwoordelijkheid te leggen op de schouders van kwetsbare mensen die misschien niet in staat zijn om het probleem zelf op te lossen en andere ondersteuning - sociaal, gezondheid, enz. - nodig hebben. Een ander voorbeeld is wanneer een volwassen kind nog steeds bij zijn/haar ouders woont omdat dit makkelijker is (minder kosten en minder inspanning) en omdat er een gebrek is aan huisvesting, werkgelegenheid en andere overgangsmaatregelen. Maar dit betekent ook dat deze persoon zich niet realiseert dat hij/zij afhankelijk is en dat hij/zij eigenlijk ook een thuisloze is. Dit wordt het "hotel-mamasyndroom" genoemd. Het gevolg kan een onvermogen zijn om naar verandering te evolueren. Ten slotte zal ik trachten om het belang aan te tonen om de betekenis van verandering te begrijpen en de mechanismen om verandering teweeg te brengen. Mijn verhaal: In mijn verhaal zal ik mijn poging beschrijven om de volwassenheid te bereiken die uitmondde in uitsluiting van huisvesting en thuisloosheid. 17 In mijn geval begon alles toen ik vijftien was en ik verhuisde van een lokale gemeenschap in een kleine stad aan de Sloveense kust naar de hoofdstad (eerder hoofddorp in mijn ogen!) Ljubljana om mijn opleiding aan de middelbare school verder te zetten. Als ik terugblik na meer dan twintig jaar, kan ik stellen dat ik mijn woonplaats verliet omdat ik mezelf een vreemde voelde in die stad en in mijn gezin. Ik vond de mensen in mijn geboorteplaats bekrompen en mijn gezin was niet echt van de klassieke soort: gescheiden ouders, hertrouwd met gescheiden nieuwe partners met kinderen uit vorige huwelijken... Ik wilde daar echt niet blijven. In Ljubljana bood het schoolsysteem me de kans om in studentenverblijven te wonen, maar in het derde jaar, zodra ik achttien was, verhuisde ik naar mijn eerst huurappartement met een vriend die al student was. Ik ontmoette mijn eerste seksuele partner en vertrok op mijn eerste liftersreis naar Europa: Berlijn en Amsterdam. In het vierde en laatste jaar van de hogeschool verhuisde ik naar een andere vriendin. Ze woonde bij haar ouders en haar getrouwde zuster die een dochter, een man, een kat, een hond en een papegaai had. Ik verbleef daar drie à vier jaar, begon aan de Universiteit van Ljubljana en werd student. Toen we uit elkaar gingen, ging ik onmiddellijk naar Metelkova, het eerste kraakpand van onafhankelijk Slovenië, en woonde daar vier jaar. Ik leefde er als student (dat was ik) in een studentenkot (dat was het kraakpand niet). Ik leerde hoe geld te verdienen door model te staan in de Kunstacademie. Als ik uit het kraakpand werd gezet, kon ik probleemloos aan een andere goedkope kamer raken, een ander pand kraken of inwonen bij een vriend of vriendin. Ik was toen eigenlijk al thuisloos maar begon dat pas te beseffen wanneer mijn status van student afliep na de gebruikelijke zes jaar. Er was natuurlijk geen haar op mijn hoofd dat eraan dacht om terug naar "huis" te gaan bij mijn ouders in mijn geboorteplek. In die periode had ik geen geldproblemen. Ik kreeg geld van studiebeurzen. Daarvoor moest ik enkel jaar na jaar slagen op de middelbare school en een A- of B-score behalen aan de universiteit. Omwille van mijn onbezonnen levenswijze heb ik nooit veel moeite gedaan om meer dan een B-score te behalen. Dat was ook niet nodig. Mijn ouders steunden me financieel omdat ik meestal afwezig was en ze niet veel wisten (of wilden weten) over mijn manier van leven (voornamelijk sex, drugs & rock 'n roll). Zolang de opleiding ok was, was alles ok. En de opleiding was ok tot het laatste jaar normale studies aan de universiteit. De enige fout die ik maakte was dat ik niet alle examens en mijn eindverhandeling heb afgewerkt.

18 Dus sukkelde ik van de ene vorm van thuisloosheid in de andere en herhaalde die cycli minstens vier keer. Dat kwam neer op zowat elf à twaalf jaar. Ik heb gekraakt als rebellerend individu, gekraakt als thuisloze, goedkope kamers gehuurd (zonder geldig contract), tijdelijk bij een vriend of vriendin gewoond, in een tijdelijk opvangtehuis, zelfs tijdelijk "thuis" gewoond bij mijn ouders. Maar de laatste jaren veranderde het experimenteren met drugs in een drugsverslaving en kwam een andere categorie thuisloosheid - "de straat" (in openlucht slapen) - tevoorschijn in mijn leven. Dit maakte geleidelijk plaats voor andere, ogenschijnlijk interessante manieren om "vrij, onafhankelijk" te zijn. Ik werd onverantwoordelijk en onoprecht tegenover mezelf, als ik het vanuit het perspectief van vandaag bekijk. Op dat moment probeerde ik voor het eerst verscheidene organisaties die thuislozen helpen: tehuizen, publieke keukens, kledinguitwisseling, het dagcentrum Koningen van de Straat, enz. Het was ook de tweede keer dat ik me realiseerde dat ik thuisloos was, maar dit keer in ergere, meer fatale mate. Ik werd geleidelijk passief en verveeld en vond dat "niets nog ging zoals het hoorde". Ik had nog steeds een externe interventie nodig om een stap vooruit te zetten. Die kwam er in de vorm van een longziekte en een aanbod van mijn moeder om me te steunen als ik overal bovenop raakte - verslaving, hepatitis C, slechte tanden, sociaal belabberde toestand, thuisloosheid. Bovendien moest ik onafgewerkte projecten afronden, zoals mijn studies aan de Universiteit van Ljubljana. Op dat moment had ik een sterk gevoel van individuele verantwoordelijkheid en had ik de idee "Ik ben de schuld van mijn situatie. Ik had nooit gehoord van collectieve verantwoordelijkheid, van de zieke maatschappij die een gepaste strategie nodig heeft om zijn problemen, inclusief thuisloosheid, op te lossen. 18 Na mijn ontslag uit het ziekenhuis aanvaardde ik de idee om naar "huis" te gaan bij mijn ouders in die kleine stad aan de Sloveense kust, vol met bekrompen mensen (vanuit mijn standpunt), waar echt niet veel te beleven valt. Maar dit was slechts tijdelijk, een project om mijn weg naar volwassenheid opnieuw op te starten en de weg naar een echt onafhankelijk leven. Daarom was het aanvaardbaar en ik heb me geen moment verveeld omdat ik zoveel te doen had. Ik ging opnieuw aan de slag bij de Universiteit van Ljubljana, werd vrijwilliger bij de vereniging voor hersenverlamming in Slovenië, reisde twee à drie keer per week naar Ljubljana voor mijn studies. Ik begon ook aan een afkickprogramma voor drugs en voltooide dit. Ik genas van hepatitis C. Ik liet mijn tanden behandelen (mijn grootmoeder en mijn moeder betaalden de ziekteverzekering) en startte met regelmatige trainingen in shotokan-karate. Ten slotte was ik ook actief in de theatergroep georganiseerd door de vereniging Koningen van de Straat. Wanneer ik in Ljubljana moest overnachten, betaalde ik zelf een slaapplaats in een jeugdherberg of overnachtte ik bij de dochter van mijn stiefvader. De laatste tijd verbleef ik bij een goede vriend van me, Marko, die deelneemt aan een hervestigingsprogramma. Al mijn uitgaven worden gedekt door sociale uitkeringen en door een lening van mijn ouders die ik zal terugbetalen wanneer ik zelf geld verdien. In mijn studies culturele antropologie heb ik gemarginaliseerde maatschappelijke groepen (inclusief thuisloze mensen, gehandicapten, genderproblemen, underground-subculturen zoals krakers) gekozen als mijn onderzoeksterrein. In dat verband tracht ik het concept van geëngageerde antropologie in te voeren. Dat wijst op participerende waarneming met de bedoeling maatschappelijke verandering teweeg te brengen. En er is nog werk aan de winkel! Ik vind dit een goede manier om al mijn voorbije ervaringen te gebruiken. Ik ben nu bezig aan het laatste jaar van mijn studies en ga deelnemen aan het hervestigingsprogramma dat de deelnemer geleidelijk voorbereidt op een volledig onafhankelijk leven op eigen kracht en met eigen middelen. Dat moet leiden tot echte vrijheid met het ruime vooruitzicht om een eigen domein van creatieve (samen)werking te kiezen. Door geleidelijk steeds meer huur te betalen is de deelnemer verplicht om een regelmatige bron van inkomsten te vinden om in het eigen levensonderhoud te voorzien, dit om de thuisloosheid voorgoed te beëindigen. Anderhalf jaar samenwonen met andere mensen is trouwens een goede training voor succesvolle communicatie en samenwerking in de bredere maatschappij. Dit is ook een kans om problemen omtrent maatschappelijke status op te lossen. Ik beschouw beide projecten (hervestiging en voltooiing van mijn studies) als startpunt om mijn studies van het mensdom en mezelf verder te ontwikkelen op nog creatievere en productievere wijze. Het verhaal van Marko Ik ga nu over naar het verhaal van Marko, een goede vriend van me. Sommige aspecten in dit verhaal zijn te vergelijken met het mijne, andere aspecten niet. Ik ontmoette hem in de periode waarin we allebei elke vorm van creatief perspectief misten in ons leven. We bouwden nooit een persoonlijke relatie op, hoewel we een tijdje samenleefden in een kraakpand. Maar nu, het voorbije jaar, ontmoetten we elkaar in de

19 theatergroep van de Koningen van de Straat en ontdekten we hoeveel we samen konden doen, nu we allebei sterk waren veranderd. Het verhaal van Marko toont aan hoe drugsverslaving het kader en de agens movens kan zijn van verandering die leidt tot thuisloosheid en de oplossing van thuisloosheid. Marko, zijn vriendin en een pasgeboren dochter verhuisden naar zijn grootmoeder gedurende een half jaar. Ze konden het niet langer uithouden dat zijn ouders hen constant de les spelden. Op dat moment had zijn moeder hem van het thuisadres geschrapt omdat hij in een verkeersongeval verzeild was geraakt met een grote gerechtelijke schuld als gevolg en omdat ambtenaren constant naar hem op zoek waren. Hij had dus geen wettelijke status en het jonge gezin verhuisde ten slotte naar het huis van haar ouders. Op dat moment had hij een eerste gevoel van onzekerheid over waar en hoe hij vanaf nu moest leven. De gewoonte om marihuana te roken evolueerde naar de "gewoonte" om heroïne en later cocaïne te gebruiken. Vanuit het huidige perspectief stelt Marko het zo: "We vielen van de ene verslaving in de andere". Het feit dat haar ouders de ogen sloten voor de realiteit van de situatie was een comfortabel gevoel dat niets veranderd moest worden. Maar door de drugsverslaving waren steeds meer inspanningen nodig om aan duur illegaal stuff te geraken en dit belette hem om geld te verdienen via een stabiele job om zijn jonge gezin te onderhouden. Hij ging van de ene kortstondige job naar het andere en voelde zich zeer onstabiel, bij gebrek aan wettelijke status, zonder permanent adres (een basis voor alle rechten en verzekeringen) en met een drugsverslaving. In zijn geest wiste hij het verleden elke dag en had hij geen visie op de toekomst. "Het was een groot zwart gat," aldus Marko. Dit bleef jaren duren. De enige verandering die hij kon realiseren was naar een maatschappelijk centrum stappen om een permanent adres aan te vragen. De andere verandering vond plaats toen hij geld stal voor de winterverwarming. De vader van zijn partner zette hem dezelfde dag op straat. Hij verhuisde naar zijn grootmoeder. 19 Na enkele jaren ruziën met zijn grootmoeder over geld, maakte hij een volgende fout: hij stal een oude viool voor drugsgeld en verhuisde dezelfde dag nog naar de hoofdstad (dorp) Ljubljana. Hij had geen idee hoe zijn situatie op te lossen. Hij was eigenlijk op de vlucht voor zichzelf. Hij sliep onder de blote hemel in het park. Dan vond hij een plek in een pas gekraakt fabriekspand waar hij de eerste winter in Ljubljana doorbracht. In de lente merkten anderen zijn drugsge(mis)bruik en zetten hem uit het kraakpand. Iemand toonde hem hoe op geparkeerde treinwagons te slapen en dat deed hij de volgende zes maand. Ik was een keer bijna dood toen ik uit een rijdende trein moest springen", vertelt hij. Hij ging geleidelijk over van drugsgebruik naar alcohol en verzeilde van de ene verslaving in de andere. Hij trachtte deel te nemen aan de theatergroep, georganiseerd door de vereniging Koningen van de Straat, maar hij was niet in staat om regelmatig te komen repeteren dus vloog hij eruit. Een meisje, een studente die hij had ontmoet in het opvangcentrum van Koningen van de Straat, nam hem enkele maanden mee naar haar studentenverblijf. Daar raakte hij geleidelijk af van alcohol en begon hij te praten over een toekomst, een nieuwe band met de gewone wereld. Hij begon opnieuw bij de theatergroep en begon ambities te tonen om zijn situatie op te lossen. Mensen van Koningen van de Straat boden hem de kans om deel te nemen aan het hervestigingsprogramma. Marko greep deze kans met beide handen. In anderhalf jaar tijd voltooide hij de ontwenning van vervangende drugs (methadon). Momenteel is hij een niet verslaafde creatieve artiest audiovisuele media en boekt hij vooruitgang in zijn rehabilitatieproces. Hij heeft regelmatig contact met zijn twaalfjarige dochter en een goede visie op de toekomst. Het Hervestigingsteam Koningen van de Straat bood hem een verlengd verblijf van een half jaar in het hervestigingsprogramma aan om te genezen van hepatitis C. Hij startte zijn therapieproces van een half jaar in september Marko besluit zijn verhaal: Het gevoel van thuisloosheid is langzaam aan het wegebben. Niet in de zin dat ik ergens thuis ben, maar in de zin dat ik overal thuis ben. Thuisloosheid als "gemoedstoestand" Het is interessant in beide verhalen vast te stellen op welk moment we ons beiden realiseerden dat we thuisloos waren en welke de doorslaggevende factoren waren om op zoek te gaan naar een uitweg. Blijkbaar moesten twee aspecten ingezet en op elkaar afgestemd worden: een persoonlijke wil (interne motivatie) en een externe interventie (steun geboden door sommige organisaties, enz.).

20 Thuisloosheid is dus gedeeltelijk een geestesgesteldheid. Het heeft objectieve connotaties maar hangt niet enkel af van objectieve categorieën maar ook van een subjectief gevoel. En natuurlijk is het een complexe zaak die verbonden is met zelfperceptie en identiteit. Het volgende verhaal toont duidelijk het belang aan van zelfperceptie en reflectie over de eigen situatie. Het verhaal van een postdoctoraalstudent: Een 44 jaar oude vrouw, momenteel postdoctoraalstudent zonder enige sociale uitkering, job of inkomen, is nog steeds op zoek naar een kamer in een studentenverblijf. Als iemand haar zegt dat ze een thuisloze persoon is die hulp moet vragen aan de diensten voor thuislozen, is ze boos en ontkent ze het onmiddellijk. In werkelijkheid heeft ze geen plek om te slapen, moet ze dagelijks een andere plek zoeken, maar omdat ze een vrouw is met angst om misbruikt te worden, gaat ze niet aankloppen bij een organisatie om hulp te vragen. Die weerstand is gebaseerd op haar onvermogen om zichzelf te erkennen als een thuisloze. Daarom gaat ze op zoek naar hulp op alle "foute" plekken, waar ze geen echte hulp kan krijgen (als student) omdat ze (volgens de Sloveense normen) te oud is. Door haar zelfperceptie is ze niet in staat om stappen te ondernemen naar enige vorm van verandering. Die zelfperceptie is natuurlijk verbonden met de percepties van het publiek over een fenomeen. Het kan moeilijker zijn voor een vrouw om voor zichzelf toe te geven dat ze thuisloos is. Er is een gangbaar sociaal stigma dat "thuisloos zijn het vreselijkste is wat er bestaat", nog meer als je vrouw of alleenstaande moeder bent. Daarnaast zijn er (in Slovenië) geen organisaties voor thuisloze vrouwen alleen. Ongeacht haar perceptie bevindt ze zich toch in een toestand van thuisloosheid. Thuisloosheid aanvaarden kan zeer belangrijk zijn om uit die thuisloosheid te raken. Thuisloosheid niet aanvaarden betekent niet dat iemand het niet ervaart of geen recht heeft op ondersteuning. Een belangrijke factor om uit de thuisloosheid te geraken is of iemand openlijk de situatie van thuisloosheid aanvaardt. Later, op basis van de veranderde percepties, gaat die persoon zich dan anders voelen (niet als een thuisloze meer). Of die persoon zal (nog) niet toegeven dat hij/zij een thuisloze is. 20 In werkelijkheid is dit in beide gevallen een fenomeen van wrede sociale uitsluiting en uitsluiting van huisvesting. Dit is een objectief feit, een visie op afstand van een waarnemer die de ervaring van thuisloosheid niet deelt. Op dit punt wil ik het belang benadrukken van communicatie tussen alle mogelijke standpunten en de verschillende perspectieven. Categorieën van thuisloosheid Op basis van mijn ervaring, die van Marko en die van de focusgroepen kunnen een aantal verschillende vormen van thuisloosheid gedefinieerd worden. In dit deel worden deze categorieën toegelicht met ervaringen uit het leven gegrepen. In het geval van Marko is deze categorie van thuisloosheid - deelnemen aan een hervestigingsprogramma - in twee delen opgesplitst: het deel vooraleer hij een creatieve samenwerkingsrelatie opbouwde met een goede vriend en het deel erna. In het eerste deel paste hij zich aan in functie van nieuwe omstandigheden en trachtte hij audiovisuele expressie aan te leren en in te oefenen door muziek, video's en theater te maken. Maar er was geen plan om iets concreets te doen met deze nieuwe vaardigheden. Via creatieve samenwerking raakte hij betrokken in sommige projecten waar zijn vaardigheden meer dan welkom waren. Hij begon met het plannen van zijn toekomst en realiseerde zich dat hij op weg was om uit de thuisloosheid te geraken. Een interessante categorie is onderweg of slaapt onder de blote hemel. Hoewel dit een ernstigere vorm van thuisloosheid is (de meest schadelijke en riskante), heeft ook deze vorm vele gezichten. Zo kan de thuisloze slapen in een zogenaamde basis, bij voorbeeld een bank in een stadspark, een treinwagon, een afgedankte en vergeten auto of een verlaten huis dat wacht om gesloopt te worden. Maar dit kan ook wijzen op een niet-permanente dagelijkse zoektocht naar een onderdak om te slapen. Onder de blote hemel slapen is nog iets anders dan in een kraakpand slapen. Want in Ljubljana betekent kraken toch een zekere vorm van organisatie: enerzijds de plek op zich en anderzijds het organiseren van de woonvorm (organiseren van het sociaal leven verbonden met kraken). Meestal steken enkele mensen de hoofden bij elkaar om een kraakpand te besturen en in sommige gevallen beginnen ze met een culturele productie voor de eigen gemeenschap of voor een ietwat breder publiek. In zulk kraakpand kunnen actieve leden vlot inactieve en verslaafde leden verwerpen en uitsluiten (de leden die eigenlijk sociaal kwetsbaarder zijn). In mijn geval was het kraken in Metelkova gebaseerd op de ideologie van de rebellie tegen de huidige maatschappij en om te bewijzen dat er alternatieve manieren zijn om in een maatschappij te leven. Ik leerde hoe het moest en ik gebruikte die vaardigheden om een pand te kraken als ik op zoek was naar een plaats om te verblijven. Ik wil ook

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu Presentatie Marjolijn Blokzijl OVERZICHT PRESENTATIE Situatieschets Demografische veranderingen Noodzakelijke strategieën Arbeidsparticipatie oudere werknemers

Nadere informatie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Peter Lelie Europese Commissie - DG EMPL 7-Oct-09 Directoraat-Generaal for Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen Eenheid Sociale

Nadere informatie

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First?

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First? Housing First Wat is Housing First? Het aanbieden van een individuele woonst én langdurige begeleiding aan mensen die chronisch dakloos zijn en kampen met een verslavings en/of psychiatrische problematiek.

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie

Thema 2: Kwaliteit van de arbeid

Thema 2: Kwaliteit van de arbeid Thema 2: Kwaliteit van de arbeid Het hebben van een baan is nog geen garantie op sociale integratie indien deze baan niet kwaliteitsvol is en slecht betaald. Ongeveer een vierde van de werkende Europeanen

Nadere informatie

Kinderarmoede in het Brussels Gewest

Kinderarmoede in het Brussels Gewest OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL Senaat hoorzitting 11 mei 2015 Kinderarmoede in het Brussels Gewest www.observatbru.be DIMENSIES VAN ARMOEDE

Nadere informatie

de aanbevelingen in het verslag van de Deskundigengroep mensenhandel van de Europese Commissie aan de EU-lidstaten van 22 december 2004,

de aanbevelingen in het verslag van de Deskundigengroep mensenhandel van de Europese Commissie aan de EU-lidstaten van 22 december 2004, Conseil UE RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 20 mei 2009 (26.05) (OR. en) PUBLIC 8723/4/09 REV 4 LIMITE CRIMORG 63 MIGR 43 E FOPOL 86 OTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap het COREPER/de Raad Ontwerp-conclusies

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

Personen met een handicap hebben gelijke rechten

Personen met een handicap hebben gelijke rechten Personen met een handicap hebben gelijke rechten De Europese strategie voor personen met een handicap 2010-2020 Europese Commissie Gelijke rechten, gelijke kansen Europese toegevoegde waarde Circa 80 miljoen

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66 NOTA van: het Italiaanse voorzitterschap aan: de horizontale Groep drugs nr. vorig doc.: 11051/03 CORDROGUE

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen?

Hoe ziet de toekomst van ICT-beleid eruit in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen? Informatie en Communicatie Technologie (ICT) in het onderwijs aan leerlingen met beperkingen Visies op de toekomst van Beleid, Praktijk en Onderzoek & Ontwikkeling In september 2002 heeft een internationale

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

1. Situering. Hierbij worden volgende voorwaarden opgelegd:

1. Situering. Hierbij worden volgende voorwaarden opgelegd: Vlaamse Woonraad Koning Albert II-laan 19 bus 23 1210 Brussel vlaamse.woonraad@rwo.vlaanderen.be www.vlaamsewoonraad.be Advies 2015/08 datum 9 oktober 2015 bestemmeling kopie onderwerp Mevrouw Liesbeth

Nadere informatie

S O C I A L E D I A L O O G STRESS OP HET WERK. Raamovereenkomst over stress op het werk

S O C I A L E D I A L O O G STRESS OP HET WERK. Raamovereenkomst over stress op het werk S O C I A L E D I A L O O G STRESS OP HET WERK Raamovereenkomst over stress op het werk This project is organised with the financial support of the European Commission 1. Inleiding Werkstress wordt op

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 16 oktober 9 ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van oktober Werelddag van verzet tegen armoede % van de

Nadere informatie

De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU

De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU Belgisch voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie De horizontale sociale clausule en sociale mainstreaming in de EU De horizontale sociale clausule als oproep voor het intensifiëren van de samenwerking

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 NOTA van: aan: Betreft: het Italiaanse voorzitterschap de horizontale Groep drugs Ontwerp-resolutie van

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Kinderen uit gebroken gezinnen hebben een groter risico op armoede tijdens de jeugd. Uit het

Kinderen uit gebroken gezinnen hebben een groter risico op armoede tijdens de jeugd. Uit het Pagina 1 / 16 Huwelijk en armoede Het huwelijk blijkt de kans op armoede als kind en volwassene te verkleinen. Kinderen uit gebroken gezinnen hebben een grotere kans op armoede tijdens het opgroeien. De

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Horizontale Groep drugs Ontwerp-conclusies van de Raad over

Nadere informatie

De toekomstige arbeidsmarkt in een vergrijzende Europese Unie: het effect van meer deeltijdwerk op het arbeidsvolume

De toekomstige arbeidsmarkt in een vergrijzende Europese Unie: het effect van meer deeltijdwerk op het arbeidsvolume De toekomstige arbeidsmarkt in een vergrijzende Europese Unie: het effect van meer deeltijdwerk op het arbeidsvolume Ekamper, P. 2007. Qualitative scenario study of the European labour force. Research

Nadere informatie

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Marketing De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Vorige week: wat is een product 2 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Goed om te weten omdat: 3 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Vorige week: kernstrategie

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS- EU Commissie politieke zaken 5.3.2009 AP/100.506/AM1-24 AMENDEMENTEN 1-24 Ontwerpverslag (AP/100.460) Co-rapporteurs: Ruth Magau (Zuid-Afrika) en Filip Kaczmarek

Nadere informatie

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT België WK VOETBAL is een immigratienatie 2018, 2012/11 15 05 2012 MENSEN WELVAART BESCHERMING België is een immigratienatie: 25% van de bevolking is van oorsprong migrant.

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

Sociale rechten en handicap POSITIENOTA

Sociale rechten en handicap POSITIENOTA Sociale rechten en handicap POSITIENOTA FEBRUARI 2015 1. INLEIDING Onder sociale rechten verstaan wij rechten die toegekend worden door het socialezekerheidssysteem, zoals de geneeskundige verzorging,

Nadere informatie

EUROPEAN DISABILITY FORUM...

EUROPEAN DISABILITY FORUM... Deïnstitutionalisering en de rechten van personen met een handicap perspectief van Europese Unie... An-Sofie Leenknecht, EDF Human Rights Officer, Brussel, 26 november 2014 EUROPEAN DISABILITY FORUM Vertegenwoordigen

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST AF/EEE/BG/RO/DC/nl 1 BETREFFENDE DE TIJDIGE BEKRACHTIGING VAN DE OVEREENKOMST BETREFFENDE

Nadere informatie

NOTA het secretariaat-generaal van de Raad de delegaties Gezamenlijke conclusies van de Jeugdconferentie van de EU (Dublin, 11-13 maart 2013)

NOTA het secretariaat-generaal van de Raad de delegaties Gezamenlijke conclusies van de Jeugdconferentie van de EU (Dublin, 11-13 maart 2013) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 22 maart 2013 (26.03) (OR. en) 7808/13 JEUN 33 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal van de Raad de delegaties Gezamenlijke conclusies van de Jeugdconferentie

Nadere informatie

Cloud adoptie in Europa:

Cloud adoptie in Europa: Public Briefing / Maart 2015 Cloud adoptie in Europa: Angst voor onveiligheid en gebrek aan kennis temperen implementaties Door: Maurice van der Woude 1 In december 2014 heeft EuroStat, een orgaan van

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

Recepten uit het kookboek. van het gebruik van sociale media voor innovatie

Recepten uit het kookboek. van het gebruik van sociale media voor innovatie Recepten uit het kookboek van het gebruik van sociale media voor innovatie 1 Sociale media en NPD Set Inzet sociale media: - vermogen definiëren probleem - vermogen identificeren juiste crowd - vermogen

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Datum Gemeentelijke opvang illegalen 1 juli 2014 Ons kenmerk 2014/0162/LK/LvdH/IS

Datum Gemeentelijke opvang illegalen 1 juli 2014 Ons kenmerk 2014/0162/LK/LvdH/IS Zijne Excellentie mr. F. Teeven Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500 EX DEN HAAG Onderwerp Datum Gemeentelijke opvang illegalen 1 juli 2014 Ons kenmerk 2014/0162/LK/LvdH/IS Zeer

Nadere informatie

www.share-project.be De resultaten van de studie 50+ in Europa

www.share-project.be De resultaten van de studie 50+ in Europa www.share-project.be De resultaten van de studie 50+ in Europa Wat nu? De volgende stap in het 50+ in Europa - project is het toevoegen van de levensloopgeschiedenis van mensen aan de bestaande SHARE-database.

Nadere informatie

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity NVA Lustrumcongres Ton Wilthagen Universiteit van Tilburg wilthagen@uvt.nl www.tilburguniversity.nl/flexicurity Een feestelijke observatie De in

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider Incidenten in de Cloud De visie van een Cloud-Provider Overzicht Cloud Controls Controls in de praktijk Over CloudVPS Cloudhosting avant la lettre Continu in ontwikkeling CloudVPS en de Cloud Wat is Cloud?

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid.

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Mijn hobby s zijn tennis en bridge. 48 jaar oud, licentiaat in de rechten, master in financiën, studies

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België?

Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België? Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België? dr. Antoinette Verhage Vakgroep Criminologie, Strafrecht en Sociaal Recht Universiteit Gent VANASSCHE, N., VERHAGE, A., (2015),

Nadere informatie

Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij

Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij Vrouwen lopen zichzelf vaak voorbij. Dit kan leiden tot vervelende gezondheidsklachten, waar vaak weinig aandacht aan besteed wordt. Zo blijkt uit een onderzoek van

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Seminarie «The NEETs need us»

Seminarie «The NEETs need us» Seminarie «The NEETs need us» Donderdag, 23 april 2015 Workshop 1 : Naar een efficiënte overgang tussen het schoolsysteem en de arbeidsmarkt Spreker: Dhr. Massimiliano MASCHERINI, belast met onderzoek

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J

13740/1/00 REV 1 ADD 1 die/jel/nj 1 DG J RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 12 februari 2001 (OR. fr) Interinstitutioneel dossier: 2000/0157 (COD) 13740/1/00 REV 1 ADD 1 LIMITE SOC 455 FIN 492 CODEC 915 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

11263/08 ADD 1 mak/gar/hd 1 DG I - 2 B

11263/08 ADD 1 mak/gar/hd 1 DG I - 2 B RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 13 oktober 2008 (21.10) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2007/0163 (COD) 11263/08 ADD 1 EDUC 173 MED 39 SOC 385 PECOS 16 CODEC 895 O TWERP-MOTIVERI G VA DE RAAD Betreft:

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Levenslang leren en werk Analyses op de SONAR databank

Levenslang leren en werk Analyses op de SONAR databank Levenslang leren en werk Analyses op de SONAR databank PIAAC Conferentie Workshop 2: Volwassenenonderwijs en levenslang leren' Heidi Knipprath, HIVA - KU Leuven, 20 maart 2014 www.steunpuntssl.be Context

Nadere informatie

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen?

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Beter Oud Worden in Amsterdam - 31 maart 2015 Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Dr. Machteld Huber, arts, senior-onderzoeker Louis Bolk Instituut, Driebergen www.louisbolk.nl

Nadere informatie

Het Nieuwe Samen Werken

Het Nieuwe Samen Werken Het Nieuwe Samen Werken Even voorstellen! Wij zijn Steelcase Wij ontwikkelen, produceren en leveren kantoormeubilair. Om voor u effectieve, duurzame en inspirerende werkomgevingen te creëren, waar ook

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST 443 der Beilagen XXIII. GP - Staatsvertrag - 91 niederländische Erklärungen (Normativer Teil) 1 von 13 EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE

Nadere informatie

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Case 1: add on Universiteit van Tilburg Link Class Collaborative Online International Learning

Nadere informatie

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen?

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen? Dienst Voogdij Hoe zal deze dienst je helpen? Aankomst in België Je bent nog geen 18 en in België aangekomen zonder je vader of moeder. Je zoekt hulp of opvang, of je werd door de politie onderschept.

Nadere informatie

Effect van de economische crisis op vertrek van immigranten

Effect van de economische crisis op vertrek van immigranten Effect van de economische crisis op vertrek van immigranten Govert Bijwaard Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) NVD Studiemiddag Emigratie, 10 maart 2010 Outline 1 Migratie, sociaal

Nadere informatie

Het Europees Sociaal Fonds en het Belgisch Tewerkstellingsbeleid. Onbekend maakt onbemind?

Het Europees Sociaal Fonds en het Belgisch Tewerkstellingsbeleid. Onbekend maakt onbemind? Het Europees Sociaal Fonds en het Belgisch Tewerkstellingsbeleid Onbekend maakt onbemind? Rika Verpoorten, Mieke Beckers, Gert Verschraegen Centrum voor Sociologisch Onderzoek, K.U.Leuven Dag van de Sociologie,

Nadere informatie

GOF. Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen

GOF. Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen Belgische gedragscode voor veiliger gsm-gebruik door jonge tieners en kinderen Voorwoord In februari 2007 ontwikkelden de Europese mobiele providers en content providers een gezamenlijke structuur voor

Nadere informatie

DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15

DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15 DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15 Leen Meeusen, Annemie Nys en Vincent Corluy 17 juni 2014 Opbouw presentatie Inleiding

Nadere informatie

ALGEMEEN MARKTONDERZOEK In Spain, Nederland, Engeland, Tsjechië en Bulgarije.

ALGEMEEN MARKTONDERZOEK In Spain, Nederland, Engeland, Tsjechië en Bulgarije. 2013-1-ES1-LEO05-66586 SENDI - Special Education Needs and Disability Inclusion ALGEMEEN MARKTONDERZOEK In Spain, Nederland, Engeland, Tsjechië en Bulgarije. Dit project werd gefinancierd met steun van

Nadere informatie

Samenwerken met families. Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW

Samenwerken met families. Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW Samenwerken met families Mike Doolan, ONZM, MSW, BA; Dip.Soc.Sci, MANZASW Mike Doolan 2011 Christchurch Christchurch 12.51pm 22 February 2011 Our national symbols both called kiwi De oorsprong van FGC

Nadere informatie

Danica Jiernes Madrid, 17 years

Danica Jiernes Madrid, 17 years Danica Jiernes Madrid, 17 years City of Malabon University (CMU) Bachelor of Secondary Education Major in Mathematics Mother s Occupation: Housewife (huisvrouw) Welder (lasser) I choose mathematics as

Nadere informatie

Fase 1.3. Lichamelijke en psychische effecten van kortcyclische arbeid op de mens

Fase 1.3. Lichamelijke en psychische effecten van kortcyclische arbeid op de mens Fase 1.3. Lichamelijke en psychische effecten van kortcyclische arbeid op de mens 1 Doel Doel van dit instrument is inzicht bieden in de prevalentie (mate van voorkomen) en de effecten van kortcylische

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Implementing the UNCRPD Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Wat is het VN-Verdrag? UNCRPD = United Nations

Nadere informatie

Goed voorbeeld doet volgen. Martine Noordegraaf 6-3-2015

Goed voorbeeld doet volgen. Martine Noordegraaf 6-3-2015 Goed voorbeeld doet volgen Martine Noordegraaf 6-3-2015 Welk type ouderschap ziet u het meest in de gehandicaptensector? Adequaat ouderschap Verstoord ouderschap Problematisch ouderschap Overvraagd ouderschap

Nadere informatie

De leefvorm van moeders bij de geboorte van een kind: evolutie in het Vlaamse Gewest tussen 1999 en 2007

De leefvorm van moeders bij de geboorte van een kind: evolutie in het Vlaamse Gewest tussen 1999 en 2007 2010/19 De leefvorm van bij de geboorte van een kind: evolutie in het Vlaamse Gewest tussen 1999 en 2007 Martine Corijn D/2010/3241/451 Samenvatting In het Vlaamse Gewest nam tussen 1999 en 2007 het aandeel

Nadere informatie

CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN

CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE CULTUUR EN ONDERWIJS CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN SAMENVATTING IP/B/CULT/IC/2012-082

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Artikel 24 - Onderwijs Schriftelijke communicatie Het Belgian Disability Forum (BDF) is een vzw die thans 18 lidorganisaties telt en meer dan 250.000

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en COMITÉ REGLEMENT VAN ONDERZOEK WERKGROEP REGLEMENT VAN ONDERZOEK GEMEENSCHAPPELIJKE WERKGROEP

Nadere informatie

De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief

De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief Sien Winters Coördinator Steunpunt Wonen Onderzoeksleider HIVA KU Leuven www.steunpuntwonen.be Inhoud 1. Erg verschillende woningmarkten 2. Woningkwaliteit

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

AMENDEMENTEN 1-26. NL In verscheidenheid verenigd NL 2010/2272(INI) 18.5.2011. Ontwerpadvies Giles Chichester (PE462.744v02-00)

AMENDEMENTEN 1-26. NL In verscheidenheid verenigd NL 2010/2272(INI) 18.5.2011. Ontwerpadvies Giles Chichester (PE462.744v02-00) EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie verzoekschriften 2010/2272(INI) 18.5.2011 AMENDEMENTEN 1-26 Giles Chichester (PE462.744v02-00) over mobiliteit en integratie van gehandicapten en de Europese strategie

Nadere informatie

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête DigitasLBi presenteert nieuwe enquête over wereldwijd winkelgedrag en onthult enkele belangrijke trends voor Belgische markt Brussel, 24 april, 2014 M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag

Nadere informatie

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516

RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 september 2008 (18.09) (OR. en) 13187/08 FSTR 20 FC 5 REGIO 25 SOC 516 VOORSTEL van: de Commissie d.d.: 16 september 2008 Betreft: Voorstel voor een Verordening (EG)

Nadere informatie

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Documentatie European Commission, The 2015 Ageing Report, European

Nadere informatie