Doelstellingen van dit hoofdstuk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Doelstellingen van dit hoofdstuk"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 1 Sporters met psychische beperking Doelstellingen van dit hoofdstuk Je maakt kennis met omgangs- en begeleidingsvormen voor sporters met een psychische beperking Je kan het onderscheid maken met sporters met een verstandelijke handicap Je kan de functionele mogelijkheden van deze doelgroep inschatten 1.1 Inleiding In dit hoofdstuk geven we een omschrijving van de doelgroep sporters met een psychische beperking, met een overzicht van de belangrijkste subgroepen. Daarnaast belichten we de functionele en fysieke mogelijkheden van deze sporters en reiken we een aantal aandachtspunten aan alsook enkele vuistregels rond didactiek en omgaan met deze sporters. 1.2 Psychische of psychiatrische beperking De media hangt vaak een heel eenzijdig en stereotiep beeld op van de psychiatrie of dé psychiatrische patiënt. Dé patiënt bestaat echter niet, net als bij fysieke, zintuiglijke en verstandelijke handicaps bestaan binnen deze groep een waaier aan diagnoses met elk hun specifieke kenmerken (fysiek, mentaal, gedrag). We geven hier een beknopte omschrijving van de doelgroep met de grootste diagnosegroepen Psychische of psychiatrische beperking Een psychiatrische ziekte duidt op ziekteverschijnselen veroorzaakt door stoornissen in de waarneming en/of het denken. Het gaat dus duidelijk over zieke mensen, die kunnen genezen of verbeteren. 1

2 Psychisch ziek zijn brengt een aantal beperkingen met zich mee op vlak van communicatieve, emotionele en gedragsmatige mogelijkheden van een persoon. Mensen met een psychische aandoening zijn niet gestoord, maar hebben een stoornis. Heel wat mensen die lijden aan een psychiatrische stoornis hebben een vrij normaal leven. Het is niet omdat iemand een psychiatrische diagnose kreeg, dat hij / zij permanent, 24 uur op 24, 7 dagen op 7 symptomen vertoont. Acute episodes kunnen mits goede therapie, een adequate medicatie en een goede sociale ondersteuning tot een minimum beperkt blijven, of zelfs helemaal uitblijven. Een psychische ziekte kan vrij ernstig zijn en het leven diepgaand veranderen. Psychische ziekten zijn veelal moeilijk om dragen, zowel voor de patiënt als voor zijn omgeving. Het onbegrip van de omgeving en het taboe dat rond psychische problemen hangt maken de situatie voor hen vaak nog moeilijker. Iemand is psychisch ziek wanneer: hij / zij heel specifieke psychologische ervaringen heeft: angst, depressie, hallucinaties, obsessies, psychologische ervaringen die iedereen meemaakt zijn bij iemand die psychisch ziek is veel sterker aanwezig. deze ervaringen ernstig zijn en de betrokkene uit evenwicht brengen: hij / zij kan niet meer normaal functioneren en lijdt daar sterk onder; hij / zij zit in een dal, heeft het contact met de omgeving verloren en is niet meer in staat de spanningen te verwerken, zich te ontspannen, te communiceren. hij / zij niet in staat is om op eigen kracht uit dit dal te komen, en als hij / zij nood heeft aan zowel psychotherapie en medicatie als aan ondersteuning door de directe omgeving : familie, vrienden, collega s. Over de oorzaken van psychisch ziek worden, wordt veel gespeculeerd. Dé oorzaak bestaat niet. Ten eerste omdat er zoveel verschillende psychische ziektebeelden zijn, ten tweede omdat het ontstaan van psychische stoornissen een complex gebeuren is. Vaak is het ontstaan van een psychische stoornis het gevolg van een combinatie van: biologische factoren: aanleg, erfelijkheid, afwijkingen in de structuur van bepaalde hersengebieden, 2

3 omgevingsfactoren: opvoeding, in welke mate biedt de omgeving opvang en steun, de eisen die de maatschappij stelt, sociale omstandigheden, psychische factoren: iemands persoonlijke eigenschappen zoals perfectionisme, weinig zelfvertrouwen, faalangst, een streng geweten traumatische ervaringen: incest, mishandeling, oorlog, een ernstige ziekte of ongeval, een verhuizing, ontslag, Psychiatrische stoornissen verschillen enorm in hun verloop. Sommigen melden zich maar eenmaal en verdwijnen na behandeling, anderen zijn chronisch. Nog andere komen na verloop van tijd terug Verschil met verstandelijke handicap Een verstandelijke handicap duidt op een verminderd intellectueel vermogen. Personen met een psychische ziekte hebben niet noodzakelijk een verminderd intellectueel vermogen, ze kunnen ook normaal tot hoog begaafd zijn. Verstandelijk gehandicapten zijn niet ziek en zij hoeven dus ook niet door een dokter behandeld te worden. Maar personen met een verstandelijke handicap kunnen ook psychische problemen hebben en dus aangewezen zijn op extra psychiatrische hulp Stoornissen Schizofrenie Schizofrenie is een stoornis in het denken en waarnemen en wordt gekenmerkt door allerlei symptomen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen positieve (gewaarwordingen, dingen die erbij komen) en negatieve (vaardigheden die wegvallen) symptomen. Positieve symptomen zijn het meest opvallend. Men spreekt van een psychose. Dit is een toestand waarbij het denken, de waarneming en dikwijls ook de zelfcontrole en de omgang met eigen gevoelens diepgaand verstoord zijn. Er kan sprake zijn van wanen maar ook van hallucinaties. Bij wanen is het denken gestoord waarbij de getroffene de werkelijkheid anders gaat interpreteren dan hij is. De meest voorkomende wanen zijn paranoïde wanen, waarbij men denkt dat iedereen tegen jou is en je te pakken wil nemen, 3

4 en de grootheidswanen, waarbij de betrokkene denkt een speciaal vermogen of een speciale macht te bezitten. Bij hallucinaties is de waarneming gestoord. Wie hallucineert ziet, hoort, voelt, ruikt of smaakt dingen die er in werkelijkheid niet zijn. Gehoorshallucinaties komen het meeste voor. Bijvoorbeeld een stem die commentaar geeft op zijn of haar gedrag of bevelen geeft. Tijdens de psychose is het contact met de werkelijkheid compleet verstoord en heeft men moeite onderscheid te maken tussen wat echt is en wat fantasie is. Negatieve symptomen van schizofrenie komen neer op een aantal beperkingen in het functioneren. Vaak volgen deze negatieve symptomen op een psychose. In deze perioden stelt men een verlies aan vreugdebeleving, emotie en motivatie vast. Hierdoor trekt hij of zij zich terug, gaat dikwijls zichzelf verwaarlozen en belandt in een sociaal isolement. Daarenboven vertoont hij of zij chaotisch gedrag en communiceert bizar. Indien minstens 2 van deze symptomen een tijd lang (minstens 6 maanden) aanhouden spreekt men van schizofrenie. Personen die te kampen hebben met schizofrenie zijn niet constant psychotisch en niet alle hierboven beschreven symptomen komen gelijktijdig voor. De meeste onder hen kunnen een vrij normaal leven leiden, zijn open en zeer aanspreekbaar Depressie Depressie is een begrip dat we allemaal wel eens in de mond nemen als we ons wat down, gedeprimeerd of somber voelen. Er is sprake van een matige tot zware depressie als het functioneren van de persoon ingrijpend verstoord is en de persoon er zelf last van heeft. Er is sprake van een depressieve episode wanneer iemand zich gedurende twee achtereenvolgende weken somber en neerslachtig voelt en de intensiteit van de sombere stemming niet strookt met de feitelijke situatie waarin de betrokkene zich bevindt en wanneer er naast de somberheid nog minstens 5 andere symptomen aanwezig zijn. Bijkomende klachten zijn vaak van lichamelijke aard (droge mond, hoofdpijn, trillende handen, hartkloppingen, onverklaarbare pijn). Daarnaast is er verlies aan eetlust, slaapproblemen, concentratieproblemen, verlies van interesse, oververmoeidheid, problemen om beslissingen te nemen, piekeren, prikkelbaarheid, huilen zonder een gevoel van opluchting of niet kunnen huilen, doffe ogen, langzamer spreken, gevoelens van neerslachtigheid of innerlijke leegte Kleine alledaagse dingen worden onoverkomelijke opdrachten, alles is al vlug te veel, te 4

5 zwaar, te moeilijk en de betrokkene ziet vaak geen uitweg voor zijn / haar situatie. Suïcidale gedachten zijn niet zeldzaam en depressie is dan ook een potentieel dodelijke ziekte Manie en manische depressie (mds of bipolaire stoornis) Deze aandoening is een stemmingsstoornis waarbij mensen te kampen hebben met extreme stemmingsschommelingen die buiten de grenzen van het normale vallen. Iedereen heeft wel eens een uitgelaten stemming en komt ook wel eens in een sombere bui terecht. Bij mensen met mds zijn die wisselingen veel meer uitgesproken: hun hoogtepunten zijn veel hoger en hun dieptepunten veel lager, wat maakt dat ze voor een deel het contact met de werkelijkheid verliezen. Perioden van zware depressie wisselen af met perioden van vrolijke opgewondenheid (manie). Tussen 2 opstoten van manie of depressie komen doorgaans perioden van normale stemming voor. Aan het einde van deze extreme stemming zijn manische patiënten vaak lichamelijk en emotioneel uitgeput en worden ze gekweld door schaamte en schuldgevoelens om alle gekke dingen die ze gedaan en gedacht hebben in de manische periode Angststoornissen Iedereen is wel eens bang. Angst waarschuwt mensen voor naderend gevaar en brengt het lichaam in staat van paraatheid, zodat een snelle reactie mogelijk is. Sommige mensen zijn echter bang, ook als de omstandigheden daar weinig of geen aanleiding toe geven. Kenmerkend voor dergelijke angststoornis is dat de angst buitensporig en onrealistisch is en de persoon er zodanig last van heeft dat het dagelijks leven er ernstig door belemmerd wordt. Meestal is die angst een reactie op stress, op lichamelijke of emotionele druk. Zowat 20 % van onze bevolking heeft ooit last van een angststoornis en zij kunnen op dat moment geen normaal leven meer leiden. Indien de stoornis lang aanhoudt kunnen ze hierdoor hun werk en vrienden verliezen, depressief worden of met alcoholmisbruik kampen. De angst veroorzaakt lichamelijk aandoeningen zoals hoofdpijn, beven, versnelde hartslag, ademnood, zweten, misselijkheid Daarbij komen slapeloosheid en gevoel van onwerkelijkheid (alsof je vastzit in een film). 5

6 Soorten angststoornissen: Een fobie is een gerichte angst voor bepaalde dingen, dieren of situaties. De persoon in kwestie weet meestal goed dat zijn angst onzinnig is maar de angst wint het van het gezond verstand. Bekende enkelvoudige fobieën zijn: hoogtevrees, vliegangst, claustrofobie, angst voor spinnen en muizen. Iemand met ziektevrees (hypochondrie) is bang een ernstige ziekte te hebben. Onderzoek in het ziekenhuis levert niets op waardoor de patiënt in kwestie er nog sterker van overtuigd is dat het om een zeldzame ziekte gaat. Mensen met een sociale fobie wekken de indruk heel verlegen te zijn, voelen zich vooral in onbekend gezelschap kritisch bekeken en hebben steeds het gevoel het niet goed te doen. Iemand met pleinvrees (agorafobie) is bang voor plaatsen waar hij niet gemakkelijk weg kan komen en vreest geen hulp te krijgen als hem / haar iets overkomt. Iemand met een paniekstoornis kan op volkomen onverwachte momenten overvallen worden door grote angst. Ze hebben dan het gevoel de controle over zichzelf te verliezen, flauw te vallen, gek te worden. Als de angst voor een paniekaanval het leven gaat overheersen spreekt men van een paniekstoornis. Iemand met een dwangstoornis (obsessie) herhaalt steeds bepaalde handelingen of gedachten, bv. de handen wassen, controleren of het gas uitstaat, het huis schoonmaken, de stoeptegels tellen, desnoods honderd keer per dag. De dwangstoornis moet bescherming bieden tegen de enorme angst dat er iets ernstigs gaat gebeuren Persoonlijkheidsstoornissen Ieder mens heeft verschillende karaktertrekken of vaste gedragspatronen, die hem / haar uniek maken. Dit unieke noemen we iemands persoonlijkheid. Wanneer bepaalde karaktertrekken in extreme mate voorkomen en het aanpassen aan verschillende omstandigheden niet meer lukt of het sociaal functioneren bemoeilijkt, spreken we over een persoonlijkheidsstoornis. Er is dan sprake van duurzame, starre en disfunctionele denk, belevings en gedragspatronen die duidelijk afwijken van de verwachtingen binnen de maatschappij. Dit leidt tot omvangrijke beperkingen in het persoonlijk en sociaal functioneren. Enkele persoonlijkheidsstoornissen: 6

7 Paranoïde persoonlijkheidstoornis: wantrouwen en achterdocht jegens de medemens staat zo sterk op de voorgrond dat een normaal contact met de buitenwereld niet meer mogelijk is. Antisociale persoonlijkheidsstoornis: duidt erop dat je reeds vanaf de leeftijd van ongeveer 15 jaar last hebt van gedragsproblemen en je geen enkel respect hebt voor de rechten, grenzen van anderen. Dit komt vooral voor bij mannen. Borderline persoonlijkheidsstoornis: komt vaker voor bij vrouwen dan mannen en gaat gepaard met heel wat verschijnselen: angst en eetstoornissen, depressies, psychotische verschijnselen (verwardheid, achterdocht), zelfverwonding, verslaving etc. Vandaar dat het heel moeilijk is een diagnose te stellen. Typerend is de instabiliteit in sociale relaties, zelfbeeld, gedrag en gevoelens. Deze labiliteit komt duidelijk tot uiting op een 3 tal vlakken: Het handelen verloopt impulsief en wispelturig. Soms is er uiting van destructief gedrag (roekeloos rijden, seksuele uitspattingen). De gemoedstoestand wordt gekenmerkt door stemmingswisselingen (emotionele labiliteit) en emoties zijn vaak heel heftig. Woede en driftaanvallen, verveling, verlatingsangst, gevoelens van verwaarlozing en leegte horen hierbij. Het denken wordt beheerst door uitersten: zwart wit, goed en slecht, mooi en lelijk. Borderlinepatiënten hebben heel weinig zelfvertrouwen en zijn enorm gevoelig aan opmerkingen die ze als kritiek ervaren. Ze beginnen vaak heel enthousiast aan een nieuwe uitdaging maar geven al snel op. Narcistische persoonlijkheidsstoornis: men is vooral bezig met zijn eigen grootheid, heeft een overdreven behoefte aan bewondering en is weinig meelevend met anderen. Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis: men is vooral bezig met de beheersing van gedachten en gevoelens, met orde en perfectie en met de beheersing van wat er in het contact met anderen kan overkomen. Men wil alles krampachtig onder controle houden Eetstoornissen Eetstoornissen komen steeds vaker voor, vooral bij jonge mensen. Letten op wat je eet, is gezond als je probeert een evenwichtige voeding tot je te nemen. Maar als je je bij elke hap gaat afvragen of dit eigenlijk wel mag, kom je in de problemen. Anorexia Nervosa: patiënten proberen doelbewust hun eetlust of hongergevoel te onderdrukken en hebben een onweerstaanbare drang om af te vallen. Vermageren is voor 7

8 hen een verslaving geworden. Het geeft hen houvast, een gevoel van controle en het gevoel ergens heel goed in te zijn. Vaak eten ze iedere dag volgens een zichzelf opgelegd ritueel en afwijking van dit ritueel roept paniek op. Mensen die anorexia hebben, beseffen meestal terdege dat hun omgeving het extreme lijnen afkeurt en probeert hen aan het eten te krijgen. Daarom gebruiken ze allerlei uitvluchten en trucs. Ze zeggen dat ze net gegeten hebben, gooien eten weg, of eten mee om de lieve vrede te bewaren, maar braken direct daarna alles weer uit. Om nog meer af te vallen gaan ze vaak over tot overmatige lichamelijke activiteit. Patiënten kunnen, ondanks het feit dat ze heel mager zijn niet af van het gevoel dat ze dik zijn en hebben dus een verstoord lichaamsbeeld. Door de ondervoeding en vermagering kunnen lichamelijke klachten optreden zoals vertraagde hartslag en ademhaling, lage bloeddruk, moe zijn, duizelig, lusteloos, depressief en uitblijven van de menstruatie. Boulimia Nervosa: mensen die aan boulimia nervosa lijden, hebben regelmatig heftige eetbuien. Ze proppen alles in hun mond wat eetbaar is, zonder iets te proeven, tot alles op is. Tijdens zo'n 'aanval' zijn ze elke controle over zichzelf kwijt. Hierna moeten ze van zichzelf braken of laxeermiddelen of vochtafdrijvende medicijnen innemen om niet aan te komen. Dit veroorzaakt soms inwendige stoornissen; ook bloedarmoede en vitaminegebrek komen voor. Voor de buitenwereld blijven deze eetbuien, uit schaamte, strikt verborgen. Mensen met deze eetstoornis ontlenen hun zelfwaardering aan de discipline waarmee ze op gewicht blijven of een eetpatroon kunnen volhouden. Hun voornemen om normaal te eten strandt echter steeds weer. Na elke eetbui schamen ze zich vreselijk en voelen ze zich schuldig en zwak. Binge Eating Disorder (BED): net als bij boulimia hebben mensen met BED regelmatig eetbuien. Alleen proberen ze het voedsel niet kwijt te raken door laxeermiddelen te gebruiken of te braken. Het gevolg is dat ze erg dik worden. Daardoor is deze stoornis veel zichtbaarder Afhankelijkheidstoornissen Met misbruik van een bepaald middel bedoelt men dat de patiënt te veel van het middel gebruikt gedurende een langere tijd. Toch toont de patiënt nog geen afhankelijkheid van deze middelen. Als hij de moed heeft, is er nog een mogelijkheid om er uit vrije wil mee te 8

9 stoppen. Bij afhankelijkheid of verslaving is het lichaam inmiddels zo gewend aan het gebruik van die middelen dat het, bij pogingen tot afkicken, reageert met onthoudingsverschijnselen. Bij een ernstige verslaving kunnen verschillende organen in het lichaam beschadigd worden of zelfs helemaal afsterven. Drank, drugs en medicijnen zijn de bekendste verslavingen. 1.3 Fysieke activiteit bij personen met psychische beperkingen Clusters van symptomen kunnen voorkomen en zijn bepalend voor het stellen van een bepaalde diagnose. Het zijn voornamelijk deze symptomen die observeerbaar zijn en soms tot problemen kunnen leiden in sportsituaties. De onderscheiden varianten kunnen zich in de volgende gebieden voordoen: op het vlak van expressie en motoriek: lichaamshouding en psychomotoriek (zoals het activiteitsniveau, maar ook de spraak) kunnen verstoord zijn. op het vlak van het bewustzijn: er kunnen stoornissen in de helderheid, de aandacht en de oriëntatie voorkomen. op het vlak van de zelfbeleving: er komen stoornissen in het zelfbeeld en de lichaamservaring voor. op het vlak van de waarneming: er kunnen sensorische vervormingen, illusies en hallucinaties optreden. op het vlak van denken en geheugen: formele denkstoornissen (in organisatie en verloop van het denken) worden onderscheiden van inhoudelijke denkstoornissen, disfunctioneren van geheugen of verminderde intellectuele vermogens. op het vlak van het gevoel en verlangen: er kunnen, zowel kwantitatief als kwalitatief, verstoringen van de stemming en emoties voorkomen terwijl de stoornissen i.v.m. verlangen en wil terug te vinden zijn bij impulscontrole en dwangstoornissen alsook bij verslaving. (Voor een beter begrip van deze psychopathologische varianten verwijzen we naar het Handboek psychopathologie. Deel 1, Basisbegrippen., onder redactie van W. Vandereycken,, C.A.L. Hoogduin en P.M.G. Emmelkamp, Van Loghum Slaterus, p ) 9

10 1.3.1 Motivatie om aan sport te doen Niet anders dan bij elke valide sporter doen mensen met een psychische beperking aan sport omdat ze dat graag doen. Sport is een minimaatschappij waar vlot (nieuwe) sociale contacten kunnen worden gelegd en, afhankelijk van de omkadering, werkt sport integratiebevorderend. Personen met een psychische ziekte zijn door een langdurige opname vaak elk contact met vrienden en familie verloren en leven in een sociaal isolement. Bovendien beschikken ze vaak over een zee aan tijd en zijn ze op zoek naar een zinvolle besteding daarvan. Door te sporten leren ze hun lichaam beter kennen en de bewegingsvreugde die hiermee gepaard gaat werkt als het ware als een natuurlijk antidepressivum, het gevoel ik kan hier iets draagt bij tot een positiever zelfbeeld. Tevens is er ook het (fysieke) gezondheidseffect: de vaak sedentaire patiënt heeft baat bij een verbeterde basisconditie Functionele mogelijkheden Het spreekt voor zich dat de functionele en sportieve mogelijkheden van personen met een psychische beperking niet voor elk individu even breed zijn als voor valide sporters maar over het algemeen heeft deze doelgroep geen fysieke beperking waardoor de minimaal vereiste bewegingsvaardigheden aanwezig zijn. De zelfredzaamheid is ook dermate aanwezig dat er zich geen problemen voordoen. Hieronder geven we een aantal beperkingen en aandachtspunten waarmee men rekening moet houden bij het begeleiden van deze sporters: Invloed van medicatie: afhankelijk van het psychisch ziektebeeld dat de sporter heeft, neemt hij of zij bepaalde medicatie om de symptomen te bestrijden. Nevenwerkingen kunnen een optimale participatie aan de training belemmeren. Enkele veel voorkomende nevenwerkingen zijn: bibberen of tremor: wordt soms uitgelokt door inspanning, een hartslag die de inspanning niet volgt (schizofrenie, gebruik van leponex), zwaarlijvigheid, concentratieverlies, droge mond: stimuleren om regelmatig te drinken, grotere speekselproductie. 10

11 Informeer u over de nevenwerkingen van medicatie gebruikt door uw sporters en pas uw trainingsopbouw aan. Beperkte fysieke fitheid en zwaarlijvigheid: een groot deel van deze doelgroep heeft een vrij sedentaire levensstijl. Als gevolg hiervan, al dan niet in combinatie met de nevenwerking van de medicatie, beschikken ze bij aanvang over een beperkte fysieke conditie. Sommigen hebben daarenboven te kampen met een hieraan gerelateerde zwaarlijvigheid. Houd er rekening mee dat deze beperkte fysieke fitheid en zwaarlijvigheid een gevolg kunnen zijn van het ziektebeeld en de medicatie en niet noodzakelijk een teken van onwil of onkunde. Doseer en deel uw training zo in dat er voldoende rustpauze is en gebruik een opbouw die de fysieke fitheid van uw sporters uitdaagt. Hulp bij de keuze van sparringpartners met gelijkaardige mogelijkheden kan aangewezen zijn. Mentale uitputting: veel van onze sporters hebben moeite met het zich langdurig focussen op een zelfde activiteit. Een gedifferentieerd aanbod en voldoende rustpauzes kunnen hierbij soelaas brengen. Oriëntatie en lichaamsschema: sommige van deze sporters zijn door hun ziektebeeld beperkt in hun oriëntatievermogen en hebben een verstoord lichaamsbeeld. Vaste oriëntatiepunten in de sporthal / ruimte die consequent worden gebruikt kunnen hier helpen. Help sporters met een verstoord lichaamsschema door hen tactiele prikkels te geven (vb. aantikken van het lichaamsdeel dat actie moet ondernemen) of materiële hulpmiddelen te gebruiken. Beperkt concentratievermogen: kan in vele gevallen opgevangen worden door extra mondelinge ondersteuning en herhaling van de instructie. Zorg ervoor dat je checkt of de aandacht aanwezig is alvorens met de oefening te starten. Het is aangewezen om het prikkelniveau voor deze sporters optimaal te houden. Te felle of te weinig stimulatie kan problemen geven. 11

12 Hygiëne: net als bij valide sporters dient een strikte hygiëne nageleefd te worden. Sommige sporters met een psychische beperking moeten hierbij extra gestimuleerd worden. Zo is het douchen na een training een must alhoewel dit voor sommigen geen evidentie is. Stimuleren kan, dwingen niet. Het toezien op het dragen van correcte, gewassen sportkledij. Dit is ook een vorm van respect voor de andere sporters. Je mag aan de sporters vragen om volgende basisregels na te leven: nagels kort te knippen, lang haar in een staartje, geen oorringen / piercings, geen juwelen of uurwerken. Daarbij is het belangrijk om aan de sporters uit te leggen waarom deze regels dienen nageleefd te worden, door iedereen. Roken en alcohol: sommige sporters met een psychisch beperking zijn verstokte rokers of hebben een alcoholprobleem. Van bij aanvang dienen de sporters goed te weten dat roken tijdens de sportactiviteit niet kan. Alcohol of ander middelengebruik voor de training is een reden tot uitsluiting Aangewezen sporten In principe is geen enkele sport uitgesloten voor personen met een psychische beperking. Wel worden bepaalde sporten bij bepaalde diagnosegroepen afgeraden. Sporters met een onstabiel ziektebeeld dat gepaard gaat met agressie en gedragsstoornissen, zal men niet gauw stimuleren tot het beoefenen van bepaalde vechtsporten en contactsporten. Wie welke sport kan of mag beoefenen is sterk individueel bepaald en afhankelijk van aard en stabiliteit van het ziektebeeld, fysieke en psychische mogelijkheden, aard van de sport (individueel t.o.v. ploegsport, inclusief, G sport of exclusief) en de interesse van het individu Aanpassingen ruimte en materiaal Sporters met een psychische beperking vragen geen aangepaste infrastructuur. Ze zijn mobiel en hebben weinig tot geen fysieke beperkingen. Zorg voor een kwalitatieve en veilige omgeving en vermijd onnodige prikkels. 12

13 1.4 Omgangsvormen en didactisch handelen Hoe we moeten reageren op geesteszieken en hun soms vreemde gedrag is voor de meeste onder ons onduidelijk: het brengt ons in de war en roept veel vragen op. Mensen die psychisch ziek zijn hebben nood aan begrip, niet aan medelijden. Zoals gezegd bestaat dé psychisch zieke niet en dus dient elke persoon als een apart individu te worden beschouwd. Een uitgebreide kennis van het ziektebeeld is niet nodig maar wie over een basis aan informatie beschikt en zicht heeft op de positieve en op de negatieve symptomen kan deze sporter op maat begeleiden. Sporters met een psychische beperking die zo ver staan dat ze toegang hebben gevonden naar een sportclub, hebben al een hele weg afgelegd. Belangrijk is dat dit gegeven op zich erkend wordt en dat vooral aandacht besteed wordt aan het gezonde deel van dit individu. Hieronder geven we een beknopt overzicht van mogelijke individuele aandachtspunten en vuistregels die u kunnen helpen in de omgang. Voor sommige sporters met een psychische beperking zal het de ene dag wat moeizamer gaan dan de andere en is het aangewezen om hen op alle vlak te stimuleren om te komen sporten. Positieve bekrachtiging is hier aangewezen, vb. telkens als men aanwezig is op de training. Het inschakelen van een vrijwilliger of buddy die zich ontfermt over deze sporter (vb. afhalen thuis) kan hierin een enorme stimulans betekenen. Ondanks een normaal intellectueel vermogen, hebben sommigen het moeilijk bepaalde situaties in te schatten of te begrijpen. Bij probleemsituaties of indien u moet ingrijpen, duidt men best het probleem en legt men uit waarom een bepaalde maatregel wordt genomen. Vermijd hierbij betutteling en behandel iedere sporter op een volwassen manier. Wees consequent en licht uw ingrijpen / actie toe. De sociale onhandigheid van vele van deze sporters kan leiden tot onbegrip en frustraties. Het kunnen kaderen van bepaald gedrag en bijsturen of duiden waar mogelijk is aangewezen. 13

14 Onrealistisch of negatief zelfbeeld: het is belangrijk dat de vooruitgang die de sporter maakt, bekeken wordt als gevolg van eigen handelen en niet aan factoren die buiten de persoon gelegen zijn zoals toeval of geluk. De resultaten die men weet te boeken ten aanzien van een bepaald probleem, bvb sociale omgang of taak, geven vertrouwen in eigen capaciteiten en dit zal zich uitstralen naar andere vlakken, bvb gedrag. Het is belangrijk op een realistische basis het mislukken of het succes hebben te kaderen. Dit geeft een gevoel van controle over de gebeurtenissen en een beter inzicht in eigen mogelijkheden en beperkingen. Laat sporters ook reflecteren over zichzelf. Door een onrealistische inschatting van het eigen kunnen, is het mogelijk dat inspanningen niet worden gedoseerd of dat de sporter zich over of onderschat. Wees alert en observeer zodat u het werkelijk prestatieniveau dat de sporter aankan, kan inschatten. Een ervaringsgerichte aanpak, d.w.z. uitdagend maar binnen bereik en met ruimte voor zelfreflectie, is hierin een succesvolle methode. Het kunnen omgaan met winst en verlies kan op een problematische manier verlopen. Indien men merkt dat een sporter zich stilaan gefrustreerd voelt, kan een korte time out helpen om hem te kalmeren en te duiden op de realiteit. De scheidsrechter is de baas en respect voor zijn beslissing moet worden opgebracht. Roep naar aandacht: net als bij personen met een verstandelijke handicap maken sommige van deze sporters wel eens misbruik van hun medische toestand om aandacht te vragen. In extreme gevallen kan dat gaan tot het veinzen van epileptische aanvallen of het tonen van automutilatie, maar in de meeste gevallen blijft dit beperkt tot het opdraven van verhalen over hun ziekte of situatie. Hierbij is het aangewezen om voldoende ruimte te geven om iets te vertellen maar de aandacht van deze persoon zo snel mogelijk terug te brengen bij de training. Anderzijds kunnen sommige van deze sporters moeilijk aangeven waar hun pijngrens ligt: de ene gaat onmiddellijk pijn aangeven en hiermee iets aanvangen, andere kennen hun pijngrens helemaal niet en blesseren zich door verder te sporten. Ken uw sporter en zorg ervoor dat je een zicht krijgt op het verschil tussen een reële klacht en een vraag naar aandacht. 14

15 Instructie: zorg voor een korte enkelvoudige instructie met duidelijke zinnen en laat de sporters eventueel herhalen wat van hen verwacht wordt. Toon zelf de correcte uitvoering en help waar nodig / gewenst door de sporter in de juiste houding te plaatsen. Maak gebruik van oriëntatiepunten en tactiele prikkels indien nodig. Ken je eigen grenzen en maak deze duidelijk: je hoeft niet elk gedrag van iemand met een psychische beperking te tolereren. Je eigen grenzen en respect daarvoor zijn ook van belang. Geef ze wel duidelijk aan en kader waar nodig. Geef niet aan elke sporter je persoonlijke contactgegevens (vb. telefoonnummer) mee. 1.5 Randvoorwaarden Om de functionele mogelijkheden van een sporter met een psychische beperkingen goed in te schatten hoeft men niet alle informatie over de diagnose, verleden of gedragseigenschappen te kennen. Een basiskennis van veel voorkomende beperkingen en aandachtspunten alsook hoe hierop in te spelen is voldoende opdat de trainer in staat zou zijn om een geschikte oefeningkeuze te maken in functie van de mogelijkheden van de sporter. Indien uw sporters nog verblijven in of verbonden zijn aan een setting binnen de geestelijke gezondheidszorg, is een regelmatig contact met de sportbegeleiding van deze setting geen overbodige luxe. Professionele medewerkers kennen uw sporter en zijn op de hoogte van zijn huidige toestand en gedrag alsook eventuele omgevingsfactoren die dit kunnen beïnvloeden. Duidelijke afspraken naar de begeleider van de sporter zijn ook belangrijk. Bvb vastleggen hoe er contact wordt gehouden en op welke wijze er feedback wordt gegeven. Wie de contactpersoon in de sportclub is, met wie contact opnemen in geval van problemen, medische urgentie Geld, of althans het gebrek daaraan, is een probleem bij een groot deel van deze doelgroep. Daarom zal het dragen van gewone sportkledij (i.p.v. aankopen cluboutfit) vooral in het begin of bij beperkte motivatie eventueel toegelaten worden. 15

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Signalen bij partnergeweld

Signalen bij partnergeweld Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: Def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 Signalen bij partnergeweld 1. Algemene signalen van partnergeweld 1.1.

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij eetstoornissen

Cognitieve gedragstherapie bij eetstoornissen FE 0807-1 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer folders verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over angst en depressie. Speciaal voor kinderen zijn er folders over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Wat is een gezondheidszorgpsycholoog?

Wat is een gezondheidszorgpsycholoog? Wat is een gezondheidszorgpsycholoog? Meest voorkomende psychiatrische stoornissen: Stemmingsstoornis Angststoornis Persoonlijkheidsstoornis Depressie Depressieve stemming Het meest voor de hand liggende

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen Angststoornissen P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Wegwijzer psychische stoornissen 1

Wegwijzer psychische stoornissen 1 Wegwijzer psychische stoornissen 1 Met behulp van de hiernavolgende vragen kun je nagaan of klachten/problemen mogelijk wijzen op een psychische stoornis. Wees er wel voorzichtig mee. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Mijn kind, een eetstoornis? Stichting Universitaire en Algemene Kinder- en Jeugdpsychiatrie Noord-Nederland

Mijn kind, een eetstoornis? Stichting Universitaire en Algemene Kinder- en Jeugdpsychiatrie Noord-Nederland Mijn kind, een eetstoornis? Stichting Universitaire en Algemene Kinder- en Jeugdpsychiatrie Noord-Nederland Programma Wat is een eetstoornis? Hoe herken ik een eetstoornis bij mijn kind / in mijn omgeving?

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Vrijwilliger. worden bij anbn?

Vrijwilliger. worden bij anbn? Vrijwilliger worden bij anbn? Samen op weg naar herstel bij eetstoornissen Je hebt een eetstoornis (gehad) of jouw familielid of naaste heeft een eetstoornis (gehad) en je wil iets doen met met jouw ervaringen...

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET BORDERLINE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de

Nadere informatie

Onderhuids. Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen. 9 december 2005

Onderhuids. Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen. 9 december 2005 Onderhuids Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen 9 december 005 Voorstellen ZieZo Eetstoornissen Ervaringsverhaal Vragenlijst zelfbeschadiging en Eetstoornissen Vragen José Geertsema Ellen Spanjers

Nadere informatie

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden

V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden V&VN VS oncologie 24 maart 2016 DEPRESSIE? OF? Klinisch redeneren met een oncologische casus Marieke van Piere VS GGZ Alrijne Leiden LEERDOELEN De deelnemer is in staat: onderscheid te maken tussen somberheid

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk

Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Wat als uw werknemer een minder goede dag heeft? Ziektebeeld in relatie tot gedrag: signalering tijdens het werk Het opnemen van nieuwe werknemers met psychische problemen of werknemers die een verleden

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

MMPI-2 Code type 1-2/2-1

MMPI-2 Code type 1-2/2-1 Code type 1-2/2-1 somatische klachten, drankproblemen, communiceert ziekte, zorgen over gezondheid, angst, onrust, gedeprimeerd, ongelukkig introvert, verlegen, twijfelzucht, wantrouwend, hypochonder,

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Onbegrepen lichamelijke klachten

Onbegrepen lichamelijke klachten Onbegrepen lichamelijke klachten Er zijn veel mensen met onbegrepen lichamelijke klachten, klachten waarvoor men (nog) geen verklaring heeft kunnen vinden op lichamelijk gebied. Onderzoek, doorsturen naar

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Crisis: signalen herkennen

Crisis: signalen herkennen Crisis: signalen herkennen Een crisis komt doorgaans niet plots opzetten. De eerste tekenen zijn vaak een aantal dagen of weken al zichtbaar. Deze tekenen kunnen als waarschuwingssignaal opgevat worden,

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Manisch - depressieve stoornis

Manisch - depressieve stoornis Manisch - depressieve stoornis Als stemmingen uit de hand lopen Met je hoofd in de wolken lopen en bruisen van energie, in zo n bui is iedereen weleens. De ene keer hangt die uitgelaten stemming samen

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN OMGAAN MET KINDERANGSTEN Brainstorm: Angsten bij kinderen An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragstherapeut www.depraatdoos.be Hannah, 3 jaar Anouk, 10 jaar BANG ZIJN IS OK! WAT IS ANGST? Is een normaal verschijnsel

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen Als angst en paniek uw leven beheersen Iedereen is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst waarschuwt u voor gevaar. U schrikt bijvoorbeeld als u een brandlucht ruikt. Uw lichaam maakt zich klaar voor

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder.

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. Dag van de Zorg 2013 Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. 1 Wat is stemming? + - 2 Gemoed, stemming: Constant aanwezige achtergrond,

Nadere informatie

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Wanneer is een dip een depressie Dip hoort bij het leven Depressie is een ziekte Ziekte die (nog) niet aan te tonen

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening:

Ik ondergetekende, attesteer dat de hoger genoemde persoon lijdt aan volgende psychiatrische aandoening: VLOR+FORMULIER 5: STUDENTEN MET PSYCHIATRISCHE FUNCTIEBEPERKINGEN, waaronder Ontwikkelingsstoornissen Onderstaand formulier dient ingevuld te worden door de (behandelend) psychiater of erkend psycholoog

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Verwijzen naar het Centrum voor Eetstoornissen

Verwijzen naar het Centrum voor Eetstoornissen Verwijzen naar het Centrum voor Eetstoornissen Breed behandelaanbod Ons Centrum voor Eetstoornissen biedt de mogelijkheid tot behandeling van alle vormen van eetstoornissen, zoals anorexia nervosa, boulimia

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen

Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen Licht traumatisch hoofd-/ hersenletsel bij kinderen 2 In deze folder leest u over de verschijnselen en de mogelijke gevolgen van een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel bij uw kind (hersenschudding of

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit!

Maryleen Sorée. Dag van de kraamzorg 2015 Mama-Fit! Maryleen Sorée Dag van de kraamzorg 2015 Een cruciale verandering Je hebt negen maanden om je voor te bereiden op iets waarvan je geen idee hebt, Net zo iets als een Eskimo die zich voorbereidt op het

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

EPILEPSIE. Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom

EPILEPSIE. Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom EPILEPSIE Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom Het epilepsiecentrum

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis

in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis in gesprek over: Borderline persoonlijkheidsstoornis Colofon Auteur: E. van Meekeren Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R.

Nadere informatie

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Happy Maar nu even niet Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Wie zijn wij? Why Waarom zijn wij hier? What Wat willen we straks bereikt hebben? How Hoe pakken we dat aan? Stellingen Eens of

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Lesbrief Nationaal Jeugd Musical Theater, Modelkind.

Lesbrief Nationaal Jeugd Musical Theater, Modelkind. Lesbrief Nationaal Jeugd Musical Theater, Modelkind. In de voorstelling Modelkind A.A.A.H. ontwikkelt Claire een eetstoornis: Anorexia Nervosa. De ouders van Claire en Constance leggen veel druk op hun

Nadere informatie

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking

oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking oud en kwetsbaar Psychiatrische ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking Rianne Meeusen, Gezondheidszorgpsycholoog/orthopedagoog Çonny van Outheusden, PIT-verpleegkundige 27-09-2013 inleiding

Nadere informatie

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 In beweging! Oncologische revalidatie Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 Welkom Is bewegen belangrijk? Vermoeidheid en andere klachten bij kanker

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Testuitslag SCL-90-R

Testuitslag SCL-90-R Testuitslag SCL-90-R Afgenomen op: 5-4-13 15:32:37 Gekozen normgroep: SCL90 De gewone bevolking/'normalen' (normgroep 2) SCL-90-Schaal Ruwe score Normscore ANG - Angst 33 Zeer hoog AGO - Agorafobie 10

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17

Inhoudsopgave. Voorwoord 11. Dankwoord 15. Inleiding 17 Inhoudsopgave Voorwoord 11 Dankwoord 15 Inleiding 17 1 Kenmerken en risicofactoren van eetstoornissen 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Psychische achtergronden 26 1.3 Gebrek aan eigenwaarde en zelfvertrouwen 27

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken?

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Infofiche werkgever_analyse Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Psychosociale moeilijkheden opmerken is geen evidentie. Evenmin is het

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger In elk mens schuilt een potentiële moordenaar! Wat als zij straks het schelmes neemt? ANGSTEN OVERWINNEN

Nadere informatie

in gesprek over: Psychiatrie rond zwangerschap en bevalling

in gesprek over: Psychiatrie rond zwangerschap en bevalling in gesprek over: Psychiatrie rond zwangerschap en bevalling Colofon Auteur: M.P. van den Berg Met dank aan de patiënten van de afdeling psychiatrie van het Erasmus MC. Redactie: M.A.V. van Verschuer (eindredacteur)

Nadere informatie

Omgaan met Borderline

Omgaan met Borderline PAOG 26 maart 2013 Maastricht Borderline 50 jaar geleden: de cliënt: reddeloos de hulpverlener: radeloos de situatie: hopeloos Borderline nu: De best behandelbare persoonlijkheidsstoornis Persoonlijkheidsstoornissen

Nadere informatie

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 Omgaan met littekens Els Vandermeulen Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 1. Huid 2. Brandwonden 3. Littekens 4. Traumatische gebeurtenis 5. Onzichtbare littekens 6. Psychische problemen 1.

Nadere informatie

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735 Page 1 of 5 print www.trimbos.nl psychische stoornissen: algemene informatie > borderline persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Wat is borderline? Het meest kenmerkende van de borderline

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie