DATUM: 07 SEPTEMBER 2010 / TIJD: 11:11 UUR. ontmoeten. Tactus Boek Locatie Keulenstraat 3, Deventer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DATUM: 07 SEPTEMBER 2010 / TIJD: 11:11 UUR. ontmoeten. Tactus Boek 2009-2010. Locatie Keulenstraat 3, Deventer"

Transcriptie

1 DATUM: 07 SEPTEMBER 2010 / TIJD: 11:11 UUR ontmoeten Tactus Boek Locatie Keulenstraat 3, Deventer

2 ontmoeten Tactus Boek

3 DATUM: 07 MEI 2010 / TIJD: 10:13 UUR Het is zwaar werk, maar als je verbetering ziet, is het geweldig. Locatie Stationsstraat 47a Apeldoorn 2

4 3

5 inleiding ONTMOETEN De ontmoeting tussen cliënt en hulpverlener. Doelgericht en voortvarend werken aan de verslaving. Stoppen met drinken, met drugs. En dat dan ook leren volhouden. De ontmoeting, de interactie is wederzijds. De hulpverlener stimulerend en coachend vanuit zijn rol en de cliënt vanuit zijn wens om zijn gebruik onder controle te krijgen. Soms echter zitten de problemen diep, duren ze al zo lang dat de ontmoeting al een hele stap is. Er zijn voor de cliënt, present zijn ; dwars tegen alle ellende, eenzaamheid, chaos, veroordeling en uitstoting in. De mens achter de verslaafde, dat die er toe doet. Het woord ontmoeten heeft een dubbele betekenis: elkaar tegenkomen, maar ook even niet meer moeten, maar mogen. Jezelf mogen zijn. Beide betekenissen zijn van het grootste belang in de verslavingszorg. Verslavingsproblemen onderkennen is moeilijk; laat staan dat mensen er over praten. Het taboe is groot. Er is dikwijls veel voor nodig om de ontmoeting tot stand te brengen tussen de hulpbehoevende en Tactus. Ruud Rutten, bestuurder Tactus Verslavingszorg Ontmoeten. We gaan bij Tactus, ondanks bezuinigingen, er alles aan doen om dat de komende jaren de kern van al onze activiteiten te laten zijn. Tactus wil, juist nu, in al haar ontwikkeling terug naar de bron, terug naar de basis: de ontmoeting met de cliënt. Het proces van de individuele cliënt onder het vergrootglas van verbetering. Het draait om het proces tussen cliënt en behandelaar; face-to-face of via internet. Nu de organisatie en de wetenschappelijke onderbouwing op het gewenste niveauzijn, is het mogelijk om de focus te leggen op het proces van de ontmoeting met de individuele cliënt. 4 INLEIDING

6 Een online ontmoeting zien we steeds vaker. Het is laagdrempelig, goedkoop en kan in eigen tijd. Voor de behandeling van verslaving is het, mede door de succesvolle online behandelingen van Tactus, al een gewoon verschijnsel. Punt van zorg is de anonimiteit. De overheid blijft vooralsnog achter als het gaat om vergoeden van anoniem behandelen. Een gemiste kans, want uit alles blijkt dat deze vorm van behandeling voor veel mensen een uitkomst is. Ontmoeten is deze keer het thema van ons Tactus Boek. Het loopt als een rode draad door dit boek dat weer de vaste onderdelen kent: de reportage, het wetenschappelijk artikel, het succesproject, de geschiedenis, de fotoserie, de meerjarenvisie en de kengetallen. De reportage gaat over wonen. In diverse steden binnen ons werkgebied wonen cliënten onder begeleiding van Tactus. Voor deze groep is het ontmoeten van de hulpverlener, gewoon er zijn voor de cliënt, een methode op zichzelf geworden. De grootse zorgmijders en meest hulp behoevende cliënten weten we met consequente en methodische ondersteuning te bewegen de slaapplaats in het park of onder de brug te verlaten. Met oog voor hun beperking steunen wij deze cliënten in het stap voor stap opbouwen van een regelmatiger leven. De maatschappelijke onrust die een dergelijk woonproject kan veroorzaken, nemen we zeer serieus. Door bijvoorbeeld de buurt te betrekken in de aanloopperiode. Anderzijds is het goed de nadruk te leggen op de vermindering van overlast van dak- en thuisloze verslaafden door deze voorziening. Het wetenschappelijk artikel gaat over de behandeling van mensen die leiden aan een trauma en tegelijkertijd ook verslaafd zijn. Bijna iedereen maakt in de loop van zijn leven wel iets ingrijpends of in sommige gevallen zelfs traumatisch mee. Dit kunnen verkeersongelukken of natuurrampen zijn, maar ook bijvoorbeeld seksueel misbruik en lichamelijke of emotionele mishandeling. Hieruit kan verslaving ontstaan. Tactus biedt hiervoor een speciale behandeling aan. Het forum is een belangrijk onderdeel van onze online behandelingen. Lotgenoten staan elkaar bij in moeilijke tijden en helpen elkaar in hun strijd tegen alcohol. Ons succesproject gaat dan ook over het forum van alcoholdebaas.nl. Uit onderzoek blijkt dat uit de directe omgeving onvoldoende steun komt; het forum biedt die steun wel. Het lotgenotencontact voorziet in een behoefte; de dagelijkse hoeveelheid berichten die worden geplaatst, bewijst dit. Daarbij valt op dat er een groep mensen is die alleen gebruik maakt van het forum en geen enkele andere vorm van hulp ontvangt voor hun alcoholprobleem. Lotgenotencontact alleen kan dus al hulp bieden bij een alcoholprobleem. Het gespreksonderwerp hoeft niet eens alcohol te zijn; in veel gevallen gaat het om gewone social talk. Saillant detail is dat er na verloop van tijd vaak toch de behoefte is elkaar in het echt te ontmoeten. Enkele bijeenkomsten, meerdere vriendschappen en zelfs een huwelijk zijn de bewijzen. Het jaarlijkse historische artikel gaat over een behandeling, waarbij de eerste ontmoeting onvrijwillig plaatsvindt: het schetst een beeld van 12,5 jaar forensische verslavingsbehandeling in de Piet Roordakliniek. De forensische verslavingszorg bewijst haar maatschappelijke waarde. Elke euro die wordt geïnvesteerd, levert er vier op. Daarmee levert de verslavingszorg een grote bijdrage aan een veiligere samenleving. De behandeling in de Piet Roordakliniek is daar een goed voorbeeld van. In de meerjarenvisie kunt u lezen hoe we het begrip ontmoeten centraal stellen in ons zorgaanbod. Gastvrijheid voor een plezierige ontmoeting, wegwerken van wachtlijsten voor een snelle ontmoeting en efficiënte zorg voor een geslaagde ontmoeting. Kernbegrip de komende jaren is optimalisatie van de zorg. Belangrijkste kengetal van Tactus is het aantal ontmoetingen met cliënten: we helpen meer dan mensen per jaar! De fotoserie is een greep uit deze ontmoetingen die soms op een locatie - individueel, in een groep of met het gezin - plaatsvinden, soms bij mensen thuis, maar ook via het internet. Slechts enkele van deze ontmoetingen staan op de foto, maar ze laten goed zien hoe kleurrijk Tactus is! Opnieuw maakte onze steunstichting het dit jaar mogelijk om op deze wijze, met een boek dat het verdient om gelezen te worden, het jaar 2009 in de verslavingszorg vast te houden en ons maatschappelijk te verantwoorden. Dank daarvoor en vooral dank aan alle cliënten, ervaringsdeskundigen en Tactusprofessionals voor al die ontmoetingen die samen Tactus vormen. Ruud Rutten, bestuurder Tactus Verslavingszorg 5

7 Inleiding 4 Inhoud Hoofdstuk 1 Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in 10 Hoofdstuk 2 Trauma en verslaving 16 Wetenschappelijke publicaties tactus 24 Hoofdstuk 3 Het forum van Alcoholdebaas.nl of hoe lotgenoten echtgenoten worden 30 Hoofdstuk 4 12,5 jaar Piet Roordakliniek: behandeling effectief 44 Zelfinzicht en een nieuw toekomstperspectief zonder verslaving en delicten 60 Hoofdstuk 5 Beleidsperspectief : Alles in dienst van de zorg 64 6 INHOUD

8 Tactus Boek Ontmoeten Hoofdstuk 6 Tactus in cijfers 72 Klachtencommissie 72 Klachtenoverzicht 73 Incidentenmeldingen 74 Personeelsgegevens 74 Cliëntgegevens 75 Verslavingsreclassering 77 Balans 78 Resultaten 79 Hoofdstuk 7 Stichting Vrienden van Tactus 82 Het verhaal achter de fotografie Slice of life opnames; dat is de fotografische term voor het vastleggen van een moment in iemands dagelijkse doen en laten. Vluchtige momenten, vastgelegd in dynamische beelden. Momenten uit het proces dat mensen doorlopen als cliënt van Tactus. Door gebruik te maken van een groothoeklens en een vast middelpunt, is afstand gecreëerd, een letterlijke afstand tot de afgebeelde personen. De beweeglijkheid en de onherkenbaarheid van de afgebeelde personen draagt daaraan bij. Ze staan niet stil, ze maken een ontwikkeling door. Vera Wamsteeker Art-director Ontwerpatelier Organogram Tactus 86 Werkgebied Tactus 87 Colofon 88 INHOUD 7

9 DATUM: 07 MEI 2010 / TIJD: 10:28 UUR Het is hier soms spitsuur. Locatie Stationsstraat 47a Apeldoorn 8

10 9

11 Het appartementencomplex Hengelosestraat 104 voor chronische dak- en hoofdstuk 1 thuisloze verslaafden in Enschede blijkt anderhalf jaar na de opening in december 2008 een geslaagd initiatief. Van de oorspronkelijke 25 bewoners wonen er nog negentien in het unieke project voor beschermd wonen. Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in Kenmerkend voor dit project is dat bewoners verslavende middelen mogen gebruiken. De bewoners zijn tijdens hun verblijf fysiek gezonder geworden, minder crimineel, veroorzaken minder overlast en hebben hun middelengebruik beter onder controle. Tekst Karel van DelFT, FREELANCE JOURNALIST 10 Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in

12 Tactus Boek Ontmoeten Betrokken medewerkers van Tactus Verslavingszorg spreken van een doeltreffende methode die wordt gekenmerkt door: de mensen kennen en in hun waarde laten, niet betuttelen, hun levenslange gebruik accepteren, zekerheid van vaste huisvesting, individuele intensieve begeleiding, een woonzorgplan, passende dagbesteding, duidelijke regels, vertrouwen in begeleiders, problemen bij de naam noemen en zo nodig ongewenst gedrag vroegtijdig bijsturen. Van de oorspronkelijke 25 bewoners is er één overleden, twee moesten het huis verlaten wegens een gevangenisstraf voor eerder gepleegde delicten, twee hadden te grote psychiatrische problemen en één bewoner woont inmiddels zelfstandig. De meeste bewoners hebben meer dan tien jaar contact met de verslavingszorg. De gemiddelde leeftijd is 45 jaar. Er wonen nu 21 mannen en vier vrouwen in het appartementencomplex. Veel bewoners gebruiken diverse verslavende middelen (poligebruik). Dertien gebruiken vooral alcohol, acht heroïne, één crack, twee cocaïne en één cannabis. Het appartementencomplex kent vier woonlagen. Iedere bewoner heeft een eigen zitslaapkamer waar hij of zij zo zelfstandig mogelijk woont. Op de begane grond wonen mensen die slecht ter been zijn, op de eerste etage alcoholisten, op de tweede drugsverslaafden en op de vierde wonen vrouwen. Er woont zelfs een echtpaar in het complex. Bewoners hebben een sleutel van hun appartement en hun etage. Wanneer ze het pand verlaten, geven ze hun sleutel af. Daarmee wordt voorkomen dat de sleutel in verkeerde handen valt. Huismeesters, woonbegeleiders en s nachts een beveiliger houden zicht op wie er binnen komt. Dealers worden nadrukkelijk geweerd en binnen een straal van een kilometer van het appartementencomplex mogen bewoners geen overtredingen plegen en contacten met dealers hebben. De Tactus-medewerkers kennen de dealers. Deze weten inmiddels dat het geen zin heeft het appartementencomplex te bezoeken. Voor een woonvorm als het appartementencomplex komt een klein deel van de cliënten van Tactus in aanmerking, constateert circuitmanager Sociale Verslavingszorg Twente, Ans Spexgoor. Het Enschedese appartementencomplex is door Tactus opgericht in navolging van hostels voor mensen met een chronisch verslavingsprobleem in onder meer Utrecht. In deze wooncomplexen biedt de verslavingszorg mensen een woonplek waar middelengebruik wordt toegestaan. De achterliggende gedachte is dat cliënten hier tot rust komen en openstaan voor begeleiding. Veel activiteiten in hostels vinden groepsgewijs plaats, zoals eten en ontmoetingen in een gezamenlijke huiskamer. Kenmerkend verschil is dat in Enschede nadrukkelijk sprake is van een appartementencomplex. Iedere bewoner heeft een eigen zitslaapkamer met douche en toilet en een eigen balkonnetje. De woonruimte is voorzien van meubilair, een tv, wasmachine en koelkast. Om in het appartementencomplex te wonen is een indicatie van het Centraal Indicatieorgaan Zorg (CIZ) nodig. De AWBZ betaalt het verblijf. De intake gebeurt door Tactus Sociale Verslavingszorg. Doordat de bewoners van het appartementencomplex individueel leven kan optimaal ingespeeld worden op hun persoonlijke beperkingen en mogelijkheden. Mensen met een chronische verslaving zijn veelal individualisten. Groepsgewijze begeleiding werkt niet bij hen. Als ze daartoe behoefte hebben kunnen ze andere bewoners in hun woonruimte ontvangen of in een woonkamer op de begane grond ontmoeten. De bewoners hebben een eigen woonzorgplan en een eigen woonbegeleider. Het begeleidend team aan het appartementencomplex bestaat uit een projectleider, vier woonbegeleiders (twee fte s), dertien woonondersteuners en huismeesters (negen fte s). Er zijn altijd minimaal twee begeleiders aanwezig. s Nachts is er iemand van een beveiligingsbedrijf in de portiersloge bij de ingang van het gebouw. Zo nodig komt een medewerker van de methadonpost langs en waar nodig een verpleegkundige van Tactus. Het appartementencomplex is onder gebracht in een voormalige studentenflat. Het voorziet duidelijk in een behoefte. Zo goed dat er komend jaar een tweede soortgelijk appartementencomplex in de stad wordt geopend. Veel van de cliënten hebben nog nooit ergens langdurig gewoond, vertelt projectleider Wonen Twente van Tactus, Alfons Oostrik. De meesten zijn verslaafd vanaf hun tienerjaren en ze hebben vrijwel allemaal een strafblad. De gedachte dat deze categorie mensen kan stoppen met drugs- en/of alcoholgebruik blijkt een illusie, vertelt hij. Pogingen daartoe mislukken en leiden tot mijden van hulpverlening. Met alle gevolgen van dien: een slechte fysieke gezondheid, crimineel Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in 11

13 Tactus Boek Ontmoeten gedrag, overlast voor buurtbewoners en een slechte geestelijke gezondheid. De bewoners van het appartementencomplex hebben allemaal een uitkering. Hun huisvesting en ziekteverzekering worden betaald en ze krijgen 42 euro leefgeld per week. Ook moeten ze daar zelf hun verslaving van bekostigen. Een blik bier kost 40 cent en is dus betaalbaar. Op indicatie krijgt een aantal bewoners heroïne op medische indicatie op een andere Tactus-locatie. Ook methadon is gratis. Stelen om aan geld voor middelen te komen is daardoor niet nodig. Een aantal bewoners gebruikt verslavende middelen als amfetamines en cocaïne. Een enkele bewoner wast door de hele stad ramen bij horecagelegenheden om maar aan geld te komen, constateert Oostrik. Belangrijk is dat de bewoners weten dat ze nooit meer weg hoeven gaan als ze zich aan de huisregels houden. Bovendien is er permanent begeleiding waar de mensen op terug kunnen vallen als ze geestelijk in de problemen raken of praktische problemen ondervinden. Iedere bewoner heeft een eigen woonbegeleider. Woonbegeleiders spreken hun cliënten twee tot drie maal per week in hun eigen appartement. Met deze mentor stelt een bewoner halfjaarlijks een woonzorgplan op. Daarin staan afspraken en gegevens omtrent de eigen woonruimte, de aard van de verslaving en het middelengebruik, woonvaardigheden, dagbesteding en recreatie, sociale contacten en familie, zelfzorg, welbevinden alsook samenwerking met de begeleiding. Op het formulier staat vermeld welke acties verwacht mogen worden van de woonondersteuners, de woonbegeleider, de casemanager en de cliënt zelf. Sommige bewoners kunnen goed omgaan met hun weekgeld van 42 euro waarvan ze ook hun eten moeten kopen. Anderen doen samen met woonbegeleiders boodschappen. In eerste instantie merken we dat mensen meer gebruiken dan voor die tijd. In de derde tot zesde maand zien we dat het levensritme regelmatiger wordt en het gebruik vermindert tot wat zij eerder gebruikten, of minder, constateert Oostrik. Problemen met de buurt zijn er niet of nauwelijks. In de directe omgeving staan kantoorgebouwen en met winkeliers in een naburig winkelcentrum is nauw overleg. Er is een buurtbeheersgroep, waarin buurtbewoners zitting hebben. Bij overlast treedt de begeleiding op. Als iemand problemen veroorzaakt schakelen we de politie in en doen we aangifte. Een negen Jeffry (45) woont van meet af aan in het appartementencomplex. In die anderhalf jaar is hij in gewicht toegenomen: van 78 tot 96 kilogram. Het is hier goed, maar het is een tussenfase. Je moet hier je sleutel afgeven als je weggaat, dat bevalt me niet. Over een rapportcijfer hoeft Jeffry niet lang na te denken: Een negen, als ik mijn eigen sleutel kon houden was het een tien. Jeffry is geboren in Curaçao en woont sinds zijn veertiende jaar in Enschede. Vanaf zijn zeventiende jaar gebruikt hij verslavende middelen. Het begon als gelegenheidsgebruiker, met cocaïne, heroïne en hash. Hij werd dealer, trok een mes als hij dat nodig vond. Na geweldsdelicten heeft hij in de gevangenis gezeten. Hij trouwde jong, in Zijn vrouw stierf in 2005 als gevolg van een ongeluk na overmatig middelen- en drankgebruik. We waren toen al een paar jaar uit elkaar, ik was toen met een andere vrouw. Zij gebruikt ook. Daardoor is mijn stiefzoontje ons ontnomen, ik heb hem al vijf jaar niet gezien. Hij wijst op een foto. Maar ik vergeet hem niet, ik hoop dat het in de toekomst nog goed komt. Sinds hij in het appartementencomplex woont gaat het goed met hem, vertelt hij. Cocaïne gebruikt hij twee keer per week. Dat kost zo n 30 euro. Zijn woonbegeleider Rogier Boers bevestigt dat het goed gaat met Jeffry. Er is zelfs uitzicht op een zelfstandige woning, waarbij Boers hem nog wel blijft bezoeken. Dat is nodig, zegt Jeffry. Er zijn geestelijke problemen en praktische zaken waar ik af en toe hulp bij nodig heb van Rogiers Boers of case-manager Stefan de Boer. Jeffry heeft een participatie-baan van 25 tot 28 uur per week als kok bij een dagcentrum voor verslaafden in Enschede. Daardoor krijgt hij een klein bedrag boven zijn uitkering. Hij is erg tevreden over zijn baan als kok. Aan de muur van zijn appartement hangen diploma s van een cursus keukentechniek en hygiëne en een computercursus. Dit appartementencomplex is een nieuwe kans in mijn leven. Mijn ideale leven is rustig leven en wonen, werken als kok, films kijken en computeren. Jeffry is er niet bang voor dat hij snel de fout in gaat als een conflict dreigt. Vroeger liet ik niet over me heen lopen. Tegenwoordig denk ik: je lult maar raak joh. 12 Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in

14 Tactus Boek Ontmoeten Zeventien jaar op straat Zeventien jaar zwierf Karel (50) op straat voor hij een woning kreeg in het appartementencomplex Hengelosestraat 104. Met medebewoners Freddy en Pierre neemt hij eind van de ochtend een blikje bier in zijn kamer. Slapen deed hij vroeger vaak in het park. Nooit op de zelfde plek, dan weten ze je te vinden. Tegenwoordig is het steeds gevaarlijker in het park. Eigenlijk doe je geen oog dicht, je bent steeds bedacht op gevaar. Nu is hij best trots op zijn eigen appartementje, maar in het begin was het wel wennen. Er hing zo n droge vieze lucht hier binnen. Tenminste, als je buitenlucht gewend bent. In het begin legde hij zijn matras op de grond, midden in de kamer. Het leek wel een stervensbed, zo n gewoon bed. Inmiddels is hij aan zijn kamer gewend. Ik ga hier dood, ik ga hier nooit meer weg. Daarom maak ik er ook geen potje van. Eerder klokte hij een blikje bier gehaast achterover. Nu ben ik tot rust gekomen en doe ik soms wel eens een uur over een blikje. Alcohol heeft zijn hersenen en zijn evenwichtsorgaan flink aangetast. Trots toont Karel een driewielerfiets. Die heb ik van de begeleiding gekregen. Mooi hè? Anders zou ik steeds omvallen. Nu kan ik overal heen! Af en toe is hij onrustig, voelt hij aandrang tot zwerven. Dan zegt de portier tegen mij: Karel, je kunt weggaan, maar je kunt altijd terugkomen. Hier voel ik mij thuis. En met mijn begeleider Rogier ben ik heel blij. Elke week komt hij één of twee keer bijpraten. Als hij er niet zou zijn was ik toch allang weer weggeweest. Presentie-benadering De begeleiding in het appartementencomplex Hengelosestraat 104 is gebaseerd op de presentie-benadering. Deze methode van professor Andries Baart (zie is gericht op rehabiliteren van mensen, insluiten in plaats van uitsluiten. De presentiemethode onthoudt zich van een waardeoordeel en bepleit acceptatie van mensen met een verslaving als uitgangspunt om hen weer een leefbaar leven te bieden. Daarbij helpen ondersteuners mensen met verslaving doelen te bereiken die zelf geformuleerd hebben. Tot zeven jaar geleden was verslavingszorg gericht op het onder controle krijgen en stoppen van verslavende middelen, zegt circuitmanager Sociale Verslavingszorg Twente Ans Spexgoor. Voor een kleine groep cliënten werkt dat niet. Ze waren op een gegeven moment uitbehandeld. De behandeling werkte niet en ze stonden weer op straat. Met alle gevolgen van overlast en criminaliteit van dien. Onze methode is humaan, biedt perspectief en is bovendien veel goedkoper dan mensen aan hun lot overlaten. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat begeleiding via een hostel of appartementencomplex minder is dan de prijs die de samenleving zou betalen aan justitie en maatschappelijke schade als er geen verslavingszorg zou zijn. De mensen voelen dat ze nu op een plek zijn waar ze zichzelf mogen zijn. Ze hebben hier een netwerk, waar ook de professionals onder vallen, waar ze op terug kunnen vallen. Het uitgangspunt is: accepteer de gebruiker als mens en als gebruiker. Het blijkt dat dat voor deze mensen de meest adequate begeleiding is. Ze zijn fysiek gezonder, er is minder overlast en criminaliteit. Een aandachtspunt is dat de geestelijke gezondheid vooralsnog niet lijkt toe te nemen. Meerdere bewoners voelen zich depressief en eenzaam. Dat laatste lijkt verklaarbaar: door rust, structuur en minder middelengebruik krijgen zij weer contact met hun eigen gevoelens en een reëler beeld van zichzelf en hun situatie. Appartementencomplex Hengelosestraat 104 sluit mensen in 13

15 DATUM: 09 JUNI 2010 / TIJD: 11:34 UUR Willen jullie thee, dan zet ik even. Locatie Hengelosestraat 104 Enschede 14

16 15

17 Bijna iedereen maakt in de loop van zijn leven wel iets vervelends of in hoofdstuk 2 sommige gevallen zelfs traumatisch mee. Dit kunnen verkeersongelukken of natuurrampen zijn, maar ook bijvoorbeeld seksueel misbruik en lichamelijke of emotionele mishandeling. Een trauma kan in sommige gevallen leiden tot Trauma en verslaving DOOR Tim Kok, beleidsmedewerker Zorgontwikkeling Tactus - Hein de Haan, eerste geneeskundige Tactus - Margreet van der Meer-Jansma, vm. beleidsmedewerker Zorgontwikkeling Tactus - Cor de Jong, hoogleraar verslaving en verslavingszorg Radboud Universiteit Nijmegen een posttraumatische stressstoornis (PTSS), een psychiatrische diagnose die is geassocieerd met herbeleving van het trauma (flashbacks, nachtmerries), vermijding en verhoogde prikkelbaarheid. In de Verenigde Staten bleek dat veteranen van de Vietnam oorlog vaak last hadden van klachten die hiermee samenhingen en toen de diagnose voor PTSS in 1980 in de DSM (1) -III werd opgenomen, was dit ook de voornaamste doelgroep die gediagnosticeerd werd met deze psychische aandoening. Het bleek echter al snel dat niet alleen veteranen met deze symptomen kampten, maar ook slachtoffers van andere traumatische gebeurtenissen. 16 Trauma en verslaving

18 Tactus Boek Ontmoeten Sinds PTSS is opgenomen in de DSM zijn er verschillende onderzoeken geweest om de prevalentie van de stoornis binnen de algemene populatie te onderzoeken. In de Verenigde Staten is er bij 3,5% van de bevolking sprake van een huidige episode PTSS, waarbij het bij vrouwen twee keer zo vaak voorkomt als bij mannen (Kessler et al., 2005). In 2008 is er een grootschalig prevalentie-onderzoek uitgevoerd in verschillende Europese landen. In deze studie werd bij 1,1% van de geïnterviewden PTSS (afgelopen jaar) geconstateerd. De percentages liepen wel sterk uiteen van 0,56% in Spanje tot 2,6% in Nederland (Darves-Bornoz et al., 2008). In 2009 vonden Bronner et al. (2009) een iets hoger percentage van 3,8% in de totale bevolking. Als we kijken naar de populatie van verslaafden, vinden we heel andere percentages. Binnen de in een kliniek opgenomen verslaafden liggen de gevonden percentages tussen de 11 en 34 procent. Ook hier geldt dat het bij verslaafde vrouwen ongeveer twee keer zo vaak voorkomt (30-59%) (Najavits et al., 1997, 2003). Stewart (1998) heeft een aantal verklaringen op een rij gezet voor het feit dat deze comorbiditeit (middelenafhankelijkheid en PTSS) regelmatig voor blijkt te komen. Ten eerste is er de zelfmedicatie hypothese. Deze hypothese stelt dat slachtoffers van een trauma de klachten die samenhangen met PTSS proberen te verlichten door het gebruik van verdovende middelen, zoals alcohol en opiaten. Een andere verklaring wordt gezocht in het feit dat verslaving een verhoogde kans op blootstelling aan een trauma geeft en daarmee een verhoogd risico op het ontwikkelen van PTSS. Een derde mogelijkheid is dat verslaving kan zorgen voor een overprikkeling van de angst- en arousalniveaus, wat de kwetsbaarheid verhoogd voor het ontwikkelen van PTSS na een traumatische ervaring (Brady et al., 2004). Een laatste verklaring komt voort uit een cognitief model, waarbij onthoudingsverschijnselen niet juist geïnterpreteerd worden. Deze verschijnselen voelen dan als PTSS symptomen met een nog hogere arousal (2) als gevolg, die dan weer met verdovende middelen gedempt wordt. De diagnostiek van PTSS bij verslaving is lastig, omdat onthoudingsverschijnselen gescoord kunnen worden als arousal passend bij PTSS, waardoor er in de eerste weken van abstinentie overdiagnostiek kan plaatsvinden. Voor de verslavingszorg ontstaat er op dit punt een probleem, omdat blijkbaar een groot deel van de populatie lijdt aan een tweede stoornis die naast de verslaving bestaat en er ook zeer nauw mee verbonden is. Dit blijkt wel uit het feit dat het erg moeilijk lijkt te zijn voor deze groep cliënten om af te kicken en vervolgens clean te blijven, omdat de symptomen die samenhangen met PTSS op volle kracht, of soms sterker, terugkomen op het moment dat er gestopt wordt met middelen. Nachtmerries, nare herinneringen, flashbacks en lichamelijke (angst) reacties zijn een aantal voorbeelden van symptomen die kunnen terugkeren. Rondom het thema trauma en verslaving waren er voor het NISPA (3) de volgende onderzoeksvragen: 1) Is de prevalentie van PTSS binnen de klinische verslaafdenpopulatie in Nederland net zo hoog als in het buitenland? 2) Wat is een effectief screeningsinstrument voor PTSS bij verslaafden? 3) Wat is een effectieve behandeling voor de groep verslaafde cliënten met PTSS? Methode In 2009 is het NISPA met Tactus als kartrekker begonnen met een prevalentieonderzoek binnen tien afdelingen van de vier NISPAinstellingen. Het gaat hierbij om verscheidene (regulier, dubbel diagnose, vrouwenafdeling) klinische afdelingen. Er is voor klinische afdelingen gekozen, omdat cliënten vier weken abstinent moeten zijn en daar in het algemeen eenvoudig te bereiken zijn. In de deelnemende afdelingen zijn alle cliënten gevraagd om deel te nemen aan het onderzoek, waarbij niet-deelnemers een korte vragenlijst kregen om te controleren voor selectiebias (4). (1) DSM =Diagnostic Statistical Manual (of mental disorders) (1) Arousal = toestand waarin de zintuigen van iemand openstaan voor invloeden van buitenaf (3) NISPA = Nijmegen Institute for Scienctist-Practicioners in Addiction (4) Selectiebias = men spreekt van selectiebias wanneer de vertekening van de resultaten wordt veroorzaakt door het selectief includeren van personen in een studie. Bijvoorbeeld, als men bij het includeren van personen in een studie systematisch de personen selecteert bij wie de te onderzoeken interventie meer effect zou hebben. Trauma en verslaving 17

19 DATUM: 01 SEPTEMBER 2010 / TIJD: 10:12 UUR Vandaag heb ik een goede dag. Locatie Polstraat Deventer 18

20 19

21 Tactus Boek Ontmoeten Cliënten die wel mee wilden doen, werd na een korte voorlichting en enige bedenktijd een informed consent (5) voorgelegd om deze te ondertekenen. Het Klinisch Interview PTSS (KIP) is afgenomen om symptomen van PTSS vast te stellen. Daarnaast zijn de Zelfi nventarisatielijst posttraumatische stressstoornis (ZIL) en het onderdeel PTSS uit de M.I.N.I. plus (6) gebruikt om de screeningskwaliteiten van deze twee lijsten te meten. Verder zijn de EuropASI (7) en de CIDI-SAM (8) afgenomen om het drug- en alcoholgebruik in kaart te brengen, de Vragenlijst Belastende Ervaringen (VBE) voor een nauwkeurige trauma-anamnese en een aantal vragenlijsten om persoonlijkheidskenmerken en alexithymie (9) te meten. Onderzoeksgroep Op het moment van schrijven hebben er 120 cliënten deelgenomen aan het onderzoek. De gemiddelde leeftijd was 40,4 jaar. Van de deelnemers was 73% man en 27% vrouw. De helft heeft alcohol als grootste probleemmiddel opgegeven, bijna een kwart (24%) heeft cocaïne/speed als belangrijkste middel van verslaving en verder worden poli (11%), cannabis (9%) en opiaten (3%) als eerste probleemmiddel genoemd. De overgebleven 3% valt in de categorie overig. Resultaten Prevalentie Uit de voorlopige resultaten blijkt dat de prevalentie van PTSS bij verslaafden vergelijkbaar is met eerdere onderzoeken die in de Verenigde Staten zijn uitgevoerd (Najavits et al., 1997, 2003). Bij ongeveer 30% bleek na afname van het Klinisch Interview (KIP) dat er sprake was van een huidige episode PTSS. Ook hier bleek dat er een verschil was tussen mannen en vrouwen, waarbij bij relatief meer vrouwen PTSS werd vastgesteld (zie figuur 1). Het meest voorkomende trauma binnen de onderzoekspopulatie is slachtoffer van fysiek geweld : 12% van alle Figuur 1. PTTS huidig of levensloop naar geslacht PTTS huidig PTTS levensloop mannen vrouwen genoemde trauma s valt in deze categorie. Daarna wordt plotseling overlijden van een naaste (11,3%) het vaakst aangegeven als traumatische gebeurtenis. Tabel 1. Drie meest genoemde trauma s bij cliënten Soort trauma Percentage Fysiek geweld 12,3% Plotseling en onverwacht overlijden van naaste 11,3% Aangevallen met een wapen 8,8% (5) Informed consent = de vrijwillig verkregen toestemming van een persoon of een ver antwoordelijke (bijvoorbeeld ouder of voogd) voor deelname aan een studie of interventieprogramma. De persoon in kwestie moet duidelijk ingelicht zijn over het doel, de methode, de procedure, de voordelen en de risico s en, indien van toepassing, over de graad van onzekerheid van de uitkomst. Essentiële criteria van informed consent zijn: kennis en begrip van bovenstaande, dat de toestemming onbeïnvloed is gegeven en dat het recht op intrekken van de toestemming op elk moment in de studie of interventie duidelijk is medegedeeld. (6) MINI plus = uitgebreid gestructureerd interview voor de belangrijkste psychiatrische aandoeningen. (7) EuropASI = een instrument dat de ernst van de verslaving uitdrukt in scores. (8) CIDI-SAM = Composite International Diagnostic Interview; dit is een gestructureerd en gedetailleerd interview om de ernst van het gebruik vast te stellen. (9) Alexitymie = gevoelsblindheid 20 Trauma en verslaving

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg Marielle Brenninkmeijer Inhoud workshop Online alcoholdebaas.nl Onderzoek en resultaten Verslaving de baas Oefening Online Wat is www.alcoholdebaas.nl? Website

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting:

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Mijn hersenletsel Ik heb moeite met het vasthouden of verdelen van mijn aandacht. Ik ben snel afgeleid. Ik heb moeite om alles bij te houden/de wereld gaat zo snel. Ik heb moeite met flexibiliteit en veranderingen.

Nadere informatie

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken 10 goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken Intact Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem en hun naasten, ongeacht welke verslaving. De eerste stap

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving

Triple Trouble. Triple Diagnose? Van Dubbel naar Tripple. Dubbele Diagnose Psychiatrie & Verslaving LVG & Psychiatrie LVG & Verslaving Triple Trouble Joanneke van der Nagel Psychiater Tactus Oktober 2010 Triple Diagnose? Triple Trouble/ Triple Cripple? Kip of Ei? Hoe groot is het probleem? En dan? Triple Diagnosis: HIV, Substance Abuss

Nadere informatie

Een oplossing voor uw verslaving én uw psychische klachten

Een oplossing voor uw verslaving én uw psychische klachten Een oplossing voor uw verslaving én uw psychische klachten GecombinEErde behandeling bij dubbele diagnose Onderdeel van Arkin Hebt u, naast een verslavingsprobleem, last van psychische klachten, zoals

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Saskia van Duin - verpleegkundig specialist GGZ Melchiord Ricardo - ervaringsdeskundige Ellen Struik teamleider DD kliniek GGZ

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

When Things are Getting out of Hand. Prevalence, Assessment, and Treatment of Substance Use Disorder(s) and Violent Behavior F.L.

When Things are Getting out of Hand. Prevalence, Assessment, and Treatment of Substance Use Disorder(s) and Violent Behavior F.L. When Things are Getting out of Hand. Prevalence, Assessment, and Treatment of Substance Use Disorder(s) and Violent Behavior F.L. Kraanen Samenvatting Criminaliteit is een belangrijk probleem en zorgt

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Patiënten

Trauma en verslaving. Patiënten Trauma en verslaving Patiënten Trauma en verslaving Informatie voor patiënten Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Trauma en verslaving 1 Trauma

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

Een stap verder in forensische en intensieve zorg

Een stap verder in forensische en intensieve zorg Een stap verder in forensische en intensieve zorg Palier bundelt intensieve en forensische zorg. Het is zorg die net een stapje verder gaat. Dat vraagt om een intensieve aanpak. Want onze doelgroep kampt

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen Achtergrond symposium Criminaliteit heeft grote gevolgen voor samenleving: -Fysieke verwondingen -Psychische klachten -Materiële schade -Kosten:

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Veel gestelde vragen locatie Aalbersestraat

Veel gestelde vragen locatie Aalbersestraat Veel gestelde vragen locatie Aalbersestraat 1. Wanneer komen de eerste bewoners? De eerste bewoners wonen vanaf 4 april op de Aalbersestraat. Zij stromen geleidelijk in. Naar verwachting zijn in juni 2016

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

IRIS in de Buurt effectieve preventie is community-based

IRIS in de Buurt effectieve preventie is community-based IRIS in de Buurt effectieve preventie is community-based Lars van Driel Projectleider IRIS in de Buurt WWW.IRISZORG.NL Centrale positie Vervolgdia, plaats hier je tekst 2 Algemeen Preventie heeft pas echt

Nadere informatie

Digitale Suïcidepreventie

Digitale Suïcidepreventie Digitale Suïcidepreventie Stichting 113Online Han Smit, psychotherapeut Cindy Bekkers, psycholoog 31-05-2013 Uitzending Altijd Wat, met Alje Kamphuis http://youtu.be/tj5dh11htpk?t=1m Advies Informatie

Nadere informatie

Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 2005 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl?

Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 2005 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl? Stand van zaken 19 april 6 Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 5 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl? 181 deelnemers hebben de behandeling afgerond. Onder te verdelen in:

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis. [ontwikkeld door Palier]

Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis. [ontwikkeld door Palier] Vier zorgprogramma s ingezet vanuit het veiligheidshuis [ontwikkeld door Palier] Palier, enkele kenmerken Begonnen als Forensische & Intensieve zorg Parnassia (2004). Omvang nu 175 bedden nu 513 medewerkers

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Workshop 9 En morgen gezond weer op

Workshop 9 En morgen gezond weer op 23 april 2012 Symposium Ouderen & Alcohol Workshop 9 En morgen gezond weer op Complementair werken in de zorg voor ouderen Yildiz Gecer Tactus Henk Snijders Carintreggeland Voorstellen Wie zijn wij? Wie

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Abstinent worden, abstinent blijven en de determinanten van een terugval in harddruggebruik.

Abstinent worden, abstinent blijven en de determinanten van een terugval in harddruggebruik. Abstinent worden, abstinent blijven en de determinanten van een terugval in harddruggebruik. Samenvatting van de resultaten uit het subcohort abstinenten die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studie

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB Marijke Dijkstra Trimbos instituut Focus op onderzoek Utrecht, 2 december 2011 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Programma Middelengebruik

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Intakeprocedure IKK Onderzoek Kosten Hoe kom je bij Novaru m terecht? Nazorggroep Novarum ANOrexIA NervOsA Nabehandeling

Intakeprocedure IKK Onderzoek Kosten Hoe kom je bij Novaru m terecht? Nazorggroep Novarum ANOrexIA NervOsA Nabehandeling ANOrexIA NervOsA ANOrexIA NervOsA Wat is anorexia nervosa? Mensen met anorexia eten zo weinig, dat ze extreem mager worden. Vaak zijn ze ernstig ondervoed. Maar al zijn ze vel over been, toch zien ze in

Nadere informatie

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1 Voorwoord 1 1 deel i de omvang en aard van het probleem 19 1 Psychiatrische comorbiditeit van verslaving in relatie tot criminaliteit 2 1 Arne Popma, Eric Blaauw, Erwin Bijlsma 1.1 Inleiding 2 2 1.2 Psychiatrische

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik Improving Mental Health by Sharing Knowledge Cannabis Van frequent naar afhankelijk gebruik CanDepgroep Peggy van der Pol Margriet van Laar Ron de Graaf Nienke Liebregts Wim van den Brink Dirk Korf Frequent

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First?

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First? Housing First Wat is Housing First? Het aanbieden van een individuele woonst én langdurige begeleiding aan mensen die chronisch dakloos zijn en kampen met een verslavings en/of psychiatrische problematiek.

Nadere informatie

Veelgestelde vragen en antwoorden Beschermd Wonen IrisZorg Groningensingel Arnhem

Veelgestelde vragen en antwoorden Beschermd Wonen IrisZorg Groningensingel Arnhem Veelgestelde vragen en antwoorden Beschermd Wonen IrisZorg Groningensingel Arnhem Veelgestelde vragen en antwoorden woonzorgvoorziening Beschermd Wonen IrisZorg Groningensingel Arnhem. aanleiding De gemeente

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Programma Definities van suïcidaal gedrag Enkele cijfers

Nadere informatie

Is iemand in jouw omgeving verslaafd?

Is iemand in jouw omgeving verslaafd? Is iemand in jouw omgeving verslaafd? Verslaafd aan Jou ondersteunt en informeert de omgeving van verslaafden. Vaak gaat alle aandacht uit naar de verslaafde en daardoor wordt soms niet gezien dat familie

Nadere informatie

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Aanwezigen Bijna 70 deelnemers 80% psychologen pedagogisch medewekers maatschappelijk werk 20% verpleegkundigen artsen anders Programma 15.15-16.00

Nadere informatie

Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen en/of Verslavingsproblematiek

Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen en/of Verslavingsproblematiek Presentatie Stichting Landelijke Koepel Familieraden Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen en/of Verslavingsproblematiek Ton Bellemakers Preventiewerker VICTAS & Annemiek Baak-Wilbrink Orthopedagoog

Nadere informatie

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus

Informatie Piet Roordakliniek. Tactus Informatie Tactus Behandelaanbod Forensische Verslavingskliniek De is een forensische verslavingskliniek en biedt behandeling aan cliënten die veelvuldig met justitie in aanraking zijn gekomen, langdurig

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013

LVB en Verslaving. Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Samenwerken, het kan! Lisette Bloemendaal Erna Mensen 5 februari 2013 Binnenplein Casus Methodieken 2 Binnenplein Onderdeel van Aveleijn (VG) Gericht op verstandelijke beperking en verslaving Ambulant

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc.

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc. HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN Nadine Köhle, MSc. Contactdag Leven met blaas- en nierkanker 11-04-2015 Amersfoort ACHTERGROND Kanker heb je niet alleen!

Nadere informatie

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ Dilemma s bij risicotaxatie Risicotaxatie is een nieuw en modieus thema in de GGZ Veilige zorg is een illusie Hoe veiliger de zorg, hoe minder vrijheid voor

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie Inhoud Nieuw in de NHG Standaard Angst Christine van Boeijen PAO H 2012 Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie En verder Wat hebt u geleerd? Vraag 1 Waarmee presenteert een patient met een angststoornis

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie