Terugblik op de toekomst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Terugblik op de toekomst"

Transcriptie

1 pagina 1 van 47 Terugblik op de toekomst Literatuurstudie naar de mogelijkheden van ibogaïne bij de behandeling van verslaafden F.R.J. Leenders

2 pagina 2 van 47 April 1999 Onder begeleiding van Centrum voor Verslavingsonderzoek H.T. Verbraeck

3 pagina 3 van 47 Inleiding Hoofdstuk 1 Traditioneel en therapeutisch gebruik van ibogaïne 1.1. Inleiding 1.2. Traditioneel gebruik van ibogaïne bij de Bwiti-cultus in Gabon Het gebruik bij de Fang en Mitsogho De fasen 1.3. Ibogaïne in psychotherapie: Naranjo De ibogaïne-ervaring volgens Naranjo Hoofdstuk 2 Ibogaïne, een verslavingsinterruptor? 2.1. Lotsof s ontdekking 2.2. Preklinische studies 2.3 Samenvatting Hoofdstuk 3 Klinische studies naar ibogaïne en verslaving 3.1. Anekdotische aanwijzingen voor de werking van ibogaïne als verslavingsonderbreker 3.2. FDA s toestemming voor klinisch onderzoek 3.3. Ibogaïne en noribogaïne 3.4. Detoxificatie met behulp van ibogaïne 3.5 Verloop van een ibogaïne-sessie. 3.6 Effectiviteit van detoxificatie met behulp van ibogaïne Hoofdstuk 4 Discussie, conclusies en aanbevelingen 4.1 Discussie 4.2. De probleemstelling 4.3. Algemene conclusies en aanbevelingen Conclusie met betrekking tot de rol van ibogaïne bij verslaving Conclusie met betrekking tot de toxicologie van ibogaïne Nawoord Literatuurlijst

4 pagina 4 van 47

5 pagina 5 van 47 Inleiding Ibogaïne is een alkaloïde afkomstig uit de bast van de wortel van de plant Tabernanthe Iboga, die voorkomt in het regenwoud van West-Afrika van met name Gabon en Kongo. Onder de inheemse bevolking wordt het middel gebruikt door te kauwen op de wortelbast om gedurende de jacht dagen achtereen alert en bewegingsloos te blijven of om visioenen van voorouders te krijgen tijdens initiatieriten. De werking van Ibogaïne: Ibogaïne is een sterk psychoactief middel. Bij lage doseringen kan het een opwekkende werking hebben, waardoor de gebruiker zich fit voelt en alert blijft. De behoefte aan slaap neemt dan ook af. Mogelijke bijwerkingen zijn onder andere: trillen, misselijkheid en overgeven. Net als LSD, mescaline en andere hallucinogenen potentieert ibogaïne de effecten van de neurotransmitter serotonine. Er wordt beweerd dat ibogaïne in staat is om een verminderde lust ( craving ) naar heroïne te bewerkstelligen. Bovendien zou het de ontwenningsverschijnselen voorkomen. Ook bij verslaving aan andere middelen zou ibogaïne toegepast kunnen worden. Voor de behandeling van verslaafden maakt men gebruik van synthetisch bereide ibogaïne die oraal wordt toegediend. Het lijkt er op dat de positieve invloed van ibogaïne op het onderbreken van verslaving als het ware uit twee componenten bestaat. Enerzijds bestaat de fysieke, metabolische factor, waardoor ontwenningsverschijnselen en craving uitblijven. Anderzijds heeft ibogaïne een psychische, therapeutische factor. Vooral de laatste zal uitgebreid aan bod komen in deze literatuurstudie. De fysieke, metabolische factor is vooral met behulp van dierexperimenten veelvuldig onderzocht (o.a. Dzoljic et al., 1988; Sharpe en Jaffe, 1990; Glick et al., 1992; Francés et al., 1992). De resultaten uit deze onderzoeken wijzen over het algemeen in de richting van de beweringen van Lotsof omtrent het uitblijven van ontwenningsverschijnselen en het onderbreken of zelfs beëindigen van opiaatverslaving (heroïne en morfine), en mogelijk ook amfetamineverslaving. Ook uit de ervaringen van diverse (ex)drugsverslaafden, die een ibogaïne behandeling hebben ondergaan, blijkt sprake te zijn van het uitblijven van ontwenningsverschijnselen. Tevens rapporteerden vele behandelden dat ze na de behandeling nauwelijks behoefte voelden om hun vertrouwde drug te gebruiken. Sommigen vielen wel af en toe terug in oude gewoonten met de reden dat men dat nu eenmaal gewend was en niet zozeer om de gevreesde afkickverschijnselen te omzeilen. Uit de dierexperimenten zijn geen duidelijke oorzaken naar voren gekomen voor deze bijzondere effecten van ibogaïne, echter wel veel theorieën en hypothesen. De psychische, therapeutische factor komt naar voren uit de ervaringen van mensen die met ibogaïne behandeld zijn (zie o.a. De Rienzo & Beal, 1997; Sheppard, 1994; Sisko, 1990 & 1993). De werking begint meestal een halfuur na orale inname en bereikt een piek na ongeveer twee uur, die vervolgens langzaam afneemt en na zo n 36 uur resulteert in een diepe slaap. Tijdens deze trip ervaart men verscheidene stadia met elk hun eigen kenmerken. Deze fasen met hun kenmerken zullen later nader aan de orde komen.

6 pagina 6 van 47 Tijdens de stadia van de ibogaïne behandeling zeggen velen inzichten te verwerven over het leven van de betreffende persoon, de verslaving en/of de mogelijke oorzaken of achtergronden van deze verslavingen. Sommigen van hen melden dat deze inzichten nieuwe perspectieven bieden om op een andere manier tegen het eigen leven of de verslaving te kijken. Men vindt houvast om de strijd aan te gaan met de eigen verslaving en om te werken aan achterliggende problemen. Men beschrijft als het ware een therapeutische component van de ervaren trip. Anderen melden alleen een intense trip met uiteenlopende hallucinaties, angsten, lichamelijke ongemakken etc, waar men geen enkele therapeutische waarde aan hecht. Anderen beschrijven dat ook, maar komen geruime tijd na de trip tot inzichten die men reeds tijdens de trip heeft ervaren, maar waar pas later een bruikbare (symbolische) betekenis aan wordt gegeven. De begeleiding van de persoon die onder behandeling is, is vaak beperkt tot het stand-by zijn voor het geval er problemen zijn. Er is geen sturende therapeut, de ibogaïne doet het werk. De probleemstelling: In deze literatuurstudie wordt een poging gedaan om de literatuur over de werking van ibogaïne bij mensen te beschouwen met betrekking tot de behandeling van verslaving. Daarbij zal gezocht worden naar antwoorden op de vraagstelling die vooral betrekking heeft op de hierboven beschreven therapeutische component van de ibogaïne-trip. Er bestaat een discussie over de noodzaak van het ondergaan van een volledige psychoactieve of droomachtige trip om tot onderbreking van de verslaving te komen. Volgens Lotsof (1995) is dat een essentieel onderdeel van de behandeling, waarin als het ware een mentale herprogrammering plaatsvindt die noodzakelijk is om de definitieve stap te kunnen zetten naar een drugvrij bestaan. Volgens Lotsof doet men tijdens de fase van de normatieve visioenen [1] de informatie (en inspiratie) op over onderliggende oorzaken van drugmisbruik, en worden onverwerkte trauma s herbeleefd, waardoor deze als nog verwerkt kunnen worden, dan wel hanteerbaar gemaakt. Naranjo (1973) gebruikte tijdens zijn psychotherapieën lagere doseringen dan Lotsof, waardoor zijn patiënten niet de fase van de normatieve visioenen bereikten, maar niet verder kwamen dan de eerste drie Freudiaanse getinte fasen, die volgens Naranjo bruikbaar zijn om de patiënt te doen terugkeren naar een stuk onverwerkt verleden en middels herbeleving te komen tot verwerking van diepliggende trauma s. Anderen zijn op zoek naar middelen die verwant zijn aan ibogaïne, die wel de afkickverschijnselen wegnemen en het hunkeren naar drugs (craving) doen verminderen of wegnemen, zonder dat de patiënt een periode van geestesverandering moet doorstaan. Zo wordt onderzoek gedaan naar 18- methoxycoronaridine (18-MC). Uit dierstudies blijkt dat deze wel dezelfde anti-addictieve eigenschappen bevatten, maar vermoedelijk zonder psychoactieve component (Glick et al., 1996). De onderzoeksvraag luidt als volgt: Is de psychoactieve component essentieel voor de anti-addictieve werking van ibogaïne en wat is dan de therapeutische waarde van de normatieve visioenen veroorzaakt door ibogaïne?

7 pagina 7 van 47 Tevens wordt getracht antwoord te krijgen op een meer algemene vraag: Welke (wetenschappelijke) literatuur bestaat er over ibogaïne-behandelingen bij mensen en wat luiden de conclusies van deze studies? In het eerste hoofdstuk zal het traditioneel gebruik van iboga in West- en Centraal Afrika beschreven worden. Tevens komt hier het gebruik van ibogaïne in psychotherapie aan de orde, zoals dat werd gedaan door Naranjo. Het tweede hoofdstuk zal met name gaan over de preklinische studies omtrent ibogaïne. In het derde hoofdstuk komen de klinische studies en anekdotische rapportages over het gebruik van ibogaïne bij de behandeling van verslaving. Tot slot in hoofdstuk vier discussie, conclusies en aanbevelingen, gevolgd door een nawoord.

8 pagina 8 van 47 Hoofdstuk 1 Traditioneel en therapeutisch gebruik van ibogaïne 1.1. Inleiding De laatste jaren is een toenemende belangstelling te zien voor het plantaardige middel, ibogaïne (12- methoxyibogamine), waarvan wordt beweerd dat het geschikt is voor gebruik als afkickmiddel voor opiaat-, amfetamine-, cocaïne-, alcohol- en nicotineverslavingen. Hierbij zouden nauwelijks of geen ontwenningsverschijnselen optreden. Bovendien zijn de behandelingen van zeer korte duur. Zo wordt geclaimd dat bij behandeling van heroïne verslaving een eenmalige behandeling van 48 uur goed zou zijn voor de onderbreking van de verslaving voor een periode variërend van enkele dagen tot zes maanden. Howard Lotsof, de ontdekker van de opzienbarende veronderstelde werking van ibogaïne, patenteerde ibogaïne in 1985 onder de naam Endabuse als geneesmiddel tegen opiaatverslaving. In de reclamefolder vindt men de volgende claims: Ibogaïne kan oraal worden toegediend en hoeft niet te worden geïnjecteerd. Ibogaïne is niet-narcotisch. Het is daardoor geen vervanging van de verslavende stof, zoals methadon dat is voor heroïne. Ibogaïne werkt snel; 48 uur na inname van ibogaïne is de behandeling afgelopen. Ibogaïne heeft een langdurig effect. Een behandeling onderbreekt gedurende een half jaar de verslaving; drie kuren zouden voldoende zijn om gedurende vier jaar vrij te zijn van verslaving. Ibogaïne is niet fysiek verslavend. Ibogaïne is een natuurlijke stof. In dit hoofdstuk wordt enerzijds ingegaan op traditioneel gebruik binnen bepaalde gemeenschappen in West-Afrika, anderzijds wordt ingegaan op het therapeutisch gebruik door de Chileense psychiater Claudio Naranjo tijdens de jaren zestig en zeventig Traditioneel gebruik van ibogaïne bij de Bwiti-cultus in Gabon

9 pagina 9 van 47 Ibogaïne (12-Methoxyibogamine) is een psychoactieve alkaloïde die onttrokken wordt aan de wortels van een struik die in twee varianten voorkomt in de Regenwouden van West-Afrika, namelijk de Tabernanthe Iboga en Tabernanthe Manii. Botanisch worden deze twee niet altijd onderscheiden, maar blijken dezelfde psychotropische eigenschappen te hebben (Fernandez, 1982). Eeuwen lang werd iboga gebruikt door de plaatselijke bevolking als onderdeel van de Bwiti-cultuur, een Gabonese cultus waarbij de initiatie door het gebruik van Tabernanthe Iboga centraal staat. Gebed en zang zijn meestal gericht op de plant zelf en niet op de goden en geesten. Bwiti zijn de goden en voorouders, waar met behulp van de consumptie van iboga contact mee gezocht kan worden (Fernandez, 1982). Bwiti is de gemeenschappelijke voorouder, die zich in de visioenen vaak openbaart als bemiddelaar tussen de levenden en god. Tevens staat Bwiti voor alles om ons heen. Er bestaat discussie over de betekenis van Bwiti, wat mogelijk te wijten valt aan een betekenis die zich niet naar de westerse cultuur laat vertalen. De oorsprong van de Bwiti-cultus is ontstaan onder de Mitsogho, een volk dat tijdens de vorige eeuw gemigreerd is en in Gabon terechtkwam. Hier kwamen de Mitsogho in contact met de kustbevolking van Gabon, de Fang. Er wordt beweerd dat de Mitsogho ooit de werking van iboga hebben leren kennen door de Pygmeeën (Fernandez, 1982; Goutarel, 1993). Tijdens het begin van deze eeuw leerden de Mitsogho de Fang het eten van de Iboga en ontstond een Bwiti-cultus onder de Fang, die vaak minder strikt is dan de Bwiti van de Mitsogho. Zo accepteren de Fang de vrouwen als leden, in tegenstelling tot de Mitsogho waar Bwiti uitsluitend een mannenzaak is. Binnen de Fang-Bwiti zijn tevens christelijke elementen opgenomen, die tijdens de initiatievisioenen naar voren komen. Goutarel meldt dat de Fang minimaal uit twaalf subculturen bestaat en het dus niet realistisch is te veronderstellen dat er een normatieve Fang-visie bestaat die men kan vergelijken met de Mitsogho-Bwiti. Wel bestaan in algemene zin overeenkomsten tussen de ibogavisioenen van de Fang en de Mitsogho (Goutarel, 1993) Het gebruik bij de Fang en Mitsogho. Iboga wordt op twee manieren gebruikt. Enerzijds in kleine doses (vier tot twintig gram in poedervorm), waarbij de mannen meer krijgen dan de vrouwen (Fernandez, 1982). Dit gebeurt tijdens regelmatig terugkerende ceremonies, met als doel onvermoeibaar de hele nacht door te kunnen dansen. De lage doseringen veroorzaken geen hallucinogene effecten, enkel stimulerende en euforische. Anderzijds wordt één of twee maal tijdens het leven zeer hoge doseringen gebruikt tijdens de initiatie. In zulke gevallen gaat het om doseringen tussen de tweehonderd en duizend gram iboga. Dit varieert van zestig keer de hoeveelheid van de zogenaamde threshold dosis (de minimale dosis nodig om er iets van te voelen) tot de bijna dodelijke dosis. De Bwiti geven aan zeer voorzichtig te zijn en allerlei maatregelen te treffen om te zorgen dat de geïnitieerde niet te ver in het dorp der doden treedt en niet terugkeert.

10 pagina 10 van 47 Bij de Mitsogho wordt de te initiëren persoon eerst getest met een lage hoeveelheid iboga: to see if they can support the drug or if they have evil spirits which will use the drug as an excuse to kill their host (Fernandez, 1982). Daarnaast wordt de persoon tijdens het hele ritueel nauw in de gaten gehouden door aangewezen geïnitieerden (de iboga-ouders), die de persoon begeleiden gedurende de gehele initiatie. De iboga-ouders (of de iboga- moeder, die bij de Mitsogho een geïnitieerde man is) houden, aan de hand van psychofysiologische verschijnselen, in de gaten of de persoon het juiste pad blijft volgen op weg naar de ontmoeting met de voorouders. Binnen de Bwiti-cultus, met name bij de Metsogho, kan het niet doorstaan van de initiatie dramatische gevolgen hebben. Tijdens de initiatie wordt op grond van de visioenen en de daarbij verkregen boodschappen van de voorouders of de goden de toekomstige plaats en status binnen de gemeenschap bepaald. Komt men niet door de initiatierite heen, dan wordt men niet meer voor vol aangezien en beschouwt men de jongen voortaan als een meisje De fasen De iboga-intoxicatie geschiedt zeer geleidelijk, waardoor het mogelijk is verschillende fasen te ontdekken tijdens de visioenen. Etnologen onderscheiden vier fasen tijdens de initiatie. De eerste drie hebben een zogenaamd Freudiaans karakter, de vierde is de fase van de normatieve visioenen corresponderend met het collectieve en culturele beeld van de stam. De droomachtige effecten beginnen zo n tien uur nadat men begonnen is met het innemen van de iboga. Vaak gaat dit gepaard met een gevoel wat het opensplijten van de schedel genoemd wordt (splitting of the skull). Volgens de Bwiti nodig om de ziel de mogelijkheid te geven uit het lichaam te rijzen, net als baby s waarbij de schedel nog niet dicht is na de geboorte (de fontanel). Het opensplijten van de schedel wordt ook door met ibogaïne behandelde verslaafden gemeld (Sisko, 1990 & 1993).

11 pagina 11 van 47 Hieronder volgt een beknopte samenvatting van de beschrijving van de vier fasen door Goutarel (1993). De eerste drie hebben voornamelijk een Freudiaans karakter. De visioenen tijdens de eerste fase zijn nog vaag, onsamenhangend en ongeordend. De tweede fase wordt gekenmerkt door het zien van een serie spookachtige verschijningen van dreigend uitziende dieren, die soms uiteenvallen en dan weer een geheel vormen. Deze beelden volgen elkaar in snel tempo op. Tijdens de derde fase ontwikkelen de visioenen zich naar de mythische stereotypen. De geïnitieerde wordt dan meestal kalmer en lijkt plezierige en vredige beelden te zien. Twijfels over de echtheid van de visioenen, die de persoon vaak nog heeft tijdens de eerste twee fasen verdwijnen. Men heeft het gevoel meegenomen te worden door de wind naar het dorp van de doden. Onderweg worden stemmen gehoord en wezens gezien en de visioenen krijgen steeds meer een normatief karakter. De vierde fase bestaat uit de ontmoeting met de hogere spirituele entiteiten. Na dialoog met en begeleiding door de voorouders ontmoet men deze entiteiten, voorgesteld als de eerste man en vrouw op aarde. Ook ontmoeten sommigen een wezen van licht: the chief of the world, the essential point. De Fang, die in hun religieuze beleving ook veel christelijke elementen kennen, melden tijdens deze fase tevens visioenen van bijbelse figuren. Na gecommuniceerd te hebben met deze entiteiten eindigt het visioen en wordt men teruggeleid naar de aarde der levenden en eindigt het visioen. De vierde fase vertoont een aantal overeenkomsten met rapportages van bijna-doodservaringen (NDE) (Goutarel, 1993). Het komt voor dat personen niet door een specifieke kritieke fase heen komen. Men dringt dan niet door tot de fase van de normatieve visioenen. Volgens de Bwiti worden zij belaagd tijdens hun reis door boze geesten die hen van hun pad leiden, de dood in. Dit kan komen door slechte voorbereiding, gebrek aan motivatie (van groot belang geacht voor het slagen van de initiatie), angsten, psychosen, neurosen etc. De iboga-ouders stoppen dan de initiatie met behulp van een tegengif, waarvan de samenstelling onbekend is. Binnen de farmacologie is inmiddels bekend dat atropine de verschijnselen van ibogaïne-toxicatie kan onderdrukken (Goutarel et al., 1993). Fernandez (1982) beschrijft in zijn etnografische studie naar de religieuze beleving in Afrika, onder meer de resultaten van zestig open gesprekken die met individuen gehouden zijn. Hierin stonden de reden en aard van de initiatie per individu centraal. Hij acht vijftig daarvan betrouwbaar omtrent de informatie over de ervaringen van de informanten. Achtendertig meldden visioenen ervaren te hebben of juist niet. Twaalf (leden van een specifieke geheime genootschap) weigerden over hun visioenen te spreken: 1. Saw nothing and heared nothing. n=9 (24%) 2. Heared many voices, a great tumult, and recognized the voices of ancestors. Saw nothing. n=8 (21%) 3. Heared and saw various of my ancestors. They walked with me and instructed me on my life in Bwiti and elsewhere. n=13 (34%) 4. I walked or flew over a long multicolored road or over many rivers, which led me to my ancestors, who then took me to the great gods. n=8 (21%)

12 pagina 12 van 47 N=38 (Fernandez, 1982) In de volgende paragraaf zullen we de oceaan oversteken, naar Zuid-Amerika, alwaar de Chileense psychiater Claudio Naranjo en andere psychiaters ibogaïne gebruikte in psychotherapie.

13 pagina 13 van Ibogaïne in psychotherapie: Naranjo Claudio Naranjo is een Chileense psychiater die gepubliceerd heeft over het gebruik van twee alkaloïden in psychotherapie, harmaline [2] en ibogaïne. De doseringen zijn lager dan bij de Lotsofmethode en de methode van Naranjo bereikt alleen de eerste drie fasen die hierboven beschreven zijn, terwijl de Lotsof-procedure juist ook gebruik maakt van de vierde fase van de normatieve visioenen (Zie o.a Goutarel, 1993: Naranjo, 1973; Lotsof 1995). De effecten van harmaline en ibogaïne lijken op elkaar en zijn praktisch uniek onder de psychoactieve drugs. Deze effecten worden beschreven als eneirofreen [3] : to refer to the states induced by drugs that differ from psychotomimetic states by the absence of any psychotic symptom while sharing with the psychotomimetic experience the preeminence of a primary thought proces (William Turner in Goutarel, 1993: p. 90). Kort gezegd: bepaalde drugs als LSD veroorzaken een soort psychotische toestand inclusief het zien van waan -beelden, verlies van besef van tijd en ruimte en de personalisatie. Ibogaïne roept ook dergelijke beelden op, maar het bewust zijn van zichzelf en de omgeving waarin men zich bevindt blijft intact. Dus, harmaline en ibogaïne veroorzaken een mentale staat met als belangrijk effect; een droomfenomeen (droomtoestand) zonder bewustzijnsverlies of verandering in de perceptie van de omgeving of enige illusies: or formal deterioration of thought and without depersonalization (Goutarel, 1993: p.91). Hierin verschillen deze middelen sterk van middelen zoals LSD. In Ibogaine: Fantasy and Reality (1973) beschrijft Naranjo het gebruik van ibogaïne in psychotherapie. De studie beschrijft de data van veertig patiënten, die psychotherapie hebben ondergaan met behulp van ibogaïne. Bij dertig van hen werd uitsluitend ibogaïne of iboga-extract gebruikt en bij tien patiënten werd iboga-extract gecombineerd met verschillende amfetaminen. In de therapieën van Naranjo gebruikt(e) hij tussen de 3 mg. en 5 mg. per kilo lichaamsgewicht [4], afhankelijk van de gevoeligheid van de persoon. Ibogaïne en harmaline alkaloïden veroorzaken volgens Naranjo (1973) geen vergroting van de pupillen en verhoging van de bloeddruk, zoals wel het geval is bij gebruik van LSD-achtige hallucinogenen of amfetamineachtigen zoals MDA en MMDA. Wel veroorzaken zowel harmaline als ibogaïne vaker evenwichtsstoornissen en overgeven dan andere geestveranderende middelen, alcohol uitgezonderd. Om symptomen als misselijkheid en overgeven tegen te gaan adviseert Naranjo het gebruik op lege maag en, indien nodig, het gebruik van dramamine tegen overgeven (Naranjo, 1973). Een bed of comfortabele bank is essentieel, aangezien de meeste patiënten willen liggen tijdens de eerste uren van de behandeling of zelfs gedurende de gehele behandeling van meestal zo n zes à zeven uur. Vijfendertig procent van zijn patiënten wil tijdens de behandeling gedurende een bepaalde periode wel bewegen, en soms zelfs dansen.

14 pagina 14 van De ibogaïne-ervaring volgens Naranjo Sprekend over het subjectieve domein van de ibogaïne- en harmaline-ervaring wijst Naranjo op de gelijkenis in de inhoud van de ervaringen onder invloed van deze middelen. In het algemeen zijn archetypen [5] en dieren prominent aanwezig in de visioenen en acties die men ervaart. Bovendien verlopen ze in een droomachtige sequentie en blijken vaak een destructief en/of seksueel karakter te hebben [6] (Naranjo, 1973). Wat betreft de archetypen onderscheidt Naranjo twee soorten archetypen. Het mythische archetype is vergelijkbaar met die in dromen over een verloren schat, een aardige en wijze oude man, een ideale vrouw, een heilige, een ideale gemeenschap (de hemel), verschillende nobele gedachten etc. De instinctieve archetype komt tot uiting in fantasieën over agressie, seks, bloederige scènes, incest en andere praktijken (Goutarel et al., 1993; Naranjo, 1969). In vergelijking met harmaline is de kwaliteit van de ibogaïne fantasie, volgens Naranjo, over het algemeen veel persoonlijker van aard en gaat meestal over de persoon zelf, zijn/haar ouders en belangrijke andere personen uit zijn/haar leven. De visoenen en fantasieën veroorzaakt door ibogaïne (in tegenstelling tot die veroorzaakt door MDA of LSD), zijn niet op externe gebeurtenissen gericht, maar eerder op innerlijke (onbewuste) gedachten en fantasieën. Naranjo wijst op de specifieke ervaring onder invloed van ibogaïne, die ibogaïne een eigen plaats kan geven in het middelengebruik binnen de psychotherapie. Ibogaïne veroorzaakt, bij een dosis tussen de 3 en 5 mg. per kilo lichaamsgewicht, naast visueel-symbolische visioenen soms ook woede-uitbarstingen, die niet gericht zijn op het heden, maar op personen of situaties in het verleden. Dit komt, volgens Naranjo, overeen met de algemene tendens om terug te gaan naar herinneringen en fantasieën uit de vroege kindertijd (Naranjo, 1973). Tegelijkertijd is de ibogaïne fantasie makkelijker te sturen door het subject, of op eigen initiatief of door interventie van de psychotherapeut. Een scène kan als het ware stopgezet worden of opnieuw opgeroepen worden, waarbij men een alternatief kan exploreren. Tevens kan men terug naar een andere droomsituatie (bijv. dromen die men eerder behandeld heeft tijdens de therapie kunnen opnieuw beleefd worden, handelingen in die droom kunnen in een andere richting gestuurd worden en zo mogelijk nieuwe informatie opleveren). Het gemak waarmee gebeurtenissen tijdens een ibogaïne sessie gemanipuleerd kunnen worden is volgens Goutarel (1993) mogelijk de reden voor het geobserveerde succes door vele psychotherapeuten die het middel tijdens behandelingen hebben gebruikt. Manipulatie van de ibogaïne fantasie wordt ook gemeld door Lotsof (1995), die bij zijn procedure hogere doseringen gebruikt. Volgens hem hoeft het subject de ogen alleen maar open te doen om weer in het hier en nu te zijn in de omgeving, waar men zich bevindt. Veel patiënten die de methode Lotsof ondergingen melden, dat zodra men de ogen sluit er als het ware een scherm aanflitst en de waakdroom meteen vervolgd wordt. Het grote verschil tussen de methode van Naranjo en die van Lotsof is de mate van activiteit van de therapeut. Dit heeft vooral te maken met het verschil in doseringen. Zoals eerder genoemd bereikt men met de lagere doseringen van Naranjo alleen de eerste drie fasen en niet de zogenaamde normatieve vierde fase, zoals beschreven bij de initiaties bij de Bwiti en bij de methode Lotsof. Kenmerkend voor deze normatieve fase is dat men geconfronteerd wordt met de eigen manier van leven, vroegere essentiële ervaringen, belangrijke beslissingen die men heeft genomen en de exploratie van mogelijke alternatieven voor deze keuzen.

15 pagina 15 van 47 Toch speelt dit normatieve aspect ook bij de methode van Naranjo een grote rol, zij het dat degene met wie de patiënt een dialoog aangaat de therapeut is. Deze stuurt bij en draagt de zogenaamde alternatieven aan en manipuleert de richting van de droom. De rol van de therapeut bij de Lotsofprocedure en de rol van de iboga-ouders bij de Bwiti is veel passiever. Men is voornamelijk stand-by in het geval van mogelijke calamiteiten. Bij de methode Lotsof is de therapeut vaak niet eens aanwezig in dezelfde ruimte. Onder invloed van de (veel) hogere doseringen wil of kan men, tijdens de piekervaringen, meestal niet direct communiceren. Velen melden over de piekervaringen, tijdens de vierde normatieve fase, dat een dialoog plaatsvindt met actoren in het visioen (bijv. overledenen of andere entiteiten, zoals de Bwiti of een wezen van licht ), die als het ware de therapeutenrol op zich neemt of nemen. Naranjo meldt dat bij ongeveer één op de drie patiënten herinnering en/of herbeleving van vroege levenservaringen plaatsvindt, die vaak essentieel zijn voor het probleem, waarvoor de patiënt in therapie is. Thema s die vaak bij deze regressie-ervaringen naar voren komen zijn de relatie met de ouders/opvoeders. Daarbij is het opvallend dat velen zich tijdens deze ervaringen dusdanig kunnen inleven in de gevoelens of problemen van de andere actoren in de fantasie (bijv. de moeder of vader), dat dit leidt tot begrip van de ander op een manier die men tot dusverre nooit ervaren had. Een patiënt zegt hierover het volgende: I could see my mother s essence for the first time and love her beyond her difficult personality. Just as she was not responsible for her body, I saw that she was helpless against her own psychological make-up, which had harmed me so much. But this was not herself, really, that I was seeing now (Naranjo, 1973: p.194). Het gebruik van de Freudiaans getinte regressie onder invloed van ibogaïne in psychotherapie wordt ook gemeld door Don Allen (1996) in zijn interview met een psychotherapeute (medewerkster van Eric Taub), die ibogaïne gebruikt in psychotherapie om te komen tot regressie. Goutarel stelt in zijn commentaar bij het werk van Naranjo dat men contact maakt met onbewust materiaal op symbolische wijze, hetgeen kan lijden tot blijvende gedragsveranderingen. Dit soort veranderingen treden vooral op wanneer, tijdens de ibogaïne-ervaring, onbewuste fantasieën of hypothesen bewust worden op een dusdanig heldere wijze dat het ego van een volwassen persoon gedwongen wordt zich bewust te worden van zijn of haar vroegere diepgewortelde fouten, in de zin van disfunctioneel gedrag (Goutarel et al., 1993). Naranjo relateert de fenomenen die beschreven worden, vanuit de ibogaïne-ervaring, aan leren. Hij stelt: I think that ibogaïne can facilitate openness to impulse that leads to learning, so that an avenue of expression remains open thereafter. This may be understood as a corrective experience in that the patient has the opportunity to discover that what he feared to let out is not really threatening or unacceptable (Naranjo, 1973: p.212). Zoals we later zullen zien heeft onderzoek van Molliver en O Hearn (1993) aangetoond dat bij bijna dodelijke dosis (100 mg/kg) de Purkinje-cellen in het vermis (verbindingsstuk van de kleine hersenen) in de cerebellaire cortex aangetast worden [7]. Het cerebellum wordt onder meer geassocieerd met het leren van motorische vaardigheden als lopen, fietsen, pianospelen etc. De bevindingen van deze onderzoekers leidde tot nieuwe theorieën over verslaving, zoals de hypothese dat verslaving op vergelijkbare wijze aangeleerd wordt door middel van mechanismen in het cerebellum. Ibogaïne zou in deze hypothese het cerebellum mogelijk opnieuw programmeren,

16 pagina 16 van 47 waarvoor de metafoor van de autoexac.bat [8] van een computer wordt gebruikt. De geprogrammeerde verslaving wordt gedeïnstalleerd tijdens een ibogaïne-behandeling (zie ook De Rienzo, et al., 1995). Het valt op dat Naranjo (1973) bij zijn ibogaïne behandelingen spreekt over het al dan niet succesvol kunnen verlopen van een ibogaïne-sessie, in de zin dat bepaalde problematiek tijdens de ibogaïneervaring bewust gemaakt en doorgewerkt dient te worden. Een enkele keer komt het blijkbaar voor dat de patiënt in een bepaald visioen blijft hangen en deze steeds weer op dezelfde wijze beleeft zonder tot de kern te komen van het onderliggende probleem. Men komt dan niet tot de kern van de diagnostische vraagstelling doordat de patiënt bijvoorbeeld weerstand vertoont. Wat hierin opvalt is de overeenkomst met de visie van de Bwiti omtrent de initiatieprocedure met behulp van ibogaïne: een ibogaïnevisioen kan slagen of mislukken. Bepaalde aspecten dienen volgens de Bwiti aan de orde te komen en uitgewerkt te worden tijdens de visioenen. Bij de Bwiti is dat zelfs bepalend voor de toekomstige rol van de geïnitieerde binnen de gemeenschap (Fernandez, 1982; Goutarel, 1993). Verder beschrijft Naranjo (1973) visualisaties, die hij typerend acht voor de iboga-world, in die zin dat ze bij veel patiënten voorkomen en meestal gepaard gaan met bepaalde gevoelens. Een aantal van deze visioenen worden ook gemeld door mensen die een bijna-doodservaring gehad hebben. Een voorbeeld is het witte licht, dat vaak een grote aantrekkingskracht heeft en meestal gepaard gaat met religieuze gevoelens. Naranjo (1973): The image of light as a beam, and the religious feeling associated with it are too much like other peak experiences with ibogaïne to believe that this is a real memory. Yet we cannot discard the possibility that the child s experience of light may be a source of delight and support and constitute the original experience at the root of the notion of God as light-giver (Naranjo, 1973: p.218).

17 pagina 17 van 47 In veel ibogaïne ervaringen zijn de tegenstellingen licht en duister vaak domeinen van energie waartussen men verkeert, met elk hun eigen typische eigenschappen. Naranjo:...one of light and playfullness, the other of darkness and greed; a world of the sun, of spirits and dancing, and another of dark ponds, devouring dragons, castrating dogs, threatening gorillas (Naranjo, 1973: p ). Het donkere domein wordt meestal geassocieerd met beestachtigheid, woede en vooral eenzame afzondering (Naranjo, 1973). Een andere visualisatie is de buis of tunnelvisualisatie. Naranjo schrijft verrast te zijn over de frequentie, van het zien van tunnels tijdens de ibogaïne ervaring; één op de drie patiënten melden dit (Naranjo, 1973). Vaak worden die gezien als ingang of doorgang naar iets (vaak het licht) of als mediator tussen het licht en het duister. [9] Naranjo ziet de tunnel als symbool voor het eigen leven. Sommigen aanschouwen de tunnel van buitenaf en het binnengaan van de tunnel wordt vaak ervaren als: entering life and living it from inside rather than being an outside observer of its manifestations...becoming life rather than having it; reaching a state where subject and object are the same, the thinker and his thoughts, the feeler and his feelings, body and mind (Naranjo, 1973: p ). Zo zou het binnengaan van de tunnel niets anders zijn dan het binnengaan van de eigen ervaring, hetgeen onderwerp is van vele vormen van traditionele meditatie. De tunnel symboliseert voor velen een richting van de duisternis aan de ene kant van de tunnel naar het licht aan de andere kant van de tunnel. Voor velen voelt deze ervaring als een religieuze, die wel betrekking heeft op de persoon zelf. De symboliek van het zoeken naar het licht is universeel en komt in bijna al wereld religies voor. Ook in onze taal zijn vele voorbeelden te vinden, die betrekking hebben tot het groeiproces van een persoon naar het licht; een persoon kan een staat van verlichting bereiken en hoop wordt vaak verwoord als; licht aan het eind van de tunnel.

18 pagina 18 van 47 Hoofdstuk 2 Ibogaïne, een verslavingsinterruptor? Het dit hoofdstuk zal de ontdekking van Lotsof besproken worden en de preklinische studies naar ibogaïne als verslavingsonderbreker. In hoofdstuk drie worden de klinische studies behandeld naar ibogaïne gebruik bij detoxificatie van verslaafden. Daar komen dan de ervaringen van verslaafden aan bod Lotsof s ontdekking Begin jaren zestig vertoonde de jonge, aan heroïne verslaafde, Howard Lotsof grote belangstelling voor psychoactieve middelen, enerzijds vanuit leekwetenschappelijke interesse, anderzijds op zoek naar een vorm van verlichting. Via een bevriende chemicus kwam hij in aanraking met ibogaïne, hetgeen hij gaf aan een vriend, aangezien hij zelf niet veel voelde voor een, volgens de chemicus, 36- urige trip. Geïntrigeerd door de ervaring van die vriend besloot Lotsof het middel nader te onderzoeken. Na een halfjaar had hij genoeg voorraad om zijn experiment op te zetten. Tijdens een periode van acht maanden namen twintig mensen ibogaïne, waarvan zeven heroïne -en/of cocaïneverslaafd waren, inclusief Lotsof zelf. Vijf van de zeven stopten, met het gebruik van heroïne of cocaïne voor een periode van zes maanden of langer na de ibogaïne-ervaring. De overige twee hervatten daags na hun ervaring hun heroïne gebruik. Gevraagd naar de reden, zeiden zij: Omdat we junkies zijn en we vinden het leuk om junkies te zijn (De Rienzo et al., 1997). Pogingen om in de jaren zestig ibogaïne als verslavingsinterruptor te promoten stuitte op veel weerstand, niet alleen bij de overheid, maar ook bij ondergrondse chemici van de psychedelische beweging. Deze waren niet geïnteresseerd in een behandeling voor verslaving, maar enkel in psychedelica die de markt opgebracht konden worden als nieuwe psychedelische sensaties. Bijna overbodig om te vermelden is dat tevens dealers niet geïnteresseerd waren in een middel dat verslaafden laat stoppen met het gebruik van drugs (De Rienzo et al., 1997). In de jaren zestig werd ibogaïne nog sporadisch gebruikt om heroïne verslaafden af te laten kicken. Sinds ibogaïne een schedule 1-drug werd in de Verenigde Staten, is ibogaïne bijna volledig van de markt verdwenen. Goutarel (1993) meldt dat sindsdien maar drie gram van het middel in beslag is genomen in de Verenigde Staten. Naast het gegeven dat drugshandelaren het middel van de markt houden, speelt het tevens mee dat ibogaïne geen partydrug is. De meeste gebruikers ervaren de ibogaïne-trip niet als een plezierige, sociale ervaring.

19 pagina 19 van 47 Begin jaren tachtig hervat Lotsof zijn pogingen om ibogaïne de markt op te krijgen. Dit resulteert onder meer in een reeks patenten op de werking van ibogaïne als onderbreker van verslavingen: U.S. Patent 4,499,096: Rapid method for interrupting the narcotic addiction syndrome (Lotsof, 1985), U.S. Patent 4,587,243: Rapid method for interrupting the cocaine and amphetamine abuse syndrome (Lotsof, 1986), U.S. Patent 4,857,523: Rapid method for attenuating the alcohol dependence syndrome (Lotsof, 1989), U.S. Patent 5,026,697: Rapid method for interrupting or attenuating the nicotine/tobacco syndrome (Lotsof, 1991), U.S. Patent 5,152,994: Rapid method for interrupting or attenuating poli-drug dependency syndromes (Lotsof, 1992). Aan deze patenten kan weinig wetenschappelijke waarde gehecht worden, aangezien een patent toegewezen kan worden zonder dat men eerst wetenschappelijk bewijs dient te overleggen. Het dient eerder andersom gezien te worden. Na het eerste patent kwam het wetenschappelijk onderzoek op gang om de claims van Lotsof te testen. Middelen van natuurlijke oorsprong kunnen niet gepatenteerd worden, wel zoals in dit geval, gebruik van natuurlijke middelen voor specifieke doeleinden. Lotsof s firma New Drug Application Inc. (NDA) had hiermee het alleenrecht verworven voor het gebruik van ibogaïne hydrochloride (hcl) voor de behandeling van verslaafden onder de merknaam Endabuse7. De Amerikaanse patenten zijn tevens omgezet in Europese patenten en zijn dus ook hier rechtsgeldig (Peppelman, 1995). De samenwerking tussen de NDA, ICASH (International Coalition of Addict Self-Help) en DASH (Dutch Addict Self-Help) heeft geleid tot meerdere anekdotische aanwijzingen voor de werking van ibogaïne als verslavingsinterruptor (De Rienzo et al, 1997: Lotsof, 1995). Van 1989 tot en met 1993 voerde Lotsof, samen met de psychiater Bastiaans, detoxbehandelingen uit in Nederland. Hieraan kwam een einde na de dood van een 24-jarige Duitse heroïne verslaafde (Nicole K.) tijdens een ibogaïnebehandeling. De patiënt kreeg een dosis van 29 mg/kg en stierf 19 uur na behandeling. Forensisch pathologische onderzoek leverde geen definitieve conclusie op omtrent de doodsoorzaak (van Ingen 1994 in Alpen 1999 internet [10] ). Door gebrek aan gegevens, over de correlatie tussen ibogaïne-niveau s en mogelijke toxische effecten in mensen, zijn concentraties van ibogaïne en zijn principale metaboliet noribogaïne moeilijk te interpreteren (Alpen, 1999). Bovendien wezen sporen erop dat de Duitse heroïne had gebruikt tijdens de behandeling. Een aantal technieken die uitsluitsel hadden kunnen geven over recent opiaatgebruik werden echter niet gebruikt. Bastiaans, overtuigd van de veiligheid van het gebruik van ibogaïne, vermoedde dat ze zelfmoord pleegde. In het Leidsch Dagblad (14 juni 1993) wordt hij geciteerd: Ze was heel rustig. Pas in de avond werd ze onrustig hetgeen in de nachtelijke uren leidde tot haar zelfmoord. Volgens het politierapport (De Rienzo et al., 1997) was het een overdosis heroïne. Er zijn resultaten die wijzen op het gegeven dat de toxiciteit van opiaten mogelijk relatief groter is na gebruik van ibogaïne (Popik et al., 1995, 1999). Het incident heeft voor ibogaïne onderzoek bij

20 pagina 20 van 47 mensen grote gevolgen gehad. Het werd dan ook verboden om verdere behandelingen uit te voeren in Nederland. Daarnaast woog het voorval zwaar mee bij de beslissing, tijdens de NIDA Review Meeting (maart 1995), om geen klinisch experiment toe te staan. Volgens Lotsof (persoonlijke communicatie, 1999) heeft dit het onderzoek naar ibogaïne in de behandeling van verslaving jaren stil gezet Preklinische studies Vanaf het begin van deze eeuw is ibogaïne onderwerp van chemisch en farmaceutisch onderzoek geweest, sinds Dybowski en Landrin (1901) en Haller en Hecker (1901) voor het eerst ibogaïne isoleerde van de Iboga-wortel. Men was in eerste instantie voornamelijk geïnteresseerd in zowel de stimulerende eigenschappen van ibogaïne en Tabernanthe Iboga (bij lage doseringen) als de hallucinogene eigenschappen (bij hogere doseringen). Onderliggende mechanismen van de werking van ibogaïne is tot op de dag van vandaag onderwerp van discussie en onderzoek. Vele studies wezen, wat betreft de werking, op complexe interacties van ibogaïne met verschillende neurotransmitters waaronder dopamine, serotonine, acetylcholine, adrenaline en noradrenaline (zie o.a. Popik & Skolnick, 1999). Onderzoek naar de toxiciteit van ibogaïne is uitgevoerd bij diverse diersoorten, waaronder ratten, muizen, konijnen, varkens, katten, honden, kikkers, apen en duiven. Bij orale toediening is de LD50 [11] bij ratten 327 mg/kg, intraperitoneaal (via de buikholte) toegediend is de LD mg/kg bij ratten (Dhahir, 1971). Een studie naar de chronische toxiciteit van ibogaïne liet zien dat wanneer men dertig dagen lang 10 mg/kg intraperitoneaal toedient geen schade wordt gevonden aan lever, nieren, hart of hersens. Toediening van 40 mg/kg voor 12 dagen bij 10 ratten resulteerde niet in pathologische veranderingen aan lever, nieren, hart en hersens (Goutarel, 1993). Dit in tegenstelling tot serotonine dat, bij een vier maal lagere dosering, ernstige schade veroorzaakt aan de nieren. Kortom, ibogaïne blijkt relatief gezien (bij een therapeutische dosis tussen de 300 mg en 1 g) een non-toxische alkaloïde te zijn, vergelijkbaar met de toxiciteit van aspirine (Goutarel, 1993). Zoals we later zullen zien ontstaat er een discussie omtrent de neurologische toxiciteit van ibogaïne. De patenten van Lotsof s NDA inc. veroorzaakten een nieuwe golf onderzoeken omtrent ibogaïne, ditmaal gericht op de vermeende werking van ibogaïne als verslavingsinterruptor. Voor informatie over eerdere perioden van wetenschappelijke interesse voor ibogaïne kan worden verwezen naar het werk van Goutarel et al.(1993) en Popik et al. (1995 & 1999). De claims, over efficiëntie van ibogaïne bij de behandeling van opiaat-, cocaïne- en alcoholverslavingen, worden ondersteund door onderzoeken uit de Verenigde Staten, Canada en Nederland. Als eerste werd er gepubliceerd over de mogelijkheid van ibogaïne om afkickverschijnselen te verzachten ( Dzoljic et al., 1988). Maisonneuve en medewerkers (1991) determineerden de

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Initiatie tot het Sacrament van Overgang

Initiatie tot het Sacrament van Overgang Initiatie tot het Sacrament van Overgang Het Sacrament van Overgang is een religie, die- in overeenstemming met alle regels- is geregistreerd als religieuze gemeenschap bij Bureau voor Religieuze Gemeenschappen

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Ecstasy: feiten en fabels.

Ecstasy: feiten en fabels. Improving Mental Health by Sharing Knowledge Ecstasy: feiten en fabels. Raymond Niesink m.m.v Nienke van der Putten, Esther Croes, Tibor Brunt e.v.a. Ecstasy: feiten en fabels Trimbos, 10 juni 2015 2 Feiten

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag

antidepressivum, rat, overerfbaar, mechanismen, gedrag 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Effecten van het antidepressivum vortioxetine op hersenmechanismen in genetische diermodellen voor depressie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 2 december 2014 (OR. en) BEGELEIDENDE NOTA de heer Jordi AYET PUIGARNAU, directeur, namens de secretarisgeneraal

Raad van de Europese Unie Brussel, 2 december 2014 (OR. en) BEGELEIDENDE NOTA de heer Jordi AYET PUIGARNAU, directeur, namens de secretarisgeneraal Raad van de Europese Unie Brussel, 2 december 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0340 (NLE) 16240/14 CORDROGUE 94 BEGELEIDENDE NOTA van: aan: Nr. Comdoc.: Betreft: de heer Jordi AYET PUIGARNAU,

Nadere informatie

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1/5

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1/5 BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1/5 1 NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL PLACIVET 2 KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Werkzaam bestanddeel: Acepromazine maleaat: 20 mg/ml. Hulpstoffen:

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging

Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Naam: Sara Panahi Klas: 2B Vak: verzorging Inhoudsopgave Wat zijn paddo s?... 3 Waar komen paddo s vandaan?... 3 Wat zit er in paddo s?... 4 Hoe gebruik je paddo s?... 4 Wat kun je voelen als je paddo

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen.

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. Je dagelijkse gedrag en keuzes komen voort uit 7 verschillende energieën die in jou aanwezig zijn.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting. Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 SAMENVATTING 139 Nederlandse samenvatting Het doel van dit proefschrift is om bij te dragen tot een beter begrip en verbetering van onze kennis over het 22q11.2 deletie syndroom (22q11DS). We onderzochten een specifieke

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van 1 Bedwing je dwang Children s Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (CY-BOCS) Algemene instructies Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van patiënten met een obsessieve-compulsieve

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling Virtual Reality toepassingen bij psychose Wim Veling Disclosure Wim Veling Speaker fees received from: Lundbeck Positions held on Advisory Boards: geen Grants and sponsoring: geen Wat is VR? 1. Computer

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Alles over homeopathie bij paarden Wat weet jij over homeopathie? En weet je wat het voor jouw paard kan betekenen? In deze uitgebreide blog kom je van alles te weten

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 9 september 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 9 september 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 9 september 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0183 (E) 12272/14 CORDROGUE 61 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: UITVOERINGSBESLUIT VAN

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring Op de grens van hemel en aarde Een bijna-doodervaring Eerste druk, 2014 2014 Tineke H.C.M. Verwij Illustraties: Tineke H.C.M. Verwij Coverfoto: Tineke H.C.M. Verwij isbn: 9789048432684 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Tranquiritine Sinofarm 0,5 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 3 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 5 mg, zachte capsules Spiriteïne Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Morfine Feiten en fabels. Apotheek

Morfine Feiten en fabels. Apotheek 00 Morfine Feiten en fabels Apotheek In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding

Nadere informatie

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen.

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen. Y-BOCS Algemene instructies Het is de bedoeling dat deze vragenlijst wordt gebruikt als een semi-gestructureerd interview. De interviewer dient de items in de aangegeven volgorde af te nemen en de vragen

Nadere informatie

Presentatie DDu Ketencasus

Presentatie DDu Ketencasus Presentatie DDu Ketencasus Drank en Drugsincidenten in het uitgaanscircuit Reg. Ketencasusbespreking n Jan Krul MSc adviseur en onderzoeker gezondheidswetenschapper (spoed)verpleegkundige n n Mass Gathering

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa Centrumlocatie Normaal netvlies Netvlies bij retinitis pigmentosa Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa U heeft een afspraak op de polikliniek Oogheelkunde voor een Vitamine A therapie bij retinitis

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Chapter 7. Samenvatting

Chapter 7. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Talrijke publicaties hebben aangetoond dat de behandeling van jicht verbetering behoeft. Dit ondanks het feit dat de oorzaak en het ontstaan van deze aandoening goed bekend is,

Nadere informatie

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting)

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) 151 152 1. Inleiding Rijden onder invloed van alcohol en/of drugs is een belangrijke oorzaak van verkeersongelukken. Al is alcohol de belangrijkste veroorzaker

Nadere informatie

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Koosstraat 11, Paramaribo, Suriname +597 8513124 www.withincoaching.net info@withincoaching.net Find us on Facebook Welkom! Geachte geïnteresseerde,

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

De Energetische Essenties van Persoonlijkheid

De Energetische Essenties van Persoonlijkheid De Energetische Essenties van Persoonlijkheid Maak kennis met de oorsprong van jouw gedrag en hoe je het leven ervaart Je dagelijkse gedrag en ervaringen komen voort uit 7 verschillende energetische essenties

Nadere informatie

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C

1+1=3. Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind. Anna-Carina Walraven Klas H1C 1+1=3 Veranderingen in het leven van een derde-cultuur-kind Anna-Carina Walraven Klas H1C Figuur 1. [Wereld in gezicht] (z. j.) Auteursrechthebbende onbekend. Overgenomen van http://expatwithkids.blogspot.nl/2011/09/you-know-youre-third-culture-kids-when.html

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk

Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk Cor A.J. de Jong, MD, PhD Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction NISPA nispa.dejong@gmail.com www.nispa.nl Maastricht 9 april

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson Patiëntenbrochure 1dd 1mg bij parkinson Inhoud Wat is de ziekte van Parkinson? 3 Wat zijn de klachten bij de ziekte van Parkinson? 4 Waar wordt de ziekte van Parkinson door veroorzaakt en hoe vaak komt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 1 Vroeggeboorte na antenatale inflammatie bronchiale hyperreactiviteit als onderliggende oorzaak van Vroeggeboorte Over vroeggeboorte, ook wel prematuriteit genoemd,

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

de heer Uwe CORSEPIUS, secretaris-generaal van de Raad van de Europese Unie

de heer Uwe CORSEPIUS, secretaris-generaal van de Raad van de Europese Unie RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 17 juni 2014 (OR. en) 11068/14 Interinstitutioneel dossier: 2014/0183 (NLE) CORDROGUE 48 VOORSTEL van: ingekomen: 16 juni 2014 aan: Nr. Comdoc.: Betreft: de heer Jordi

Nadere informatie

Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf. Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET

Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf. Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET Wij zijn niet ons brein maar wel ons lijf Hans Fransen, klinisch psycholoog GGNET Inleiding Opzet: Korte uitleg werking van het Brein: Oud en Nieuw Nut voor de praktijk: een casus Effect medicatie - effect

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie

PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie 22 januari 2015 EMA/PRAC/63314/2015 Risicobeoordelingscomité geneesmiddelenbewaking (PRAC) PRAC-aanbevelingen met betrekking tot signalen voor bijwerking van de productinformatie Goedgekeurd door het PRAC

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK. Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris

ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK. Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris ROOKSTOPBEGELEIDING IN DE APOTHEEK Stagedag KLAV 20 januari 2014 Apr. Bart Maris TABAK: EEN VERSLAVENDE DRUG James et al. 1994 MECHANISME VAN VERSLAVING BELONINGSSYSTEEM: Gelegen in het mesocorticolimbisch

Nadere informatie

Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker

Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Dr. Eric Blaauw Forensisch GZ psycholoog Senior onderzoeker Verslaafden zijn agressief of lijkt dat maar zo? Link verslaving en agressie? Wat is verslaving?

Nadere informatie

Gewrichtspijn bij katten. Ernstig onderschat! Hoe komt het dat we het niet zien?

Gewrichtspijn bij katten. Ernstig onderschat! Hoe komt het dat we het niet zien? Gewrichtspijn bij katten Ernstig onderschat! Een kat komt altijd op zijn pootjes terecht Zo luidt het spreekwoord en zoals ieder spreekwoord bevat het veel waarheid. Echter wat niet vermeld wordt is de

Nadere informatie