Samen weten we alles

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samen weten we alles"

Transcriptie

1 Samen weten we alles Een zoektocht naar de oorsprong van horizontaal toezicht: hoe de Belastingdienst de relatie tussen burger en overheid opnieuw uitvond Rijksuniversiteit Groningen Maatschappelijke Master Geschiedenis Masterscriptie Begeleider: dr. R.G.P. Peters Tweede lezer: prof. dr. D.J. Wolffram Definitieve versie 22 maart 2012 Joris Engbers Studentnummer Baanstraat GT Groningen Jeenke van Linge Studentnummer Peizerweg JM Groningen

2 Voorwoord Toen wij aan onze Master Geschiedenis begonnen, hadden wij nooit kunnen bevroeden dat wij twee jaar later het onderzoek dat voor u ligt zouden presenteren. Een onderzoek naar de Belastingdienst lag toen op zijn zachtst gezegd niet voor de hand. Toch ligt er nu een scriptie waar wij erg trots op zijn. Wij hebben er met veel plezier aan gewerkt en hopen dat hij met net zoveel plezier gelezen zal worden. Dat het er toch van gekomen is, is mede te danken aan een aantal mensen die wij hier graag zouden bedanken. Allereerst willen wij onze dank uit spreken aan de Belastingdienst en al zijn medewerkers. Overal waar wij kwamen zijn wij hartelijk ontvangen en konden wij met al onze vragen terecht. Zelfs uiterst naïeve vragen, zoals daar zijn: Sorry, wat is eigenlijk een BTW-caroussel? en Maar winst is toch gewoon winst?, konden op een serieus antwoord rekenen. Wij durven wel te zeggen dat wij daardoor inmiddels behoren tot s lands meest fiscaal onderlegde historici. Ook daarvoor danken wij de Belastingdienst. Onze dank gaat ook uit naar de VHMF die dit hele onderzoek mogelijk heeft gemaakt. In het bijzonder Paul Gunnewijk en Wilma Kamminga hebben ons enthousiast gemaakt over de wondere wereld van de belastingheffing. Een wereld waar wij voorheen geen weet van hadden. Ook willen wij graag onze begeleiders bedanken. In de gesprekken met Rik Peters zijn wij keer op keer uitgedaagd verder te kijken en dieper te graven. Samen met Jaap den Hollander heeft hij ons in de meest letterlijke zin geleerd de wereld op een andere manier te bekijken. Namelijk door de indrukwekkende bril van Niklas Luhmann, die in zijn werk bewezen heeft dat je van wetenschap ook heel vrolijk kunt worden. Ten slotte was deze scriptie nooit geworden wat hij is zonder de steun van onze familie en vrienden: Aline, Arjen, Ben, Djurre, Femke, Fenna, Gerdin, Jacob, Julian, Jurjen, Laurens, Laurien, Lieuwke, Lyske, Marijke, Peter, Rolf, Rose, Rosien, Wander, Willem, Willy. Uiteraard neemt al deze steun niet weg dat elke fout in deze scriptie voor onze rekening komt. Joris en Jeenke 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Inleiding... 5 Het debat over de relatie tussen de burger en de overheid... 6 Het kloofdenken... 8 De seculiere roeping van de professional De paarse krokodil Verantwoording Theoretisch kader Onderzoeksmethode Opbouw De implementatie van horizontaal toezicht ( ) Wat is horizontaal toezicht? De implementatie van het HT door de ogen van de werknemers Hoe kom ik in het horizontaal toezicht? Horizontaal toezicht van buitenaf bekeken Vormgeving van het idee HT ( ) De brief van de staatssecretaris Het parlementaire debat over HT De Regeerakkoorden Internationale ontwikkelingen De top van de piramide: het Management van de Belastingdienst Inspiratiebronnen van het HT ( ) De toekomst van de nationale rechtsstaat De strijd voor Compliance Klantgerichtheid: de klant als voorloper van de partner

4 4. Het HT als nieuwe filosofie voor de relatie burger - overheid Wat is dan die filosofie? De burger als partner? Gelijkwaardigheid Vertrouwen Transparantie Kanttekeningen bij de nieuwe HT-filosofie Conclusie Geraadpleegd materiaal Bronnen Belastingdienst Verslagen Veranderplannen en evaluatierapporten Versies Leidraad Informatiemateriaal HT Overig Tweede Kamerstukken Eerste Kamerstukken Regeerakkoorden Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Overige bronnen Interviews Lezingen Literatuur Krantenartikelen Internetpagina s Bijlage I - Brief staatssecretaris van Financiën over HT (2005)

5 Inleiding De afgelopen jaren heeft zich een stille revolutie voltrokken binnen de belastingheffing. Met de komst van het horizontaal toezicht (HT) heeft de fiscus zijn handhavingsstrategie aangepast aan de eisen van de moderne tijd en daarbij op het eerste gezicht de relatie tussen overheid en burger ingrijpend veranderd. Zelfs de Belastingdienst lijkt nauwelijks te beseffen hoe verreikend deze verandering is, laat staan dat veel mensen van buiten de dienst zich hiervan bewust zijn. Het revolutionaire aan het horizontaal toezicht is dat het een relatie op basis van vertrouwen als uitgangspunt heeft voor de manier waarop overheid en burger zich tot elkaar zouden moeten verhouden. Kort gezegd komt het HT er op neer dat de Belastingdienst er van uitgaat dat het grootste gedeelte van de belastingplichtigen bereid is volledig aan zijn belastingverplichtingen te voldoen. De fiscus heeft besloten voor deze groep het grootste gedeelte van haar handhavingspalet niet langer zonder meer aan te wenden. Dat wil zeggen dat er een samenwerking tot stand komt op basis van het motto: wie goed doet, goed ontmoet. Hoe groot deze mentaliteitsverandering is, bleek ondermeer tijdens de gesprekken die wij voerden met medewerkers van de dienst. De ijzervreters die vroeger nog elke verkeerd geplaatste komma afstraften met een boete, leggen tegenwoordig vooral de nadruk op de dingen die wél goed gaan. Sinds de invoering van het horizontaal toezicht onderhoudt de Belastingdienst een relatie met de belastingplichtige op basis van de drie kernbegrippen: wederzijds vertrouwen, transparantie en begrip. 1 In de praktijk betekent dit dat de belastingplichtige vooraf inzicht verschaft in zijn fiscale positie en dat de Belastingdienst in ruil daarvoor tijdig duidelijkheid geeft over de fiscale gevolgen. Het grote voordeel voor de belastingplichtige is dat hij niet meer geconfronteerd wordt met vragen over het verleden. Daardoor heeft hij duidelijkheid over de toekomst voor zichzelf of zijn aandeelhouders. Het grootste voordeel voor de Belastingdienst is dat hij geen werk meer hoeft te doen dat ook door de belastingplichtigen en zijn accountants en belastingadviseurs (intermediairs) is 1 Belastingdienst, Leidraad horizontaal toezicht binnen de Individuele Klantbehandeling (november 2010) 7. 5

6 gedaan. Doordat de dienst vooraf inzicht krijgt in de manier waarop de aangifte tot stand komt, hoeft hij geen controlecapaciteit in te zetten om hier nog naar te kijken. Op het eerste gezicht is er sprake van een eerlijke uitruil, beide partijen winnen bij de nieuwe manier van werken. Opmerkelijk is dat de Belastingdienst uit gaat van een samenwerking tussen twee gelijkwaardige partijen. 2 Een bijzondere aanname als je bedenkt dat belastingheffing berust op het principe dat de overheid na democratisch overleg mag beschikken over het bezit van haar onderdanen en de Belastingdienst daarmee bij uitstek het symbool is van de macht van de staat. Het idee dat burger en overheid als gelijkwaardig partner op zouden moeten trekken is vrijwel exclusief voor de Belastingdienst. Het idee is zo vernieuwend dat het eigenlijk niet opduikt in het maatschappelijke debat over de relatie tussen burger en overheid. Wij zien het HT als een nieuwe oplossing voor deze als problematisch ervaren relatie en zullen het daarom allereerst verbinden aan dit debat. Het debat over de relatie tussen de burger en de overheid Sinds enige jaren woedt in kranten en opinietijdschriften een bij tijd en wijle hevige discussie over hoe de relatie tussen burger en overheid het beste vormgegeven kan worden. Hoewel het nooit de insteek is geweest van de Belastingdienst, heeft hij met het HT onbewust een originele oplossing aangedragen om deze als problematisch ervaren relatie vorm te geven. Hij doet dit door de belastingplichtige als partner aan te duiden en met hem samen te werken. Stap voor stap zullen we hier het debat over de relatie tussen overheid en burger de revue laten passeren. De Belastingdienst heeft zichzelf niet zozeer specifiek met deze discussie bezig gehouden. Slechts een enkele keer kwamen wij het in expliciete termen tegen: In een organisatie met medewerkers, met vrijwel iedere Nederlander als klant en operend in het publieke domein, kan deze horizontaliseringstendens [van de samenleving] niet genegeerd worden. Het risico dat de organisatie steeds verder af komt te staan van de samenleving is dan aanwezig. 3 In deze 2 Belastingdienst, Leidraad horizontaal toezicht binnen de Individuele Klantbehandeling (november 2010). 3 Belastingdienst, De reorganisatie Belastingdienst 2003 (Den Haag 2003) 6. 6

7 scriptie zullen we vervolgens het HT binnen de context van dit debat analyseren, waardoor het revolutionaire karakter ervan beter tot zijn recht komt. Een quickscan van de discussie over burger en overheid roept eigenlijk meer vragen op dan het antwoorden oplevert. Nadere inspectie doet ons realiseren dat de discussie opgedeeld kan worden in een aantal thema s, lopend van heel praktische oplossingen naar meer theoretische beschouwingen over de fundamenten van onze rechtstaat. Om het geheel enigszins hanteerbaar te maken, delen we de discussie op in een drietal niveaus. Aan de oppervlakte wordt vooral gesproken over een kloof tussen de burger en de overheid (niveau 1). We zullen eerst deze kloofmetafoor binnen het debat onder de loep nemen en proberen daarna de begrippen overheid en burger verder te verduidelijken. Vervolgens stappen we over naar het tweede niveau van de discussie. Die speelt zich af op het niveau waar de relatie tussen burger overheid en burger het meest concreet wordt vormgegeven, namelijk, bij de ambtenaar. Het betreft hier het probleem van de dienstverlenende ambtenaar of de professional (niveau 2). Die zou, beknot door de regelzucht van de overheid, te weinig op zijn eigen kompas mogen varen. Dit thema wordt door velen gezien als een belangrijk issue binnen het debat. Ook hier is de veronderstelde kloof een uitgangspunt: de mondige burger en de ambtenaar zouden elkaar niet meer begrijpen. Daarmee komen we aan bij het volgende thema van de discussie, namelijk de paarse krokodil die de oorzaak van dit onbegrip zou vormen. De doorgeschoten bureaucratisering wordt binnen de discussie veelal benoemd als de aanleiding voor de problematische relatie tussen overheid en burger (niveau 3). Opvallend is dat de discussie na niveau 3 lijkt vast te lopen en de spoeling van participanten dunner wordt. Hier maken wij een vertaling van de overheid naar de Belastingdienst. Wat bij de overheid in brede zin als bureaucratisering wordt aangeduid, stemt in de context van deze discussie overeen met het probleem dat de Belastingdienst als juridisering identificeert. Voor zover zij niet een op een te vertalen zijn, volgen beide begrippen wel uit hetzelfde dilemma. Hoe strikter een overheid de rechtsstaat en het daarmee gepaard gaande gelijkheidsbeginsel handhaaft, hoe meer regels zij moet instellen om de gelijkheid te waarborgen. Daarover meer in het onderdeel De paarse krokodil. 7

8 Het kloofdenken Aan de oppervlakte van de discussie over de relatie tussen burger en overheid wordt vooral gesproken over een kloof die tussen beiden zou bestaan.. Het ene moment is de Kloof burger overheid kleiner dan ooit 4, het volgende moment is de Kloof tussen burger en overheid te groot 5, vervolgens wordt de Kloof tussen burgers en politici overdreven. 6 Opinietijdschriften doen er goede zaken mee Het zou interessant zijn om het groter en kleiner worden van de kloof in beeld te brengen middels een schommelende grafiek, maar dat is eigenlijk overbodig want De kloof tussen overheid en burger wordt bijna continu gepeild. 7 De benadering van de kloof is multidisciplinair, kent vele facetten en is daarmee, zo lijkt het wel, een geschikt analyse-instrument voor bijna ieder maatschappelijk probleem Hoe komt het dat problemen binnen de relatie tussen burger en overheid veelal als kloof worden getypeerd en is dit eigenlijk wel terecht? Het zou te makkelijk zijn om het (recente) populisme hier als enige boosdoener aan te wijzen. Het denken in termen van een kloof tussen burger en overheid is met de opkomst van het populisme versterkt, maar bestaat al sinds de jaren De kloof is niet alleen een opmerkelijk onderscheid, maar ook een bijzondere metafoor. Het lijkt een soort mythisch voorland te impliceren waar nog geen sprake was van een kloof. De vraag is echter of dit mythische voorland wel bestaat. Omdat er in alle relaties sprake is van een zekere afstand lijkt de kloof nogal een zinloos onderscheid. Volgens de hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis Frank Ankersmit zijn metaforen niet waar of onwaar, maar gaat het om de vraag of ze ons op het spoor brengen van iets nieuws en verhelderends. Volgens hem heeft de metafoor als relevante 4 J.P. Balkenende, Kloof burger-overheid kleiner dan ooit, 15 februari 2006, geraadpleegd op (26 juni 2011). 5 Trouw, Kloof tussen burger en overheid te groot (16 februari 2006). 6 Kennislink.nl, Kloof tussen burgers en politici overdreven, 3 juli 2006 geraadpleegd op (26 juni 2011). 7 De Volkskrant, De kloof tussen overheid en burger wordt bijna continue gepeild (8 augustus 2003). 8 Herman van Gunsteren, Rudy Andeweg, Het grote ongenoegen: over de kloof tussen burgers en politiek (Haarlem 1994). 8

9 eigenschap dat het een soort semantische zeef is die sommige betekenissen op de voorgrond zet terwijl het andere naar de achtergrond drukt. 9 In het geval van de discussie over de burger en de overheid benadrukt de metafoor kloof de afstand tussen overheid en burger, waardoor er minder wordt gesproken over de manier waarop de relatie het beste vormgegeven kan worden. In zekere zin is dit een logisch gevolg van het feit dat de invulling van deze relatie verschilt per politieke stroming. Daarnaast zijn de concepten die in de huidige discussie gehanteerd worden veelal ontstaan onder andere maatschappelijke en sociale verhoudingen en corresponderen ze slechts gedeeltelijk met de werkelijke verhoudingen binnen de hedendaagse samenleving. 10 De samenleving is in toenemende mate complex geworden. Of zoals de systeemdenker Niklas Luhmann het benadert; zij bestaat uit steeds meer zichzelf reproducerende sociale systemen. 11 Het geheel is hierdoor steeds onoverzichtelijk geworden, waardoor we er slecht grip op kunnen krijgen. De kloof is vooral een metafoor voor de grote afstand die de burger en het bestuur onderling ervaren. Het is verworden tot een containerbegrip waarin alle problemen ondergebracht kunnen worden die we door de complexe werkelijkheid maar moeilijk kunnen overzien. De kloof staat bijvoorbeeld voor de onvrede over de doorgeschoten bureaucratie met haar langdurende procedures die de burger tot waarzin drijven. Daar komt nog eens bij dat het bestuur bevolkt zou worden door min of meer autistisch opererende ambtenaren en politici, die zouden leven in een schijnwerkelijkheid die geen rekening houdt met de reële vragen van burgers. Af en toe wordt ook wel met de vinger naar de burger gewezen, hij is te mondig, luistert slecht en is bovendien slecht van vertrouwen. De kloof staat kortom voor de veelheid aan frustraties die zich kunnen voordoen als de burger en de overheid een relatie met elkaar aangaan. Door het gebruik van de kloofmetafoor blijft het vaak bij dergelijke, relatief makkelijke beschuldigingen waardoor de achterliggende problemen buiten schot blijven. Je moet je afvragen of de 9 Frank Ankersmit, De plaag van de transactiestaat in: Frank Ankersmit, Leo Klinkers ed., De tien plagen van de staat. De bedrijfsmatige overheid gewogen (Amsterdam 2008) Dit probleem wordt al in 1992 beschreven in het rapport van de WRR. WRR, Eigentijds burgerschap, IV. 11 David Seidl en Kai Helge Becker, Organizations as Distinction Generating and Processing Systems. Niklas Luhmann s Contribution to Organization Studies, Organization 1 (2006) 11. 9

10 goedbedoelde oplossingen en adviezen die uit de kloofanalyse voortkomen geen onbedoelde gevolgen teweegbrengen. Gezien het feit dat de achterliggende problemen vaak onbenoemd blijven ligt dit gevaar wel op de loer. Komt er dan niets substantieels voort uit het kloofdenken? Dat is wellicht wat kort door de bocht, een groot aantal verklaringen en oplossingen van adviesraden, ambtenaren en wetenschappers heeft de afgelopen jaren de revue gepasseerd. Verklaringen voor het ontstaan van de kloof die ons verder inzicht zouden kunnen verschaffen, worden vaak geschetst aan de hand van grote ontwikkelingen zoals, het wegvallen van de zekerheid van de verzorgingsstaat, de internationalisering of de financiële crisis. De cultureelsocioloog D. Houtman verklaart het als volgt: Het is een van de nieuwe culturele verhalen waarmee het sociale leven van nieuwe zin en betekenis wordt voorzien op de ruïnes van de levensbeschouwingen en ideologieën van weleer. 12 Er is nog iets bijzonders aan de hand met de discussie over de kloof. Het ene moment wordt gesproken over een kloof tussen overheid en burger, terwijl er het volgende moment weer sprake is van een kloof tussen burger en politiek. Enerzijds wordt er in de kloofdiscussie vooral een politiek probleem benoemd, zoals het percentage stemmers dat afneemt, evenals het aantal leden van politieke partijen. Anderzijds ziet men vooral problemen in de uitvoering en wordt er geroepen dat er een nieuwe houding van zowel ambtenaar als burger is vereist. 13 Het spreekt voor zich dat in het kader van dit onderzoek vooral een eventuele breuk aan de uitvoeringskant interessant is. Toch moeten we in het achterhoofd houden dat dit onderscheid niet altijd zo vanzelfsprekend is als het lijkt. Voor de meeste burgers is de Belastingdienst gewoon een verlengstuk van de politiek. Gezien de verwarring is het zinvol eerst duidelijk te krijgen waarover eigenlijk gesproken wordt. Hoewel de termen overheid en burger op het eerste gezicht eenvoudige begrippen lijken, gaan er grotere concepten en opvattingen achter schuil. Doordat het abstracte begrippen betreft, heeft een ieder er een eigen idee bij. Al in zijn rapport Eigentijds burgerschap 14 (1992) concludeert de Wetenschappelijke Raad voor het 12 D. Houtman, Op jacht naar de echte werkelijkheid: Dromen over authenticiteit in een wereld zonder fundamenten, (Amsterdam 2008). 13 Hilmar Shurink en José Firet, Bestuurlijke vernieuwing Recreatie en Toerisme 3 (1999) Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), o.l.v. H.R. van Gunsteren, Eigentijds burgerschap (Den Haag 1992). 10

11 Regeringsbeleid (WRR) dat er grote aandacht is voor het begrip burgerschap, maar dat de inhoud daarvan grotendeels onbepaald blijft. Er zijn weliswaar traditionele concepten die verschillen per politieke stroming, maar er is geen integraal concept dat inspeelt op maatschappelijke veranderingen. Ook in dit opzicht waarschuwt de WRR voor het ontsporen van het debat over de relatie overheid en burger: Tegelijkertijd dreigt het begrip burgerschap in de discussie steeds meer te gaan omvatten waardoor het zijn onderscheidend vermogen verliest. 15 Het begrip overheid is misschien nog wel meer curieus. Het is een typisch Nederlands verschijnsel en woord, aangezien het vrijwel onvertaalbaar is naar andere talen. Het begrip bestaat sinds 1485 en kan het beste omschreven worden als een macht of heerschappij die boven de onderdanen staat en daar over regeert. 16 Maar wie is de overheid? Zo op het eerste gezicht een vraag met een gemakkelijk antwoord, totdat het expliciet benoemd moet worden. De Nederlandse overheid bestaat uit maar liefst 1600 instellingen en instanties. Het Rijk, de provincies en gemeenten vallen er onder, maar ook zelfstandige bestuursorganen zoal de Kamers van Koophandel, de regiopolitie en het productschap Dranken. 17 Het begrip burger is eveneens complex. Bestuurskundigen maken daarom onderscheid tussen de verschillende rollen waarin de burger in aanraking komt met de overheid. De bestuurskundige Michiel Herweijer benoemd een vijftal rollen: ingezetene, staats- of stadburger, initiatiefnemer, coproducent of contractpartner. 18 Vooral de laatste twee rollen zijn relevant als we kijken naar het HT bij de Belastingdienst. De burger treedt bijvoorbeeld op als coproducent als hij door de overheid gevraagd wordt een rol te vervullen in de beleidsuitvoering. Er worden bewuste afspraken gemaakt met de burger (of een instelling), veelal in de vorm van een convenant. De verwachting is dat zo de kans op regelnaleving toeneemt. 19 Dit is vergelijkbaar met de manier waarop de Belastingdienst ondernemingen binnen het HT behandeld. Dan is er vervolgens een rol als 15 WRR, Eigentijds burgerschap, III. 16 Dikke van Dale, Groot woordenboek voor de Nederlandse taal (2010). 17 Overheid.nl, Wie vormen de overheid, 27 juni Michiel Herweijer, Gemeente Groningen. Een Focus vanuit de burger (Groningen 2010). Beschikbaar via SiBaBo, Stichting voor Beleidsanalyse en Bestuursondersteuning, via 19 Michiel Herweijer, Gemeente Groningen. Een Focus vanuit de burger, 2. 11

12 contractspartner. In deze rol heeft de burger een ruilrelatie met de overheid. Enerzijds treedt hij op als consument, bijvoorbeeld als ontvanger van een dienst. Anderzijds heeft hij ook een bepaalde plicht, bijvoorbeeld het verstrekken van bepaalde gegevens of belasting. Bij het niet nakomen van deze plicht riskeert de burger een sanctie. De verschillende rollen waarmee de burger in contact komt met de overheid verlangen verschillende reactiestijlen aan de kant van de overheid. Burgers komen vaak individueel in contact met de overheid. De ambtenaar is dan ook een belangrijke schakel binnen de relatie overheid burger. Vooral bij de meer complexe relaties, wanneer de burger optreedt als coproducent, contractpartner of initiatiefnemer, heeft de ambtenaar het zwaar. Hij moet een dienst leveren aan de burger, maar tegelijkertijd ook het beleid van zijn ministerie, gemeente of organisatie correct uitvoeren en de gelijke behandeling van gelijke gevallen in de gaten houden. In het verleden zijn er verschillende pogingen ondernomen om de relatie tussen overheid en burger opnieuw vorm te geven. De stroming van het New Public Management deed hiertoe een poging de burger te behandelen als klant. Ook de Belastingdienst koos al snel vanaf het begin van de jaren 80 voor deze managementfilosofie. De nieuwe positionering van de overheid ten opzichte van haar omgeving was in feite een manier van communiceren, die in het licht van de huidige discussie gezien kan worden als een poging om de kloof tussen burger en overheid te overbruggen. De introductie van de marktwerking binnen de overheid brengt echter weer eigen problemen met zich mee. De logica van de markt benadrukte misschien wel de relatie en niet de kloof, maar heeft tot gevolg dat zowel burger als overheid in een rol gedrukt worden die hen feitelijk niet past. Het mag duidelijk zijn dat burger en overheid twee concepten zijn die naar plaats en tijd variëren en bepaalde verwachtingen oproepen. Er wordt ook een politieke invulling aan gegeven. Hierin schuilt een probleem als je wilt discussiëren over de relatie tussen overheid en burger. Het lijkt erop dat de kloof wordt gebruikt als een mechanisme om de discussie beheersbaar te maken. Het is een geschikt middel om onvrede te uiten en maar zegt tegelijkertijd weinig over hoe de relatie ingericht moet worden. Wij zijn uiteraard niet de enigen die dit opmerken: Het kloof-denken heeft Nederland nog altijd in zijn greep De Lange, Enkele kanttekeningen bij de burger als bondgenoot,

13 meldt politicoloog Sarah de Lange in haar reactie op de lezing de burger als bondgenoot, georganiseerd door de Raad voor het Openbaar Bestuur. Zij ziet de kloof eveneens als een opmerkelijk onderscheid. Gezien de complexiteit van de relatie tussen overheid en burger is het logisch dat er voor het gemak dingen versimpeld worden en er over de relatie gesproken wordt alsof er een kloof is tussen beide partijen. Ankersmit stelt dat bij een metafoor de betekenissen van begrippen met elkaar gaan interfereren. Het interferentieproces wordt net zolang uitgeprobeerd tot er iets zinvols uit tevoorschijn komt. 21 In dit geval zou je kunnen stellen dat het zinvolle aan de kloof-metafoor vooral is dat het aanzet tot nadenken over de manier waarop de relatie tussen overheid en burger idealiter dan wél vormgegeven dient te worden. Om dat op zinvolle wijze te kunnen doen is het echter wel noodzaak de metafoor over boord te gooien De veel gebruikte abstracte termen die zo karakteristiek zijn voor de kloofdiscussie, zorgen er immers voor dat onderliggende problemen ongrijpbaar blijven. Een van die onderliggende problemen is de perceptie van ambtenaren en politici die zou leven bij de burger. Soms lijkt het alsof die ambtenaar er alleen maar zit om het de burger zo moeilijk mogelijk te maken. Een veelgehoorde oplossing voor dit probleem is het terug geven van verantwoordelijkheid aan de ambtenaar en de leraar of de politieman. De macht aan de professional is het devies. Maar is de relatie tussen overheid en burger daarbij gebaat? De seculiere roeping van de professional De ambtenaar is in zijn dagelijks werk het verlengstuk van de overheid en aan hem dus de uitdagende taak om de relatie met de burger vorm te geven. Ook in het HT zijn het uiteindelijk de mensen die het moeten doen. Die mensen zijn in dit geval niet alleen meer goed opgeleide medewerkers met verstand van het belastingrecht. Zij zijn ook verantwoordelijk voor het opzetten en onderhouden van een relatie met belastingplichtigen. Dat is een onuitvoerbare taak als de medewerker bij al zijn handelen gebonden is aan strakke regels. Een relatie is immers altijd een kwestie van geven en nemen. Er moet dus een zekere speelruimte zijn waarbinnen de medewerker kan opereren. 21 Ankersmit, De plaag van de transactiestaat in: Frank Ankersmit, Leo Klinkers ed., De tien plagen van de staat,

14 Voor de Belastingdienst is de vrijheid van de inspecteur een klassiek gegeven. Elke medewerker kent het begrip freies ermessen, waarmee de autonome beslissingsruimte van de inspecteur bedoeld wordt. De ruimte die de inspecteur kan en mag nemen is altijd aan verandering onderhevig geweest. De vraag of het horizontaal toezicht een terugkeer is naar meer freies ermessen of juist een afscheid van het begrip hangt in de lucht. 22 Het begrip freies ermessen mag een voor de Belastingdienst uniek begrip zijn binnen de Nederlandse overheid, maar de vrije ruimte om als inspecteur beslissingen te mogen nemen past binnen een van de oplossingsrichtingen in de discussie over de relatie tussen overheid en burger. De inspecteur zien we dan als het prototype van wat tegenwoordig in keurig Nederlands de professional wordt genoemd. Ook hier speelt de discussie zich nog veelal af op het niveau van de metafoor. De professional wordt ook wel frontlijnmedewerker genoemd en of hij wel of niet een geweer draagt, hij staat in elk geval met zijn poten in de modder. 23 De laatste jaren is er in steeds meer sectoren van de overheid geconstateerd dat de professional teveel is beknot geraakt door regels, richtlijnen en het behalen van kwantificeerbare targets. Daardoor is nu een beweging op gang gekomen die pleit voor een eerherstel van de professional. Er wordt dan al snel gedacht aan leerkrachten en artsen, maar ook jongerenwerkers, en werkagenten van het UWV hebben te lijden onder deze regelzucht. Het is niet verwonderlijk dat iemand als senator Tof Thissen (GroenLinks) de oplossing voor veel van de problemen die burgers ondervinden bij hun omgang met de overheid ziet in de herwaardering van de professional, hij constateert: Voor veel mensen is de overheid iets abstracts. [ ] de overheid bestaat uit duizenden onzichtbare mensen die aan bureaus wetten, regels en beleid maken en toezicht houden. Voor een deel is dat waar. Maar een ander, veel groter deel van die overheid is dag in dag uit zichtbaar en actief in onze levens. 24 Op het niveau van de ambtenaar vindt de relatie tussen overheid en burger 22 Vergelijk bijvoorbeeld: Hans van Leijenhorst, It takes two to tango, Weekblad Fiscaal Recht 1211 (2005) en: G. Verbeek en M. Arichi, De trias van de belastingpraktijk, Weekblad Fiscaal Recht 604 (2011). 23 De term frontlijnmedewerker wordt veel gebruikt in de discussie over de ambtenaar. Zie bijvoorbeeld : Mark Considine, Jenny M. Lewis, Governance at ground level: The Frontline Bureaucrat in the Age of Markets and Networks, Public Administration Review 59 (1999). 24 Tof Thissen en Liny Bruijnzeel, En plein public. Routeplanner voor mensenwerkers (Amsterdam 2011)

15 in haar meest concrete vorm, het is daardoor een aantrekkelijk idee hier ook de oplossing te zoeken en te formuleren, voor de problemen die veel burgers ondervinden met de dienstverlenende overheid. Voor zowel overheid als burger zijn de gevolgen die bureaucratie met zich mee brengt hier het meest zichtbaar. Te vaak hebben burgers daardoor het gevoel dat hun vraag, hun droom, hun zorg niet past bij wat er in het overheidssysteem geregeld is. Ik noem dat het proces van vertechnocratisering of anonimisering van de relatie tussen overheid en burger. Ook de professionele uitvoerders ervaren die schuring tussen overheidssysteem en de leefwereld van mensen. 25 Toch vragen wij ons af of de voorstellen die worden gedaan op dit tweede niveau in de discussie werkelijk zullen helpen bij de oplossing van het probleem. De discussie dreigt vaak al snel gevangen te worden in clichés: De managementhausse, de bureaucratisering en de controlitis hebben professionals soms gedegradeerd tot uitvoerders dan wel een verzameling, competenties. Netwerkvaardigheid en omgevingsgerichtheid hebben de plaats, ingenomen van versleten begrippen zoals arbeidsethos en liefde voor het vak. 26 Men dreigt met het denken in clichés over het hoofd te zien dat de beknotting van de vrije ruimte van de ambtenaar grotendeels het spiegelbeeld is van de betuttelende ambtenaar die vanuit een ivoren toren de wereld dicteert. Zonder bureaucratie opereert de overheid sneller, maar ligt het risico van willekeur op de loer. Iemand die in Nederland veel op deze kwestie gereflecteerd heeft, is sociologe Evelien Tonkens. Zij bepleit ook een eerherstel voor de professional, maar brengt daarin wel enige nuance aan. Tonkens onderscheidt een logica van de professional, naast de logica van de markt en de logica van de bureaucratie. De logica van de markt acht zij alleen van toepassing op goederen en daarmee vrijwel altijd ongeschikt voor de overheid. Voor de bureaucratische logica ziet zij wel een toekomst, maar dan naast de logica van de professional: De bureaucratische logica is een waardevolle en te koesteren manier van de wereld ordenen die zelf ook nodig aan een herwaardering toe is, [...] maar de huidige 25 Dagblad de Limburger, Tof Thissen, De overheid kan zo veel beter (6 juni 2011). 26 Jos van Kemenade, Opening rob-lezing in: Raad voor het Openbaar Bestuur, Herwaardering van professionals, maar hoe? (Den Haag 2008)

Horizontaal toezicht. Samenwerken vanuit vertrouwen

Horizontaal toezicht. Samenwerken vanuit vertrouwen Horizontaal toezicht Samenwerken vanuit vertrouwen 12345 "Bij gaat het om wederzijds vertrouwen tussen belastingplichtige en Belastingdienst, het scherper naar elkaar aangeven wat ieders verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Als hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht onderzoekt Albert Meijer vernieuwing in de publieke sector. Open Overheid en Open Data maken

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Gemeentelijke regie Het Rijk heeft kaders opgesteld

Nadere informatie

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Haarlemmermeer is gestart met een nieuwe koers. Een koers waarbij klantgerichtheid

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Niehof Van der Meulen Accountants V.O.F. en de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Niehof Van der Meulen Accountants V.O.F. en de Belastingdienst Convenant Horizontaal Toezicht tussen Niehof Van der Meulen Accountants V.O.F. en de Belastingdienst Fiscaal dienstverleners convenant Partijen, Niehof Van der Meulen Accountants V.O.F. gevestigd te Dordrecht,

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht

Convenant Horizontaal Toezicht Convenant Horizontaal Toezicht 15 september 2010 1 Horizontaal toezichtconvenant ---------------------------------------------------------------------------------------------- Partijen, Hoendervangers

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren.

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren. Samenvatting Inleiding In deze studie wordt een start gemaakt met de ontwikkeling van een toetsbare en bruikbare theorie over wetgeving, in het bijzonder over de werking van wetgeving. Wij weten weliswaar

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. en de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. en de Belastingdienst Convenant Horizontaal Toezicht tussen PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. en de Belastingdienst Fiscaal dienstverlenersconvenant Partijen, PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. gevestigd

Nadere informatie

Samenvatting visitatierapport

Samenvatting visitatierapport Samenvatting visitatierapport Visitatie, de voorbereiding Visitatie is, als onderdeel van de Aedescode, voor leden van branchevereniging Aedes verplicht. Naast een verantwoordingsinstrument is visitatie

Nadere informatie

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel

ServiceCultuur. EBOOK CultuurBarbarenspel ServiceCultuur EBOOK CultuurBarbarenspel EBOOK CultuurBarbarenSpel www.servicecultuur.nl Alsjeblieft. Een ebook over het CultuurBarbarenSpel. Met dit ebook leer je meer over ons spel. Fabia Hooykaas en

Nadere informatie

Juridische kennis en professionele vaardigheden

Juridische kennis en professionele vaardigheden Eindtermen Bachelor Rechtsgeleerdheid master rechtsgeleerdheid De bachelor heeft kennis van en inzicht in het geldende recht alsmede recht met elkaar verbonden zijn. De bachelor is in staat om vanuit het

Nadere informatie

De wereld achter onbenut vermogen

De wereld achter onbenut vermogen De wereld achter onbenut vermogen Goed voor de zaak en goed voor jezelf Op zoek naar een vitale organisatie U werkt, uw collega s en medewerkers werken. Dus het werkt zou u bijna denken. Maar ergens voelt

Nadere informatie

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015 De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding

Notitie burgerschapscompetenties in het MBO. Inleiding Notitie burgerschapscompetenties in het MBO Inleiding In juni 2009 kwam de MBO Raad op verzoek van staatssecretaris Van Bijsterveldt met een advies over Leren, Loopbaan en Burgerschap (LLB). Een herziene

Nadere informatie

HR Performance Management

HR Performance Management HR Performance Management Door: Bernadette van de Laak Inleiding Bij Performance Management (PM) gaat het erom dat menselijk kapitaal binnen een organisatie dusdanig wordt georganiseerd, dat stijging van

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

DE NO BLAME-METHODE VOORAF

DE NO BLAME-METHODE VOORAF DE NO BLAME-METHODE VOORAF Omdat mijn school probeert te werken met de No Blame-Methode heb ik deze hier in kaart gebracht. Het is een manier om met kinderen in gesprek te gaan en zo ook de waarheid te

Nadere informatie

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY OMGAAN IS HET MET OVERHEIDS- MEER- TOEZICHT SCHALIG- IN HEID ORDE? De overheid is niet in staat haar toezicht consistent en werkbaar te organiseren, schrijft consultant en governance expert Hans Hoek tekst

Nadere informatie

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Dames en heren, Het thema van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Succesvolle ondernemers maken bewust of onbewust gebruik van eeuwenoude universele spirituele wetmatigheden. Hierdoor beschikken ze over een transformationele

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Ondernemen in de kenniseconomie

Ondernemen in de kenniseconomie Minirapportage: Waarover en waar vragen jonge bedrijven advies? inlichtingen: drs. A. Bruins datum: 12-12-2003 bestelnr.: M200310 Kennis is in de loop de jaren een sleutelfactor voor economische groei

Nadere informatie

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler

CommTalks. 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen. Concept & samenstelling. Betteke van Ruler CommTalks 40 Thought leaders over het communicatievak van morgen Concept & samenstelling Betteke van Ruler Stakeholdermanagement als het nieuwe goud Paul Stamsnijder 66 Steeds meer organisaties worstelen

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 755 Wijziging van de Algemene wet inzake rijksbelastingen en van de Invorderingswet 1990 in verband met de wijziging van de percentages belasting-

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012 Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen 7 mei 2012 Voorwoord Onderwerp: resultaten onderzoek Controle en Vertrouwen Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw medewerking aan het onderzoek naar

Nadere informatie

De gemeente van de toekomst

De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst Focus op strategie Sturen op verbinden Basis op orde De zorg voor het noodzakelijke Het speelveld voor de gemeente verandert. Meer taken, minder

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Puur jij! Enchanté: Pure mensen, krachtige teams, ongekende resultaten!

Puur jij! Enchanté: Pure mensen, krachtige teams, ongekende resultaten! Puur jij! Om je gericht en snel te ontwikkelen Puur jij! Ken jij je eigen potentieel? Wil je meer uit jezelf halen? Doe jij wat bij je past? Zet je al je talenten effectief in? Kom jij volledig tot je

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Noord Negentig accountants en belastingadviseurs. de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Noord Negentig accountants en belastingadviseurs. de Belastingdienst Convenant Horizontaal Toezicht tussen Noord Negentig accountants en belastingadviseurs en de Belastingdienst -------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

Afgesproken maatregelen

Afgesproken maatregelen logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 4 april 2005 PO/KO/2005/14655 Onderwerp particulier onderwijs Tijdens het vragenuurtje

Nadere informatie

Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie

Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie Inleiding Critical Chain Project Management is een methode om projecten te plannen en bewaken en is afgeleid van de management theorie Theory

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Profielschets. Voorzitter Raad van Commissarissen. Beter Wonen Almelo. ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs.

Profielschets. Voorzitter Raad van Commissarissen. Beter Wonen Almelo. ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs. Profielschets Voorzitter Raad van Commissarissen Beter Wonen Almelo ERLY the consulting company Datum: november 2015 Adviseur: drs. Lilian Vos Beter Wonen Beter Wonen is een maatschappelijk gedreven en

Nadere informatie

Profiel leden Stichtingsbestuur, Algemeen

Profiel leden Stichtingsbestuur, Algemeen MEMO Aan: Van: Voorzitter Stichtingsbestuur Legal Affairs Datum: 28 maart 2014 Onderwerp: Profielschetsen SB, Concept 3 Voor de invulling van de toezichthoudende functie van het Stichtingsbestuur van TiU

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Wij willen u inspireren.

Wij willen u inspireren. FITCH Wij willen u inspireren. Mensen die energie krijgen van wat ze doen. Dat zijn de medewerkers die het verschil maken in uw organisatie. Fitch gelooft in het succes van geïnspireerde bedrijven. Dat

Nadere informatie

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN Reglement Raad van Toezicht Stichting Hogeschool Leiden ALGEMEEN Artikel 1. Algemene bepalingen 1. Dit reglement is het Huishoudelijk Reglement van de Raad van Toezicht, bedoeld in artikel 15 van de Statuten

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart. Casus

Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart. Casus Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart Over management van professionals zijn boekenkasten vol geschreven. Een casus kan echter soms scherper inzicht geven dan vele uitgewerkte theoretische

Nadere informatie

Koepelconvenant Horizontaal Toezicht

Koepelconvenant Horizontaal Toezicht Koepelconvenant Horizontaal Toezicht Leusden 14 juli 2011 Convenant tussen de Belastingdienst en KAN Partijen, Kwaliteitscentrum Accountancy Nederland B.V. (hierna KAN) gevestigd te te Zwolle in deze vertegenwoordigd

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken Dilemmics Morele Oordeelsvorming Werkboek voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2013 Werkboek Morele Oordeelsvorming 1 2014. Dilemmics. Alle rechten van deze uitgave zijn voorbehouden.

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

governance code kinderopvang preambule

governance code kinderopvang preambule governance code kinderopvang preambule Commissie Governance Kinderopvang in opdracht van NVTK en bdko Utrecht, oktober 2009 11 PREAMBULE Achtergrond Kinderopvangorganisaties zijn private ondernemingen

Nadere informatie

Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven

Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven Addendum bij het rapport Knelpunten werkkostenregeling: inventarisatie en mogelijke alternatieven Op 3 juli 2014 heeft staatssecretaris Wiebes in zijn brief aan de Tweede Kamer aangekondigd dat hij met

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Verminderen administratieve lasten en Horizontaal toezicht. Ervaringen Horizontaal Toezicht, de visie van de zorgverzekeraar

Verminderen administratieve lasten en Horizontaal toezicht. Ervaringen Horizontaal Toezicht, de visie van de zorgverzekeraar www.pwc.nl Verminderen administratieve lasten en Horizontaal toezicht Ervaringen Horizontaal Toezicht, de visie van de zorgverzekeraar Stijn Euverman () Bas Winkels (Menzis) Toenemende spanning tussen

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Maatschap Westelijke Accountants-kantoren Deltaland. en de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht. tussen. Maatschap Westelijke Accountants-kantoren Deltaland. en de Belastingdienst Convenant Horizontaal Toezicht tussen Maatschap Westelijke Accountants-kantoren Deltaland en de Belastingdienst Fiscaal dienstverleners convenant Partijen, Maatschap Westelijke Accountants-kantoren Deltaland

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht met de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht met de Belastingdienst gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W Onderwerp Convenant Horizontaal Toezicht met de Belastingdienst Portefeuillehouder J.J. Nobel Collegevergadering 16 oktober 2012 Inlichtingen Miranda Koster (023 567

Nadere informatie

DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN

DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN DE SCHOOL BINNENSTEBUITEN vrijdag 2 november 2012 van 09:00 tot 13:00 uur, LIFE College, Schiedam De leefwerelden van jongeren binnen en buiten de school komen steeds verder uit elkaar te liggen, vooral

Nadere informatie

Convenant Horizontaal Toezicht tussen de Graaf + Plaisier accountants en belastingadviseurs en de Belastingdienst

Convenant Horizontaal Toezicht tussen de Graaf + Plaisier accountants en belastingadviseurs en de Belastingdienst Convenant Horizontaal Toezicht tussen de Graaf + Plaisier accountants en belastingadviseurs en de Belastingdienst Horizontaal toezichtconvenant ----------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Beleidsplan Integriteit

Beleidsplan Integriteit Beleidsplan Integriteit Datum 8 september 2009 Versie Versie 1.0 Ambtelijk opdrachtgever: Opdrachtnemer: Onderzoeksteam: Tjeerd van der Zwan Concern control Marije Lamsma 2 1. Inleiding Waarom is integriteit

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Drs. Martin Jonker MBA Concerncontroller gemeente Haarlem

Drs. Martin Jonker MBA Concerncontroller gemeente Haarlem Drs. Martin Jonker MBA Concerncontroller gemeente Haarlem Concerncontrol binnen de gemeente Balans tussen beheerscontrol en bestuurscontrol Amersfoort, 26 maart 2013 Amersfoort, 26 maart 2013 Inhoud Public

Nadere informatie