'Nieuw ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "'Nieuw ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie"

Transcriptie

1 Strategische Verkenning B 'Nieuw ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie Veranderingen in de rol en het functioneren van werknemers en ondernemers drs. Toon Jansen Zoetermeer, mei 2002

2 ISBN: Bestelnummer: B Prijs:? 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or text as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Inleiding Aanpak Reeds uitgevoerd onderzoek Initieel conceptueel kader 10 2 Ontwikkelingen en vernieuwingen Algemene ontwikkelingen en trends Ondernemerschap in verandering Voorbeelden van nieuw ondernemerschap 17 3 Belang van interne en externe relaties De netwerkende ondernemer Kennis delen in de netwerkorganisatie The Vision Web Netwerkende bedrijven Knelpunten 23 4 Invulling van het conceptuele kader Kenmerken van de ondernemer en het ondernemerschap Kenmerken van de interne en externe organisatie Het conceptuele kader ingevuld 27 5 Conclusie 29 Literatuurlijst 30 Bijlagen I Waarden en drijfvere n 33 II Kenmerken van de interne en externe organisatie 37 III Overtuiging en mentaliteit 41 IV De rol van de regio 43 3

4

5 Voorwoord Deze publicatie beoogt inzicht te geven in de veranderende rol van ondernemers en werknemers in een zich ontwikkelende kennis- en netwerkeconomie. Voorbeelden van deze nieuwe eisen aan ondernemerschap zijn gevonden in de managementliteratuur, vakbladen en onderzoekspublicaties. In het rapport wordt ook de achtergrond van deze vernieuwing beschreven. Het onderzoek sluit aan bij de discussies over de vernieuwingen in de economie die door het Ministerie van Economische Zaken worden gestimuleerd met behulp van een speciale website over het veranderende economisch landschap aan het begin van de 21e eeuw. De veranderingen in het ondernemerschap hebben geen direct verband met internet en de ontwikkelingen op het gebied van e-commerce. Er is sprake van een langdurig veranderingsproces waarvan enkele nieuwe kenmerken van ondernemerschap steeds duidelijker vorm beginnen te krijgen. Experimenten met nieuwe organisatievormen zijn nodig om tegemoet te komen aan de eisen van deze tijd. Het door ondernemers op een nieuwe wijze organiseren van arbeid, kapitaal en kennis wordt in dit rapport beschouwd als nieuw ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie. Werknemers zijn hierbij essentiële schakels in de kenniscreatie en kennistoepassing. Zij opereren vaak in externe netwerken en organiseren daarmee met name ook zelf arbeid en kennis. Ondernemerschap lijkt daarmee steeds minder het exclusieve domein van de ondernemer zelf. 5

6

7 1 Inleiding Naar aanleiding van een aantal oriënterende interviews met ondernemers van innovatieve ICT- en internetbedrijven komt de opkomst van een nieuw type ondernemerschap naar voren. Aanwijzingen hiervoor zijn ook terug te vinden in vakbladen als Management Team en de Automatisering Gids. Dit is de aanzet geweest om een verkennend literatuuronderzoek te doen naar ondernemerschap bij ICT-, nieuwe media- en internetbedrijven. Op basis van voorbeelden zijn de gesignaleerde nieuwe kenmerken van ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie geïllustreerd en in een denkmodel ondergebracht. 1.1 Aanpak Wij benaderen de ontwikkeling van het ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie vanuit drie perspectieven. Ten eerste vanuit het perspectief van de individuele ondernemer die invulling geeft aan het onderne merschap. Ten tweede vanuit het perspectief van de omgeving waarin een ondernemer opereert. Daarbij gaat het om het beheren en in stand houden van externe relaties, het managen van kennis, etc. Ten derde vanuit het perspectief van de interne organisatie, w aarbij het vooral ook gaat om de deelname van werknemers in formele en informele netwerken, het stimuleren van ondernemersgedrag bij de werknemers, et cetera. Wij verwachten verder dat het succes van een onderneming in de kennis- en netwerkeconomie nie t alleen bepaald wordt door een brede invulling van het ondernemerschap en de wijze waarop de interne organisatie functioneert, maar ook door het functioneren van ondernemers en werknemers in lokale en regionale economieën. Dit laatste hangt wellicht nauw samen met de kwaliteit van de regio, zoals het aanbod van hooggekwalificeerde arbeid, de kennisinfrastructuur, de relaties tussen bedrijven en onderwijs, et cetera. Hiertoe is ook een eerste aanzet gegeven. Het onderzoek voor deze strategische verkenning is gebaseerd op een literatuurstudie. In het rapport ligt de nadruk op het ondernemerschap. Als uitgangspunt voor de verkenning is de volgende hypothese geformuleerd: Ontwikkelingen in de informatisering, globalisering en individualisering gaan gepaard met de ontwikkeling van een nieuw type ondernemerschap, dat de interne en externe organisatie opnieuw vormgeeft. De indeling van het rapport is gebaseerd op de volgende onderzoeksvragen: Welke ontwikkelingen leiden tot veranderingen in ondernemerschap vanuit het perspectief van de ondernemer en in het algemeen? Welke voorbeelden van nieuw ondernemerschap en nieuwe vormen van interne en externe organisatie worden gevlagd in de bestaande literatuur? Hoe ontwikkelen de relaties binnen ondernemingen zich en hoe de relaties tussen de onderneming en de partijen in haar omgeving? Hoe kunnen wij deze ontwikkelingen conceptueel plaatsen? 7

8 figuur 1 Overzicht Sociaal-culturele ontwikkelingen Technologische vernieuwingen Effecten en voorbeelden Wat zijn de waargenomen kenmerken van nieuw ondernemerschap? Wat zijn de kenmerken van de interne en externe organisatie? EIM, Nieuw Ondernemerschap Reeds uitgevoerd onderzoek Eind jaren zeventig is door ITS in samenw erking met EIM een onderzoek uitgevoerd naar de problemen en mogelijkheden van het zelfstandig ondernemerschap in het MKB. De onderzoekers schrijven: Blijkbaar moet de ondernemer, wil hij althans in economisch opzicht succesvol zijn, een basismentaliteit bezitten van in beweging zijn, van durven en proberen. Dit impliceert echter wel dat hij voortdurend moet (re)ageren op zaken in en buiten zijn bedrijf, waarbij hij een hoge mate van flexibiliteit aan de dag moet leggen 1. Veel ondernemers van deze tijd zullen zich nog steeds herkennen in deze formulering. Van recentere datum is (bijvoorbeeld) de conclusie van onderzoekers van het Center for Entrepreneurship van Universiteit Nyenrode dat persoonlijkheidskenmerken en competenties meer bepalend zijn dan het genoten onderwijsniveau bij succesvol ondernemerschap. De kenmerken en competenties zijn weliswaar moeilijk grijpbaar, maar via houding en een goed ondernemersklimaat aan te leren. Belangrijke kenmerken en competenties voor succes, ongeacht de fase in de levenscyclus, zijn volgens dit onde r- zoek durf, reflectie, strategische houding, leidinggevend vermogen en communicatieve vaardigheden 2. EIM is in 1994 gestart met een starterspanel. In 1998 en 1999 is dit opgevolgd door een tweede cohort starters. De daaruit voortkomende databases zijn in 2000 gebruikt om te onderzoeken welke aspecten het succes van ondernemers bepalen. Enkele uitkomsten zijn 3 : Ondernemers maken op latere leeftijd minder winst en lijken minder werkgelege n- heid te creëren dan jonge ondernemers. De gemiddelde overleving is echter wel hoger voor de oudere starters. 1 H.J.M. van den Tillaart, et al., Zelfstandig Ondernemen, Nijmegen 1981, blz Zie S.S. Nandram en K.J. Samson, Succesvol Ondernemen: eerder een kwestie van karakter dan van kennis, Universiteit Nyenrode, The Netherlands Business School, Nyenrode Center for Entrepreneurship Niels Bosma, Mirjam van Praag en Gerrit de Wit, Determinants of Succesful Entrepreneurship, Scales- EIM juni 2000, blz. 6 en 28. 8

9 Ervaring in de sector is eveneens belangrijk voor succes. Ondernemers met contacten met andere ondernemers in netwerken genereren ongeveer dubbel zoveel werkgelegenheid als hun evenknieën die niet in zulke netwerken actief zijn. Ondernemers genereren ongeveer 50% meer werkgelegenheid als zij ook bepaalde activiteiten uitbesteden. Opereren in netwerken en uitbesteden zijn blijkbaar belangrijke organisatorische kenmerken die de bedrijfsprestaties beïnvloeden, vooral voor starters. Activiteiten worden uitbesteed aan relaties die een ondernemer vaak al kende voordat hij een bedrijf startte. Onderzoek in Duitsland wijst ook op het belang van netwerken voor het succes van nieuwe bedrijven. De volgende drie a specten dragen bij aan het succes van bedrijven 1 : Sociale relaties en sociale contacten zijn belangrijke kanalen voor het verkrijgen van informatie: informatie van netwerkcontacten is veelal bruikbaarder, betrouwbaarder, exclusief en minder triviaal dan uit formele bronnen. Netwerkcontacten geven toegang tot klanten en leveranciers. Netwerkcontacten kunnen de financiële basis van een bedrijf verbreden: informele aanbevelingen door familieleden en kennissen zijn vooral in de startfase vaak cruciaal. Netwerken spelen ook een rol bij het uitvoeren van projecten in het Nederlandse multimediacluster, zo blijkt uit onderzoek van Dialogic. Capaciteitsoverwegingen dwingen grote bedrijven tot contact met kleinere bedrijven en freelancers om verplichtingen te kunnen nakomen wanneer het personeelsbestand tijdelijk te klein is. Vooral kleine bedrijven hebben informele netwerken die zij kunnen inzetten zodat een groot contract wordt binnengehaald (en vice versa). Kleine bedrijven komen elkaar in wisselende rollen tegen, dan weer als hoofdaannemer, dan weer als onderaannemer. Naast deze aan projecten verbonden netwerken, kunnen delen van het multimediacluster ook worden gekarakteriseerd door sociale en regionale netwerken. Mensen kennen elkaar van cursussen, hebben in het verleden samengewerkt, ontmoeten elkaar bij platformorganisaties en overige bijeenkomsten. Vooral Hilversum, Amsterdam en Eindhoven worden gevlagd als centra van dit soort activiteiten. Uit het clusteronderzoek blijkt dat netwerkvorming en kennisuitwisseling nog een proces in ontwikkeling is. Een van de belangrijkste kne lpunten van het multimediacluster is namelijk de ontoereikendheid van zowel het reguliere management als het kennismanagement in een aantal groeiende multimediabedrijven in het hart van het cluster 2. In het OECD-rapport wordt geconcludeerd dat het een misvatting is om te denken dat er ideale innovatieclusters bestaan. Er zijn niet alleen verschillen tussen bijvoorbeeld clusters in de bouw-, agro-voedsel- en ICT-sectoren, tussen de Finse, Britse en Vlaamse ICT-clusters, maar ook tussen de verschillende ICT-clusters binnen één land. In deze strategische verkenning gaat het niet om het opsporen van persoonlijkheidskenmerken zoals in het Nyenrode -onderzoek, maar om het vinden van kenmerken van ondernemerschap die in relatie staan met de kennis- en netwerkeconomie. 1 Josef Brüderl en Peter Preisendörfer, Network Support and the Success of Newly Founded Businesses, Small Business Economics 10: , 1998, blz. 214, Pim den Hertog, Sven Maltha and Erik Brouwer, Innovation in an Adolescent Cluster: The Dutch Multimedia Cluster. In: OECD, Innovative Clusters. Drivers of national innovation systems, OECD 2001, blz

10 Wij zien het ondernemerschap als de wijze waarop een ondernemer functioneert, samen met werknemers en andere betrokken personen, bedrijven en (kennis)instellingen 1. De verkenning richt zich op het beschrijven van met name bedrijfskundige aspecten, zoals de vormgeving van de interne en externe organisatie, de relaties en netwerken, het vergaren van kennis, het omgaan met kenniswerkers, e.d. Het gaat daarbij niet altijd om formele samenwerkingsverbanden. Volgens René Wintjes zijn ook de informele kennisrelaties tussen bedrijven van belang. Bij informele kennisuitwisseling gaat het om een soort ruilproces: actoren wisselen verschillende, maar gerelateerde kennis uit, zonder dat er geldelijke transacties plaatsvinden. Informele communicatie wordt als noodzakelijk gezien om tacit knowledge te ontvangen of over te dragen. Persoonlijk, face-to-face contact en de hiertoe bevorde r- lijke fysieke nabijheid is van groot belang. Met andere woorden, zo stelt Wintjes, netwerken is een manier om externe bronnen toegankelijker te maken en tot ontwikkeling te brengen, waarbij men investeert in sociale en technologische nabijheid. Het tot stand komen van relaties vereist steeds terugkerende transactie- en in het bijzonder communicatiekosten, die onderlinge samenwerking tussen bedrijven in de hand werken 2. Als een ondernemer of werknemer tijd en geld in een netwerk stopt, moet er ook iets uitkomen. 1.3 Initieel conceptueel kader Hieronder wordt een conceptueel kader gepresenteerd, waarmee de gevonden kenmerken van ondernemerschap in de kennis- en netwerkeconomie kunnen worden gestructureerd en in verband met elkaar gebracht. Dit conceptuele kader wordt in hoofdstuk 4 ingevuld en kan worden uitgewerkt tot een empirische toets. Bij het maken van het conceptuele kader is rekening gehouden met de eventuele mogelijkheden om het gedrag van ondernemers bij te sturen. Er zijn verschillende niveaus waarop het ondernemerschap zich - naar wij veronderstellen - ontwikkelt en wellicht zou kunnen worden bijgestuurd. De niveaus waarop zou kunnen bijgestuurd zijn achtereenvolgens: Waarden en drijfveren: dit is een langdurend veranderingsproces waarbij met name ontwikkelingen als individualisering invloed hebben op de waarden en drijfveren van (potentiële) ondernemers. Ook het ontlenen van identiteit en status aan het ondernemer zijn en de invulling van het ondernemerschap horen hier bij. Overtuigingen: hierbij gaat het om de denkbeelden die iemand heeft over bijvoorbeeld de bruikbaarheid van internet of de strategische mogelijkheden van ICT voor het verbeteren van de concurrentiepositie. Het gedrag en de houding van een on- 1 Volgens Anders Lundström en Lois Stevenson, Entrepreneurship Policy for the Future, SME Forum March 2001, blz. 18: Most definitions of the word entrepreneur will take into account the individual aspect, the innovative aspect, the commercial aspect and business behavior ( ). Volgens het CBS worden de huidige en toekomstige mogelijkheden voor economische groei van ons land bepaald door de omvang en kwaliteit van de productiefactoren en door de wijze waarop de productiefactoren gecombineerd worden in het productieproces. De volgende soorten productiefactoren worden onderscheiden: arbeid, kapitaal en kennis. Ook het combineren van de voorgaande drie wordt als een aparte productiefactor beschouwd, het ondernemerschap. Uit: De Nederlandse economie 1998, CBS René Wintjes, Regionaal-economische effecten van buitenlandse bedrijven, Nederlandse Geografische Studies 286, Utrecht 2001, blz

11 dernemer vloeien voort uit persoonlijke of collectieve overtuigingen. Allerlei acties van het Ministerie van Economische Zaken zijn gericht op het bijsturen van overtuigingen met bijvoorbeeld als doel bedrijven warm te maken voor e -commerce. Kwalificaties: het gaat om de kennis, vaardigheden en ervaringen waarover een ondernemer beschikt. Ondernemers kunnen extra opleidingen gaan volgen om bepaalde vaardigheden te verbeteren. Verbeteringen vinden vaak ook plaats door gekwalificeerde werknemers en specialisten aan de organisatie toe te voegen. Met talenkennis kan bijvoorbeeld de exportpositie worden versterkt. Mentaliteit: hierbij gaat het om het gedrag en de houding. Ondernemers zijn in staat om zelfstandig, via een training of andere acties hierin veranderingen aan te brengen om zodoende de prestaties en het functioneren te verbeteren. Gedrag en houding zijn makkelijker te beïnvloeden dan de waarden en drijfveren van een ondernemer. De beïnvloeding van waarden vindt vooral plaats vanuit de samenleving. Zo zal het proces van individualisering en demografische ontwikkelingen van invloed kunnen zijn op de identiteit en status van het ondernemerschap. ICT kan ook invloed hebben op de drijfveren om een onderneming te starten. Naast de vier niveaus die hierboven zijn behandeld spelen nog twee kenmerken een belangrijke rol bij het bestuderen van veranderingen in het ondernemerschap. Ten eerste zijn dit de kenmerken van de persoon, zoals de leeftijd, opleiding en achtergrond. Ten tweede gaat het om de kenmerken van de interne en externe organisatie. Een (startende) ondernemer heeft grote invloed op de wijze waarop de organisatie wordt vormgegeven. Zo hebben startende ondernemers, naar wij veronderstellen, bij aanvang bepaalde ideeën (overtuigingen) over hiërarchie, het wel of niet baas willen spelen, over het beperken van de overhead, de inzet van ICT, de interne en externe contacten, samenwerken, het inzetten van freelancers, e.d. Deze ideeën komen tot uiting in de vormgeving van de bedrijfsorganisatie. De invulling van de interne en externe organisatie is geen zaak van de ondernemer alleen. Afhankelijk van het type activiteit en de mate waarin kennis een belangrijke pr o- ductiefactor is, zullen ook de werknemers invloed hebben op de wijze waarop de interne en externe organisatie zich ontwikkelt. Hoogopgeleide werknemers laten hun keuze voor een bepaalde onderneming vaak afhangen van de ontplooiingsmogelijkheden en de mate van zelfstandigheid die zijn gekoppeld aan een functie. De focus in dit onde r- zoek ligt daarom mede op de wijze waarop de interne en externe organisatie is vor m- gegeven in relatie tot het ontstaan van een kennis- en netwerkeconomie. Op basis van de voorgaande overwegingen is het volgende model gemaakt. De verschillende kolommen zijn ingevuld met bevindingen uit de hierboven behandelde onderzoeken. Dit verkennend onderzoek richt zich vooral op de tweede, vierde en zesde kolom. 11

12 tabel 1 Conceptueel kader Nieuw Ondernemerschap Nieuw Ondernemerschap ondernemer organisatie Kenmerken Waarden en Overtuigingen Kwalificaties Mentaliteit Kenmerken van de van de drijfveren Wat vind ik Wat kan ik Wat doe ik interne en externe persoon Wat wil ik organisatie Wie ben ik Hoe organiseer ik flexibiliteit (1) leidinggevend basismentali- uitbesteden (3) leeftijd (3) en communica- teit (durven, inhuren capaciteit via ervaring (3) tief vermogen proberen), netwerken (5) relaties (2) reageren (1) samen offertes maken contacten in durf, reflec- (5) netwerken tie, strategi- deelnemen in sociale en (3,4) sche houding regionale netwerken (2) (3,4,5) informele kennisrelaties (6) Ondernemingsprestaties in termen van winst, groei, duurzaamheid, innovatievermogen, etc. 1) ITS/EIM onderzoek 1981 (Van den Tillaart et al.) 2) Nyenrode 2000 (Nandram et al.) 3) EIM 2000 (Bosma et al.) 4) Brüderl en Preisendörfer ) Dialogic, 2001 (Den Hartog et al.) 6) Wintjes, Bron: EIM, Nieuw Ondernemerschap,

13 2 Ontwikkelingen en vernieuwingen De belangrijkste ontwikkelingen die leiden tot veranderingen in het ondernemerschap worden in dit hoofdstuk beschreven. Twee vragen zijn uitgangspunt. Welke ontwikkelingen hebben invloed op het ondernemerschap en de wijze van opereren? Welke invloed hebben deze ontwikkelingen op de houding en het gedrag van ondernemers? 2.1 Algemene ontwikkelingen en trends Verdergaande informatisering, de globalisering, de individualisering en de demografische ontwikkelingen leiden tot een andere maatschappelijke dynamiek. Door de informatisering is het gemakkelijker geworden om een nieuw bedrijf te starten, vooral in de zakelijke dienstverlening. De aanschaf van productiemiddelen als pc s en software kan nauwelijks nog als een hindernis worden beschouwd; deze zijn inmiddels in bijna elke woning te vinden. Bedrijven hebben in de afgelopen twintig jaar aanzienlijke besparingen kunnen realiseren op de vaste kosten door het toepassen van pc s, laserprinters, wordprocessing, boekhoudprogramma s, elektronische agenda s, teleba n- kieren, etc. Globalisering betekent vooral het bouwen van allerlei soorten netwerken over nationale grenzen heen. Volle zaal voor Manuel Castells 1 Hij liet zien hoe de sociale structuur van de wereld ingrijpend verandert door de mogelijkheden van de informatietechnologie. Door die technologie zijn wereldwijde netwerken ontstaan, waarin individuen, bedrijven en instellingen met elkaar zijn verbonden. Castells ziet tal van gevolgen van deze technologische sprong. Een daarvan is het ontstaan van een economie op wereldschaal die voortdurend op zoek is naar nieuwe productie- en consumptiemogelijkheden. Massaproductie maakt plaats voor flexibele productie met behulp van steeds wisselende ketens van bedrijven en instellingen. Een ander gevolg betreft de steden. Steden nemen een andere plaats in binnen de netwerkeconomie. Oude regionale bindingen verliezen het van lucratievere internationale allianties met als gevolg een toenemende sociale fragmentatie. Landsgrenzen, reputaties en tradities hebben geen gezag meer, hetgeen diep ingrijpt in het dagelijks leven. Bron: van 8 oktober De zich vernieuwende economie is gebaseerd op internationaal zakelijke dienstverlening, kennis en hoge opleidingen. Het nationale niveau speelt steeds minder een rol. Aan de ene kant is sprake van decentralisatie van het economisch beleid naar de grote steden en aan de andere kant schuiven nationale zaken op naar de Europese Unie 2. Kennis en vooral de efficiënte en effectieve toepassing daarvan wordt steeds belangrijker voor bedrijven om te kunnen concurreren. In het volgende kader wordt een voor- 1 Castells, hoogleraar sociologie en urbane en regionale planning aan de Universiteit van Californië in Berkeley, was op 8 oktober 2001 in Nederland op uitnodiging van het KNAG en de vakgroep Sociale Geografie van de KU Nijmegen. 2 Volgens Rinus Penninx, directeur van het Institute for Migration and Ethnic Studies in Henk Jansen, Grote steden, immigratie en integratie. Onderzoek en beleid op de Metropolis Conferentie. Facta oktober

14 beeld gegeven van een multinationale onderneming waarin (ICT-)kennis een cruciale overlevingsfactor is geworden. De transformatie naar een kennisonderneming Het Zweeds-Zwitserse ABB is een voorbeeld van een globale onderneming die zich transformeert van een zware industrie naar een onderneming waar kennis, IT en dienstverlening domineren. Nadat de Zweed Percy Barnavik op rigoureuze wijze de platte organisatie invoerde, het hoofdkantoor in Zürich reduceerde van bijna naar minder dan 200 medewerkers en het concern opdeelde in zo n profit centres met eigen verantwoordelijkheid voor de resultaten, maakt zijn Zweedse opvolger Göran Lindahl ABB vertrouwd met internet. Volgens Lindahl houden nu nog maar van de werknemers zich met software bezig. In 2005 zullen er naar zijn verwachting hoogstens werknemers zijn die zich daar niet mee bezighouden. Door nieuwe kennis in meer traditionele producten te injecteren, die functioneler te maken met software en slimmer met chips, groeit de toegevoegde waarde. Verder heeft ABB in Athens (Georgia, V.S.) een toekomstgerichte fabriek neergezet. Klanten loggen in op de website en kunnen via een menu zelf een product zoals een transformator ontwerpen en bestellen. Het gewenste product wordt vervolgens door een team van robots gemaakt. De tijd tussen bestelling en bezorging wordt hiermee gereduceerd van 30 dagen tot een etmaal. Bij ABB worden daarnaast ook de ideeën van geïntegreerde waardeketens in de praktijk gebrach t doordat het concern nauw samenwerkt met zijn klanten. Met zijn technologische en procesmatige kennis wil ABB ook de kennis bij klanten vergroten. Mede door de informatisering en internet wordt de economie transparanter. Unieke competenties worden snel geïmiteerd. Continue aanpassing, verandering en vernie u- wing zijn constante processen geworden. Steeds zoeken naar een nieuw onderscheid is volgens B. Nooteboom kenmerkend voor de huidige economie. Porter stelt dat een onderneming zonder een geheel eigen koers nergens komt met (alleen) snelheid en flexibiliteit: Ofwel er worden geen unieke concurrentievoordelen gecreëerd, of de verbeteringen zijn zeer algemeen en slechts tijdelijk. (...) Een strategie staat voor een manier van concurreren die een unieke waarde levert voor een specifiek aantal toepassingen of een specifieke doelgroep 1. Porter krijgt steun uit de regio Eindhoven, die de potentie heeft om uit te groeien tot het Europese centrum voor embedded software (zie kader). Van den Aker van de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM) stelt: Hardware en elektrotechniek, dat beheersen ze in Polen ook. Als je met standaardproducten moet concurreren op loonkosten, heb je een probleem. Hoogwaardige, kennisintensieve producten zorgen voor onderscheidend vermogen en zijn moeilijk te kopiëren 2. Met structuurversterkende maatregelen moet door de wisselwerking met de machinebouwers in Eindhoven een geavanceerde vorm van informatica (technische software) tot bloei komen. De industriële revolutie moet worden omgezet in een informatierevolutie. 1 Michael Porter, Strategievorming en internet, Holland Management Review nummer 78, 2001, zie blz. 28, 18 en 19. Zijn standpunt is dat de nadruk niet langer ligt op e-business-to-business of op e- strategie, maar gewoon op strategie. 2 Management Team , blz

15 Daarvoor werken bedrijven en instellingen samen, want de ontwikkeling van technische software stelt specifieke eisen. Software-ontwikkelaars moeten een apparaat tot in detail doorgronden. Dit vereist een stabiele, langdurig e samenwerking tussen leverancier en klant 1. Het toepassen van actuele kennis en het inzetten van hoogwaardige communicatieve vaardigheden is een cruciale factor voor de verdere ontwikkeling van bedrijven. Daarbij zal de regio als economische entiteit aan belang winnen 2. Ondernemers (én werknemers) zullen in de 21e eeuw niet alleen banen moeten creëren, maar ook in hoog tempo innovatieve producten en diensten ontwikkelen 3. Dit vergt andere kwaliteiten. Zo wordt ondernemerschap steeds meer het managen van kennis en vaardigheden (binnen én buiten de onderneming). Deelnemen in netwerken wordt een belangrijk element in het nieuwe ondernemerschap, terwijl alles zelf willen doen een kenmerk was van traditioneel ondernemerschap. Bij het genereren van nieuwe kennis zal moeten worden samengewerkt met spelers die niet direct onder de zeggenschap van de eigen onde r- neming staan 4. Internet heeft het scheidingsproces tussen de economie van dingen en de economie van informatie versneld. Fysieke producten en informatie kunnen een eigen economisch leven leiden en in puur fysieke en pure informatiewaardeketens worden onde r- scheiden. Ondernemingen moeten zich richten op het optimaliseren van hun informatie- dan wel fysieke waardeketens, maar volgens Evans en Wurster niet op beide. Dit is gezien de daarvoor benodigde hoeveelheid middelen, zowel in financieel als human resources-opzicht, vrijwel onmogelijk. Focus is van belang omdat we te maken hebben met verschillende principes die aan de economie van dingen en de economie van informatie ten grondslag liggen 5. De individualisering en demografische ontwikkelingen zijn van invloed op het economisch gedrag van actoren. Bedrijven moeten rekening houden met specifieke verlangens van afnemers. Producten worden vaker in combina tie met aanvullende diensten geleverd. Door de groei van het aantal eenpersoonshuishoudens en de vergrijzing neemt bovendien de vraag naar zorgdiensten toe. Deze verdienstelijking van de economie wordt ook gestimuleerd door de informatisering en de komst van internet. Fysieke componenten, apparaten en bedieningspanelen kunnen worden getransformeerd in software. Een cd-speler kan vanaf een computerbeeldscherm met een muis worden bediend. Foto s kunnen digitaal worden gedistribueerd en op beeldschermen worden bekeken. Door de transformatie van fysieke componenten in (embedded) sof tware 1 Volgens Menno Jongsma, commercieel manager van Mountside, een specialist op het gebied van software engineering (programmatuur om draai- en freesbanken, assemblagelijnen voor het solderen van computerchips, ovens om platen met chips te bakken en zware elektronenmicroscopen aan te sturen). Bron: Management Team, , blz Het gebrek aan kwalitatief hoogstaande locaties om te werken, wonen en recreëren vraagt volgens de Verkenning Economische Structuur om oplossingen. Er zal zwaar ingezet moeten worden op het verbeteren van de leefomgeving om kenniswerkers te behouden en aan te trekken. Zie Naar een hoogwaardige en duurzame kenniseconomie. Verkenning Economische Structuur. 3 Ondernemerschap is nog steeds een belangrijke bron van nieuwe werkgelegenheid. Tussen 1994 en 1998 is meer dan 80% van de nieuwe banen ontstaan in start-ups en snelgroeiende bedrijven. Zie EIM (2000), Het belang van bedrijfstypen voor de werkgelegenheidsontwikkeling, Zoetermeer. 4 Volgens Mohanbir Sawhney en Emanuela Prandelli, De innovatiegroep: vernieuwing in een turbulent bedrijfsklimaat, Holland Management Review, nummer 75, blz Boekbespreking Blown to Bits van Philip Evans en Thomas Wurster door P.K. Jagersma en D.M. van Gorp in Holland Management Review, nummer 75, blz

16 krijgt de betrokken industrie steeds meer kenmerken van de ICT- en zakelijkedienstensector. Demografische ontwikkelingen hebben een grote invloed op de arbeidsmarkt. Zo zal de arbeidsschaarste door vergrijzing toenemen. Een tekort aan hooggekwalificeerde arbeid vormt een ernstige bedreiging voor de ontwikkeling van nieuw en innovatief ondernemerschap en voor de realisatie van het proces van constante vernieuwing dat van bedrijven wordt gevraagd. De toenemende vraag naar hooggekwalificeerde arbeidskrachten verandert bovendien de arbeidsverhoudingen en de relatie tussen ondernemer en werknemer. Hooggekwalificeerde werknemers zullen meer invloed krijgen in bedrijven. Het ondernemerschap kan hierdoor worden verrijkt, maar het kan ook tot minder loyaliteit leiden (zie kader). Een oplossing kan worden gevonden door het creëren van (waarde)netwerken waarin bedrijven, zelfstandige ondernemers en specialisten kennis en vaardigheden inbrengen en samen risico s en opbrengsten delen. Generatie X Vijf jaar geleden ontdekte de Amerikaan Bruce Tulgan voor het eerst een nieuwe generatie werknemers met een op dat moment zeer afwijkend arbeidsethos. Het is een groep onafhankelijke werknemers die lak heeft aan traditionele verhoudingen tussen werknemers en werkgevers. Het werkt voor jezelf, luidt het motto. De baas is geen baas, maar iemand die de voorwaarden schept voor kansen en ontplooiingsmogelijkheden. (...) Tulgan betitelde deze groep als de generatie X. In zijn boek Managing Generation X heeft hij deze nieuwe werknemers in kaart gebracht. Dat was de internationale doorbraak van generatie X. Niet lang daarna werd die groep ook in Nederland waargenomen. Bron Management Team Invloed op houding en gedrag Met de individualisering is de behoefte van mensen om zelf invulling te kunnen geven aan hun leven sterker geworden. Ondernemerschap is bij uitstek een geschikte mogelijkheid om dit te realiseren en vaak een expressie van creativiteit, persoonlijke ontwikkeling en zelfvertrouwen. De snelle groei van het aantal vrouwelijke ondernemers toont dit aan. De aandacht voor sociaal verantwoord en duurzaam ondernemen geeft daarnaast aan dat er in de uitoefening van het ondernemerschap nieuwe maatschappelijke denkbeelden doorklinken. De invulling van het ondernemerschap lijkt flexibeler te worden. Ondernemers stappen gemakkelijker over naar een nieuw bedrijf of verruilen het ondernemerschap voor (tijdelijk) werknemerschap. Andersom besluiten werknemers een eigen bedrijf te starten en zo (zelfstandig) ondernemer te worden. Met name professionals in de zakelijke dienstverlening zoeken organisaties die het beste ontwikkelingsperspectief bieden of besluiten zelf ondernemer te worden. Een verandering kan nieuwe mogelijkheden opleveren voor zelfontplooiing en zelfverwezenlijking. Nieuwe ondernemers lijken ook meer oog te hebben voor een betere combinatie van werk en privé. Door de enorme groei van het aantal eenpersoonshuishoudens zullen ondernemers uit deze categorie meer aandacht aan hun privé-leven moeten besteden 1. Nieuwe ideeën over de invulling van het ondernemerschap kunnen ook van invloed zijn op de grootte van bedrijven en op het groeiproces. Het aantal mensen in dienst bepaalt niet meer de status van een nieuwe categorie ondernemers, maar de wijze waarop hij of zij opereert in een complexe omgeving waarin bijvoorbeeld privé een belangrijk element is. Dit zou een van de redenen kunnen zijn dat er bedrijven ontstaan die mogelijk 1 Er is thuis niemand die het huishouden regelt. 16

17 klein zullen blijven. Bovendien heeft klein in een dynamische wereld voordelen, zoals een grotere flexibiliteit en aanpassingsvermogen. 2.2 Ondernemerschap in verandering Ondernemers worden direct beïnvloed door de beschreven trends. Geredeneerd vanuit het perspectief van de individuele ondernemer gaat het om een tweetal effecten: de drijfveren om ondernemer te worden en de identiteit die ontleend wordt aan ondernemerschap lijken te veranderen door de individualisering en demografische ontwikkelingen (uitingen zijn: bewust klein blijven; rekening houden met het privéleven en de omgeving; meer vrouwen worden onde rnemer); het ondernemerschap kan flexibeler worden ingevuld (wisselen van ondernemer- en werknemerschap, stimuleren van intrapreneurship). Vanuit het perspectief van de omgeving en de ontwikkeling van de interne en externe organisatie zijn de volgende veranderingen samengevat uit de hiervoor beschreven trends: het starten van een bedrijf (vooral in de zakelijke dienstverlening) is gemakkelijker geworden door het gebruiken van ICT-toepassingen de optimale omvang van een bedrijven is afgenomen door het inzetten van pc s en software kennis is een cruciale productiefactor aan het worden bedrijven (ondernemers én werknemers) opereren in netwerken om toegang te verkrijgen tot kennis de arbeidsverhoudingen veranderen door schaarste op de arbeidsmarkt en het toenemende belang van kennis; kenniswerkers krijgen meer invloed op het ondernemingsbeleid. Deze veranderingen en effecten stellen nieuwe eisen aan ondernemers. Daarbij gaat de eerste gedachte uit naar het managen van kennis- en netwerken. Vooral de ondernemers van kleine bedrijven zullen kennis moeten delen en samen moeten werken in netwerken om grotere en interessantere projecten uit te kunnen voeren. Een ondernemer zal een goed inzicht moeten hebben in de sterke en zwakke kanten van het eigen bedrijf en van de positie van het eigen bedrijf ten opzichte van andere bedrijven in de markt. Dit zal waarschijnlijk beter lukken als de betreffende ondernemer een goed inzicht heeft in de eigen drijfveren, identiteit en (sociale en economische) waarde. 2.3 Voorbeelden van nieuw ondernemerschap In de bijlagen I en II wordt een aantal voorbeelden gegeven van verschuivende kenmerken van ondernemers, de arbeidshouding van de ondernemer en zijn personeel, en netwerkvorming. Uit deze voorbeelden blijkt dat de taakinhoudelijke rol van een ondernemer verandert. De ondernemer lijkt vooral de ondernemingsdoelen te moeten bewaken en als een goalkeeper te moeten optreden. Het werken met duidelijke ondernemingsdoelstellingen en binnen afgesproken kaders zal de (zelfstandig werkende) werknemers op koers moeten houden. Daarnaast lijkt de ondernemer ook een great communicator te moeten zijn teneinde alle initiatieven, het intrapreneurship, de zelfwerkzaamheid van de 17

18 kenniswerkers en de sociale interacties te laten bloeien 1. Hij zal waarschijnlijk wel de interne en externe relaties en netwerken goed moeten regisseren ( regisseur ) om de kennis en vaardigheden doel- en toekomstgericht te laten zijn, zodat innovatie een belangrijke eigenschap van de organisatie blijft ( kennismanager ). Daarnaast lijken dus de werknemers een veel grotere rol te spelen buiten ondernemingen. Daarmee beperkt het ondernemerschap zich lang niet meer tot de persoon van de onde rnemer. 1 Zie ook: Jeroen de Jong en Richard Kerste, De kracht van het idee, Academic Services, Kluwer,

19 3 Belang van interne en externe relaties Dit hoofdstuk geeft inzicht in de ontwikkeling van de interne en externe relaties. Hoe zullen relaties zich binnen en buiten een onderneming gaan ontwikkelen? Welke typen netwerken zullen ontstaan en welke vaardigheden zijn nodig om daadwerkelijk innovaties te realiseren? 3.1 De netwerkende ondernemer Ondernemers participeren in netwerken om contacten te leggen en te beheren om handelsdoelen te realiseren en hun zaak verder te ontwikkelen. Chell en Baines hebben een statistische relatie gevonden tussen verschillende vormen van netwerken en de prestaties van bedrijven. De uitkomsten van hun onde rzoek lijken de bevindingen van Aldrich-Birley te ondersteunen, die eerder stelden dat er een sterke associatie is tussen netwerkactiviteiten en zakelijke prestaties. Echter, Chell en Baines geven ook aan dat zij het eens zijn met recente kritieken dat kwantitatieve data slechts gedeeltelijk inzicht kunnen verschaffen in het netwerkgedrag van ondernemers, dat dynamisch is, veranderlijk en heel moeilijk is vast te leggen door het meten van het aantal contactmomenten 1. figuur 2 De netwerkende ondernemer de persoon de organis a tie de omgeving EIM, Nieuw ondernemerschap, Bij netwerken gaat het om twee soorten relaties. Het betreft relaties waarin zowel spr a- ke is van sterke banden met familie en vrienden als relaties met zwakke ba nden. Mensen die verbonden zijn door sterke banden vertrouwen elkaar. Contacten en informatie worden onderling gedeeld. Het nadeel is dat nieuwe informatie en nieuwe pe r- spectieven voor groei en ontwikkeling hier waarschijnlijk minder snel worden verkregen. Relaties met zwakke banden kunnen weliswaar korter duren en een lagere frequentie hebben, maar wel informatie, adviezen en ondersteuning opleveren van buiten de eigen sociale kring. Veel voorstanders van ondernemerschap stellen dat weak tie networking een fundamenteel onderdeel is van ondernemersgedrag. Ander netwerkgedrag in kennisintensieve bedrijven De studie van Chell en Baines leverde nog een ander interessant inzicht op. Zij toonden aan dat kenniswerkers een hogere frequentie van netwerkactiviteiten ontplooien. Aan- 1 Elizabeth Chell and Susan Baines, Networking, entrepreneurship and microbusiness behaviour, Entrepreneurship & Regional Development, 12 (2000), p

20 gezien er een relatie is tussen de groei van bedrijven en hun netwerkactiviteiten (zie 1.3) zal het stimuleren en faciliteren van netwerken voordelen bieden aan bedrijven en lokale economieën Relaties met omgeving Een van de kenmerken van nieuw ondernemerschap is dat de functie zich niet meer beperkt tot de ondernemer zelf, maar dat ook werknemers in toenemende mate elementen hiervan in hun gedrag en takenpakket integreren, niet alleen door (tijdelijk) intrapreneurship, maar ook via (autonome) relaties met klanten en het opereren in externe netwerken. Bijvoorbeeld als klanten om maatwerk vragen en dat maatwerk snel in huis willen hebben. Werknemers moeten dan zelf beslissingen kunnen nemen en binnen bepaalde kaders zelfstandig kunnen opereren. Deelnemend in netwerken buiten de onderneming zal een werknemer ook een ambassadeur voor zijn organisatie moeten zijn en bijvoorbeeld zelfstandig moeten bepalen welke kennis wel en welke niet kan worden uitgewisseld. Afspraken over samenwerking op bepaalde gebieden zullen meestal worden afgestemd met de ondernemer. Door het toenemende belang van kennis en de afhankelijkheid van andere bronnen verandert de relatie tussen bedrijven en omgeving. Bedrijven zullen steeds minder gaan opereren als solitaire eenheden en steeds meer als schakels in een dynamisch netwerk. Alleen al om te weten wat er speelt dient een bedrijf te beschikken over een veelheid aan voelhorens en contactpunten. relaties tussen bedrijf en omgeving ondernemer handelsrelaties zakelijke handelingen werknemers opereren in interacties met: transacties door: opereren in strong ties - klanten inkopen strong ties - netwerken met: leveranciers verkopen netwerken met: familie en vrienden concurrenten bankieren familie en resp. collega- banken aanvullende vrienden ondernemers instellingen diensten afnemen resp. collega s overheid \service verlenen weak ties - wetgeving weak ties - netwerken: administratieve netwerken: concurrenten lasten werknemers van banken andere bedrijven instellingen adviseurs coaches trainers trainers medecursisten sport ontspanning sport ontspanning EIM, Nieuw Ondernemerschap

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Verandermanagement: Business as Usual

Verandermanagement: Business as Usual Verandermanagement: Samenvatting Voor organisaties is het inmiddels een vast gegeven dat hun processen en producten continue zullen moeten veranderen om zich te kunnen handhaven in een omgeving waar we

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Ordina ICT Talent Development. Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst?

Ordina ICT Talent Development. Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst? Ordina ICT Talent Development Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst? Waarom het thema ICT Talent Development? 2 Onze klanten hebben een structurele behoefte aan gekwalificeerde ICT professionals

Nadere informatie

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau KICKSTARTERS We lanceren binnen twee maanden een nieuw digitaal platform waarmee u in hoog tempo business value genereert. De digitale transformatie is in volle gang. Consumenten

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

SAMENWERKEN MET CENTRALE PRINTSERVICES

SAMENWERKEN MET CENTRALE PRINTSERVICES SAMENWERKEN MET CENTRALE PRINTSERVICES Richard van Hoorn Trendseminar 4 februari0 Centrale printservices? Definitie: Centrale printservices (CPS) zetten productieprinters in voor andere afdelingen binnen

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Besturing. m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5

Hoofdstuk 8 Besturing. m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5 Hoofdstuk 8 Besturing m.u.v. 8.2.6, 8.2.7, 8.5 Besturing van organisaties Besturen = het leiden van een organisatie naar de gestelde doelen (SMART) Profit- en non-profitorganisaties Bedrijfsproces: Besturing

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Kansen voor ICT bedrijven in Noordoost Brabant. Themasessie 11 oktober Rob Beijleveld, ICT media Martin van der Broek, gemeente s-hertogenbosch

Kansen voor ICT bedrijven in Noordoost Brabant. Themasessie 11 oktober Rob Beijleveld, ICT media Martin van der Broek, gemeente s-hertogenbosch Kansen voor ICT bedrijven in Noordoost Brabant Themasessie 11 oktober Rob Beijleveld, ICT media Martin van der Broek, gemeente s-hertogenbosch Inhoud workshop Even voorstellen Wat is er in de regio? Martkontwikkelingen;

Nadere informatie

Slimmer managen en organiseren kan productiviteit en innovatie in zorg verbeteren

Slimmer managen en organiseren kan productiviteit en innovatie in zorg verbeteren Slimmer managen en organiseren kan productiviteit en innovatie in zorg verbeteren 5 oktober 2012 - Op verzoek van ActiZ meet INSCOPE Research for Innovation de innovativiteit van Nederlandse zorgorganisaties.

Nadere informatie

Position Paper. Samenwerking Noord. Samenwerken door Samen te Doen!

Position Paper. Samenwerking Noord. Samenwerken door Samen te Doen! Position Paper Samenwerking Noord Samenwerken door Samen te Doen! Mei 2015 Samenwerking Noord is een netwerkorganisatie van (semi)overheidsorganisaties gericht op een duurzame ontwikkeling van de ICT functie

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Marie- Thérèse Rooijackers en Frank Boss Inleiding Het behoeft inmiddels nauwelijks

Nadere informatie

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Achtergrond Communicatiewetenschap, Universiteit Groningen, Concordia University Montreal Onderzoek intercultureel

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig!

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Executive Platform Supply Chain Excellence Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Breukelen, 27 februari 2013 Leadership

Nadere informatie

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE?

WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? WERKEN MET FREELANCERS IN JOUW ORGANISATIE? Freelancen, interimmen, contracting zijn allemaal verschillende benamingen voor een zeer sterk groeiend verschijnsel in de economie. Steeds meer industrieën

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introducing strategy

Hoofdstuk 1: Introducing strategy Hoofdstuk 1: Introducing strategy Wat is strategie? Definitie Porter: Concurrentiestrategie = verzameling van verschillende activiteiten kiezen om een unieke waardemix te brengen. Onderscheid tussen operationele

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 New CPB Scenario Study Question How will we earn our daily bread in 2040? Approach Scenarios to deal with uncertainty Answer Smart people Strong

Nadere informatie

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015 Ondernemerschap in Nederland blijft achter Hoge mondiale concurrentiepositie geen garantie voor een sterk ondernemerschapsklimaat Rotterdam, 21 januari 2015 Onlangs heeft het World Economic Forum (WEF)

Nadere informatie