P e r s b e r i c h t. Project Seniorstart MKB-Nederland en WISE heeft vruchten afgeworpen en stopt Steeds meer ouderen starten een onderneming

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "P e r s b e r i c h t. Project Seniorstart MKB-Nederland en WISE heeft vruchten afgeworpen en stopt Steeds meer ouderen starten een onderneming"

Transcriptie

1 Project Seniorstart MKB-Nederland en WISE heeft vruchten afgeworpen en stopt Steeds meer ouderen starten een onderneming Het percentage startende ondernemers van 50 jaar en ouder is de afgelopen vier jaar spectaculair gestegen van 8 naar 38 procent. Dit blijkt uit onderzoek van EIM, dat vandaag wordt gepresenteerd tijdens de slotbijeenkomst van het succesvolle project Seniorstart Nederland, dat dan formeel eindigt. Seniorstart Nederland, uitgevoerd door MKB-Nederland en de Stichting WISE, heeft de afgelopen twee jaar het ondernemerschap onder 45-plussers gestimuleerd. Staatssecretaris van Gennip van Economische Zaken neemt vanmiddag tijdens de slotbijeenkomst op het ministerie de eindrapportage met aanbevelingen naar aanleiding van het project in ontvangst. MKB-Nederland pleit voor blijvende promotie van ondernemerschap onder 45-plussers en gebruik van de aanbevelingen uit de eindrapportage. P e r s b e r i c h t Het project Seniorstart Nederland is voortgekomen uit de Taskforce Ouderen en Arbeid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, die mensen boven de 45 jaar zo lang mogelijk economisch actief wil houden. Een eigen bedrijf is voor veel 45-plussers geen optie waar ze meteen aan denken, terwijl deze groep hun kennis en levenservaring juist uitstekend kan verzilveren in een eigen bedrijf. Bovendien blijkt de arbeidsmarkt voor deze leeftijdscategorie in de huidige economische conjunctuur wat minder toegankelijk. Seniorstart Nederland heeft de afgelopen twee jaar daarom verschillende acties ondernomen om ondernemerschap onder de doelgroep te promoten. De Stichting Instituut GAK, Taskforce Ouderen en Arbeid en het Ministerie van Economische Zaken hebben het project gefinancierd. Seniorstart Nederland heeft de informatiebehoeften van de doelgroep in kaart laten brengen en mede op basis daarvan de website gerealiseerd. De website geef aanknopingspunten voor gerichte dienstverlening voor de groep geïnteresseerde potentiële ondernemers van 45 jaar en ouder. Ook zijn er drie regionale ondernemersnetwerken opgezet, waarmee de doelgroep de start van hun bedrijf kan versnellen. De oudere ondernemer is een aanwinst voor onze arbeidsmarkt, zo blijkt uit onderzoek van EIM. Oudere starters hebben een grotere kans dat hun bedrijf overeind blijft dan hun jongere collega s. Dit is meestal te danken aan een weloverwogen start, beschikbaarheid van financiële middelen en een warm netwerk. Seniorondernemers participeren vaker in netwerken dan hun jongere collega s en werken vaker direct vanaf de start samen met andere bedrijven. Opvallende kenmerken van bedrijven van oudere starters zijn dat ze over het algemeen klein en minder groeigericht zijn. Het investeringsniveau ligt relatief laag. Vooral in de hogere leeftijdsklassen komt parttime-ondernemerschap geregeld voor. Alle ervaringen in het project Seniorstart Nederland hebben geleid tot een aantal aanbevelingen, die Seniorstart Nederland aanreikt voor toekomstig overheidsbeleid:

2 - Promoot het ondernemerschap van 45-plussers zo breed mogelijk en bundel alle initiatieven die de komende jaren op dit terrein gaan ontstaan; - Bevorder netwerkvorming voor 45+ -ondernemers. Het netwerk werkt als een vliegwiel voor de start van de bedrijven en dat is nodig als je een bedrijf start op gevorderde leeftijd; - Vergemakkelijk het starten met een uitkering. Screen echter wel op ondernemerskwaliteiten als risicobereidheid, doorzettingsvermogen en commerciële eigenschappen. Verbeter de transparantie van procedures die gevolgd worden door uitkeringsinstellingen en reïntegratiebureaus; - Zorg voor goede voorlichting over bedrijfsovername in geselecteerde groepen werklozen. Zo zijn ingenieurs met een brede managementervaring een potentiële groep bedrijfsopvolgers; - Belast de gouden handdruk niet. Het is niet zelden een goed startkapitaal voor de ondernemende 45-plusser. Naast de realisatie van de projectdoelstellingen zijn er ook nuttige neveneffecten ontstaan. Zo heeft Stichting WISE, één van de projectpartners, een programma ontwikkeld om personeelsmanagers meer gevoelig te maken om ondernemende eigenschappen binnen het personeelsbestand te traceren. Bij reorganisaties kunnen zij de vertrekkende werknemers die hiervoor geschikt zijn daarmee een gericht begeleidingstraject aanbieden. Omdat het project Seniorstart Nederland vanaf vandaag formeel is geëindigd, vindt MKB-Nederland het van belang dat het dat het Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de aanbevelingen uit het project gaan gebruiken. Een actieve participatie van ouderen op de arbeidsmarkt blijft ook de komende jaren immers essentieel. Delft, 25 april 2005 Meer informatie: Lia Smit, Stichting Projecten MKB-Nederland, tel of

3 Seniorstart eindrapportage project seniorstart nederland

4

5 Voorwoord Ondernemers zijn essentieel voor onze economie. Ondernemerschap draagt bij aan verbetering van onze concurrentie-kracht, creëert werkgelegenheid en vormt een middel tot integratie en emancipatie. Het verbeteren van het ondernemingsklimaat is dan ook één van mijn belangrijkste activiteiten, zodat u kunt doen waar u het beste in bent: ondernemen. Namens het kabinet heb ik in december 2003 de beleidsbrief In actie voor ondernemers! uitgebracht. Deze brief bevat 43 actiepunten om concrete knelpunten voor ondernemers weg te nemen. Daarbij maak ik onderscheid naar de verschillende levensfasen van de onderneming: de start, de groei en de overdracht van een onderneming. Niet alleen de levensfase van een onderneming is van belang. Ook uw eigen levensfase is essentieel. Wellicht kiest u ervoor om op latere leeftijd een onderneming te starten. Op die manier kunt u uw werk- en levenservaring gebruiken in uw eigen bedrijf. U gaat een mooie nieuwe uitdaging aan en tegelijkertijd wordt het ondernemerschap gestimuleerd. Alle ondernemers zijn mij lief: ook ouderen moeten de mogelijkheid krijgen om hun ideeën en creativiteit aan te wenden om een onderneming te starten. Ik hoop dat u geïnspireerd wordt door de in dit rapport opgenomen portretten van succesvolle seniore ondernemers. Mevr.Ir. C.E.G. van Gennip MBA Staatssecretaris van Economische Zaken 1

6 Colofon Tekst Tekst interviews Foto s Illustratie omslag Opmaak en druk Stichting Projecten MKB-Nederland Lia Smit Woorden & Daden Carolien van der Zalm Bas Kijzers Fotografie Vincent Boukema TDS printmaildata 2

7 1. Inleiding In 2001 is, in opdracht van de toenmalige Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Willem Vermeend, de Taskforce Ouderen en Arbeid opgericht. De opdracht die de Taskforce meekrijgt is ondernemend Nederland wakker te schudden op het gebied van ontgroening en vergrijzing van de arbeidsmarkt. Hans de Boer, op dat moment voorzitter van MKB-Nederland, neemt zitting in de Taskforce. Al snel blijkt uit onderzoek dat werkgevers in Nederland zich niet of nauwelijks realiseren welke gevolgen de demografische ontwikkelingen zullen hebben voor hun personeelsopbouw. Dit geldt zeker voor het midden- en kleinbedrijf, waar een relatief jong personeelsbestand in dienst is. Zo rond het 45e levensjaar blijkt de arbeidsmarkt min of meer gesloten. Boven die leefijd wordt nauwelijks nog personeel aangenomen. Te duur, te inflexibel en te vaak ziek is de beeldvorming. Een beeldvorming die overigens maar zeer ten dele op feiten is gebaseerd. Op dit moment is nog maar 35% van de 55-plussers economisch actief. Die leeftijd moet volgens de Taskforce fors omhoog wil er, gezien de demografische ontwikkeling, geen spanning ontstaan op de arbeidsmarkt. Met stijgende loonkosten en een verslechterende concurrentiepositie tot gevolg. Ook heeft de lage uittredingsleeftijd andere macro-economische gevolgen: pensioenen worden onbetaalbaar en de solidariteit tussen jongere en oudere generaties komt onder druk te staan. Als de huidige 45-plussers echter langer moeten werken, maar zij zijn de groep die het eerst ontslagen wordt bij reorganisaties met daarna een zeer kleine kans op het vinden van een nieuw loondienstverband, welke alternatieven zijn er dan voor handen? Vanuit dit perspectief verzoekt de Taskforce MKB-Nederland om een project te ontwikkelen dat de schijnwerpers richt op het ondernemerschap van 45 + ers. Dat projectvoorstel komt er. Inmiddels heeft de Taskforce ook contacten met een jonge stichting: Stichting WISE. Deze stichting, opgericht door senior ondernemers, wil zich inzetten voor ondernemers die op latere leeftijd een bedrijf starten. Ook zij dienen een projectvoorstel in. Aangezien beide voorstellen elkaar aanvullen wordt op verzoek van de Taskforce een samenwerking aangegaan. Het project Seniorstart Nederland is geboren. De Taskforce Ouderen en Arbeid, Stichting Instituut Gak en het Ministerie van Economische Zaken besluiten tot het financieren van het project. Daardoor kan de uitvoering op 1 februari 2003 worden gestart. 3

8 Life before sixty is just a warming up* Willem Peeters doet zijn eigen woorden eer aan. Hij is 60 en een half jaar geleden gestart met een nieuwe activiteit. In het voorjaar van 2004 heeft hij samen met Fried Le Poole het bureau 50 + Carrière opgericht, dat werkgevers en vooral oudere werknemers adviseert en begeleidt met het oog op langduriger arbeidsparticipatie (www.50pluscarriere.nl). Willem Peeters Zestig en dan nog een bedrijf starten? Ja hoor, sterker nog, het is al mijn tweede onderneming. Zes jaar geleden heb ik, naast mijn baan, een internetbedrijfje opgezet. Dat draait inmiddels op een wat lager pitje en nu doe ik wat ik echt leuk vind. Ik bevind me wel in de luxe positie dat ik voor mijn inkomen niet afhankelijk ben van mijn eigen bedrijf; het is een leuke extra bron van inkomsten. Ik heb de laatste tien jaar in dienstverband personeelswerk gedaan, onder andere een project om oudere werknemers te helpen voor zichzelf te beginnen. Dat project was erg succesvol en die ervaring gebruik ik nu voor 50+Carrière en voor de Stichting WISE waar ik voorzitter van ben. Ik heb er plezier in de kennis die ik heb uit te dragen en ik vind het een uitdaging om me commercieel waar te maken. Je adviseert en coacht ouderen die een eigen bedrijf willen beginnen. Mensen die de 45 gepasseerd zijn die moeten toch juist gaan afbouwen? Ze zijn immers minder productief, vaker ziek, weinig flexibel... Dat is een hardnekkig en onterecht vooroordeel dat nog in veel bedrijven en in de politiek leeft. Terwijl ouderen nu geacht worden langer door te werken, is het voor 45plussers heel lastig (ander) werk te vinden. Veel ouderen worden het slachtoffer van reorganisaties: bedrijven denken wel na over allerlei regelingen, maar het komt vooralsnog niet bij hen op om oudere medewerkers te helpen een eigen onderneming te starten. Een van de dingen waar ik me nu mee bezig houdt, is bedrijven daar bewuster van te maken. In het mkb wordt de meeste werkgelegenheid gecreëerd, óók voor en door ouderen. Hoe ben jij er eigenlijk toe gekomen voor jezelf te beginnen? Veel senioren starten een eigen bedrijf nadat ze zijn ontslagen of omdat ze terug willen in het arbeidsproces (m.n. herintreedsters), maar er zijn er ook bij die na hun pensioen nog wat willen doen. Ik behoor tot die laatste categorie. Ik dacht voor het eerst na over het ondernemerschap toen ik voor mijn werkgever ouderen begeleidde naar een eigen bedrijf. Op dat moment dacht ik goh, waarom doe ik dit zelf niet. Het is lange tijd bij die gedachte gebleven; ik had een prima job en deed mijn werk met plezier. Na mijn pensioen heb ik het idee weer opgepakt. Ik heb lang nagedacht of ik me helemaal zou gaan richten op * Titel van een artikel geschreven door drs. Willem Peeters en ir. Jan Vis, 8 november 2004 mijn internetbedrijfje of iets in de HRM-sfeer zou gaan doen. Ik ben blij dat ik voor dat laatste heb gekozen. Moeilijk? Valt wel mee. Nu scheelt het dat ik geen grote investeringen heb hoeven doen en dat het niet mijn enige inkomsten zijn. Het moment is gunstig, omdat de mening doorbreekt dat ouderen langer zullen moeten werken. Mijn leeftijd is trouwens een voordeel in het werk dat ik doe. De mensen die ik begeleid, stellen het op prijs geadviseerd te worden door een leeftijdgenoot. En bij de bedrijven waar ik kom, weten ze dat er iemand tegenover ze zit die door de wol is geverfd en de taal spreekt van ouderen. Je speelt een belangrijke rol in de Stichting WISE. Een man met een missie? Misschien wel. Toen ik in 99 mijn internetbedrijfje startte, kwam ik in contact met anderen die laat waren gestart. We kregen het idee om een ondernemerscirkel te beginnen voor senioren. Dat heeft op een gegeven moment geleid tot de oprichting van de Stichting WISE (Werknet en Informatiecentrum voor Senior Entrepreneurs). We hebben gemerkt dat seniorstarters behoefte hebben aan netwerken, aan advies en aan de mogelijkheid om met soortgenoten van gedachten te wisselen. We zien het als onze missie om het ondernemerschap aantrekkelijk te maken voor senioren en hun kansen op succesvol starten van een onderneming te bevorderen. We hebben o.a. een website (www.stichtingwise.nl) met een helpdesk waarin kennis en ervaring op het terrein van ondersteuning van seniorstarters is samengebracht. Specifiek voor bedrijven hebben we de service Van employee naar entrepeneur ontwikkeld. Zo hopen we de maatschappij én potentiële seniorstarters bewuster te maken van de mogelijkheden die er voor ouderen nog zijn in het zelfstandig ondernemerschap. 4

9 2. Inhoud van het project 2.1 Onderzoeken Haalbaarheidsonderzoek In de eerste plaats wordt een onderzoek gedaan bij een aantal bedrijven, overheidsinstellingen en uitkeringsorganisaties. Dit onderzoek moet antwoord geven op drie vragen: 1. Waar zijn potentiële ondernemers te vinden? 2. Hoe kunnen deze worden geïnteresseerd voor ondernemerschap? 3. Is er behoefte aan ondersteuning bij bedrijven, overheidsinstellingen en uitkeringsinstanties bij het onderkennen en bevorderen van ondernemerschap bij senioren? Het onderzoek wordt uitgevoerd door RADAR in Amsterdam. In het kader van het onderzoek worden gesprekken gevoerd met bedrijven die regelmatig reorganisaties doorvoeren: Ahold, KLM, ABN AMRO en Geitenbeek clear benefits (familiebedrijf). Als overheidsorganisaties worden de gemeenten Alkmaar, Zaanstad, Hoorn, Arnhem en Haarlem en de Provincie Noord Holland geïnterviewd. Daarbij wordt zowel gevraagd naar de situatie in de eigen organisatie als naar het beleid in het kader van de uitvoering van de WWB. Uitkeringsorganisaties worden gevraagd naar de bevordering van ondernemerschap vanuit het eigen cliëntenbestand van 45 + ers. De RPA s Gooi- en Vechtstreek en Rijnmond en het CWI Arnhem Zuid verlenen medewerking aan het onderzoek. Uit het onderzoek blijkt dat er in Nederland geen ondernemerscultuur heerst. Geïnterviewden geven aan dat het onderwijssysteem vooral is gericht op het afleveren van goede werknemers en er vrijwel geen perspectief wordt geboden op ondernemerschap. Dit gegeven zet zich door in wet- en regelgeving, organisatieculturen en de visie op ondernemerschap. Als gevolg hiervan hebben individuen en organisaties een blinde vlek voor ondernemerschap. Binnen organisaties heeft men meestal wel zicht op de seniorwerknemer, maar doet men niets aan het in kaart brengen van ondernemerschapskwaliteiten onder eigen personeel of uitkeringsgerechtigden. Van het bevorderen van ondernemerschap onder het eigen menselijk kapitaal is als gevolg hiervan geen sprake. Aangegeven wordt dat een dergelijk beleid in tijden van hoogconjunctuur en spanning op de arbeidsmarkt voor het bedrijf contraproductief kan werken. Als er in tijden van economische recessie massaal ontslagen moet worden ontbeert men echter instrumenten om werknemers meerdere alternatieven aan te bieden. Vanuit die situatie reageren de meeste partijen positief op het project Seniorstart Nederland en geven aan in de toekomst voor hun uitstromend personeel eventueel gebruik te willen maken van de mogelijkheden en het dienstenpakket van het project. Maar dat zou dan wel verder ontwikkeld moeten worden. Prijsstelling en kwaliteitswaarborgen worden belangrijk gevonden. Ook wordt de suggestie gegeven een outplacementverzekering voor werknemers te ontwikkelen. Hieruit kunnen kosten voor begeleiding en training en mogelijke financiering van een eigen bedrijf worden gedekt. Na het onderzoek is het duidelijk dat potentiële ondernemers via organisaties moeilijk te traceren zijn. Het onderwerp ondernemerschap van 45 + ers zal nog moeten worden geagendeerd bij publiek, bedrijven en politiek. Dat maakt dat er nog veel ondernemerschap voor 45 + ers te bevorderen is: het is een braakliggend terrein Marketingonderzoek Als tweede wordt er een marketingonderzoek gedaan. Het marketingonderzoek moet antwoord geven op de vraag: waar zoeken starters hun informatie en op welke wijze wil men benaderd worden? De opdracht voor dit onderzoek is gegeven aan bureau Integron in Rotterdam. De onderzoeksmethodiek bestaat uit twee onderdelen. Het eerste onderdeel bestaat uit twee rondetafelgesprekken met een 8-tal ondernemers die onlangs zijn gestart. Het tweede, een kwantitatief onderdeel, bestaat uit een telefonische enquête met 100 ondernemers uit dezelfde doelgroep. Uit het onderzoek blijkt dat de belangrijkste redenen om te starten met een eigen bedrijf op latere leeftijd vooral is: het beter en vollediger benutten van de eigen expertise (54%). Faillissement of ontslag lijken hiermee vergeleken zeer beperkte oorzaken (9% en 3%). Als negatieve aspecten komen naar voren: alles zelf moeten doen en de bij ondernemerschap horende financiële risico s. Als belangrijkste informatiebehoeften worden genoemd: acquisitie, persoonlijke ontwikkeling, administratie, communicatie en verzekeringen. Het minst belangrijk worden gevonden: octrooien, 5

10 douane, personeel, subsidies en specifieke regelingen voor seniorstarters. De belangrijkste informatiebronnen zijn in volgorde van belangrijkheid: internet, familie en vrienden, accountant, Kamer van Koophandel en belastingdienst. Notaris, CWI en netwerkclubs worden als onbelangrijk beschouwd. Slechts 13% van de ondernemers uit deze doelgroep is aangesloten bij een ondernemersorganisatie. Landelijk ligt dit voor alle mkb-ondernemers op 20%. Op Internet worden vooral sites bezocht van bedrijven die een enigszins gelijk product aanbieden, sites met algemene branche-informatie. Er wordt veel gebruik gemaakt van zoekmachines. Duidelijk is dat een virtueel informatieloket past bij de behoeften van de doelgroep. De ondernemers hebben in ieder geval geen last van digibetisme. Vraagtekens roept wel op dat er weinig behoefte zou zijn aan netwerken. 2.2 Website De uitslag van het marketingonderzoek vormt de basis voor de ontwikkeling van de website De website is gericht op specifieke dienstverlening. Dienstverlening die mogelijke drempels voor startende seniorondernemers kan helpen oplossen of hen op ideeën kan brengen. Op dit moment bestaat het totale pakket aan dienstverlening uit: 1. Helpdesk Een helpdesk die startende ondernemers maatwerk levert en contacten kan leggen met ervaren seniorondernemers. Het eerste contact verloopt via . Daarna volgt meestal telefonisch contact. Het gebruik van de helpdesk is binnen de kaders van het project gratis. Om zicht te krijgen op het gebruik is een evaluatie gedaan. In totaal is er door 58 personen in de projectperiode gebruik gemaakt van de helpdesk. In totaal zijn er 68 vragen gesteld. In de eerste periode van het project werden vrij specifieke vragen gesteld zoals: belastingvragen overname van een bedrijf, hoe doe je dat boekhoudprogramma s In een later stadium komen er veel vragen over netwerken. Als er artikelen in kranten verschijnen heeft dit vooral veel algemene vragen tot gevolg die samen te vatten zijn onder de noemer ik wil starten, hoe doe ik dat?. Spontaan zijn er 8 bedankjes ontvangen over de snelle en adequate dienstverlening. 2. Advies en hulp bij bedrijfsfinanciering en pensioen Voor adviezen op pensioengebied wordt samengewerkt met het sinds 1 januari 2004 actieve Register voor Pensioenadviseurs. In de totale projectperiode is onbekend hoeveel ondernemers gebruik hebben gemaakt van deze service. Oorzaak hiervan is van technische aard: de doorklikmogelijkheid is niet geregistreerd. Van de mogelijkheid om een onafhankelijk financieeel deskundige in te schakelen die kan helpen bij het verkrijgen van bedrijfsfinanciering is 4 maal gebruik gemaakt. 3. E-scan ondernemerstest De test is on-line in te vullen en geeft een uitslag over de bij een persoon aanwezige ondernemerskwaliteiten. Kosten hiervan bedragen EUR 45,--. In de totale projectperiode zijn 182 personen gestart met de test, 66 hebben deze beëindigd en 18 hebben een rapportage opgevraagd. 4. Easystart lite Dit on-line ondernemersplan is makkelijk en snel in te vullen. De beoordeling wordt verzorgd door twee AA-accountants die veel ervaring hebben met startende ondernemers en kost EUR 55,--. In de totale projectperiode heeft 1 ondernemer gebruik gemaakt van deze service. 5. Training en coaching Op de site worden twee cursusmogelijkheden aangeboden. Dit aanbod is te zien als een verdieping op de E-scan ondernemerstest. In de totale projectperiode heeft geen ondernemer gebruik gemaakt van deze service. 6. Ambtenaren en zelfstandig ondernemen Deze service is interessant voor ambtenaren die te maken krijgen met reorganisaties en een eigen bedrijf willen beginnen. Welke financiële mogelijkheden zijn er voor hen? De gouden handdruk is vaak het startkapitaal voor het eigen bedrijf. In de projectperiode is er geen gebruik gemaakt van deze service. 6

11 7. Franchising Franchising is een ideale mogelijkheid voor 45 + ers om snel een eigen bedrijf te kunnen starten. Hiervoor is meestal wel enig startkapitaal vereist. In hoeverre dit drempelverhogend werkt voor potentiële ondernemers is niet bekend. Veel seniorstarters beschikken over eigen kapitaal en willen dit inzetten, is de ervaring van First Formula, een organisatie die 142 franchiseformules overkoepeld. Op de site van Seniorstart kan worden doorgeklikt naar de site van First Formula. Deze site is marktleider in het segment. Het is onduidelijk hoeveel gebruik is gemaakt van de doorklik-service. Ook wordt een screeningsmogelijkheid aangeboden van franchisecontracten. Hiervan is geen gebruik gemaakt. De website biedt ook mogelijkheden om in contact te komen met netwerken van collega-ondernemers. Het gaat om de netwerken EigenWijs Eigen Baas in Gelderland, Nul 73 in NO-Brabant en Seniorstart Noord-Holland Noord. De netwerken beheren hun eigen pagina s. De hier aanwezige ervaringsdeskundigheid kan voor pre-starters en starters gemakkelijk worden aangeboord. Door het lidmaatschap ontstaat de mogelijkheid direct op programmering en inhoud van netwerkbijeenkomsten te sturen. De website is sinds oktober 2003 in de lucht. Na wat moeizame beginmaanden heeft de website nu ruim 1500 bezoekers per maand; als deze trend doorzet betekent dit bezoekers per jaar. Dit resultaat is als redelijk te benoemen, zeker gezien het feit dat er geen omvangrijke publiciteitscampagne heeft plaatsgevonden rond de site. Een overzicht van het gebruik van is opgenomen in de bijlagen. 2.3 Netwerken In de projectopzet is voorzien in de opzet van drie regionale netwerken van ondernemers. De gebieden zijn zo gekozen dat ze in provincies liggen waar het ontgroenings- en vergrijzingsproces relatief zwaar gaat spelen. Het proces om te komen tot de opzet van een netwerk van ondernemers is in de drie gekozen regio s volgens grote lijnen hetzelfde verlopen. Per gebied worden echter toch altijd weer verschillen aangetroffen. Van elk netwerk wordt daarom een korte beschrijving gegeven. Gelderland EigenWijs Eigen Baas Op 1 november 2003 organiseren de gezamenlijke Kamers van Koophandel de Nationale Startersdag. Seniorstart Nederland kan op het laatste moment toch nog een posterplaats bemachtigen in de vestiging Arnhem, dank zij de welwillende hulp van startercoördinator Marion Hendriks. Dit is van groot belang, omdat er geen data aangekocht kunnen worden uit het Handelsregister op leeftijd van startende ondernemers: dit is in strijd met de privacywetgeving in Nederland. Tijdens deze startersdag wordt contact gelegd met 32 belangstellende starters en préstarters. Opvallend is dat zij allen worden aangetrokken door de tekst die boven de posterplaats is aangebracht: ondernemen op latere leeftijd. Zij ervaren dit als een erkenning van hun eigen positie op dat moment. Al deze personen worden uitgenodigd voor de kick-off bijeenkomst op 9 december. Doordat er persberichten zijn verzonden en ook de Kamer van Koophandel nog een aantal geïnteresseerde ondernemers doorverwijst komt het totale aantal deelnemers op de kick-off op 50. Van de 32 belangstellenden voor het netwerk op de Nationale Startersdagzijn er 31 aanwezig. Dit is als zeer bijzonder aan te merken en laat zien dat er een grote betrokkenheid is bij het initiatief. Als er aan het eind van de bijeenkomst wordt gevraagd of enthousiaste starters willen helpen bij de opzet van het netwerk leveren 8 ondernemers hun visitekaartje in. Met deze groep wordt het oprichtingsproces in gang gezet en doorlopen, resulterend in een startavond op 11 mei waarop 70 ondernemers aanwezig zijn. Op de ochtend van 11 mei worden de statuten gepasseerd. Rond de startavond verschijnt er een groot artikel in het Gelders Dagblad en vindt een interview plaats met de voorzitter, Olav Zwarteveen, op Radio Gelderland. Binnen een paar weken staat het aantal leden op ruim 20, is een eigen website ontwikkeld binnen het kader van en een folder gerealiseerd. Op 6 november geeft het netwerk acte de presance op de nationale startersdag van de Kamer van Koophandel in Arnhem. Het netwerk EigenWijs Eigen Baas is te bereiken onder en de website onder 7

12 Vooral niet opgeven Als iemand weet wat doorzetten is, dan is het Olav Zwarteveen wel. Op zijn 47e startte hij zijn eigen bedrijf ProVales. Als zelfstandig consultant adviseert hij industriële bedrijven die voornemens zijn grote investeringen te doen. Hij koesterde al een aantal jaren de wens voor zichzelf te beginnen. Olav Zwarteveen Waar kwam die wens vandaan? Ik heb jarenlang als ingenieur voor grote bedrijven gewerkt, maar ik kreeg steeds meer moeite met sommige culturen, met de verkokering. Ik voelde me beperkt en belemmerd. Op een gegeven moment kon ik vanuit een management adviesbedrijf voor mezelf beginnen waarbij het bedrijf ook actief naar opdrachten zou zoeken. Ik had de papieren bijna getekend toen mijn leven een heel andere wending nam. Mijn vrouw werd ernstig ziek (gelukkig gaat het nu goed met haar), ik kreeg een jaar later een burn out en tot overmaat van ramp werd ik ruim een jaar later ontslagen. Binnen drie jaar tijd zag mijn leven er héél anders uit. Weg zekerheden, weg carrière, weg toekomst. Althans zo voelde het. Dat klinkt niet als een gunstige uitgangssituatie, toch heb je de stap naar een eigen bedrijf genomen? Jan Kamminga heeft wel gezegd dat er eerst een ongeluk moet gebeuren, voordat iemand ondernemer wordt. Nou is dit bij mij maar ten dele het geval, omdat ik die wens al langer koesterde, maar wat er gebeurd is, heeft wel een rol gespeeld. Ten eerste kom je op mijn leeftijd niet gemakkelijk meer aan een andere baan, ten tweede ben ik gaan nadenken over wat ik écht wilde. Vooral de zelfstandigheid, dat je niet meer wordt geleefd en zelf gericht op zoek kunt naar werk dat bij je past, motiveert mij sterk. Om zeker te zijn of ik uit het juiste ondernemershout ben gesneden, heb ik nog wel een ondernemersscan gedaan. Die bevestigde wat ik eigenlijk al wist. En toen, meteen aan de bak? Nou, zo simpel lag het toch niet. Ik zat nog in de WAO en de WW. Ik had het geluk dat er een experiment liep dat mensen de mogelijkheid bood om vanuit de WW een eigen bedrijf te starten. Om in aanmerking te komen, moest ik wel eerst de WAO uit. Toen ik daarin geslaagd was, kon ik meedoen aan dat experiment, dat helaas inmiddels is gestopt. Het hield in dat je je eerst 3 maanden kon oriënteren op de levensvatbaarheid en vervolgens 6 maanden de tijd kreeg om het bedrijf op poten te zetten. Je uitkering wordt dan later gecorrigeerd voor het bedrag dat je in die periode met je eigen bedrijf verdiend hebt. Was je vanaf het eerste moment succesvol? Ik heb niet de gemakkelijkste weg gekozen. Ik startte als ZZP er, vanuit een uitkeringssituatie en zonder een klant. Bovendien was en is de economie niet best. De eerste tijd was moeilijk en ik heb behoorlijk ingeteerd op mijn financiële reserves. Maar de aanhouder wint. Ik heb deze zomer een paar grote opdrachten binnengehaald en met succes afgerond. Dat geeft echt een kick en veel vertrouwen in de toekomst. Het kost best moeite om uit een uitkeringssituatie te komen. Je kunt als het ware gevangen raken in dat sociale vangnet met het gevoel dat je uitgerangeerd bent. Maar het is mijn rotsvaste overtuiging dat je zelf verantwoordelijk bent voor je leven en dat je zelf bepaalt hoe je het invult. Dat mag echt niemand anders voor mij bepalen. Hoe is het je gelukt? Vooral door mijn doorzettingsvermogen en erin blijven geloven. En ik heb hard gewerkt aan mijn netwerk. Door wat ik heb meegemaakt, ben ik erg sterk geworden en heb ik ook meer geleerd om los te laten. Ik maak me nu minder druk als ik niet meteen een nieuwe opdracht heb. Ik accepteer niet zomaar alles om maar inkomsten te hebben. Trouw blijven aan jezelf is ontzettend belangrijk. Je moet geen dingen doen waar je niet echt achter staat. Ik ben blij dat ik de stap heb gezet, want ik vind mijn huidige manier van werken en leven zeer bevredigend. Schuilt in iedere 45-plusser een ondernemer? Dat geloof ik niet, maar het kan de moeite waard zijn er serieus over na te denken, want je kunt vaak meer dan je denkt. Je moet er beslist weloverwogen aan beginnen en niet omdat je geen keuze hebt door werkeloosheid of dreigend ontslag. Daarbij kan onder andere ons Gelderse netwerk EigenWijs Eigen Baas helpen. Het is prettig als je kunt praten met mensen in een vergelijkbare situatie, met vergelijkbare uitdagingen en problemen. Ik ben zelf voorzitter van dit netwerk en schep er enorm plezier in om mensen op weg te helpen, om ze te helpen in dat uitdagende proces van werknemer naar ondernemer. 8

13 NO-Brabant Nul 73 Het netwerk in Brabant vindt een start in een artikel over het project in de Bossche Omroep op Zondag, een op Den Bosch e.o. gericht huis-aan-huisblad dat zeer goed gelezen wordt door de plaatselijke bevolking. Maria de Git, eind-redacteur van de zakelijke pagina, vindt het ondernemerschap van 45 + ers zo interessant dat zij er een interview aan wijdt. Ook de Kamer van Koophandel, in de belichaming van Ben Bloemraad, zet zich in om het initiatief bekendheid te geven. Tijdens de kick-off bijeenkomst zijn er 70 ondernemers in de zaal die, net als in Gelderland, enthousiast en serieus netwerken. Na afloop van de avond zijn er 8 ondernemers die tijd en inzet beschikbaar stellen om het initiatief verder te brengen. Ook hier staat het bestuur na 7 vergaderingen klaar voor de officiële start. Op 9 juni worden s morgens de statuten gepasseerd bij de notaris en s avonds vindt in t Strandpaviljoen in Vught de openingsavond plaats. De belangstelling hiervoor is minder dan de kick-off avond en er worden op de avond 10 ondernemers lid. Maar het bestuur laat het hierbij niet zitten, werkt hard aan de website en zorgt voor free-publicity in enkele kranten. Op dit moment heeft het netwerk 30 leden. Recent is ook een folder ontwikkeld zodat op 6 november (de nationale startersdag van de KvK) aan ledenwerving gewerkt kan worden. Het netwerk is te bereiken onder en het jaarprogramma en bestuursleden zijn te vinden op Noord-Holland Noord Seniorstart Noord-Holland Noord In Noord Holland Noord verloopt de eerste aanzet voor het netwerk via de Kamers van Koophandel in Alkmaar en Hoorn. Starters en prestarters uit de doelgroep krijgen via de startercoördinatoren een uitnodiging voor de eerste netwerkavond. Deze vindt plaats op 18 mei De opkomst is niet zo groot als in andere regio s, een kleine dertig ondernemers zijn aanwezig. Maar ondanks dit lage aantal melden 6 ondernemers zich aan om de schouders onder het netwerk te zetten. Eén ondernemer komt uit de regio Rotterdam en loopt mee tijdens het oprichtingsproces om ervan te leren. Hij wil namelijk in Rotterdam en omgeving ook een dergelijk netwerk opzetten, maar daar zijn binnen het project geen middelen voor beschikbaar. Via deze constructie wordt e.a. praktisch opgelost. Het bestuur is snel gevormd, maar er is geen bestuurslid dat de portefeuille penningmeester op kan pakken. Door medewerking van de Nederlandse Orde van Administratie- Accountants, NOvAA, wordt ook dit punt binnen 4 weken opgelost. De startavond van Seniorstart Noord Holland Noord vindt plaats op 19 oktober. Er zijn vijftig ondernemers aanwezig en de avond wordt afgesloten met 15 leden. Ook dit netwerk zal zich met de kersverse flyer presenteren op de nationale startersdag van de Kamer van Koophandel op 6 november a.s. 2.4 Communicatie Naast het verrichten van onderzoek, realiseren van een website en drie regionale netwerken heeft het project nog een doelstelling: communiceren over ondernemerschap op latere leeftijd. Het haalbaarheidsonderzoek van Radar laat zien dat in Nederland de ondernemerscultuur in bedrijven en uitkeringsinstellingen nog ver te zoeken is. Deze constatering vormt het startpunt om iets aan deze cultuur te veranderen. Dit is nodig omdat ondernemerschap voor veel 45 + ers nog de enige mogelijkheid is om economisch actief te blijven. Na het 45e levensjaar veranderen van baan is lastig, maar boven de 50 is solliciteren (na een ontslag) een vrijwel zinloze bezigheid. Maanden van solliciteren en het incasseren van afwijzingen resulteren alleen in een dalend zelfvertrouwen en zelfrespect. Daardoor neemt de kans op het verwerven van die zo gewilde baan alleen maar af. Gezien de in Nederland heersende ondernemerscultuur, of eigenlijk juist het ontbreken daarvan, komen veel plussers niet op het idee dat de start van een eigen bedrijf ook een alternatief is dat overwogen kan worden. Vanuit deze invalshoek is binnen het project veel aandacht geweest voor het verwerven van free-publicity en is er, op beperkte schaal, ook betaalde promotie ingezet. Met name de eerste soort is moeilijk te verwerven, maar heeft wel een impact gehad op websitebezoek en gebruik van de hierin opgenomen helpdesk. Een persoverzicht is als bijlage toegevoegd. 9

14 Ik voel me veel te jong om niets te doen Marja Velthuis is 56 en gaat weer naar school. Mede dankzij een meedenkende arbeidsdeskundige van het UWV werkt ze eraan om úit de WAO en ín een eigen zaak te komen. Ze volgt nu een opleiding voor manicure en nagelstyliste en hoopt daar straks een eigen inkomen mee te verdienen. Marja Veldhuis Wat voor onderneming wil je gaan starten? Het is mijn bedoeling om bij ouderen thuis of bijvoorbeeld in bejaarden- of verzorgingstehuizen te komen en daar hun handen te verzorgen. Ik deed dit al als een soort tijdverdrijf als ik bij mijn moeder op visite ging in het verpleegtehuis. Al kwam het toen niet bij me op om dit als broodwinning te gaan doen. Ik dacht er eigenlijk helemaal niet aan om voor mezelf te gaan beginnen. Dit idee ging pas spelen toen ik gedeeltelijk goedgekeurd was en op gesprek kwam bij de arbeidsdeskundige van het UWV. Uit mijn herkeuring kwam naar voren dat ik wel productiewerk kon doen, maar dat zag ik helemaal niet zitten. Hij opperde toen dat ik ook een eigen bedrijfje kon starten. Al pratende over wat ik leuk vond en zou kunnen, kwamen we hierop. Klinkt wel makkelijk. Was het dat ook? Nou, dat viel best tegen. Ik had géén notie waar ik moest beginnen! Eerst ben ik op zoek gegaan naar een goede opleiding die ook goedgekeurd werd door de instanties. Ik heb namelijk een WW-uitkering dus ik moet me aan allerlei regels houden. En ladingen papierwerk invullen. Daarnaast ben ik naar de Kamer van Koophandel gegaan. Daar kreeg ik ook informatie over Seniorstart. Ik ben toen naar een bijeenkomst geweest met zo n houding van ach, ik zie wel. Op die bijeenkomst gingen we onder andere netwerken. Geen idee wat dat inhield. Wat had ik nou te bieden? En vragen had ik eigenlijk ook niet. Toch heb ik daar veel van opgestoken en dat doe ik nog steeds. Ik krijg allerlei tips en ik doe nu dingen die ik nog nooit eerder gedaan heb. Ik verleg mijn grenzen. Je bent met een opleiding bezig en hebt al een idee wat je wilt gaan doen. We kunnen zeker wel op korte termijn de start verwachten? De reden dat ik in de WAO terecht kwam, was een ernstige burn out. Ik ben uiteindelijk 7 jaar uit de roulatie geweest. Ik doe nu niets meer overhaast. Ik wil niet het risico lopen dat ik het niet red, dus ik zet het wel door, maar in mijn eigen tempo. Bovendien wil ik eerst het papiertje hebben, ik wil het serieus aanpakken. Ik ben al wel aan het oefenen hoor, het is ontzettend leuk en dankbaar werk. Val je niet uit de toon op zo n opleiding, dat is toch meer iets voor jonge meiden? In het begin was het wel wennen hoor, ze dachten zelfs dat ik de docente was. We hebben daar wel om gelachen. Ik vind het hartstikke leuk. Bovendien vind ik, dat als je zo n plan hebt dat je er niet alleen over moet praten, maar het ook moet doén. En als dat betekent dat je terug in de schoolbanken moet, nou dan doe je dat toch? Je bent 56. Je had toch ook gewoon kunnen stoppen? In principe wel, mijn man heeft een goede baan, dus mijn werk is geen moeten. Maar ja, ik voel me nog veel te jong om te stoppen en ik wil een eigen inkomen houden. Nu helemaal niet meer werken, geeft zo n nutteloos gevoel, alsof mijn leven er bijna op zit. Zo steek ik niet in elkaar. Je hebt een horeca-achtergrond, nooit eerder het idee gehad een eigen zaak te openen? In een ver verleden hebben mijn man en ik een eigen onderneming gehad in Spanje. Dat is toen mislukt en heeft ons veel geld gekost. Feitelijk waren we alles kwijt. Dat is wel de les die ik voor nu heb geleerd. Nooit meer meteen zo groots. Veel te veel risico. Wat ik straks ga doen, vergt maar een heel kleine investering, dus als het onverhoopt toch niet goed gaat, dan is er geen man over boord. Wat betekent Seniorstart voor jou? Voor mijzelf is het een geweldig klankbord. Ik krijg adviezen en soms net die duwtjes die ik nodig heb. Sinds een tijdje zit ik in het bestuur en in eerste instantie vroeg ik mij af of dat alleen maar was omdat er nog een vrouw ontbrak. Wat heb ik nou te bieden. Maar nu ik er zo in zit, merk ik steeds meer dat ik daadwerkelijk een bijdrage kan leveren. Door anderen die erover denken voor zichzelf te beginnen te enthousiasmeren en te stimuleren, en door allerlei activiteiten te ontplooien die Seniorstart ten goede komen. 10

15 3. Neveneffecten Bij de uitvoering van het project is er met veel partijen en individuen contact geweest. Als een resultaat van het bezoek van de website of naar aanleiding van publiciteit. Uit een aantal van die contacten zijn nevenactiviteiten ontstaan die een duidelijke relatie hebben met het project. De belangrijkste worden hier besproken. E2E Het bestuur van Stichting WISE, één van de uitvoerders van het project, stelt zich ten doel het ondernemerschap van senioren te bevorderen. De uitkomsten van het haalbaarheidsonderzoek van RADAR vormt voor dit bestuur aanleiding zich te bezinnen op mogelijkheden om de ondernemerscultuur in grotere bedrijven aan te pakken. Zij ontwikkelen, geheel in eigen beheer, een dienstverleningsconcept voor bedrijven die voor een reorganisatie of inkrimping staan. Samen met RADAR is dit concept uitgewerkt in twee delen. Het eerste deel is gericht op HRM-managers. Beoogd wordt deze groep vaardigheden aan te leren om ondernemerskwaliteiten in het eigen personeelsbestand te kunnen ontdekken. Geschikte kandidaten wordt de suggestie voorgelegd eens na te denken over de start van een eigen bedrijf. Vervolgens wordt aan deze kandidaten deel 2 van E2E aangeboden: een workshop waarin de start van het bedrijf wordt gefaciliteerd en vervolgbegeleiding wordt ingezet. E2E is in samenwerking met RADAR getest. Stichting WISE beoogt dat dienstverlenende bureaus op het gebied van personeel en organisatie E2E gaan aanbieden aan marktpartijen. Stichting WISE en RADAR willen deze dienstverlening verder commercieel gaan ontwikkelen en daarmee de cultuur bij ondernemingen en werknemers in een meer ondernemende richting beïnvloeden. Zo wordt een deel van de projecterfenis goed ondergebracht en biedt perspectieven op continuïteit. De prospectus van E2E is bij deze rapportage als bijlage toegevoegd. Starten vanuit een uitkering In het kader van het project zijn er relatief veel contacten geweest met 45 + ers die op zoek zijn naar een baan en zich tegelijkertijd oriënteren op het ondernemerschap. Zij hebben meestal een ww-uitkering, maar bijstand komt ook voor. Het starten vanuit een uitkeringssituatie ervaren zij als zeer lastig en ingewikkeld. Procedures zijn meestal onduidelijk en duren lang. Ook komen zij vaak pas achteraf achter belangrijke informatie over de mogelijkheden die er zijn. Het feit dat er een voorbereidingsperiode kan worden ingelast waarin met behoud van uitkering een nadere oriëntatie op een eigen bedrijf kan plaatsvinden en er zelfs enige kosten gemaakt kunnen worden voor b.v. marktonderzoek, de kredietmogelijkheden vanuit bijstand en ww: het is bij de meesten onbekend. Uit de verhalen van deze personen blijkt dat ook de ambtenaren die hun dossiers beheren vaak niet voldoende van de regelingen op de hoogte zijn. Hierdoor worden kansen op succesvol ondernemerschap gemist. Daarnaast werkt de regelgeving soms ook het starten van een eigen bedrijf tegen. Als iemand een bijstandsuitkering krijgt is er voor die persoon vrij weinig inkomensrisico verbonden aan een poging om middels een eigen bedrijf in eigen inkomsten te voorzien. Men had een bijstands-uitkering en als de opzet van een eigen bedrijf mislukt kan men weer een bijstandsuitkering aanvragen. Heeft men echter een WW-uitkering dan ligt dit wezenlijk anders. Als een persoon met een WW-uitkering (70% laatst verdiende loon) een bedrijf start en het bedrijf komt onvoldoende van de grond, dan valt hij/zij terug op de bijstand (70% minimumloon). Dat risico willen weinig mensen lopen, ook omdat de keus voor ondernemerschap vaak de enige andere optie is voor het krijgen van een uitkering. De beschreven situatie werkt niet mee aan het creëren van mogelijkheden voor senioren met een uitkering om langer economisch actief te zijn. De laatste tijd doemen er steeds vaker krantenberichten op die melden dat werkgevers de WW gebruiken om m.n. ouder personeel te ontslaan. Door strengere keuringseisen biedt de WAO immers geen afvloeiingsmogelijkheid meer. Als de economie aantrekt zullen vooral jongeren weer snel de WW uitstromen, maar bij 45 + ers ligt dat nu eenmaal anders. Niets doen aan de problematiek van starten vanuit een uitkering zal om deze reden de kosten van de WWB structureel kunnen verhogen. Een eerste opmaat hiervoor is al gegeven door een recente publicatie van het Centraal Planbureau: Nederland geeft 1,72% uit van het bruto binnenlands-product aan werkloosheidsuitkeringen. Dit is een relatief hoog percentage vergeleken met andere EU-landen. 11

16 Daarnaast loont het economisch gezien de moeite om aandacht te besteden aan de mogelijkheid een onderneming te starten vanuit een uitkeringssituatie. In de SER-rapportage over dit onderwerp uit 1998 blijkt dat de bedrijven van 68% van de starters vanuit een uitkeringssituatie na 3,5 jaar nog bestaan. Van de groep starters die een negatief advies krijgt van de uitkeringsinstantie over hun ondernemingsplan en toch is gestart bestaat nog 63%. In een beperkt onderzoek onder uitkeringsclienten van de Stichting Stabij in Den Haag bedraagt het percentage zelfs 77% na 5 jaar. Landelijk gezien liggen de vijfjaarsoverlevingpercentages van alle startende bedrijven al jaren tussen de 50 en 60%. Middels een brief aan de directie van het UWV en het toezenden van de eindrapportage van Seniorstart Nederland zal aandacht gevraagd worden voor de problemen die ondernemers hebben als zij een bedrijf willen starten. Ondernemersdag KIvI-Niria Het project Seniorstart Nederland komt tijdens de projectduur met de meest uiteenlopende partijen in aanraking. Zo ook met het Koninklijk Instituut voor Ingenieurs, dat recent is gefuseerd met het Niria, de organisatie voor hbo-opgeleide ingenieurs. Het blijkt dat de afgelopen periode veel ingenieurs van 45 + zonder werk zijn geraakt door reorganisaties ten gevolge van de economische situatie. Het aantal ingenieurs zonder werk is niet bekend, maar een schatting van 2000 tot 3000 wordt reëel geacht. Binnen het project wordt deze groep gezien als een belangrijk potentieel voor ondernemerschap. De kennis van deze ingenieurs is nog actueel en hun netwerk is nog warm. Ervaring is meestal ruimschoots aanwezig, niet zelden ook internationaal. Deze factoren bieden perspectieven op innovatief ondernemerschap. En dat is nu net waar Nederland behoefte aan heeft. Besloten wordt om een ondernemersdag voor te bereiden om ingenieurs te enthousiasmeren voor de start van een eigen bedrijf. Ook zal er aandacht zijn om ingenieurs te wijzen op de mogelijkheid van bedrijfsovername. De website van Seniorstart Nederland kan hierbij goede diensten bewijzen en mogelijk ook de regionale netwerken in Brabant (niet ver van Eindhoven) en Gelderland (niet zo ver van Wageningen). De Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij, in de figuur van Roel Baas, en de voorzitter van het netwerk EigenWijs Eigen Baas in Gelderland, Olav Zwarteveen, zetten samen met Seniorstart Nederland en het KIvI-Niria de schouders onder de voorbereiding. Dit gaat relatief snel met een zeer beperkt aantal vergaderingen en praktisch verkeer. Op 19 november staat de dag geplant en zal plaatsvinden in het gebouw van KIvINiria. Een programma is als bijlage toegevoegd. Het KIvI-Niria ziet deze dag als een startpunt om binnen de eigen organisatie veel meer aandacht te gaan geven aan ondernemerschap van hun eigen leden. Binnen deze organisatie is daarmee de aandacht voor ondernemen aan het verankeren. 12

17 4. Implementatie van de resultaten De website met bijbehorende dienstverlening en de drie netwerken zijn gerealiseerd. Er zijn middelen gebruikt om dit resultaat te bereiken. Vraag is nu hoe de projectresultaten kunnen worden geïmplementeerd, zodat er langer van kan worden geprofiteerd. Naar aanleiding van de ervaringen met de dienstverlening die op de website gepresenteerd is, zal deze worden aangepast. Dienstverlening die relatief weinig wordt gebruikt zal verwijderd worden. Daarna zal de website worden overgedragen aan Stichting WISE. Door een gezamenlijk inspanning van deze stichting en de drie bestaande netwerken kan deze site voorlopig in de lucht blijven. Het bestuur van stichting WISE zoekt naar financiële middelen om de helpdesk gratis te blijven aanbieden. Voor wat betreft de netwerken: deze hebben alle drie een actief bestuur die de doelstellingen van Seniorstart Nederland verder regionaal ontwikkelen. De besturen kennen elkaar en hebben de mogelijkheid via de website of anders contact te hebben. Op dit moment zijn de besturen vooral druk met het opbouwen van het eigen netwerk. Aansluiting bij MKB-Nederland is nog niet aan de orde, want er moet eerst iets staan dat aangesloten kan worden. Dit is dus een zaak van de langere termijn. 13

18 Nog ideeën en plannen zat Peter Steenbekkers Na een lange carrière in de tabaksindustrie en een korte in de audiovisuele industrie, hield Peter Steenbekkers het voor gezien. Drie jaar geleden begon hij Europroducer Internet Services. Maar het klappen van de internetbel en de economische recessie dwongen hem na te denken over aanvullende bronnen van inkomsten. Op zijn 55ste begon hij met het geven van computercursussen en nu heeft hij twee goed draaiende ondernemingen. Waarom de overstap naar een eigen bedrijf? Ik had al wel langer in mijn hoofd iets voor mezelf te willen beginnen. In mijn eerste baan had ik het goed naar mijn zin; ik reisde veel, kwam in contact met (beroemde) mensen; het ondernemerschap lokte me toen nog niet. Bij mijn tweede werkgever zag ik dat het daar financieel niet goed ging. Opnieuw in vast dienstverband trok me niet meer, ik wilde liever mijn eigen baas zijn. Ik had ervaring met marketingcommunicatieprojecten en interesse in computers; dat heb ik gecombineerd. Ik kreeg klanten in het hele land. Het ging erg goed totdat het in de IT minder ging en daarna de economie stagneerde. Het gebeurde dat ik voor mijn vakantie 12 offertes uit had staan met een goede kans van slagen, terwijl er uiteindelijk maar twee zijn doorgegaan. Cursussen geven is toch een andere tak van sport? Hoe kom je op dat idee? Zo ver ligt het anders niet uit elkaar. Ik vind het leuk om kennis over te dragen en ik weet heel veel van het werken met computers. Bovendien had ik al het een en ander aan apparatuur staan, dus het vergde geen grote investering. Ik heb er trouwens altijd voor gezorgd dat ik financieel gezond bleef. Wel de nodige investeringen doen, maar zonder grote schulden te maken. Ook het binnenhalen van cursisten ging trouwens met beperkte middelen: ik heb geadverteerd in het kerkblad. En met succes. Toch koos ik niet daarvoor om financiële redenen, maar omdat ik eerst wilde zien of deze nieuwe activiteit iets zou zijn. Dat blijkt van wel: over een week start de tweede serie cursisten en ik heb inmiddels computers bijgekocht. Twee bedrijfsactiviteiten en in het bestuur van Seniorstart Noord-Holland. Wordt dat niet teveel? Nee hoor, ik heb nog energie en plannen genoeg. Beide ondernemingen lopen nu goed, maar ik heb nog wel wat ideeën, ik wil het verder professionaliseren. Ik ben nu ook bezig eventueel werk in het buitenland uit te besteden. Ik heb een modulair content management systeem ontwikkeld, zodat ook kleinere ondernemingen gemakkelijk een eigen website kunnen onderhouden. Een gedeelte van het systeem draait als pilot bij tien vestigingen van een landelijk uitzendbureau én ik ben benaderd door een gerenommeerd projectmanagementbureau om een voorstel te doen voor 300 organisaties. Dit heb ik te danken aan een van mijn klanten die mij daar heeft aanbevolen. Voor mij een signaal dat men tevreden is en dat geeft heel veel voldoening. Op die successen wil ik voortborduren. Wel heb ik inmiddels voor een goede back up van mezelf gezorgd. Je klanten moeten er tenslotte op kunnen rekenen dat je je verplichtingen nakomt. Via Seniorstart kan ik mijn kennis en ervaring overdragen en, niet onbelangrijk, het dient voor mij ook weer als netwerk met potentiële klanten. Zoiets als Seniorstart heb ik zelf eigenlijk wel gemist. Een netwerk met allemaal starters, leeftijdgenoten, vormt een goed klankbord. Ondernemerschap een aanrader voor iedere senior? Het leuke aan het eigen ondernemerschap vind ik dat je je commerciële creativiteit kunt uiten. Waarom zou je dat voor een baas doen, als je het voor jezelf ook kunt? Eigen baas zijn, heeft natuurlijk ook zijn keerzijden. Je moet veel zelf regelen en in Nederland is handel drijven best lastig. Ons land heeft geen ideaal ondernemersklimaat. Het kan trouwens een behoorlijk eenzaam bestaan zijn. Het is goed om je daarvan bewust te zijn, voordat je eraan begint. Aan de andere kant heeft het ook veel voordelen. Zo vind ik het zelf wel heel prettig dat ik vanuit huis kan werken. Ik heb nauwelijks last meer van files en kan meer tijd doorbrengen met mijn gezin. 14

19 5. Aanbevelingen voor toekomstig overheidsbeleid Het project Seniorstart Nederland is gestart vanuit de constatering dat de arbeidsmarkt voor 45 + ers vrijwel gesloten is. In het geval dat een 45 + er zonder werk raakt of een andere baan ambieert, is ondernemerschap het enige reële alternatief om economisch actief te blijven. Het huidige overheidsbeleid is er daarbij op gericht iedere Nederlander als het even kan tot het 65e jaar te laten werken. Wil dit ideaal verwezenlijkt worden dan zijn er ten aanzien van het arbeidsmarktbeleid voor 45 + ers de volgende aanbevelingen te doen. Promoot het ondernemerschap van 45 + ers zo breed mogelijk. Door de niet-ondernemersgerichte cultuur in onderwijs en bedrijven komen velen van die leeftijd niet op het idee de mogelijkheden voor een eigen bedrijf te onderzoeken. In het kader van een leven lang leren kunnen cursussen en trainingen in ondernemerschap een rol vervullen. Hiervoor zal zich een markt moeten ontwikkelen. Een cultuuromslag op dit punt vraagt van alle organisaties tijd en transpiratie. Ondersteun en bundel daarom de komende jaren initiatieven die in de samenleving op het punt van 45 + ondernemers worden ontwikkeld. Verbeter de transparantie van procedures die gevolgd worden door uitkeringsinstellingen en reintegratie-bureau s en verhoog de effectiviteit hiervan voor personen die met een uitkering willen starten met een eigen bedrijf. Schakel hierbij de expertise van de Kamers van Koophandel met startersbegeleiding in. Zorg voor goede voorlichting over bedrijfsovername in geselecteerde groepen werklozen. Voorbeeld: een aantal ingenieurs met een wat hogere leeftijd hebben (internationale) managementervaring in bepaalde sectoren. Een aantal van hen zet deze ervaring nu in binnen bedrijven in het buitenland. Maar zij vormen ook een aantrekkelijk potentieel kopers van Nederlandse bedrijven. E.a zou ook kunnen leiden tot het benutten van innovatieve talenten. Belast de gouden handdruk niet en zonder deze uit van de vermogenstoets in de WW. Het is niet zelden een aantrekkelijk startkapitaal voor een ondernemer. Bevorder verdere netwerkvorming voor ondernemers. Men start hierdoor met een vliegwiel en vergroot snel de actieradius van het bedrijf. Omdat het bedrijf bij starten op latere leeftijd er snel en goed moet staan is dit een belangrijk instrument voor het bevorderen van een gedegen start van 45 + ers. Vergemakkelijk het starten vanuit een uitkeringssituatie. Screen wel op ondernemerskwaliteiten zoals de bereidheid om risico te dragen, doorzettingsvermogen en het vermogen tot verkopen. Ondernemerschap is niet voor iedereen een alternatief voor loondienst. Met kwalitatief hoogwaardig ondernemerschap bewijst men de concurrentie een dienst; marginaal ondernemerschap brengt noch de ondernemer noch de economie verder. 15

20 16

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Trajecten starterbegeleiding in het kader van het project Gewoon Ondernemen

Trajecten starterbegeleiding in het kader van het project Gewoon Ondernemen Trajecten starterbegeleiding in het kader van het project Gewoon Ondernemen Starterbegeleiding door Wesseling Startschot Voor de professionele ondersteuning, de bedrijfsadviseur, wordt door het project

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

BAWI/U200900381 Lbr. 09/032

BAWI/U200900381 Lbr. 09/032 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8020 betreft Hulp aan ondernemers bij economische crisis uw kenmerk ons kenmerk BAWI/U200900381 Lbr. 09/032 bijlage(n)

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

ECONOMISCHE STIMULANS

ECONOMISCHE STIMULANS DE ZZP ER CENTRAAL Arnhem is een ondernemende stad. Met name het aantal ZZP ers is de afgelopen jaren spectaculair toegenomen. Bij elkaar opgeteld zijn het meer mensen dan het grootste bedrijf in Arnhem

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

Roest Advies ontwikkelt ondernemerschap

Roest Advies ontwikkelt ondernemerschap Roest Advies ontwikkelt ondernemerschap voor zelfstandig ondernemers en maatschappelijke organisaties Voor meer informatie: info@roestadvies.nl telefoon 030-2640480 www.roestadvies.nl Wie zijn wij Roest

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 Inhoud Inleiding 6 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 2 Instanties in Nederland 13 Belangrijke instanties voor ondernemers 14 Kamer

Nadere informatie

Projectplan Pak je Kans Flevoland

Projectplan Pak je Kans Flevoland Projectplan Pak je Kans Flevoland Inhoudsopgave 1. Inleiding en achtergrond... 4 2. Project Pak je Kans... 5 2.1 Doelgroep... 5 2.2 Doel... 5 2.3 Inhoud project... 5 2.4 Planning van het project Pak je

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Projectplan Pak je Kans Flevoland

Projectplan Pak je Kans Flevoland Projectplan Pak je Kans Flevoland Inhoudsopgave 1. Inleiding en achtergrond... 4 2. ProjectPak je Kans... 6 2.1 Doelgroep... 6 2.2 Doel... 6 2.3 Inhoud project... 6 Projectplan Pak je Kans 2014-2015 2

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Voor Ondernemers Door Ondernemers in Groningen. Vodo50. Groningen, september 2014 Martijn van der Tuin

Voor Ondernemers Door Ondernemers in Groningen. Vodo50. Groningen, september 2014 Martijn van der Tuin Voor Ondernemers Door Ondernemers in Groningen Vodo50 Groningen, september 2014 Martijn van der Tuin Aanleiding Nederland en Groningen moeten het voor de groei van de economie vooral hebben van actieve

Nadere informatie

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins M200916 Parttime van start drs. A. Bruins Zoetermeer, 24 september 2009 Parttime van start Van de startende ondernemers werkt een kleine meerderheid na de start fulltime in het bedrijf. Een op de vier

Nadere informatie

Starten vanuit een uitkering!

Starten vanuit een uitkering! Starten vanuit een uitkering! Startersplein Achterhoek 6 november 2014 Charlotte Leric adviseur werk UWV Benno Ekkelboom ondernemersadviseur ROZ Motivatie Redenen om ondernemer te worden: Ik wil zelf bepalen

Nadere informatie

Gemeente Haarlem. Drs. Joyce Langenacker. Aan de leden van de raad van de gemeente Haarlem

Gemeente Haarlem. Drs. Joyce Langenacker. Aan de leden van de raad van de gemeente Haarlem Gemeente Haarlem Haarlem Drs. Joyce Langenacker wethouder Werk, Economische Zaken, Sociale Zaken (Participatiewet), Wonen, Coördinatie Sociaal Domein Retouradres Postbus 511 2003 PB Haarlem Aan de leden

Nadere informatie

U11-003726. Datum Uw brief. A. V.M.J, van de Werfhorst-Verbraak. 0164-277782 Onderwerp: Sociale Zaken, Management Ondersteuning

U11-003726. Datum Uw brief. A. V.M.J, van de Werfhorst-Verbraak. 0164-277782 Onderwerp: Sociale Zaken, Management Ondersteuning Gemeente jf Bergen op Zoom Lijst Linssen T.a.v. Mevrouw M. van Kemenade Postbus 388 ifhhhiiwi'r'himi'h

Nadere informatie

Enthousiasme zorgt voor meer omzet

Enthousiasme zorgt voor meer omzet Enthousiasme zorgt voor meer omzet Vinden nieuwe klanten de weg naar uw organisatie? U biedt een goed product tegen een goede prijs en toch lijkt het steeds lastiger om u te onderscheiden van uw concurrenten.

Nadere informatie

Ik wil een baan! Solliciteren kunt u leren Sollicitatietips voor als u een WW-uitkering heeft VOOR RE-INTEGRATIE EN TIJDELIJK INKOMEN

Ik wil een baan! Solliciteren kunt u leren Sollicitatietips voor als u een WW-uitkering heeft VOOR RE-INTEGRATIE EN TIJDELIJK INKOMEN Ik wil een baan! Solliciteren kunt u leren Sollicitatietips voor als u een WW-uitkering heeft VOOR RE-INTEGRATIE EN TIJDELIJK INKOMEN Waarom deze brochure? Een baan vinden: dat is niet altijd even makkelijk.

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs

Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs gemeente Eindhoven Raadsnummer 15R6192 Inboeknummer 15BST00209 Dossiernummer 15.09.251 24 februari 2015 Commissie notitie Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs Inleiding Duurzame

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Grijze haren van het ondernemen? Onderzoek naar de leeftijd van de directeur grootaandeelhouder (DGA)

Grijze haren van het ondernemen? Onderzoek naar de leeftijd van de directeur grootaandeelhouder (DGA) Grijze haren van het ondernemen? Onderzoek naar de leeftijd van de directeur grootaandeelhouder (DGA) Stichting Centrum voor Bedrijfsopvolging Oktober 2014 Samenvatting Het aantal ondernemers van 55+ en

Nadere informatie

Stichting Werken met Eric en Cindy

Stichting Werken met Eric en Cindy Jaarverslag 2007 Stichting Werken met Eric en Cindy Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De Stichting a. aanleiding b.bestuursleden c. doelstelling d. werkwijze 3. Ontwikkelingen in 2007 a. bestuur b. scholen

Nadere informatie

Informatie voor deelnemers aan de training " Op weg naar het zelfstandig ondernemerschap".

Informatie voor deelnemers aan de training  Op weg naar het zelfstandig ondernemerschap. Bijlage: Opzet training hoe start ik een eigen bedrijf. Informatie voor deelnemers aan de training " Op weg naar het zelfstandig ondernemerschap". Indien u van plan bent een eigen bedrijf te starten vanuit

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Intersectorale mobiliteit. Informatie voor werknemers

Intersectorale mobiliteit. Informatie voor werknemers Intersectorale mobiliteit Informatie voor werknemers Deze folder is onderdeel van een drieluik. Er is ook een folder voor wergevers en professionals. Om belemmeringen in kaart te brengen bij intersectorale

Nadere informatie

Werken in een andere sector of branche: iets voor u?

Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Uw hele loopbaan blijven werken in dezelfde sector of branche? Voor veel werknemers is het bijna vanzelfsprekend om te blijven werken in de sector of

Nadere informatie

Geachte lezer, Veel plezier bij het lezen van het rapport! Hartelijke groet, VictorMundi.com Jeroen Sakkers

Geachte lezer, Veel plezier bij het lezen van het rapport! Hartelijke groet, VictorMundi.com Jeroen Sakkers Geachte lezer, Met gepaste trots presenteren wij u hierbij het eerste ZZP Barometer-rapport van 2011. De ZZP Barometer is de structurele en onafhankelijke onderzoeksmonitor voor en over zzp'ers, freelancers

Nadere informatie

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Datum: Plaats: Gespreksleiding: Gastsprekers: Participanten: Bezoekers: Thema: vrijdag 17 oktober 2014, 15:00-17:00 uur De Gouden Zaal van DROOMvilla

Nadere informatie

Goed voorbereid van start: vanuit een uitkeringssituatie

Goed voorbereid van start: vanuit een uitkeringssituatie Goed voorbereid van start: vanuit een uitkeringssituatie Startersevent Twente 2 juni 2016 Dick Schuur adviseur werk UWV Chantal Joldersma ondernemersadviseur ROZ Eigen bedrijf vanuit een uitkering Participatiewet

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Het doel van project interactieve multimedia is om een interactieve video te maken met als thema het leveren van negatieve feedback aan anderen.

Nadere informatie

Alleen maar Winnaars

Alleen maar Winnaars Alleen maar Winnaars 55-plussers aan de slag Projectvoorstel gericht op een vergroting van de arbeidsinzet van oudere werkzoekenden Samenwerkingsproject VBOB 1, Paladijn en UWV juni 2013 Robert Tops Mat

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB13-003 17 januari 2013 9.30 uur Werkloosheid verder toegenomen Werkloosheid in december opgelopen naar 7,2 procent Vanaf medio vrijwel voortdurende stijging

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR APRIL 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 WAT TE DOEN MET ÉÉN MILJOEN 4 BEDRIJVEN SPELEN IN OP WET DBA 5 VEEL STARTENDE FREELANCERS OP LEEFTIJD 6

Nadere informatie

Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter?

Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter? Samen op zoek naar verandering of Hoe maak ik het contact met de cliënt efficiënter? Inleiding In deze notitie staan de tips en adviezen uit het project Samen op zoek naar verandering. Ze zijn het resultaat

Nadere informatie

Datum 03 juli 2014 Betreft Beantwoording vragen over regeldruk in de kappersbranche en andere bedrijven in de ambachtseconomie

Datum 03 juli 2014 Betreft Beantwoording vragen over regeldruk in de kappersbranche en andere bedrijven in de ambachtseconomie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Eindverslag School Ex Programma 2011

Eindverslag School Ex Programma 2011 Eindverslag School Ex Programma 2011 Inleiding Het School Ex Programma is de afgelopen twee jaren uitgevoerd met landelijke middelen voor jeugdwerkloosheid onder toezicht van de MBO-raad. In 2011 is het

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Als ik mijn baan kwijtraak. Voorkom dat u werkloos wordt Hoe komt u weer aan werk? Wat moet u doen voor een WW-uitkering?

Als ik mijn baan kwijtraak. Voorkom dat u werkloos wordt Hoe komt u weer aan werk? Wat moet u doen voor een WW-uitkering? Als ik mijn baan kwijtraak Voorkom dat u werkloos wordt Hoe komt u weer aan werk? Wat moet u doen voor een WW-uitkering? Werk boven uitkering UWV verstrekt tijdelijk inkomen in het kader van wettelijke

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Margolin

Klanttevredenheidsonderzoek. Margolin Klanttevredenheidsonderzoek Margolin KLANTTEVREDENHEIDSONDERZOEK Dit instituutsrapport belicht de activiteiten van Margolin vanuit de invalshoek van de cliënt. INHOUDSOPGAVE CLIËNTENAUDIT BLIK OP WERK...

Nadere informatie

Ondernemerschap in Nederland

Ondernemerschap in Nederland Ondernemerschap in Nederland Je neemt deel aan het profiel Ondernemerschap. Dit betekent dat je erover denkt om in de toekomst als ondernemer te gaan werken. Dat is anders dan werken in loondienst. Dan

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Rapport Marktmonitor 2015 18 September 2015 Colofon In opdracht van: Majka van Doorn Research Consultant 033 330 33

Nadere informatie

Employee Support en Menea

Employee Support en Menea Employee Support en Menea Sinds de aankondiging in april heb je de adviseurs van Employee Support bij Philip Morris kunnen zien om jou en je collega's te ondersteunen en bij te staan. Gelukkig hebben veel

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers Survey commitment van medewerkers B 3 Survey commitment van medewerkers 229 230 Ruim baan voor creatief talent, bijlage 3 Voor je ligt een vragenlijst waarin gevraagd wordt naar verschillende aspecten

Nadere informatie

Intersectorale mobiliteit. Informatie voor professionals

Intersectorale mobiliteit. Informatie voor professionals Intersectorale mobiliteit Informatie voor professionals Deze folder is onderdeel van een drieluik. Er is ook een folder voor werknemers en werkgevers. Om belemmeringen in kaart te brengen bij intersectorale

Nadere informatie

Tips voor Succesvolle Productlancering

Tips voor Succesvolle Productlancering Tips voor Succesvolle Productlancering Door Welmoet Babeliowsky 2015-2016 Hallo! Ben je zelfstandige, coach, trainer of adviseur? Dan heb ik gelijk een vraag aan je! Stel je eens voor: Dat je een nieuw

Nadere informatie

Detacheren & Uitzenden Anticiperen op Participatiewet. Door : Jan Klerks Controller WSD

Detacheren & Uitzenden Anticiperen op Participatiewet. Door : Jan Klerks Controller WSD Detacheren & Uitzenden Anticiperen op Participatiewet Door : Jan Klerks Controller WSD Aanleiding Participatiewet Stop instroom SW Nieuwe positionering WSD Wat doen we met nieuwe brede doelgroep Wat kan

Nadere informatie

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman MONITOR WERK Meting maart 2014 34993 Maart 2014 Francette Broekman GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart 2014 1 Inleiding GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Wat kies jij? Wegwijzer in het fasemodel

Wat kies jij? Wegwijzer in het fasemodel Wat kies jij Wegwijzer in het fasemodel Van inkomen naar inkomen dit helpt PostNL helpt je op verschillende manieren. Met name via een financiële vergoeding, begeleiding van werk naar werk door Mobility

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk Binnenkort voert het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een aantal veranderingen door in de wijze waarop de WGA wordt gefinancierd. Deze wijzigingen maken het voor zorginstellingen aantrekkelijker

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Jet Bussemaker, tijdens de 4 e Nationale Mantelzorglezing 2009 Rotterdam, 11 juni 2009

van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Jet Bussemaker, tijdens de 4 e Nationale Mantelzorglezing 2009 Rotterdam, 11 juni 2009 Directie Voorlichting en Communicatie Parnassusplein 5 Postbus 20350 2500 EJ Den Haag T 070 340 79 11 T 070 340 60 00 F 070 340 62 92 Hebt u 's avonds of in het weekend dringend een voorlichter nodig,

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be

E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be E-Book Thuiswerk Vacatures Met 10 Insider Tips!!! Gratis downloaden op: www.thuiswerk-vacatures.be Disclaimer Bij het samenstellen van deze cursus is de grootste zorg besteed aan de juistheid van de hierin

Nadere informatie

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg?

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Ruim 10% van de Nederlandse bevolking leeft in armoede. Ongeveer 7% van de kinderen in de provincie Groningen groeit op in een gezin dat

Nadere informatie

Verbeter de positie van ZZP'ers in Nijmegen

Verbeter de positie van ZZP'ers in Nijmegen procesverantw.-. S/Tl To INGEKOMEN Initiatiefvoorstel 1 2 DEC. 20" PSPMEENT^ NIJMEGEN da38.nr.: o}..st Verbeter de positie van ZZP'ers in Nijmegen Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinks

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie. Mei 2009

Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie. Mei 2009 Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie Mei 2009 1 Inleiding De crisis kan ook een opportuniteit zijn voor werknemers om hun job veilig te stellen en zelfs hun kansen

Nadere informatie

Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website

Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website Inleiding Ik schrijf dit plan vanwege het feit dat ik een eenmansbedrijf op wil gaan starten in de webdesign branche en dit omdat ik de laatste

Nadere informatie

RAPPORTAGE EVALUATIE NETWERKTRAINING SUCCESVOL NAAR WERK

RAPPORTAGE EVALUATIE NETWERKTRAINING SUCCESVOL NAAR WERK RAPPORTAGE EVALUATIE NETWERKTRAINING SUCCESVOL NAAR WERK INHOUDSOPGAVE + INLEIDING 4 + MANAGEMENT SUMMARY 5 + RESULTATEN 8 + BIJLAGEN + Bijlage A. Onderzoeksverantwoording 19 + Bijlage B. Steekproefsamenstelling

Nadere informatie

Eerste baan... en pensioen?

Eerste baan... en pensioen? Eerste baan... en pensioen? Waaraan denk je bij je eerste baan? Pensioen is misschien het laatste waar je aan denkt bij je eerste baan. Toch is het erg belangrijk. Neem dus rustig de tijd om je er in te

Nadere informatie

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7 Jaarverslag 2013 1 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Publiciteit en activiteiten 4 Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5 Kennisontwikkeling 6 Interne organisatie 7 Financiën 8 2 Voorwoord Samen

Nadere informatie

NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten

NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten NVJ FAQ - VAR en modelovereenkomsten Vragen over het verdwijnen van de VAR 1. Tot wanneer is mijn VAR geldig? Per 1 mei 2016 komt de VAR te vervallen en verliest zijn geldigheid. Op die datum gaat de wet

Nadere informatie

2. Werkzaamheden...5 2.1 Organisatieontwikkeling...5 2.2 Voorlichting en fondsenwerving...7 2.3 Activiteiten...8

2. Werkzaamheden...5 2.1 Organisatieontwikkeling...5 2.2 Voorlichting en fondsenwerving...7 2.3 Activiteiten...8 JAARVERSLAG 2005 Inhoudsopgave 1. Bestuursverslag...3 1.1 Algemeen...3 1.2 Doelstelling...3 1.3 Bestuur...4 1.4 Comité van aanbeveling...4 1.5 Banden met Tastite...4 1.6 CBF-keurmerk...4 2. Werkzaamheden...5

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Expertisecentrum Plato. van werk-naar-werk en loopbaancoaching. Voor medewerkers

Expertisecentrum Plato. van werk-naar-werk en loopbaancoaching. Voor medewerkers Expertisecentrum Plato van werk-naar-werk en loopbaancoaching Voor medewerkers inhoud wij maken er werk van! 04 Onze dienstverlening voor jou 09 Loopbaanoriëntatie en Loopbaancoaching 05 over expertisecentrum

Nadere informatie

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek.

Markt starters. Trendanalyse. Demografisch. Trendanalyse 14/04/16. 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek. Markt starters Trendanalyse 13 april Elles Derrez manager MKB Rabobank Westelijke Mijnstreek Trendanalyse 2 1 Aantal starters door de jaren Starters per jaar 160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000

Nadere informatie

IT United Intervisie sessies 2012 23 april 2012

IT United Intervisie sessies 2012 23 april 2012 IT United Intervisie sessies 2012 23 april 2012 Welkom Hoe Voorstel ronde Thema s Afsluiting Waarom deze sessies? Kennisdeling versterken tussen IT United leden (Een van de voordelen van lidmaatschap)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 31 311 Zelfstandig ondernemerschap Nr. 83 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Actiepunt Doel Activiteiten Gewenst resultaat Het Nieuwe. Attractief winkelgebied Winkelen

Actiepunt Doel Activiteiten Gewenst resultaat Het Nieuwe. Attractief winkelgebied Winkelen 2014-01-17 Doelstellingen aanvalsplan werk en economie voor het jaar 2014 Meer innovatie Actiepunt Doel Activiteiten Gewenst resultaat Het Nieuwe Attractief winkelgebied Winkelen aanbieden. Gelderland

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie