KIND. psychologie. Jaargang 3 Ψ Nummer 2 Ψ Juni Nieuw! Interactive Drawing Test autisme. RAKIT herzien! Kiene kleuters THEMA.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KIND. psychologie. Jaargang 3 Ψ Nummer 2 Ψ Juni 2015. Nieuw! Interactive Drawing Test autisme. RAKIT herzien! Kiene kleuters THEMA."

Transcriptie

1 Jaargang 3 Ψ Nummer 2 Ψ Juni 2015 Nieuw! Interactive Drawing Test autisme Tekentest meet subtiele beperkingen in sociaal gedrag. Ontwikkelingspsycholoog en onder zoeker Sander Begeer vertelt over deze test en deelt zijn kijk op effectieve begeleiding van kinderen met autisme. TP Werken bij een jeugdzorginstelling voor uit huis geplaatste jongeren: geen dag hetzelfde! Een kijkje op het werk van TP er Irma Heessels. THEMA KIND & psychologie RAKIT herzien! Cognitieve mogelijkheden van basisschoolkinderen meten? De NBTP-redactie neemt de proef op de som en test de RAKIT-2! Positieve psychologie Docente en auteur Jacqueline Boerefijn over het belang van positief opvoeden, kinderen passende verantwoordelijkheden geven en zeggen wat goed gaat. Kiene kleuters Hoe begeleid je kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong? Deze vraag stond centraal bij het congres Kiene kleuters. Redacteur Britt van Bavel-Stienen doet verslag. Mogelijkheden TP in het onderwijs Wat zijn de arbeidskansen en mogelijkheden in het onderwijs? TP professionals in de leerlingbegeleiding vertellen vanuit ervaring en geven advies. In dit nummer VAN DE REDACTIE 2 VAN DE VOORZITTER 2 EVEN VOORSTELLEN: MARIEKE 3 COLUMN TIJS 3 INTERVIEW: SANDER BEGEER 4 TP 8 VERSLAG STUDIEDAG: KIENE KLEUTERS 9 INTERVIEW: JACQUELINE BOEREFIJN 11 VRAAGBAAK 14 3X BOEKBESPREKING 15 TP IN HET ONDERWIJS 20 MEETINSTRUMENT: RAKIT-2 23

2 COLOFON Hoofdredactie Robin Huisman Eindredactie Jiska Duurkoop, Eric de Ruijter Redactie Britt van Bavel-Stienen, Paulien van der Krift, Ian MacMenamin, Tijs Metternich, Marieke Remmen. Vraagbaak Ruben van Boven Lilian Jans-Beken Bo Sikkens Speciale medewerking aan dit nummer Sander Begeer Jacqueline Boerefijn Jenny Schoonbeek Corine Willemse Bestuur Monique Korpershoek (voorzitter), Nikki Bosch (secretaris), Karin van Leeuwen (penningmeester), Elout van Leeuwen, Ian MacMenamin, Anita Boerema, Sander van der Horst, Johannes Postema en Marjolein Smits. Website Ontwerp en lay-out magazine Stephany Thijssen VAN DE REDACTIE Kinderpsychologie In dit zomernummer komt de kinderpsychologie aan bod. Kinderpsychologie is de afgelopen maanden veelvuldig in de media gekomen in verband met de veranderingen in de zorg en de overgang van vergoeding van de jeugd GGZ van de zorgverzekeringen naar de gemeenten. Wat je echter niet hoort is waar kinderpsychologie nu eigenlijk uit bestaat, wat de ontwikkelingen binnen dit werkveld zijn. In deze uitgave komt het allemaal aan bod! Van hoogbegaafdheid bij kinderen tot interviews met specialisten binnen dit werkveld. Ook aan dit magazine heeft weer een nieuw redactielid meegewerkt. Namens het bestuur en de redactie heten wij Marieke Remmen van harte welkom in het team. Hiernaast stelt zij zich voor. We hopen dat ze zich snel thuis gaat voelen bij ons en dat we kunnen putten uit haar ervaringen binnen de HRM en positieve psychologie. Sinds de vorige uitgave zijn wij (bestuur en redactie) weer druk bezig geweest om ons mooie vak van Toegepast Psycholoog nog beter op de kaart te zetten. Zo is het bestuur in conclaaf met scholen en zelfs met het ministerie van VWS om de belangen van TP ers te behartigen. Wij zijn hier uiteraard erg enthousiast over en wij hopen dat dit deuren kan openen waardoor de NBTP zich kan profileren als de professionele beroepsvereniging die het wil zijn. In de komende nummers leest u daar meer over Veel leesplezier! Robin Huisman, hoofdredacteur NBTP Magazine Ontwerp logo NBTP Anne Sesink en Joost Snel Lidmaatschap Wil je je gegevens wijzigen of kan je niet meer inloggen op Mijn NBTP van https://mijn.nbtp.nl, neem dan contact op met nbtp.nl. Wil je je uitschrijven? Je kan je uitschrijven via mijn.nbtp. nl/uitschrijven. Uitschrijving dient minimaal één maand voor het einde lidmaatschap plaats te vinden. Lid worden? Dat kan via mijn.nbtp.nl Contributie De contributie voor het jaar 2015 is vastgesteld op 10 euro voor studentleden en 60 euro voor leden. Niets uit deze uitgave mag, noch geheel, noch gedeeltelijk, worden overgenomen en/of vermenigvuldigd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming. We zijn niet aansprakelijk voor fouten, verkeerde interpretatie te gevolge van de uitgave van de NBTP Magazine. Aan deze uitgifte kunnen geen rechten worden ontleend. Het kopiëren of vermenigvuldigen van de NBTP Magazine is niet toegestaan, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming. VAN DE VOORZITTER Connect Monique Korpershoek Zoals elke Toegepast Psycholoog weet maar ook of ervaart, zijn wij een nieuwe, jonge beroepsgroep. Dit merk je om je heen. Als je je voorstelt als Toegepast Psycholoog krijg je vaak vragende blikken. Deze vragende blikken omzetten in een blik van herkenning kost tijd en inspanning. Met het bestuur zijn wij dagelijks bezig om hier verandering in te brengen staat bij ons in het teken van onze zichtbaarheid. De Toegepast Psycholoog moet definitief een plaats veroveren in het werkveld. Op landelijk niveau is hierin een grote stap gezet door een afspraak met het ministerie van VWS, die we hebben afgedwongen door middel van een petitie. Wij krijgen de mogelijkheid om aan te geven welke rol wij kunnen en willen spelen in de veranderingen binnen de GGZ. Hiermee we onze beroepsgroep verder op de kaart. Op regionaal niveau worden regiocoördinatoren ingezet om de Toegepast Psycholoog bij het bedrijfsleven meer bekendheid te geven. Hierbij wordt nauw samengewerkt met de aanwezige Hogescholen. Op dit moment zijn er drie regiocoördinatoren. Dit is nog niet voldoende voor een landelijke dekking, maar zeker een mooi begin. Op individueel niveau hebben we ons programma Connect. Als je lid bent van de vereniging kun je met dit programma in contact komen met andere leden. Ieder lid heeft zo zijn eigen kennis en specialisme. Door Connect kunnen deze kennis en specialismen heel makkelijk met elkaar gedeeld worden. Verder kunnen we jullie kennis ook gebruiken om de toegepaste psychologie verder te profileren. Wij, als bestuur, horen graag jouw suggesties en maken graag gebruik van jouw netwerk, die een belangrijke schakel kunnen zijn voor ons. Zo werken we samen aan een mooie toekomst voor de Toegepast Psycholoog!

3 Foto: Heleen Klop EVEN VOORSTELLEN Marieke Remmen Ontwikkeling als rode draad! Mijn naam is Marieke Remmen, 48 jaar en werkzaam in een tweede loopbaan als zelfstandig trainer en life coach op het gebied van persoonlijke en professionele groei. Ik geef ondermeer trainingen work/ life balance en strong mindfulness. Ontwikkeling is de rode draad door mijn leven en loopbaan. Ik geniet ervan om samen met anderen hieraan te werken. Mijn kerntalenten zijn dan ook leergierigheid en nieuwsgierigheid. Dit ontdekte ik tijdens mijn studie als deeltijdstudent Toegepaste Positieve Psychologie (MSc Applied Positive Psychology) aan Bucks New University in Engeland. Deze studie gaat over het verhogen van het welbevinden van gezonde mensen door het ontwikkelen van sterktes, het bevorderen van positieve emoties en het versterken van hoop en veerkracht. Eens per maand dompel ik mij samen met medestudenten in Engeland onder in de nieuwste inzichten in dit jonge vakgebied. In de eerste helft van mijn loopbaan leerde ik veel van mijn werk als HRM-consultant en interim professional in zorgorganisaties. Dit combineerde ik met het volgen van diverse opleidingen op het gebied van organisatieontwikkeling en een deeltijdcursus journalistiek voor academici, om beter te leren schrijven over mijn interesses. Daarbij denk ik aan talentontwikkeling, mindfulness, yoga en internationale samenwerking. Ik schreef eerder al voor een vakblad over ontwikkelingssamenwerking en een website over gezondheid. Graag wil ik aan het NBTP-magazine een bijdrage leveren vanuit de invalshoek van de positieve psychologie om deze discipline wat meer op de kaart te zetten. Meer informatie over mij en mijn werk vind je op Door Tijs Metternich COLUMN 3 Liever Piaget dan Napoleon Geduld is een schone zaak. Ik heb veel dingen, maar dat niet. Wel een schone zaak, maar geen geduld dus. Voilà, zie hier de reden waarom ik een doodsangst heb om ooit kinderen te krijgen. Goede ouders staan bij mij synoniem voor geduldige mensen. Gisteren was het zondag en om de tijd te doden werk ik dan bij mijn bijbaan-italiaan. En op zondag komen busladingen kinderen om samen met Giuseppe of Pietro zelf pizza s te bakken. Met stijgende verbazing kijk ik naar hoe ze die kids weten te vermaken. Pizzabollen transformeren in een mum van tijd in hartjes, spoken en weet ik veel wat. Ze vliegen alras de steenoven uit. Compleet met gezichtjes van salami en groenten. Razend knap vind ik het. En mama vindt het prachtig. Papa is gematigd tevreden, want hij ziet een onveilige constructie in het deeg-met-kaas-kasteel. Maar het enige wat hij zegt is: Wat mooi, schat. Pizza op? TOETJE!! IJSJE!! MAMA, IK WIL IJSJE!! En hoe vervelend ik dat gegil ook vind, die koters zijn blij en dat is de bedoeling van uit eten gaan. So far, so good dus. Maar dan. Dan gaat het fout. Ik signaleer weer eens een gefrustreerde ouder. Dit keer is het de moeder. Grijpend en schreeuwend naar een kind dat niet wil luisteren. Donny, DONNY!!! EN NU IS HET AFGELOPEN! MAMA KAN ER NIET MEER TEGEN! MAMA IS JOU HELEMAAL ZAT! En mama gaat erbij zitten. Met een machteloze blik gevuld met dikke tranen. Zou het niet fijn zijn als die mensen iets meer van hun kinderen begrepen? Voor henzelf en de kinderen natuurlijk. Maar vooral voor mij. Dit is een oproep om psychologie op de middelbare school te geven. Waarom leren we over resultaten rekeningen, de turgor, de Koreaanse oorlog, de passé composé en het löss in Limburg, maar leren we niet onszelf en anderen te begrijpen? Jong geleerd is immers oud gedaan. Hoe eerder we als pubers snappen welke behoeften wij zelf als kind hebben (gehad) en waarom, hoe beter onze voorbereiding op het leven en het eventuele ouderschap is. Laten we ze liever over Piaget leren dan over Napoleon. Dus: Kinderpsychologie als zondagse katerremedie!

4 4 INTERVIEW Sander Begeer

5 INTERVIEW 5 Test meet wederkerigheid in sociale relaties d.m.v. het maken van een tekening Interactive Drawing Test (IDT): nieuw diagnostisch instrument autisme Door Eric de Ruijter Ontwikkelingpsycholoog Sander Begeer (41) is altijd gefascineerd geweest door het fenomeen autisme. Het meeste van zijn wetenschappelijk onderzoek dat hij als Universitair Hoofddocent aan de Vrije Uni versiteit Amsterdam uitvoert, is erop gericht om autisme te begrijpen, de diagnostiek te verbeteren en de ontwikkeling van mensen met autisme op de lange termijn in kaart te brengen. Hij heeft net onderzoek gedaan naar een nieuw diagnostisch instrument, de Interactive Drawing Test (IDT). Fundamenteel en toegepast onderzoek naar autisme: Nederlands Autisme Register: Nederlandse Vereniging voor Autisme: De uitkomsten zijn veelbelovend. Wat voor instrument is IDT? Tineke Backer van Ommeren, een gepensioneerd klinisch psychologe, heeft een test ontwikkeld die wederkerigheid in sociale relaties meet door middel van het maken van een tekening. Dat gaat zo: een onderzoeker vraagt aan een deelnemer om samen te gaan tekenen. Ze tekenen elk met een eigen kleur. Zonder dat aan de deelnemer te vertellen, tekent de onderzoeker altijd eerst de basisvorm van een huis. Hij zet een eerste lijn en de deelnemer zet vervolgens ook iets op het papier, en dat wordt steeds herhaald. Meestal gaat de deelnemer met de onderzoeker mee tekenen aan dat huis. Dit patroon zie je in de tekening van een zich normaal ontwikkelend zesjarig jongetje (f iguur 1). Je ziet aan de verschillende kleuren in hetzelfde object dat hij heel goed samenwerkt. Maar als je kijkt naar de tekening van een jongetje met autisme van dezelfde leeftijd en met hetzelfde IQ, dan zie je dat hij helemaal niet mee doet met de onderzoeker (f iguur 2). Het huis is helemaal door de onderzoeker getekend. Wij hebben gevonden dat kinderen met autisme die op andere testen laag scoren en in eerste instantie dus niet als autist herkend worden, op deze tekentaak duidelijk door de mand vallen. >>

6 6 INTERVIEW Figuur 1, tekening van een kind met normale ontwikkeling. Een kind met autisme zal het niet erg vinden als jij met hem meedoet. Dit is een interessant aspect aan die wederkerigheid. Als je meedoet aan zijn activiteit dan zie je wel sociaal gedrag. Dan krijg je op zijn initiatief wel wederkerigheid. Als ze zelf kunnen bepalen wat ze spelen, als het gaat over hun fascinatie, dan kunnen ze prima praten en sociaal zijn. Maar zodra het over een ander onderwerp gaat, vinden ze het heel moeilijk om te switchen en zich te verhouden tot de andere persoon. Dat zie je ook bij de tekentaak. Als een kind met autisme zelf initiatief heeft genomen om iets te tekenen, laat het de ander daarin wel toe en reageert daar adequaat op. Mijn grootste uitdaging is om een goed instrument te ontwikkelen dat de subtiele beperkingen in sociaal gedrag meet. De IDT is wat dat betreft echt iets veelbelovends. Bij eerdere taken zagen we nooit zulke grote verschillen tussen deelnemers met en zonder autisme. Het lijkt er dus op dat deze taak een groot onderscheidend vermogen heeft, ook bij kinderen en jongeren met autisme en een normale intelligentie. Ik wil heel graag dat IDT wordt klaargemaakt voor de diagnostische praktijk. We zijn nu hard bezig met het ontwikkelen van een goede handleiding en een digitale versie van de IDT. En met de validatie. Dat hele proces duurt waarschijnlijk een jaar. Vanaf welke leeftijd kan je de diagnose autisme stellen? Je kunt redelijk betrouwbaar bij een tweejarige vaststellen dat het om autisme gaat. Wat je vervolgens kan inzetten, is een intensieve therapie waarbij je probeert om het aangeboren gebrek aan sociale motivatie aan te wakkeren. Als je bijvoorbeeld aan een zich normaal ontwikkelende baby een plaatje van een gezicht of een object laat zien, dan heeft deze een voorkeur voor het gezicht. Een kind met autisme verliest allemaal leermomenten ten opzichte van een zich normaal ontwikkelend kind omdat het juist meer focust op objecten dan op gezichten. Vroege, intensieve behandelingen gaan uit van de motivatie en interesses van het kind. Dus als het kind geïnteresseerd is in schommelen dan ga je iets doen rond die schommel. De situatie waarin de motivatie heel hoog is, gebruik je om het kind te motiveren sociaal initiatief te tonen. De therapie kan soms veertig uur per week zijn. Sommige mensen zijn kritisch over de intensiteit ervan, maar ik zie wel degelijk dat daar grote sprongen worden gemaakt. Die kinderen gaan dan ook ineens heel erg vooruit in hun cognitieve ontwikkeling en zijn beter in staat om hun sociale omgeving te waarderen. Een ruime hoeveelheid degelijk onderzoek heeft aangetoond dat deze therapie het meest effectief is. Je bent mede-initiator van het Nederlands Autisme Register. Dat is met name opgezet om langetermijnonderzoek te verrichten. Wat is de opzet? En het doel? De Nederlandse Vereniging voor Autisme deed al enquêtes vanaf Dat waren steeds losstaande, niet aan elkaar gekoppelde onderzoeken. Het register is vooral gestart om de resultaten wel aan elkaar te kunnen linken en dus een volgsysteem te maken. We hebben een eerste enquête gedaan in 2013 en net de

7 INTERVIEW 7 Figuur 2, tekening van een kind met autisme. tweede afgerond. De onderwerpen zijn heel algemeen. Het gaat over diagnoses, behandeling, wonen, arbeid, vrije tijd en welbevinden. Meer dan bij andere stoornissen zit er een enorme diversiteit binnen autisme. Je hebt mensen die echt op laag niveau functioneren. Je hebt mensen die een hoog niveau hebben. Zelfs binnen dezelfde IQ-groep zijn de verschillen groot: sommigen zijn heel proactief en hebben moeite om zichzelf te begrenzen. Anderen zijn juist heel passief en maken weinig contact. Wat wij willen weten is wat de succesfactoren zijn en wat de beperkende factoren. Kunnen we die blootleggen en preventief interveniëren, zodat deze mensen beter kunnen participeren? Door grote groepen mensen met autisme te volgen over de tijd wordt dat mogelijk. Dan kun je zien wat er verandert bij wie en waar dat aan ligt. Zijn er al resultaten van de enquête van 2015? Je ziet dat er nog steeds een grote groep is die geen baan of een dagbesteding heeft. Dat vinden we nog steeds geen best verhaal. De hoeveelheid mensen die een reguliere betaalde baan hebben, is nog steeds maar rond de 30%. Een belangrijk punt is dat één op de vijf mensen die zonder dagbesteding thuis zit een normale tot hoge intelligentie heeft. Dat is echt een verspilling van talent. Zij zouden enorm goed kunnen participeren. Er zijn uitzendbureaus specifiek voor mensen met autisme, zoals AutiTalent. Zij zorgen voor een aangepaste werkomgeving en voor goede informatie aan collega s en leidinggevenden. Werkgevers zijn dolenthousiast, omdat werknemers met autisme 100% leveren van wat hen gevraagd wordt. Daar valt nog een enorme slag te maken. Op welke manier kunnen mensen met autisme het beste functioneren? Mensen met autisme hebben vaak moeite om te begrijpen waarom mensen doen wat ze doen. Wij handelen niet altijd omdat we dat van tevoren bedacht hebben, maar zo werkt het bij veel mensen met autisme wel. Eerst hebben ze een plan en dat gaan ze dan uitvoeren. Als er vervolgens onverwachte dingen gebeuren, valt het plan in duigen. Veel kinderen met autisme moeten tijdens de schoolpauze harder werken dan tijdens de les. Iedereen gaat dan gewoon door elkaar heen spelen. Er lijken opeens geen regels meer te gelden. Die behoefte aan regels zie je altijd heel sterk terug. Dat zie ik als een van de basisproblemen in alle domeinen van het leven van iemand met autisme. Transities zijn ook altijd een groot probleem. Mensen met autisme hebben bepaalde gewoontes waar ze niet alleen sterk aan hechten, maar ook echt van afhankelijk zijn. Ze kunnen in blinde paniek raken als ze daar vanaf moeten stappen. Sociale relaties zijn met name lastig omdat in de ogen van iemand met autisme de ander zo onvoorspelbaar is. Vaak is niet duidelijk wat die andere persoon wil. Als je iemand met autisme wilt helpen, moet je de ene helft van je energie in die persoon stoppen en de andere helft in de omgeving, door te zorgen dat die omgeving op de hoogte is van het autisme. Dat kun je doen door een goede structuur en een duidelijke context te bieden en heldere afspraken te maken. Dan kan iemand prima functioneren.

8 8 TP Wie ben je en wat doe je? Mijn naam is Irma Heessels. Ik heb Toegepaste Psychologie gestudeerd aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven. Ik ben werkzaam als pedagogisch medewerker op de behandelafdeling voor jongeren tussen de 14 en 18 jaar die uit huis zijn geplaatst. Het is een 24-uursinstelling wat in houdt dat je daar dag-, avond- en slaapdiensten draait. Bij wat voor organisatie werk je? Bij Juzt, een jeugdzorginstelling in West-Brabant en Zeeland, op het terrein Lievenshove. Juzt is een grote organisatie met zowel woongroepen, behandelgroepen, dagbehandeling, trainingen en ambulante zorg. Wat zijn jouw taken? Mijn taken bestaan uit het begeleiden en behandelen van de jongeren in de groep. Tevens ben ik mentor van twee of drie jongeren. Dit houdt in dat ik één op één met de jongere samenwerk, behandeldoelen opstel, me bezighoud met de organisatie rondom het leven van de jongere en contact onderhoud met ouders of voogd. Ik voer wekelijks mentorgesprekken en houd de vorde ringen van de jongere bij. Ik heb samen met collega s werkoverleg en cliëntbesprekingen. Je zorgt voor een pedagogisch behandelklimaat in de groep zodat de jongeren in een veilige omgeving nieuw gedrag kunnen aanleren. Wat voor meerwaarde heeft de opleiding TP in jouw baan? De meerwaarde van de TP er is de grote theoretische kennis van psychiatrische stoornissen en kennis van de vele psychologische modellen waarmee wordt gewerkt in de praktijk. De TP er kan er mede voor zorgen dat er vanuit onderzoek wordt gewerkt, zodat alle collega s op dezelfde manier de gedragsproblemen behandelen. Dit bevordert de continuïteit en het resultaat van de behandeling. Hoe ben je bij dit werk gekomen? Ik ben na mijn studie begonnen in de psychiatrische zorg voor volwassenen, maar ik wist vanaf mijn studietijd al dat ik liever met kinderen en jongeren werk. Ik ben vervolgens gaan solliciteren in de jeugdzorg zodat ik een combinatie had van jongeren en psychologie. Welke vakken uit je studie zijn zinvol in je werk? Alle theorie uit de verschillende vakken, maar ook gespreksvoering, coachen, onderzoek en statistiek, mijn minors (GGZ Agoog bij Avans en Gedrag & Probleem bij HU) en stages hebben zeker bijgedragen aan het goed kunnen uitvoeren van mijn werkzaamheden. Hoe ziet een doorsnee werkdag er voor jou uit? Het leuke van een behandelgroep met jongeren is dat geen dag hetzelfde is. Simpelweg omdat de diensten al anders zijn. De dagen bestaan bijvoorbeeld uit het begeleiden van de jongeren, gesprekken voeren, activiteiten met hen doen, werkoverleg, cliëntbesprekingen, contact met ouders en het schrijven van een multidisciplinair plan over jouw mentorkinderen. Naast de dagplanning die je maakt voor jezelf, moet je er altijd op voorbereid zijn dat de dag toch anders zal lopen. Heb je nog tips of opmerkingen voor (aanstaande) collega TP ers? Maak tijdens je studie zoveel mogelijk gebruik van alle mogelijkheden die je krijgt. Zoals je minor, stage, en afstudeeronderzoek. Wees creatief in het onderzoeken van je kansen en wat je leuk lijkt en bespreek deze met je studieloopbaanbegeleider. Ik heb twee minors op twee verschillende hogescholen gevolgd. Ik heb mijn praktijkstage in het buitenland gedaan en mijn afstudeeronderzoek bij de Koninklijke Marine. Hierdoor heb ik me al tijdens mijn studie breed georiënteerd, wat me snel aan een baan heeft geholpen. Inmiddels is Irma Heessels verhuisd naar Australië waar ze haar werk als Toegepast Psycholoog voortzet en individuele, psychologische begeleiding geeft aan kinderen van basisschool-leeftijd.

9 VERSLAG STUDIEDAG 9 Hoe begeleid je kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong? Kiene kleuters in de klas Door Britt van Bavel-Stienen Congres Kiene kleuters Te volgen bij: Medilex Onderwijs Website: Volgende mogelijkheid tot het deelnemen aan deze dag: maart 2016 NBTP-redactielid Britt van Bavel-Stienen studeert af op het onderwerp hoe het onderwijsaanbod van groep 2 leerlingen met een ontwikkelingsvoorsprong eruit dient te zien. Zij reisde namens de redactie enthousiast af naar Driebergen, waar zij een congres volgde van Medilex Onderwijs. Medilex organiseert congressen en cursussen voor professionals in het primair, voortgezet, middelbaar beroeps-, hoger beroeps- en wetenschappelijk onderwijs. De dag over Kiene kleuters was bedoeld voor iedereen die interesse heeft in of werkt met kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong. >>

10 10 VERSLAG STUDIEDAG Bij kleuters spreekt men over het algemeen niet over hoogbegaafdheid omdat hun ontwikkeling sprongsgewijs verloopt en een IQ-score weinig voorspellende waarde heeft voor het zesde levensjaar (Van Gerven, 2009). Omdat men steeds meer bekend raakt met de gevolgen van het niet op tijd (h)erkennen van een ontwikkelingsvoorsprong - denk aan onderpresteren en verlies van motivatie - richt de professional zich tegenwoordig in een steeds vroeger stadium op de onderwijsbehoefte van het kind. Het congres stelt zich ten doel te voorzien in de informatiebehoefte hieromtrent. Dagvoorzitter Rienkje van Boekel (onder andere docent Pedagogiek/Onderwijskunde, lid kenniskring Lectoraat EarlyChildhood ) geeft de aftrap en vertelt over de definities en cijfers die er prevaleren met betrekking tot hoogbegaafdheid, meerbegaafdheid of een ontwikkelingsvoorsprong. Diverse specialisten uit het onderwijs en pedagogisch onderzoek zoomen vervolgens in op een vijftal thema s: 1. Signaleren en volgen: Hoe herken je kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong, hoe maak je als professional optimaal gebruik van de informatie van de ouders bij het signaleren en volgen? Jacqueline van Nieuwenhuizen (specialist jonge kind en begaafdheid) geeft antwoord op deze vragen en stipt de aandachtspunten aan. 2. Uitdagen en versnellen: Hoe verrijk je de dagelijkse activiteiten met materialen die al op school aanwezig zijn? Verrijken versus versnellen zijn onderwerpen waar Carla van Deelen (specialist jonge kind Seminarium voor Orthopedagogiek) dieper op in gaat. 3. Spel en de sociale ontwikkeling: Annerieke Bolland (lector onderwijs aan het jonge kind ipabo) maakt de congresbezoeker deelgenoot van de wijze waarop de sociaal-emotionele ontwikkeling van kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong gestimuleerd kan worden en hoe voor cognitieve uitdaging in het spel gezorgd kan worden. 4. Onderpresteren bij kleuters: Arja Kerpel (specialist hoogbegaafdheid, redactielid Wij-leren.nl) geeft inzicht in de oorzaken en kenmerken van onderpresteren bij kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong en hoe dit aangepakt dient te worden. 5. Kleuters en techniek: Hanno van Keulen (lector Leiderschap in Onderwijs en Opvoeding, Hogeschool Windesheim Flevoland) geeft praktische tips voor het begeleiden van het exploratiegedrag van kleuters en het stimuleren van creativiteit en experimenteerdrift bij kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong. Terugblik Het congres Kiene Kleuters was zeer leerzaam en goed verzorgd. Het kennisniveau van de deelnemers omtrent ontwikkelingsvoorsprong en hoogbegaafdheid liep uiteen. Desalniettemin wisten de sprekers het grootste deel van het publiek te boeien. De humor die op momenten bij enkele sprekers naar voren kwam, zorgde voor een positieve sfeer waardoor de tijd voorbij leek te vliegen. Vooral de voorbeelden van hoe het niet (h)erkennen van kinderen met een ontwikkelings voorsprong op 4-jarige leeftijd kan zorgen voor grote problemen in het verdere scholingstraject maakten veel indruk op de zaal. De afstemming van de voordrachten en de planning van de lezingen hadden beter gekund. De thema s vertoonden op punten overlap en een lezing werd afgebroken. Hierdoor kwam de specialiste in kwestie minder professioneel over. Eén van de lezingen had ook veel weg van een verkooppraatje, met weinig meerwaarde voor het publiek. Tijdens de lunch en koffiepauzes was er gelegenheid om te netwerken en na afloop verschafte de organisatie het publiek toegang tot een digitaal naslagwerk en ontving men een certificaat. Een mooie afronding van een interessant congres. Conclusie Het congres was een boeiende opfrisser van de bestaande kennis en kunde met betrekking tot hoogbegaafdheid en ontwikkelingsvoorsprong. De bijdragen van de sprekers waren zeer toegankelijk, ook voor de professionals met minder voorkennis. Het was mooi om te zien dat zo veel onderwijspersoneel motivatie tot verandering van het onderwijs liet zien. Hopelijk is dit een stap naar een toekomst waarin begaafdheid eerder wordt (h)erkend en waar vanaf het eerste moment wordt ingezet op de onderwijsbehoeften van hoogbegaafde kinderen. TOP 5 bevindingen 1. Steeds meer professionals in het onderwijs raken gemotiveerd om het onderwijs ook af te stemmen op de onderwijsbehoeften van kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong. 2. Kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong lopen over het algemeen sociaal niet achter maar voor. 3. Versnelling is niet verkeerd, maar is geen oplossing wanneer het onderwijsaanbod vervolgens niet aangepast wordt. Een nieuwe voorsprong blijft dan een terugkerend probleem. 4. Zo vroeg mogelijk (het liefst al voor plaatsing door middel van informatie van ouders, peuterspeelzaal e.d.) herkennen van een ontwikkelingsvoorsprong is van cruciaal belang om het risico op onderpresteren zo laag mogelijk te houden. 5. Verrijken van het onderwijsaanbod hoeft geen geld te kosten, maar kan makkelijk met zelfgemaakt materiaal. Meer weten m.b.t. het afstudeeronderzoek van Britt, mail de redactie t.a.v. Britt.

11 INTERVIEW 11 In Lessen in geluk onderzoeken scholieren wat geluk is en ontdekken zij dat iedereen anders is Hoe kunnen we het leven beter maken? Door Marieke Remmen Jacqueline Boerefijn is docent biologie bij het Groen van Prinstererlyceum in Vlaardingen en auteur op het gebied van geluk en welbevinden van pubers. Samen met Ad Bergsma schreef zij de boeken Opvoeden tot Geluk en Gelukkig voor de klas. Jacqueline geeft lezingen en workshops in het hele land over het belang van geluk op school voor ouders en leraren. Zij studeerde in 2010 af aan de University of East London als Master of Science Applied Positive Psychology (MAPP). >>

12 12 INTERVIEW We treffen elkaar op het stationsplein in Rotterdam, waar Jacqueline meteen enthousiast begint te vertellen over de vernieuwingen: Mooi geworden hè? Binnenkort wordt hier ook nog een nieuw kunstwerk geplaatst, maar misschien werkt het ook als een soort klimrek. Daar maak ik me wel een beetje zorgen over, dat er misschien kinderen vanaf zullen vallen. Je hebt je als docent en toegepast positief psycholoog gespecialiseerd in geluk en pubers. Ik kwam er als docent in mijn biologielessen achter dat het allemaal zo negatief was. Roken, drugs, loverboys. En biologie gaat over het wonder van het leven. Er waren al lessen over huiselijk geweld en ik was ook mentor. De aandacht was steeds gericht op risico s, alles wat fout kon gaan. Dat vond ik zo slecht en de leerlingen klaagden er ook over. Met het idee om gelukslessen te geven heb ik een prijs gewonnen. Daarmee heeft het Verwey Jonker Instituut gelukslessen ontwikkeld. Lessen in geluk is een programma van zes lessen waarin brugklassers of tweedeklassers onderzoeken wat geluk is en ontdekken dat iedereen anders is. Ze onderzoeken dit bij elkaar en hun familie. Daaruit blijkt dat contacten heel erg belangrijk zijn. Belangrijker dan een auto en geld. Familie en vrienden, daar gaat het om. Als je dertien bent is het goed om dit te weten met oog op alle reclame en afleidingen die je onderweg tegenkomt. Wat is nou de moeite waard in het leven naast een carrière of een studie? Dat wordt vaak gewoon vergeten. Wat ik van tevoren niet wist, is dat het ook een andere atmosfeer neerzet in een klas. Je hebt een prettigere sfeer in een klas als je in het begin van het jaar met gelukslessen start. Het is zoveel positiever dan de antipestlessen die je nu zoveel ziet. Positieve psychologie is heel wat anders dan positief denken Volgens de Volkskrant leidt positief opvoeden tot kleine narcistjes. Positieve psychologie is heel wat anders is dan positief denken. Dat wordt helaas vaak verward. Overladen met complimenten is ook zeker niet hetzelfde als positief opvoeden. In de Verenigde Staten hebben ze de kinderen jarenlang overgecomplimenteerd, met de goede bedoelingen om kinderen meer zelfvertrouwen te geven. Elke scheet die een Amerikaans kind liet was fabulous. Het gevolg was dat er een generation-me ontstond met alle nare gevolgen van dien. Deze kinderen bleken niet goed opgewassen tegen de normale tegenslagen in het echte leven, of ook eens iets niet te krijgen of te moeten delen. Inmiddels is tamelijk overtuigend aangetoond dat complimenten over inspanning altijd wel goed zijn en leiden tot de zogenaamde growth-mindset, terwijl complimenten over het resultaat of de persoon juist kunnen leiden tot een fixed-mindset. Narcisme zou naar mijn mening eerder geassocieerd worden met een fixed-mindset, met de opvatting zo (geweldig) ben ik nu eenmaal. Je schreef er een boek over: Opvoeden tot Geluk. Wat is positief opvoeden dan wèl? Ik versta onder positief opvoeden een balans met niet alleen nadruk op alle risico s van het leven, maar juist op dat we kinderen passende verantwoordelijkheden geven, met ook de kans om te falen en te leren. Het veiligheidsof risicodenken is behoorlijk doorgeschoten. Er zijn zoveel rubberen tegels en antipestprotocollen en steeds minder kinderen die gewoon buiten mogen spelen. Als ik naar mezelf kijk als ouder heb ik me door mijn eigen kind zo op de kast laten jagen. Ik ben zo ontzettend niet rustig gebleven. Het hoeft niet zo te gaan als je als ouder snapt dat het in de puberteit niet alleen om hormonen gaat, maar dat het ook een proces is waarbij er afstand moet komen tussen ouder en kind. Het is dan niet zo dat het kind jou haat, zelfs al krijg je dit te horen. Dat is tegenwoordig nog moeilijker geworden met de verlengde navelstrengen, mobieltjes en helicopter parenting. Hoe dragen de principes uit de positieve psychologie hieraan bij? Vanuit de positieve psychologie blijf je zien wat goed gaat. Je bent dankbaar voor wat goed gaat. Je ziet dat je kind een ander leven gaat leiden dan jij en daar moet je ook ruimte voor geven. De puberteit begint tegenwoordig al in groep 7 met het prepuberen. Dan zijn de ouders al bang voor wat er gaat komen. Dat is voor een

13 INTERVIEW 13 deel echt niet nodig. Kinderen in Nederland zijn op de basisschool en in de brugklas het gelukkigst. Het geluksniveau keldert rond de leeftijd van 13 jaar. Dat is onvermijdelijk. Er zijn heel veel zaken waar kinderen eerst tegen beschermd worden zoals kennis over de onderwereld, prostitutie en mishandeling. Daar komen ze dan ineens zelf achter. Als volwassenen doen we erg lullig tegen de jeugd, ze worden best wel negatief bejegend. Socrates zei al de jeugd is lui, dus dat is een gedachte van alle tijden. Terwijl ze juist steeds nieuwe dingen verzinnen. Ouders en met name ook leraren mogen best wel wat meer vragen van pubers. In het boek Opvoeden tot geluk staat ook dat als je een puber verantwoordelijkheid geeft, je kind ook de gelegenheid krijgt om zelf te zien wat ie kan. Ik ga al 20 jaar elke dag met pubers om en dan vraag ik wel eens wat ze thuis doen; zoals de hond uitlaten en de vaatwasser uitruimen. De meesten hoeven niets te doen, terwijl sommigen juist alles thuis doen als de ouders bijvoorbeeld ziek zijn. Je mag de jeugd wel wat meer stem geven, dan zouden ze gelukkiger worden. Hoe dragen de gelukslessen bij aan gelukkiger worden? De lessen gaan over henzelf. Dat gebeurt bijna nooit op school. Dit gaat over hun eigen leven. De eerste keer dat ze een test maakten was er een jongen die ontdekte dat vriendelijkheid één van zijn sterktes was. Iedereen in zijn omgeving wist het, maar zelf wist hij dat niet. Het was geweldig dat hij daar achter kwam. De gelukslessen zijn een goede binnenkomer. De eindscores van het eerste onderzoek gaven een kleine, maar significante verbetering in de schoolresultaten van de kinderen te zien. Dit is ook wel logisch, omdat je samen een prettige sfeer hebt gecreëerd en kinderen daardoor gestimuleerd worden om meer hun best te gaan doen. Vanuit de positieve psychologie blijf je zien wat goed gaat Als het kind het niet aankan, dan komen er klachten. Dan komt zo n kind bij een psycholoog terecht. Deze vraagt vaak wat er allemaal misgaat, maar vraagt zelden of het niet te moeilijk is op school en het misschien een stapje terug zou kunnen doen om wat minder op de tenen te moeten lopen. Daar zie ik een rol weggelegd voor schoolpsychologen. Dit waren vroeger meestal orthopedagogen, maar je ziet dat dit nu steeds vaker psychologen zijn. Verder krijgen kinderen te snel een etiket opgeplakt. Dit is bedoeld om te helpen. Zoals bij dyslexie dat je wat langer over je examen mag doen. Maar er zijn heel veel etiketten waar kinderen onder lijden. Kinderen denken daardoor soms dat ze niet deugen. Dat vind ik wel jammer. Daarom is het nodig om sportcoaches en leerkrachten te trainen in het creëren van een prettige omgeving. Ik wil heel graag leraren of lerarenopleiders daarin gaan trainen. Hoe gebruik jij positieve psychologie zelf in het dagelijks leven? Het is een manier van leven geworden. Ik leef vanuit de positieve psychologie gedachte die vorig jaar op de Europese Conferentie Positieve Psychologie in Amsterdam werd gelanceerd: Hoe kunnen we het leven beter maken? Het programma wordt nog steeds elke dag gedownload. Mijn boodschap voor ouders is dat je de puberteit serieus moet nemen in de zin dat het een lastige periode is, maar ook een soort ouderschapstest is. Dat klinkt niet zo leuk, maar het is ook een toets hoe je rustig en stabiel kan blijven. Je kind gaat uittesten of je daar wel toe in staat bent, omdat ie van jou af moet. Welke taak zie jij voor toegepast psychologen weggelegd? Een trend die ik al jaren zie, is dat de ambities bij zowel ouders als kinderen enorm zijn gestegen. Ik heb heel veel kinderen op een te hoog niveau zien instromen. Opvoeden tot geluk ISBN Gelukkig voor de klas ISBN positivepsychology.htm (MAPP) Verwey Jonker Instituut:

14 14 VRAAGBAAK Rubriek de Vraagbaak Advies voor en door (student)psychologen OPROEP Heb je een vraag? Heb je een vraag? Wil je weten hoe je het in het werkveld moet aanpakken? Ben je benieuwd hoe anderen iets hebben gedaan? Zit je met vragen rondom je studie? Vraag het ons panel! Stuur je vraag naar Stel ze hier! Elke editie wordt er één vraag uitgelicht. Ruben van Boven Lilian Jans-Beken Bo Sikkens

15 BOEKBESPREKING 15 Samen stilzitten als een kikker Door Britt van Bavel-Stienen In het boek Stilzitten als een kikker behandelt Eline Snel mindfulness voor kinderen van 5-12 jaar en hun ouders. Naast theorie bevat zowel het boek als de bijbehorende CD oefeningen. Kinderen hebben het vaak druk. Ze zijn niet gewend om stil te staan bij wat ze ervaren op het moment dat er iets prettigs of onprettigs gebeurt. Sommige kinderen zijn onrustig, andere snel afgeleid of piekeren aan de lopende band. Zoals Snel (2013) het omschrijft: De aanknop doet het, maar waar zit de pauzeknop?. Het boek is geschreven als leidraad en verdieping bij de oefeningen op de CD. De teksten in het boek nodigen erg uit om door te lezen, ondanks wat spelfouten hier en daar. Eline maakt gebruik van eigen ervaringen met haar kinderen waardoor je meteen een gevoel van herkenning krijgt. Het is geen boek met verhalen over hoe de perfecte ouder met een kind omgaat. Juist de imperfectie wordt met waargebeurde verhalen geïllustreerd. Vooral die kwetsbare opstelling van Eline maakt dat er bij het lezen een gevoel van verbondenheid ontstaat. De eigen ervaringen van Eline met haar gezin zullen voor veel mensen herkenbaar zijn. De momenten dat het nodig is om mindful om te gaan met je kinderen, zullen door die link naar het boek snel duidelijk worden zodra ze zich voordoen. ADHD, ASS of andere problematiek vinden het heerlijk om oefeningen te doen. De CD is erg traag ingesproken, wat voor veel volwassenen en kinderen juist goed werkt. Er is ook een groep kinderen waarbij de oefeningen een grote weerstand zullen oproepen. Deze groep zou wellicht meer open staan voor mindfulnessoefeningen als deze zouden starten met een iets snellere spraak. Conclusie Het boek en de CD zijn prettig in het gebruik voor iedere ouder die meer mindful met zijn of haar kind om wil gaan. Voor de TP er is het boek het adviseren waard aan iedere ouder, maar zeker aan ouders die stress ervaren in de opvoeding of die zorgen, onrust of concentratieproblemen zien bij hun kinderen. Als aanvulling voor de TP er is het goed te weten dat er momenteel door de Universiteit van Amsterdam een onderzoek wordt gedaan naar de effectiviteit van mindfulnesstraining bij kinderen met ADHD (waarbij de ouders een parallelle training volgen). Dit doet men door een groep kinderen met ADHD die medicatie gebruiken te vergelijken met een groep kinderen met ADHD die de training volgen. Kijk voor meer informatie op: De oefeningen op de CD zijn bruikbaar voor zowel ouder als kind. Het is voor iemand die juist het beste denkt te functioneren onder hoogspanning een vreemde gewaarwording hoe de mindfulnessoefeningen op de CD een gevoel van totale rust geven. Om een kind deze oefeningen te laten doen, is het belangrijk dat een kind gemotiveerd is. Sommige kinderen met bijvoorbeeld Snel, E. (2012). Stilzitten als een kikker (14e ed.). Utrecht: Ten Have. ISBN: Auteur: Eline Snel Te bestellen bij: Uitgeverij Ten Have

16 16 BOEKBESPREKING Ouders geven pubers de ruimte en blijven toch dichtbij Door Britt van Bavel-Stienen Mindfulness In het boek Ruimte geven & dichtbij zijn behandelt Eline Snel mindfulness voor ouders met pubers van jaar. Voor therapeuten, leerkrachten en andere professionals is dit tevens een interessant naslagwerk. Het laat zien hoe je als volwassene zelf af en toe pas op de plaats kunt maken. Het blijkt verrassend goed te werken als je niet meteen op je kind reageert, maar wél volop aanwezig bent bij de turbulentie waar het in zit. Naast theorie staan in het boek oefeningen. Het boek bevat ook een CD met mindfulnessoefeningen zoals De piekerfabriek, Ik houd mijn hart vast en De kunst van het luisteren. Die helpen je aanwezig te zijn met vriendelijke, bewuste aandacht; open, zonder te oordelen. Zo kom je ook in verbinding met je eigen wijsheid en vitaliteit. Op de CD staan meditatieoefeningen voor ouders (MP3-bestanden) en er is een speciale download met oefeningen voor pubers (Snel, 2014). Mindful zijn betekent eigenlijk niets anders dan bewust aanwezig zijn. Mindfulnessoefeningen helpen je om bewust aanwezig te zijn zonder mening, vooropgezet doel of bepaald resultaat. Wanneer je leert bewust aanwezig te zijn, mis je minder. Hoe vaak gebeurt het niet dat je ergens een antwoord op hebt gegeven, terwijl je niet écht geluisterd hebt naar de vraag? Iedereen heeft behoefte aan bewuste aandacht. Mindfulnessoefeningen helpen ouders, kinderen en jongeren om met hun aandacht in het hier en nu te zijn en bewust te reageren of juist niet te reageren op wat er op dat moment gebeurt. Het boek is verdeeld in drie delen: moed, compassie en vertrouwen. In de drie delen worden stap voor stap de moeilijke punten behandeld waar mensen met de zorg voor pubers mee te maken krijgen. Het boek is een vervolg op Stilzitten als een kikker zie p.15. Ruimte geven & Dichtbij zijn is een hulpmiddel om te mindful te leren omgaan met pubers van jaar. Wanneer je te maken hebt met kinderen van 10 of 11 jaar die verder zijn in hun ontwikkeling dan het gemiddelde kind van die leeftijd is het boek ook goed bruikbaar. Juist wanneer de hormonen nog niet op volle kracht door het lichaam gieren, staat een kind wellicht meer open om de downloads die bij het boek horen te gaan gebruiken. De wereld van een puber wordt steeds complexer, en als ouder heb je steeds minder zicht op de bezigheden van het kind naarmate het ouder wordt. Om niet van elkaar vervreemd te raken zijn moed, compassie en vertrouwen van belang. Eline vertelt prachtig dat bij het ruimte bieden ook grenzen horen. De verhalen over de dochter en zoons van Eline laten je glimlachen, maar maken je ook meteen duidelijk wat je als ouder van toekomstige en beginnende pubers te wachten staat. De verhalen worden afgewisseld met oefeningen. Wanneer je helemaal opgaat in het boek is het niet altijd even prettig om met lezen te stoppen voor de oefening op de CD, waarnaar in het betreffende stuk verwezen wordt. Op zulke momenten zou doorlezen en achteraf de oefeningen uitvoeren een prima optie zijn. De oefeningen worden elk afzonderlijk geïntroduceerd. Dat maakt de CD zelfs bruikbaar voor mensen die het boek niet gelezen hebben. Het boek sluit af met een stuk dat geschreven is door de dochter van Eline. Meteen wordt duidelijk hoe goed zij na veel turbulente jaren terecht is gekomen. De MP-3 bestanden voor pubers zijn te downloaden en er is tegenwoordig ook een app (mobiel programma voor

17 BOEKBESPREKING 17 telefoon en tablet) voor hen beschikbaar. Voor de app zijn kosten van 3 1,79 verschuldigd en de MP-3 bestanden zijn gratis te downloaden bij het boek. De MP-3 downloads bestaan uit oefeningen zoals: Spaghettitest, Omgaan met lastige gevoelens en De kunst van het luisteren. De app is geschikt voor jongeren die anders met stress, gepieker en (examen)spanning willen leren omgaan, aldus Snel (2014). Conclusie Het boek is aangenaam leesvoer met humor en bewustmakende verhalen waarin de auteur gebruik maakt van eigen ervaringen. Voor het effect van de downloads is de motivatie van de puber in kwestie van belang. Het boek is zonder die motivatie voor ouders en iedereen die met pubers te maken ook goed bruikbaar. Een nadeel is dat de oefeningen niet op iedere CD-speler te beluisteren zijn omdat de ze in MP-3-formaat op de CD staan. Over Eline Snel Snel, E. (2014). Ruimte geven & dichtbij zijn. Utrecht: Ten Have. ISBN: (inmiddels is de tweede druk uit met ISBN: ) Auteur: Eline Snel Te bestellen bij: Uitgeverij Ten Have Dowload MP-3 Download APP Eline Snel is vanaf 1980 werkzaam als zelfstandig therapeut en trainer. Sinds 1990 ontwikkelt zij meditatie- en bewustwordingscursussen. Ze geeft mindfulnesstrainingen aan volwassenen, jongeren en kinderen en is oprichtster en eigenaar van de Academie voor Mindful Teaching (AMT). Ze geeft daar de opleiding Mindfulness voor kinderen via de methode aandacht werkt! aan professionals in het onderwijs en de GGZ in binnen- en buitenland. Ook heeft ze trainershandboeken ontwikkeld voor gebruik in de leeftijdscategorieën van 9-15 jaar. Deze worden inmiddels gebruikt op vele scholen in het basis- en voortgezet onderwijs, in GGZinstellingen en zelfstandige praktijken (Snel, 2012). Eline Snel schreef de boeken Stilzitten als een kikker (2012) en Ruimte geven en dichtbij zijn (2014).

18 18 BOEKBESPREKING Handboek hoogbegaafdheid Door Britt van Bavel-Stienen Het Handboek hoogbegaafdheid geeft een overzicht van ontwikkelingen op het gebied van hoogbegaafdheid en daarbij een beeld van de verscheidenheid aan visies. Het boek bestaat uit vijftien hoofdstukken die geschreven zijn door elf deskundigen op het gebied van hoogbegaafdheid. Vroeger (maar ook nu nog vaak) werd van hoogbegaafde leerlingen gedacht dat die er wel komen zonder extra hulp. Deze kinderen komen er juist vaak niet, ondanks hun cognitieve capaciteiten. Doorlopen ze nog goed het basisonderwijs, dan is er een deel dat in het voortgezet onderwijs toch steeds verder in niveau omlaag gaat. Waarom? Hoogbegaafde leerlingen kunnen goed leren, maar ontwikkelen daarvoor niet altijd de juiste leerstrategieën. De hoog begaafde leerling heeft daarom juist wel begeleiding nodig. Het boek bestaat uit drie delen: Deel 1 Het eerste deel behandelt het herkennen van begaafdheid en een oplossingsgerichte benadering van eventuele problemen. Dit deel is ook voor de TP er die niet een aan het onderwijs verbonden functie bekleedt de moeite van het lezen waard, met uitzondering van het hoofdstuk over protocollen. Dit deel begint met theorie en werkt steeds meer naar de praktijk toe. Eleonoor van Gerven schrijft zelf over de beschrijvende en verklarende definities van begaafdheid en concreet waarneembaar gedrag. Jacqueline van Swet neemt het hoofdstuk over diagnostiek vanuit oplossingsgericht perspectief voor haar rekening. Tot slot wordt er in dit deel door Agnes Burger-Veltmeijer een hoofdstuk gewijd aan hoogbegaafdheid en psychologisch-pedagogische diagnose. Deel 2 Dit deel richt zich op de begeleiding van begaafde leerlingen. De TP er die bijvoorbeeld als intern begeleider werkzaam is, kan hier veel informatie uit halen. Ook de TP er die met kinderen werkt en mogelijk te maken krijgt met hoogbegaafdheid kan zijn of haar kennis verrijken. Wanneer is het bijvoorbeeld verstandig met leertijdverkorting akkoord te gaan en wat zijn de risico s? In dit deel schrijft Sylvia Drent over het zogenaamde compacten of indikken van de leerstof waarbij herhaling wordt vermeden. Verrijkingsonderwijs komt daarna aan bod in het hoofdstuk geschreven door Patricia Termeer. Van Gerven behandelt vervolgens het onderwerp leertijdverkorting. Dolf Janson richt zich op verrijkingsgroepen en Van Gerven vult wederom aan met informatie over slimme kleuters. Deel 3 In het laatste deel staat het thema begaafd en bijzonder centraal. Juist dit deel is relevant voor TP ers en andere hulpverleners die met kinderen met een stoornis zoals dyslexie, ADHD en ASS werken. De werking en opbouw van het brein, de combinatie van hoogbegaafdheid met leer- en/of gedragsstoornissen en onderpresteren komen uitgebreid aan bod. Dit deel laat nogmaals het belang zien van een vroegtijdige herkenning van hoogbegaafdheid omdat daarmee veel problemen voorkomen kunnen worden of in ieder geval minder grote gevolgen zullen hebben. Winny Bosch-Sthijns schreef het hoofdstuk over het ontwikkelen van werk- en leerstrategieën. Jan Kuipers laat in het hoofdstuk over onderpresteren zien hoe lastig het kan zijn om bij een onderpresterende leerling de hoogbegaafdheid te herkennen. Alja de Bruin-de Boer en Van Gerven bespreken de sociaalemotionele ontwikkeling van begaafde leerlingen. De Bruin licht toe hoe dyslexie bij hoogbegaafde kinderen pas aan het einde van de basisschool of zelfs pas in het voortgezet onderwijs herkend wordt. De laatste twee hoofdstukken gaan over leerlingen die ook wel twice exceptionals genoemd worden. Burger-Veltmeijer bespreekt de combinatie hoogbegaafdheid / ASS. In het hoofdstuk hoogbegaafd en ADHD wordt door Rob Rodrigues Pereira gesteld dat

19 BOEKBESPREKING 19 er bij hulpverleners te weinig kennis is over de dimensionale aard en situationele beïnvloeding van ADHD. Conclusie Omdat het niet herkennen en erkennen van hoog begaafdheid vaak grote negatieve gevolgen kan hebben, is meer bekendheid hierover bij hulpverleners geen overbodige luxe. Dit boek kan daar een bijdrage aan leveren omdat de belangrijkste aspecten die komen kijken bij hoogbegaafde kinderen in het onderwijs aan bod komen. Het boek is een aanrader voor mensen die met kinderen werken in een aan onderwijs gelieerde instelling. TP ers die binnen een dergelijke instelling werken kunnen het handboek dan ook goed gebruiken bij het werken met of adviseren over onderwijs gerelateerde zaken met betrekking tot hoogbegaafde kinderen. Vooral de delen 1 en 3 zijn (onderwijs) psychologisch van aard. Foto Martin van Rooijen Over Eleonoor van Gerven Van Gerven, E. (2009). Handboek hoogbegaafdheid. Assen: Koninklijke Van Gorcum BV. ISBN: Auteur: Eleonoor van Gerven (red.) Te bestellen bij: Uitgeverij Van Gorcum Eleonoor van Gerven studeerde pedagogiek. In haar praktijk Slim! Educatief adviseert en begeleidt zij scholen op het gebied van hoogbegaafdheid. Ze verzorgt diverse trainingen en studiedagen. Werken van haar hand zijn onder andere: Zicht op hoogbegaafdheid: handboek voor de onderwijspraktijk (2001), Slim! kan lezen: leesen werkserie voor slimme kleuters (2007) en Slim beleid: keuzes en consequenties bij beleid voor hoogbegaafde leerlingen in het basisonderwijs (2008). Verder ontwikkelde zij het Digitaal Handelingsprotocol Hoogbegaafdheid (2007, webbased editie).

20 20 GASTARTIKEL Door Jenny Schoonbeek en Corine Willemse De rol van de toegepast psycholoog binnen het onderwijs

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Workshops De werkelijkheid van gedrag. 11 maart, 25 maart en 8 april 2010

Workshops De werkelijkheid van gedrag. 11 maart, 25 maart en 8 april 2010 Workshops De werkelijkheid van gedrag 11 maart, 25 maart en 8 april 2010 Workshops De werkelijkheid van gedrag Vandaag heb je de eerste workshop De werkelijkheid van gedrag gevolgd. De workshops geven

Nadere informatie

OBS De Hobbitstee Leerdam

OBS De Hobbitstee Leerdam BELEIDSPLAN PLUSKLAS OBS De Hobbitstee Leerdam INHOUDSOPGAVE KORTE INLEIDING pagina 3 1. OMSCHRIJVING pagina 4 2. DOELEN pagina 5 3. BELEID pagina 6 3.1 Signalering 3.2 Kerndoelen 3.3 Verrijkingswerk 4.

Nadere informatie

Laat je inspireren! Uitgave 2e editie - DECEMBER 2014 1/5

Laat je inspireren! Uitgave 2e editie - DECEMBER 2014 1/5 Laat je inspireren! We luiden het nieuwe jaar in met een bijzondere inspiratiebijeenkomst. Vanuit samenwerkingsverband Kindkracht willen we je in het kader van ons nascholingsprogramma graag attenderen

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. "Kids Skills" Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home.

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. Kids Skills Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home. [2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen "Kids Skills" Gerrit van de Vegte gerritvandevegte@home.nl WAT IS KIDS SKILLS? Kids Skills is een speelse,praktische en oplossingsgerichte benadering om kinderen

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

- school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs

- school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs - school de Ontmoeting Jenaplanschool voor basisonderwijs Beleidsplan hoogbegaafdheid 2016 1 2 Beleidsplan (hoog)begaafde leerlingen Doel Op onze school stemmen we ons onderwijs zodanig op de behoeften

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen

Mindfulness bij volwassenen Ondanks de toegenomen kennis over autisme bij volwassenen, is er helaas nog weinig bekend over een passende behandeling. In Mindfulness bij volwassenen met autisme bespreekt Annelies Spek een nieuwe overbelast

Nadere informatie

Informatie voor jongeren. Deeltijdbehandeling Radioweg

Informatie voor jongeren. Deeltijdbehandeling Radioweg Informatie voor jongeren Deeltijdbehandeling Radioweg Fornhese Almere, kinder- en jeugdpsychiatrie De deeltijdbehandeling Radioweg is een samenwerkingsproject tussen Fornhese, Nieuw Veldzicht en Eduvier.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Beleid (hoog)begaafdheid. Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek

Beleid (hoog)begaafdheid. Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek Beleid (hoog)begaafdheid Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek Uitgangspunt missie en visie n Het onderwijs wordt zodanig ingericht dat de leerlingen een ononderbroken

Nadere informatie

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Samenvatting van het projectverslag Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Op basisschool D n Heiakker in Deurne i.s.m. Triade Ambulante

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 9

Inhoud. Inleiding... 9 Inhoud Inleiding.............................................................. 9 Hoofdstuk 1: Mindfulness introduceren................................. 15 Mindfulness ontdekken.......................................15

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

Mindfulness voor kinderen en ouders

Mindfulness voor kinderen en ouders Mindfulness voor kinderen en ouders Anne Formsma, MSc. UvA minds/uva minds You Inhoud Wat is Mindfulness? Waarom Mindfulness voor kinderen en ouders? De training Oefeningen Video Oefening Wat is Mindfulness?

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Lesgeven aan groep 7 en 8

Lesgeven aan groep 7 en 8 Lesgeven aan groep 7 en 8 Heeft u uw ervaring in de onder- of bovenbouw van de basisschool en gaat u nu (of binnenkort) lesgeven aan groep 7 of 8, dan zult u zich wellicht verbazen over de manier waarop

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Een school waar onze kinderen opbloeien. SBO SAM door de ogen van ouders

Een school waar onze kinderen opbloeien. SBO SAM door de ogen van ouders Een school waar onze kinderen opbloeien SBO SAM door de ogen van ouders EEN VEILIGE, MOOIE PLEK WAAR ONZE KINDEREN ZICH THUIS VOELEN Op een dag ga je met jouw kind verwachtingsvol naar de basisschool.

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Een goede relatie tussen ouders en school komt het leerresultaat ten goede en dat is wat we allemaal willen! Convenant Impuls Kwaliteitsverbetering Onderwijs

Nadere informatie

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik 1 Introductie Leerlingen hebben recht op onderwijs dat bij hen past en dat hun individuele capaciteiten laat opbloeien. Deze kaarten helpen leerkrachten en docenten, intern begeleiders, remedial teachers,

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Zakenwijzer Het is tijd voor nieuw en ander leiderschap en management We kunnen ons niet meer verloven te blijven doen wat we deden. Als alles verandert,

Nadere informatie

Hoogbegaafdheid en onderpresteren

Hoogbegaafdheid en onderpresteren Hoogbegaafdheid en onderpresteren Onderwijs Praktijk Texel Hoogbegaafdheid en onderpresteren Veel kinderen weten niet dat leren leuk kan zijn en weten niet wat ze nodig hebben om zich minder ellendig te

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Mindful Kids Introductie voor ouders

Mindful Kids Introductie voor ouders Mindful Kids Introductie voor ouders Mindful Kids Introductie voor ouders Mindfulness algemeen Wat? Waarom? Hoe? Mindfulness kinderen Mindfulness voor kinderen Mindful Kids training Mindfulness algemeen

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Plan van aanpak voor kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong of (hoog)begaafde kinderen

Plan van aanpak voor kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong of (hoog)begaafde kinderen Plan van aanpak voor kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong of (hoog)begaafde kinderen Inhoud Doelgroep 3 Signalering en diagnosticering 3 Het vertrekpunt 3 Onderwijskundige maatregelen 4 Verrijken en

Nadere informatie

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Vanaf 1 augustus is de Wet passend onderwijs van kracht. De school van uw kind/uw school is aangesloten bij het samenwerkingsverband

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Kies voor meer! kies voor meer

Kies voor meer! kies voor meer kies voor meer Kies voor meer! Je staat op het punt om een heel belangrijke beslissing te nemen: je kiest de school waar je de komende jaren naartoe gaat. Spannend! Want je wilt natuurlijk naar een plek

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

STUDIEGIDS 2015-2016 SPECIALISATIEMODULE SLIMME KLEUTERS. Groep 2

STUDIEGIDS 2015-2016 SPECIALISATIEMODULE SLIMME KLEUTERS. Groep 2 STUDIEGIDS 2015-2016 SPECIALISATIEMODULE SLIMME KLEUTERS Talent in de kleuterklas herkennen en begeleiden Groep 2 Leuk dat je geïnteresseerd bent in onze opleiding Slimme kleuters! In deze gids zetten

Nadere informatie

Bijzonder Begaafd. Doelen workshop. Eigen casus. Juni 2016. Passende ondersteuning voor 'dubbel bijzondere' leerlingen

Bijzonder Begaafd. Doelen workshop. Eigen casus. Juni 2016. Passende ondersteuning voor 'dubbel bijzondere' leerlingen Bijzonder Begaafd SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Passende ondersteuning voor dubbel bijzondere leerlingen /thema/dubbel-bijzonder Doelen workshop Je weet... wat de term dubbel bijzonder

Nadere informatie

Acadin voor talenten in uw klas!

Acadin voor talenten in uw klas! Acadin voor talenten in uw klas! Dé digitale leeromgeving met uitdagend onderwijsaanbod voor talentvolle leerlingen. Acadin voor talenten in uw klas! In het Bestuursakkoord primair onderwijs (2014) staat

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar!

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar! Nieuwsbrief december 2011 Speciaal voor de feestdagen een extra lange! Karin Smith (http://www.kjsmith.nl) Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? Blij ben ik om het grote nieuws

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

Opleiding Talentbegeleider Thuisstudie Leer alles wat je moet weten om getalenteerde kinderen effectief te begeleiden.

Opleiding Talentbegeleider Thuisstudie Leer alles wat je moet weten om getalenteerde kinderen effectief te begeleiden. Opleiding Talentbegeleider Thuisstudie Leer alles wat je moet weten om getalenteerde kinderen effectief te begeleiden. Je herkent je in de volgende punten: Je wilt meer weten over talent, hoogbegaafdheid

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving.

Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving. Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Froukje is een vlotte, jonge meid. Ze staat midden in het leven. Maar soms worden mensen heel boos om haar opmerkingen. Froukje

Nadere informatie

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL)

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25477 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Kinderen met bijzondere breinen

Kinderen met bijzondere breinen Kinderen met bijzondere breinen CONGRES 19 NOV 2015 JAARBEURS UTRECHT Disharmonische intelligentie, zintuiglijke prikkelverwerking, hoogbegaafdheid, auditieve informatieverwerking en werkgeheugen: niet

Nadere informatie

De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals!

De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals! - Consulting Skills Training Pagina 1 van 6 De Meest Effectieve & Persoonlijke Consulting Skills Training voor Professionals! Los van de inhoud van je advies is het belangrijk om je advies zo goed mogelijk

Nadere informatie

NLP training voor jongeren

NLP training voor jongeren Oosterzijweg 8 e- mail info@ntinlp.nl 1906 AX Limmen website www.ntinlp.nl tel 072 505 35 01 ING bank 65.11.79.939 fax 072 505 22 94 KvK Alkmaar 37065951 NLP training voor jongeren Al 10 jaar organiseert

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS

LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS HOW TO: LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS Een handleiding vol met tips om te communiceren en leiding te geven aan jonge medewerkers voor een optimaal bedrijfsresulltaat. L1NDA 1 Introductie In de horeca

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Samenvatting. Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6

Samenvatting. Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6 Samenvatting Scores Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6 Zowel uit de beoordelingen in de vorm van een rapportcijfer als de aanvullende opmerkingen, blijkt dat de

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

SPECIAAL ONDERWIJS TALENTEN CAMPUS VENLO GELUKT! ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ

SPECIAAL ONDERWIJS TALENTEN CAMPUS VENLO GELUKT! ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ SPECIAAL ONDERWIJS TALENTEN CAMPUS VENLO GELUKT! ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ GELUKT! Ik zit aan mijn ontbijt. Een beetje nerveus neem ik nog snel de krant door. Gek eigenlijk. Ik sta al jaren voor

Nadere informatie