Op zoek naar de bouwstenen voor leven in het heelal

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op zoek naar de bouwstenen voor leven in het heelal"

Transcriptie

1 Op zoek naar de bouwstenen voor leven in het heelal Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden NASA/ESA/HST Carina nebula Studium Generale, Leiden, 3 november 2014

2 Oorsprong van sterren en planeten fascineert de mensheid Starry night Van Gogh Waar komen we vandaan? Wat is onze plaats in het universum?

3 Waarom sterrenkunde De grote vragen a Technische ontwikkelingen b Zwakke signalen uit het heelal drijven ontwikkeling meest gevoelige detectoren (CCDs, Röntgen,...) en vergen het uiterste van ingenieurs (bv. radiosterrenkunde onderdrukken ruis mobiele telefoons, WLAN, big data) Mondiale samenwerkingen g Voorbeeldfunctie met grote telescopen

4 Ontdekking van exo-planeten maakt eeuwenoude vragen actueel Waar worden sterren en planeten gevormd? Hoe uniek is ons zonnestelsel? Welke planeten zouden bewoonbaar kunnen zijn? Exoplanet.org Kepler

5 Onze Melkweg 50,000 lichtjr Zon NASA/JPL:R. Hurt Onze zon is 1 van de honderden miljarden sterren in de Melkweg

6 Kraamkamers van sterren: Interstellaire wolken Ruimte tussen de sterren is niet leeg, maar is gevuld met heel ijl gas Sterren worden geboren in de dichtere concentraties van het gas (=wolken)

7 AAT

8 Orion Nevel Christiaan Huygens (1694)

9 Orion nevel: Duizenden jonge sterren ESO-VLT ISAAC McCaughrean et al The chaotic material of future Suns W.Herschel (1789)

10 Orion nevel met de Hubble Space Telescope

11 AAT Paardekop nevel

12 Moleculaire wolken Carina nebula HST - Sterren worden gevormd in de koude, dichte concentraties van het gas - Wolken hebben voldoende massa om 10 5 sterren te vormen (efficientie paar %)

13 Donkere wolken: kolenzakken ESO J. Alves 99% gas (vnl. H 2 ) 1% stof (0.1 micron silicaten zand ) Temperatuur: ~10 K (-263 o C) Dichtheid: ~10000 deeltjes per kubieke cm (millioen keer minder dan in lab) Uniek chemisch laboratorium!

14 Hoe onderzoeken we wat er in die wolk gebeurt? Optisch Infrarood Langere golflengten! ESO; Alves et al. 2001

15 Van zichtbaar naar infrarood licht HH 46 protoster Zie animatie Spitzer/NASA website Spitzer Jonge ster is alleen zichtbaar in infrarood

16 Infrarode telescopen Very Large Telescope, ESO, Paranal Waarneemvoorstellen 2x per jr; oversubscriptie factor ~5

17 Mauna Kea, Hawaii Millimeter telescopen James Clerk Maxwell Telescope 15m UK-NL- Canada

18 Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array 54 12m m mm telescopen Llano de Chajnantor 5000m

19 ALMA Locatie ALMA perations + ssembly: OSF ~3000 m) rray: high site ~5000 m) VLT

20 20 ALMA opent zijn ogen

21 ALMA is een globale samenwerking Inauguratie 13 maart 2013 ESO/NRAO/NAOJ

22 ALMA in 2014 Een adembenemende ervaring! O/NRAO/NAOJ

23 Ruimte telescopen ISO Herschel 3.5 m HIFI-instrument Groot deel van infrarode straling uit de ruimte wordt geblokkeerd door onze atmosfeer (H 2 O, O 2 en CO 2 ) Spitzer

24 Rosette molecular cloud PACS & SPIRE mm Motte et al Herschel Space Observatory: Onthult de wolken

25 Periodiek systeem voor astronomen qua aantal Stof deeltjes: qua aantal B. McCall 2001

26 ~160 interstellaire moleculen E. Herbst.

27 Herschel-HIFI en Orion Bergin, Schilke et al. 2010, HEXOS

28 CH 3 OH Orion KL Zoom in

29 Orion: de grootste molecuulfabriek in de Melkweg Orion-KL Ieder molecuul heeft unieke vingerafdruk Bergin et al H 2 O CH km/s

30 Moleculen tussen de sterren Meer dan 160 verschillende moleculen gevonden Huis, tuin en keuken moleculen NH 3, H 2 O, H 2 CO, CH 3 CH 2 OH, OHCH 2 CH 2 OH,.

31 Serving the planet <1%

32 Moleculen tussen de sterren Meer dan 160 verschillende moleculen gevonden Huis, tuin en keuken moleculen NH 3, H 2 O, H 2 CO, CH 3 CH 2 OH,. Exotische moleculen HCO +, N 2 H +, HCCCCCCCN,. (zeldzaam op Aarde maar niet in de ruimte)

33 Complexe organische moleculen Gedetecteerd (Nog) niet gedetecteerd Azijnzuur Di-methyl ether Glycine Purine Ethanol Suiker Methyl cyanide Methyl formaat Pyrimidine Caffeine Gebaseerd op Ehrenfreund 2003

34 Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen R. Ruiterkamp NASA/D. Hudgins PAHN: PAHs met N

35 Ontdekking van interstellaire buckyballs Buckminsterfullerene Cami et al. 2010, NASA/Spitzer Voorspeld door Harry Kroto toen hij aan interstellaire lange koolstofketens werkte 1980 s

36 De interstellaire ijscocktail Moleculen bevriezen op koude stofdeeltjes => hydrogenatie, b.v. O -> H 2 O `Alcohol on the rocks

37 Sackler laboratory for astrophysics Sterrewacht Leiden Simulating 1 cm -3 of interstellar space Lab led by H. Linnartz

38 Samenvatting tot nu toe Interstellaire wolken hebben een rijke chemie ondanks de koude en ijle condities Complexe organische moleculen en water (ingredienten voor leven!) worden rond vrijwel alle vormende sterren gevonden, door de hele Melkweg Bouwstenen voor prebiotisch materiaal zijn wijd verspreid!

39 Hoe wordt een nieuwe ster en planeet gevormd? Ineenstorting wolk ESO

40 Scenario voor ster- en planeetvorming uitstroom Factor 1000 kleiner inval Ineenstorting wolk t=0 Roterende schijf t=10 5 jr Vorming planeten Zonnestelsel t= jr t>10 8 jr M. McCaughrean

41 Wat is verschil tussen ster en planeet?

42 Ster versus planeet Verschillen Scenario voor vorming Kernfusie Ster: Vormt uit een ineenstortende wolk H-verbranding: >0.08 M Zon Planeet: Vormt uit roterende schijf Geen D-verbranding: <13 M Jup, <10-2 M Zon 1 M Jup =10-3 M Zon =500 M Aarde

43 Stervorming in Orion Zie animatie HST website C.R. O Dell AMNH/SDSC

44 Protoplanetaire schijven Grootte ~10 10 km = 2xZon-Pluto HST O Dell et al. 1995

45 Protoplanetaire schijven Vrijwel alle jonge sterren omringd door schijf Grootte van schijven vergelijkbaar met ons zonnestelsel Massa van schijven meestal voldoende om zonnestelsel te vormen (1% van massa Zon, 10x massa van Jupiter) => Ingredienten voor vorming planeten zijn overal

46 Schijven zijn klein Carina nebula HST Wolk: cm Protoster: cm Schijf cm (100 AU; 1 AU = afstand Zon-Aarde) Hoge resolutie ALMA is nodig om in te zoomen op planeetvorming

47 Eerste stap in planeetvorming: Stofdeeltjes klitten aan elkaar tot grotere deeltjes

48 Eerste beelden exo-planeten HR 8799 GQ Lup 1RXSJ AU = 1 Astronomische Eenheid = afstand Zon-Aarde = 1.5x10 13 cm ESO/VLT, Gemini

49 Exo-planeten vs. ons zonnestelsel Ster Ups And Zon Zonnestelsel Aarde Jupiter

50 Diversiteit planetenstelsels Engelse gravure 1798 Collectie EvD+TdZ

51 Oorsprong diversiteit? Antwoord ligt in het verleden, in de evolutie van de schijf Kepler: Borucki et al >1000 exoplanets Hydro simulation Bryden et al. 1999

52 Planeet schuift gat in schijf Zie Animatie NASA/Spitzer website

53 ALMA waarnemingen gaten in schijven HD135344B HD Contrast factor 28 Perez et al Casassus et al. 2013, Fukagawa et al Gaten met asymmetrische stofverdeling - Indirecte aanwijzing planeten? IRS48 Geen mm stof 390 s Van der Marel et al. Science 2013

54 Puinschijven Fomalhaut Herschel 70 mm 100 AU Acke et al Kleine stofdeeltjes geproduceerd door botsingen planetesimalen - Twee planeten nodig om structuur te verklaren

55 Komeet Hale-Bopp Chemische samenstelling vergelijkbaar met interstellaire ijzen

56 Hoe komt materiaal op jonge planeet? NASA/ Spitzer Space Telescope

57 Inslag organisch materiaal vernietigd Zie animatie op Spitzer website Jonge planeet heet => weinig oorspronkelijk water en organisch materiaal over

58 Kunnen kometen organisch materiaal en water heelhuids op planeten brengen? Allamandola et al. Scientific American

59 Kringloop van sterren en planeten wij zijn allemaal sterrenstof Moleculen credit B. Saxton NRAO

60 Toekomstige ruimtemissies: infrared NASA James Webb Space Telescope (opvolger Hubble Space Telescope) Launch ~ m

61 European Extremely Large Telescope ~40m spiegel ~2024 gereed ESO

62 Samenvatting Water en organische moleculen worden overal in de donkere wolken in de ruimte gevormd Wolken storten ineen om nieuwe sterren en planeten te vormen Meeste jonge sterren hebben voldoende materiaal om planetenstelsel te vormen Water en organische moleculen kunnen door inslagen van kometen en asteroiden op nieuwe planeet worden gebracht Met nieuwe krachtige telescopen kunnen we naar het tweelingzusje van onze Aarde zoeken

63 Rosetta: landen op een komeet! 12 november 2014!! Zie college volgende week!

64 Acknowledgments Figuren en filmpjes van: European Southern Observatory NASA/Hubble Space Telescope hubblesite.org NASA/Spitzer Space Telescope ESA/Herschel Space Observatory herschel.esac.esa.int Atacama Large Millimeter array ESA Rosetta mission to comet sci.esa.int/rosetta/

65 Links naar filmjes ssc v4-herbig-haro t= /video/a/ t=22 ssc v1-when-worlds-collide

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Zon= Ster Ons zonnestelsel Planeten Wikipedia.org Sinds 1995, >1000 exoplaneten ontdekt rond andere

Nadere informatie

Chemie tussen de sterren. Ruud Visser Ewine van Dishoeck Sterrewacht Leiden

Chemie tussen de sterren. Ruud Visser Ewine van Dishoeck Sterrewacht Leiden Chemie tussen de sterren Ruud Visser Ewine van Dishoeck Sterrewacht Leiden Oorsprong van sterren en planeten fascineert de mensheid Stars Kandinsky Starry night Van Gogh Milky Way dreaming Australia aboriginal

Nadere informatie

Rosetta: waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden

Rosetta: waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Rosetta: waar komt het water in onze oceanen vandaan? Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden 24 februari 2016 Kernvraag: hoe zijn wij 4.5 miljard jaar geleden gevormd? Komeet Rosetta Meteorieten Meteorieten

Nadere informatie

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan?

Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? Water in de ruimte Waar komt het water in onze oceanen vandaan? www.strw.leidenuniv.nl/wish Ewine F. van Dishoeck Sterrewacht Leiden Zon= Ster Ons zonnestelsel Planeten Wikipedia.org Sinds 1995, >1000

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 19 november 2010 INDELING Introductie Kringloop van elementen Chemische processen Hoe zou leven ontstaan kunnen zijn? Hoe detecteren we moleculen? INDELING Introductie

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43439 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Drozdovskaya, Maria Title: Inextricable ties between chemical complexity and dynamics

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22837 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Juan Ovelar, Maria de Title: Imaging polarimetry for the characterisation of exoplanets

Nadere informatie

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting ABSTRACT. Onderzoek in de laatste decennia heeft uitgewezen dat de oorsprong en evolutie van het leven op aarde geworteld is

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6 Contents Nederlandse samenvatting 1 Bibliography 6 1 De terugkoppeling van protosterren op hun omgeving. Een onderzoek naar heet moleculair gas met Herschel Stervorming Het ontstaan van ons eigen zonnestelsel

Nadere informatie

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Astronomisch Instituut Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl Overveen 15 october

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie: stervorming De zon is slechts één onbeduidend exemplaar van de circa 200 miljard sterren die onze Melkweg rijk is en de Aarde is één van de acht planeten die hun baantjes rond de zon draaien.

Nadere informatie

Chemische Processen in de Ruimte

Chemische Processen in de Ruimte Chemische Processen in de Ruimte van interstellaire stofwolken tot leven Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 16 februari 2010 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof.

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/26290 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Maaskant, Koen Maarten Title: Tracing the evolution of protoplanetary disks Issue

Nadere informatie

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 19 februari 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Chemie overal is het boek dat op Nederlandse middelbare scholen voor het scheikunde onderwijs wordt gebruikt. Op een paar uitzonderingen na is deze titel inderdaadniet alleen op aarde maar ook ver daarbuiten

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20396 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bast, Jeanette Elisabeth Title: Hot chemistry and physics in the planet-forming

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen in Schijven rond Jonge Zon-type Sterren

Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen in Schijven rond Jonge Zon-type Sterren Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen in Schijven rond Jonge Zon-type Sterren STUDIE VAN STER- EN PLANEETVORMING Het onderzoek in dit proefschrift betreft de vorming van sterren en planeten. Binnen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35579 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Marel, Nienke van der Title: Mind the gap : gas and dust in planet-forming disks

Nadere informatie

Stervorming. Scenario: Jonge sterren komen voor in groepen (vormen dus samen, tegelijkertijd) Jeans massa. Voorbeelden:

Stervorming. Scenario: Jonge sterren komen voor in groepen (vormen dus samen, tegelijkertijd) Jeans massa. Voorbeelden: Stervorming Jonge sterren komen voor in groepen (vormen dus samen, tegelijkertijd) Voorbeelden: - de open sterrenhopen (herinner de Pleiaden) - OB associaties (groepen met veel sterren van spectraaltype

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28745 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Harsono, Daniel Santoso Title: Unveiling protostellar disk formation around low-mass

Nadere informatie

Een bewoonbare planeet

Een bewoonbare planeet Een bewoonbare planeet Inga Kamp Inleiding van Ons zonnestelsel Geschiedenis Zonnenevel (Kant & Laplace 18de eeuw) 18de eeuw 1995 Geschiedenis 18de eeuw 1995 Geschiedenis 51 Pegasi 18de eeuw 1995 Geschiedenis

Nadere informatie

Protoplanetaire schijven:

Protoplanetaire schijven: Protoplanetaire schijven: kraamkamers van planetenstelsels Herschel Open Time Key Program PI: B.Dent Kapteyn Instituut, University of Groningen Zonnenevel: Kant & Laplace 18de eeuw ineenstorten van een

Nadere informatie

Complexe Processen in Eenvoudige Ijzen

Complexe Processen in Eenvoudige Ijzen 1 Complexe Processen in Eenvoudige Ijzen De eerste chemie Veertien miljard jaar geleden ontstaat uit de Big Bang een heet en stralingsgedomineerd universum waarin zelfs atomen niet kunnen overleven. Het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte

Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte Nederlandse samenvatting: Chemische evolutie van kernen tot schijven Astrochemie: scheikunde in de ruimte Chemie is overal. Auto s worden aangedreven door de chemische reactie tussen benzine en zuurstof.

Nadere informatie

DETECTIES van exoplaneten tonen aan dat er ten minste één planeet om elke ster draait.

DETECTIES van exoplaneten tonen aan dat er ten minste één planeet om elke ster draait. Nederlandse samenvatting DETECTIES van exoplaneten tonen aan dat er ten minste één planeet om elke ster draait. Planeten worden gevormd in de accretieschijf die de nieuw gevormde ster voedt. Het onderwerp

Nadere informatie

Water in het heelal. Water is een van de meest fundamentele moleculen

Water in het heelal. Water is een van de meest fundamentele moleculen Water in het heelal Deze foto, gemaakt met de infrarood-satelliet Spitzer, toont IC 348, een gebied in de moleculaire wolk in Perseus, waarin op dit moment lichte sterren ontstaan. De rode puntbronnen

Nadere informatie

van protoplanetaire schijf tot planetenstelsel

van protoplanetaire schijf tot planetenstelsel van protoplanetaire schijf tot planetenstelsel enkele hypotheses en vragen uit het hedendaags onderzoek Bram Acke Overzicht planetenstelsels - ons zonnestelsel - exoplaneten detectiemethoden protoplanetaire

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Gebaseerd op Werelden in Wording Zenit, mei 2008 Sinds de jaren negentig worden met de regelmaat van de klok planeten buiten ons zonnestelsel gevonden. Deze zogeheten exoplaneten

Nadere informatie

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde De Fysica van Sterren Overzicht Sterrenkunde en de universaliteit van de natuurwetten Astro-fysica: wat is een ster? De kosmische cyclus van ontstaan en vergaan De vragen over het heelal zijn ook vragen

Nadere informatie

Star formation and the ISM Loenen, Aede Folkert

Star formation and the ISM Loenen, Aede Folkert Star formation and the ISM Loenen, Aede Folkert IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde

De Pluraliteit der Werelden. Ons en andere planetenstelsels. Leuven,, 20 november 2006. Instituut voor Sterrenkunde 1 De Pluraliteit der Werelden Ons en andere planetenstelsels Lessen voor de 21ste Eeuw Leuven,, 20 november 2006 2 Overzicht Het heelal in een notedop De universaliteit van de natuurwetten De verkenning

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

NOVA Astronomie Nascholing #4 WAARNEEMTECHNIEKEN Groningen 10 mei 2016 J.W.Pel

NOVA Astronomie Nascholing #4 WAARNEEMTECHNIEKEN Groningen 10 mei 2016 J.W.Pel NOVA Astronomie Nascholing #4 WAARNEEMTECHNIEKEN Groningen 10 mei 2016 J.W.Pel millennia lang zag de mensheid de sterrenhemel zó NASCHOLING 10-5- 16 2 de straling die materie uitzendt hangt vooral af van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

Early stages of clustered star formation -massive dark clouds throughout the Galaxy- Frieswijk, Willem Freerk

Early stages of clustered star formation -massive dark clouds throughout the Galaxy- Frieswijk, Willem Freerk Early stages of clustered star formation -massive dark clouds throughout the Galaxy- Frieswijk, Willem Freerk IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/31602 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cuylle, Steven Hendrik Title: Hydrocarbons in interstellar ice analogues : UV-vis

Nadere informatie

HC-2 Vorming van planetenstelsels

HC-2 Vorming van planetenstelsels HC-2 Vorming van planetenstelsels HC-2 Vorming van planetenstelsels 1 WAT KUNNEN WE ZO ZIEN? Alle planeten bewegen in hetzelfde vlak Alle planeten bewegen in dezelfde richting in dat vlak Alle planeten

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20855 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Yildiz, Umut Title: Warm and cold gas in low-mass protostars : Herschel Space

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verdolini, Silvia Title: Modeling interstellar bubbles : near and far Issue Date:

Nadere informatie

SRON Spectrum. Themanummer SPICA/SAFARI. Nr. 15 mei 2011. SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine. Chemie tussen de sterren

SRON Spectrum. Themanummer SPICA/SAFARI. Nr. 15 mei 2011. SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine. Chemie tussen de sterren SRON Spectrum Themanummer SPICA/SAFARI Nr. 15 mei 2011 SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine Chemie tussen de sterren Protoplanetaire schijven: kraamkamers van planetenstelsels Netherlands Institute

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl Edwin Hubble 1889-1953 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel buiten ons melkweg

Nadere informatie

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven VOLKSSTERRENWACHT BEISBROEK VZW Zeeweg 96, 8200 Brugge - Tel. 050 39 05 66 www.beisbroek.be - E-mail: info@beisbroek.be PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG Opgaven Frank Tamsin en Jelle Dhaene De ster HR

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda

Nadere informatie

OP ZOEK NAAR AARDE 2.0 & BUITENAARDS LEVEN

OP ZOEK NAAR AARDE 2.0 & BUITENAARDS LEVEN OP ZOEK NAAR AARDE 2.0 & BUITENAARDS LEVEN Prof. Dr. Conny Aerts, KU Leuven (B) & Universiteit Nijmegen (NL) Kinderlezing @ Technopolis,11 januari 2015 S TERREN STRALEN PLANETEN STRALEN NIET ZELF MAAR

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels

Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels Botsende sterrenstelsels Vlak na de Big Bang, zo n 13,7 miljard jaar geleden, vulde een hete, dichte oersoep het hele Universum (wat toen

Nadere informatie

STERBEVINGEN & EXOPLANETEN IN ONZE MELKWEG

STERBEVINGEN & EXOPLANETEN IN ONZE MELKWEG STERBEVINGEN & EXOPLANETEN IN ONZE MELKWEG Prof. Dr. Conny Aerts KU Leuven (B), Radboud Universiteit Nijmegen (NL) 14 november 2015 S TERREN : HETE GASBOLLEN DIE STRALEN PLANETEN STRALEN NIET ZELF MAAR

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33044 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Lamberts, Agneta Luciana Matthanja (Thanja) Title: Unraveling the surface formation

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 8 9 november 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen De chemische verrijking van het heelal o In het begin bestaat het heelal alleen uit waterstof, helium, en een beetje lithium o

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21863 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Fayolle, Edith Carine Title: From ice to gas : constraining the desorption processes

Nadere informatie

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw David Baneke, 5 september 2011 Grondslag moderne Nederlandse sterrenkunde: J.C. Kapteyn Comet of 1882 How can an astronomer remain an astronomer without an observatory?

Nadere informatie

We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt.

We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt. Verslag Vendelinusvergadering 9 april 2016 We waren alweer talrijk aanwezig en Rosa en Ludo verjaarden. We hebben genoten van hun tractatie! Bedankt. Het sterrenbeeld Orion en de Orionnevel. De astronoom

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Heiner, J. S. (2009). Large-scale photodissociation regions in nearby spiral galaxies s.n.

Citation for published version (APA): Heiner, J. S. (2009). Large-scale photodissociation regions in nearby spiral galaxies s.n. University of Groningen Large-scale photodissociation regions in nearby spiral galaxies Heiner, Jonathan Surasa IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you

Nadere informatie

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw Ga naar de inhoud Astroblogs Astronomisch nieuws, wetenswaardigheden en persoonlijke opinies van Adrianus V Astroblogs Kontakt Foto s Dossiers Poll forum Adrianus V on Tour! Archieven Registreren «Niks

Nadere informatie

Water in protoplanetary disks Antonellini, Stefano

Water in protoplanetary disks Antonellini, Stefano Water in protoplanetary disks Antonellini, Stefano IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

CO ro-vibrational emission Hein-Bertelsen, Rosina

CO ro-vibrational emission Hein-Bertelsen, Rosina CO ro-vibrational emission Hein-Bertelsen, Rosina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout

Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout Probing Exoplanetary Materials Using Sublimating Dust R. van Lieshout In de afgelopen paar decenia is het duidelijk geworden dat de Zon niet de enige ster is die wordt vergezeld door planeten. Extrasolaire

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38874 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Martinez-Barbosa, Carmen Adriana Title: Tracing the journey of the sun and the

Nadere informatie

Stof en gas in de Melkweg

Stof en gas in de Melkweg Stof en gas in de Melkweg Stofwolken Galactische centrum Onzichtbaar door interstellair stof. Extinctie bij visuele golflengten: AV ~ 30 mag (factor 10 12!) http://home.arcor-online.de/axel.mellinger/

Nadere informatie

Radiative transfer models of protoplanetary disks: Theory vs. observations Mulders, G.D.

Radiative transfer models of protoplanetary disks: Theory vs. observations Mulders, G.D. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Radiative transfer models of protoplanetary disks: Theory vs. observations Mulders, G.D. Link to publication Citation for published version (APA): Mulders, G. D.

Nadere informatie

Young intermediate-mass stars: from a HIFI spectral survey to the physics of the disk inner rim Kama, M.

Young intermediate-mass stars: from a HIFI spectral survey to the physics of the disk inner rim Kama, M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Young intermediate-mass stars: from a HIFI spectral survey to the physics of the disk inner rim Kama, M. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y I Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics D RA M T R E PA DBO U D T E N UNI OF V E R AST I S RO T Y P NIJ

Nadere informatie

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar RIETVELD-LYCEUM les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU de compononenten V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar de Zon KERNFUSIE: waterstof >> helium. t.g.v. de ZWAARTEKRACHT >> temperatuur inwendig

Nadere informatie

Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten

Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten Prof. Marco Spaans Kapteyn Instituut, RUG Email: spaans@astro.rug.nl Overzicht College Inhoud 1 Overzicht + Wat is Astrobiologie? Inleiding, wetenschappelijke

Nadere informatie

Astronomische Technieken Hovo Cursus Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU)

Astronomische Technieken Hovo Cursus Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU) Astronomische Technieken Hovo Cursus 2010 Prof.dr. Paul Groot (RU) Dr. Gijs Nelemans (RU) Opbouw van de cursus 15/3: 22/3: 12/4: 19/4: 26/4: 3/5: - Berichten uit de ruimte - Ontvangers op Aarde Paul Groot

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 5

Inleiding Astrofysica college 5 Inleiding Astrofysica college 5 Methoden Afstanden tot de dichtstbijzijnde sterren zijn >100,000x groter dan tot planeten in ons zonnestelsel Stralen zelf nauwlijks licht uit à miljoenen/miljarden keren

Nadere informatie

Infrared emission features Boersma, Christiaan

Infrared emission features Boersma, Christiaan Infrared emission features Boersma, Christiaan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm 75 50 25 0-25 0 25 50 75 100 125-25 -50-75 2003 Inleiding Astrofysica De Melkweg: visueel De Melkweg: nabij-infrarood Paul van der Werf Sterrewacht Leiden sterren, nevels en stof nabij-infrarood licht

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/41186 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Paardekooper, D.M. Title: Shining light on interstellar matter : a laboratory

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Big Bang ontstaan van het heelal

Big Bang ontstaan van het heelal Big Bang ontstaan van het heelal Alfred Driessen Amsterdam A.Driessen@utwente.nl 910-heelal.ppt slide 1 datum: 2 oktober 2009 A. Driessen@utwente.nl ESO's Very Large Telescope (VLT) 910-heelal.ppt slide

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

HC-7ii Exo-planeten GASTSPREKER : DR. MATHEW KENWORTHY

HC-7ii Exo-planeten GASTSPREKER : DR. MATHEW KENWORTHY HC-7ii Exo-planeten GASTSPREKER : DR. MATHEW KENWORTHY 1 DETECTIE EXO-PLANETEN Vijf standard detectie methodes (met voor- en nadelen) 1) Astrometrie Kijk naar een (regelmatige) schommeling van de positie

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden.

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De acht drempels van David Christian. De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De Big Bang. De sterren lichten op. Nieuwe chemische

Nadere informatie

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1.

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. Nederlandse Samenvatting De Oorsprong en Eigenschappen van Sterrenstelsels O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. VanafditmomentishetHeelalgaanuitdijenenafkoelen. Indebegintijdvan

Nadere informatie

HC-6 Vorming van planetenstelsels

HC-6 Vorming van planetenstelsels HC-6 Vorming van planetenstelsels 1 DE FEITEN (TOEN) Alle planeten bewegen in hetzelfde vlak Alle planeten bewegen in dezelfde richting in dat vlak Alle planeten bewegen op nagenoeg cirkelvormige banen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Op een heldere avond kunnen we aan de hemel een witte, op sommige plekken onderbroken band van licht tegenkomen. Wat we zien zijn miljoenen sterren die samen de schijf van ons eigen sterrenstelsel, de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 10 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over dubbelsterren: twee sterren die als gevolg van de zwaartekracht om elkaar heen draaien. Deze systemen zijn van groot belang voor de sterrenkunde,

Nadere informatie

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het vraagstuk van onze oorspong fascineert mensen van jong tot oud. Binnen dit vraagstuk specialiseert de extragalactische sterrenkunde zich op het ontstaan van sterrenstelsels

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/34931 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ochsendorf, Bram Benjamin Title: Tales of Orion : the interplay of gas, dust,

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons zonnestelsel Planetoiden, kometen en dwergplaneten Pluto en de Kuipergordel NASA s New Horizon Mission naar Pluto Ons zonnestelsel

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting T IJDENS het aanschouwen van de pracht van de sterrenhemel bekruipt menigeen een gevoel van verwondering en nietigheid, waarna al gauw vragen rijzen omtrent haar oorsprong, samenstelling

Nadere informatie

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013,

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, 14.00-17.00 LEES O DERSTAA DE GOED DOOR: DIT TE TAME OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PU TE OPGAVE 2: 2.5 PU TE OPGAVE 3: 2.5 PU TE OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Aarde Onze Speciale Woonplaats

Aarde Onze Speciale Woonplaats Aarde Onze Speciale Woonplaats Wat Earth in space BEWOONBAARHEID voor intelligente wezens betreft is er geen betere planeet dan de AARDE! Wij leven op een doodgewoon rotsblok dat rond gaat om een middelmatige

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Academische Achtergronden Astronomie

Academische Achtergronden Astronomie Academische Achtergronden Astronomie Paul van der Werf Leiden Observatory Onderzoek op de Sterrewacht 5 september 2011 Gebieden in de Sterrenkunde Techniek-georiënteerd vs. Afstand-georiënteerd vs. Onderwerp-georiënteerd

Nadere informatie

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade maart 2017

Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade maart 2017 Voorronde Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2017 16 maart 2017 Leuk dat je meedoet aan de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade 2017! Zoals je ongetwijfeld weet is dit de voorronde; de beste inzenders zullen

Nadere informatie