solgar professional Vitamine D: nieuwe inzichten, veiligheid en noodzaak van hogere doseringen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "solgar professional Vitamine D: nieuwe inzichten, veiligheid en noodzaak van hogere doseringen."

Transcriptie

1 solgar professional Vitamine D: nieuwe inzichten, veiligheid en noodzaak van hogere doseringen. Onderzoek naar de effecten van deze geadviseerde innamen bij kinderen en volsolgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr 1 De snel toenemende aandacht voor de rol van vitamine D door de gezondheid heeft geleid tot een steeds verder toenemende stroom aan wetenschappelijke publicaties over deze stof. Nieuwe gegevens tonen niet alleen de belangrijke functies buiten het skelet aan, maar laten tevens zien dat de behoefte aan deze vitamine voor een optimale gezondheid beduidend hoger is dan tot nu toe werd aangenomen. In deze editie van de Solgar Professional wordt daarom ingegaan op de nieuwste inzichten in de werking van vitamine D, de spiegels die noodzakelijk zijn voor een optimaal effect en de veiligheid van het gebruik van beduidend hogere doseringen dan tot nu toe gebruikelijk. Aanbevolen inname volledig achterhaald Recente inzichten in de functies van vitamine D hebben er toe geleid dat de serumspiegel van vitamine D die als wenselijk wordt gezien, nu beduidend hoger is dan voorheen. Het is zeker interessant om de wijze na te gaan waarop tot voor kort de aanbevolen inname van vitamine D is vastgesteld. De eerste adviezen voor de inname van deze vitamine bij kinderen en zuigelingen zijn gebaseerd op de inname van vitamine D in de vorm van levertraan, om rachitis (Engelse ziekte, vergroeiing van de beenderen door een ernstig tekort aan vitamine D) te voorkomen. De gebruikelijke dosering levertraan (1 theelepel per dag) kwam overeen met ongeveer 400 IE (10 µg) vitamine D. Omdat dit voldoende was om het ontstaan van rachitis te voorkomen 1 werd dit het officiële advies voor kinderen en zuigelingen in de VS 2. In 1963 stelde een commissie van deskundigen de aanbevolen inname voor volwassenen vast zonder dat hier verder onderzoek aan voorafging. Slechts op basis van anekdotisch bewijs werd een hypothese opgesteld dat volwassenen slechts een kleine hoeveelheid vitamine D nodig hadden: het advies van 200 IE (5 µg) per dag dat hieruit voortvloeide was alleen bedoeld om er voor te zorgen dat volwassenen in ieder geval een kleine hoeveelheid vitamine D met de voeding binnenkregen 3. In Engeland werd de aanbevolen inname van deze vitamine voor volwassenen zelfs op 100 IE (2,5 µg) gesteld op basis van de bevindingen bij 7 vrouwen met een ernstige osteomalacie door inadequate voeding, waarbij deze dosering een therapeutisch effect had 4. Deze inname niveaus werden overigens allemaal vastgesteld op een moment dat het bepalen van 25-OH-vitamine D, de belangrijkste marker voor de hoeveelheid vitamine D in het lichaam, nog helemaal niet mogelijk was.

2 solgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr 1 RR (95% CI) wassenen zijn intussen uitgevoerd. Hierbij blijkt dat de geadviseerde dosering (400 IE) bij zuigelingen inderdaad resulteert in een significante stijging van de hoeveelheid vitamine D in het bloed. Inname van 400 IE per dag resulteerde bij alle kinderen in een serumspiegel van 50 nmol/l 25-OHvitamine D, waarbij bij zuigelingen met een laag geboortegewicht zelfs een concentratie van 150 ng/ml werd gevonden 5. Studies naar de effecten van de inname van 400 IE per dag door volwassenen laten echter een geheel ander beeld zien. In studies blijkt deze dosering geen invloed te hebben op de concentratie van 25-OH-vitamine D in het bloed: in diverse onderzoeken daalde deze concentratie zelfs 5,6. In een onderzoek onder niet-westerse immigranten in Engeland werd gevonden dat een dosering van IE vitamine D per dag gedurende de gehele zwangerschap resulteerde in serumspiegels van 25-OH-vitamine D van nmol/l, wat nog steeds een tekort aan vitamine D betekent 7. Deze huidige adviezen voor inname van vitamine D zijn dus volkomen inadequaat om tekorten aan vitamine D te voorkomen of op te heffen. Vaststelling van de optimale serumspiegel van vitamine D Tot voor kort werd het effect van vitamine D op het bijschildklierhormoon PTH (parathyreoïdhormoon) gezien als een marker voor de aanwezigheid van voldoende vitamine D in het lichaam. Bij een relatief tekort aan vitamine D stijgt de hoeveelheid PTH in het serum, wat gepaard gaat met een toegenomen verlies van botmassa. Median 25(OH)D concentration (nmol/l) 2 Er kleeft echter ook een nadeel aan deze benadering, omdat de serumspiegel van PTH varieert onder invloed van het dieet, tijdstip van de dag op het moment van bloedafname voor onderzoek, nierfunctie en mate van lichamelijke activiteit Studies die de relatie onderzochten tussen de serumspiegel van vitamine D en botdichtheid, fractuurrisico, spierfunctie, tandvleesaandoeningen en de preventie van darmkanker laten zien dat serumspiegels van nmol/l wenselijk zijn voor een optimale bescherming Vitamine D en Kanker Preventieve effecten van een hogere blootstelling aan zonlicht en / of een hogere vitamine D-spiegel in het bloed zijn beschreven voor o.a. darm-, borst-, long- en prostaatkanker en leukemie Op dit moment zijn helaas nog maar weinig gegevens bekend over een eventuele rol voor vitamine D bij de behandeling van kanker. Klinische studies zullen hierin duidelijkheid moeten scheppen. Vele cel- en dierexperimenten hebben echter al geduid op een positief effect van vitamine D (als 1,25-diOH-vitamine D) in combinatie met diverse vormen van chemotherapie, waarbij het belangrijk is dat een hoge dosering wordt gegeven 101. Verdere gegevens over de inname van vitamine D-3 als supplement en de effectiviteit van kankertherapie ontbreken echter. Wel zijn effecten van vitamine D beschreven op de bijverschijnselen van deze behandelingen. Zo blijken vrouwen met een serumspiegel van > 40 nmol/l 25-OH-vitamine D maar liefst 88% minder kans te hebben op gewrichtspijn bij de nabehandeling van borstkanker met aromataseremmers zoals Arimidex. Gewrichtspijn is een van de meest voorkomende bijwerkingen en leidt vaak tot het staken van het gebruik van dergelijke medicatie 102. Tekort aan vitamine D speelt overigens ook een belangrijke rol in het ontstaan van botontkalking bij vrouwen die voor borstkanker behandeld worden 103,104.

3 Effecten op prostaglandinen Onderzoek heeft aangetoond dat prostaglandinen een belangrijke rol spelen bij het ontstaan en de progressie van vele soorten tumoren, waaronder prostaattumoren Prostaglandinen stimuleren tumorvorming o.a. door het stimuleren van de celdeling, het verminderen van apoptose, het bevorderen van de vorming van nieuwe bloedvaatjes en het activeren van carcinogenen 108,109. Vitamine D heeft invloed op meerdere genen die betrokken zijn bij de effecten van prostaglandinen, met een vermindering van de ontstekingsreactie tot gevolg. Deze effecten berusten o.a. op een verminderde productie en een verhoogde afbraak van prostaglandinen en een vermindering van hun effect door invloed op de receptor voor deze ontstekingsmediatoren 110. Naast de invloed op tumorvorming hebben deze effecten natuurlijk ook invloed op ontstekingsreacties. Vitamine D en het immuunsysteem De ontdekking van de rol van vitamine D in het immuunsysteem wordt door velen gezien als één van de belangrijkste ontdekkingen van de afgelopen tijd. Deze nieuw ontdekte functies hebben vooral te maken met tolerantie voor antigenen en het controleren van de reacties van het immuunsysteem. Omdat vele ernstige aandoeningen worden gekenmerkt door ongewenste reacties van het immuunsysteem (auto-immuunaandoeningen, allergieën) of overmatige ontstekingsreacties is een goed begrip van de invloed van vitamine D van groot belang voor iedereen die met dergelijke aandoeningen te maken heeft. Vitamine D en dendritische cellen Dendritische cellen (DC s) spelen een zeer belangrijke rol in het specifieke immuunsysteem. Zij zijn in staat om antigenen op te nemen en deze aan overige onderdelen van het immuunsysteem te presenteren. Zij bevinden zich in hun onrijpe vorm in vele weefsels en organen, waar zij als een soort bewakers functioneren. In deze onrijpe vorm hebben zij een hoog vermogen om antigenen op te nemen, maar een laag vermogen om andere cellen van het im Voedingpiramide LEESTIP Als basis voor een gezonde voeding wordt door het Voedingscentrum de Schijf van Vijf gehanteerd, maar hoe gezond is dit eigenlijk? Het Voedingscentrum accepteert dat de aanbevolen voeding niet voldoende vitaminen en mineralen levert. Daarbij geeft het Voedingscentrum niet altijd de gezondste keus, zo stellen orthomoleculair diëtisten Louise Witteman en Mirjam Bakker. Daarom schreven zij het boek Voedingspiramide. Eten volgens deze voedingspiramide levert alle ingrediënten voor een lekkere en gezonde voeding die aansluit bij een natuurgerichte manier van werken. Voor wie? Voedingspiramide is geschreven voor iedereen die zijn lichaam in balans wil brengen en houden. Voor iedereen die verder kijkt dan de ogenschijnlijk gezonde light-producten, halvarine en producten met het ik kies bewust logo. En die wil weten hoe men gezond eet met pure producten zoals roomboter, noten, groente en fruit. Gezonde voeding; de basis voor iedere effectieve therapie! Gezond en bewust eten is een uitdaging die vraagt om enige kennis over voeding. Kennis die bij velen ontbreekt. De voedingspiramide is de manier om cliënten eenvoudig te informeren over gezond en lekker eten. Meer informatie is te vinden op de site Het boek is te koop via de website en bij de (online) boekwinkel. Titel: Voedingspiramide (2010) Taal: Nederlands Auteurs: Louise Witteman en Mirjam Bakker ISBN:

4 VITAMINE D IN HOGE DOSERING Vitamine D-3, 25 µg (1000 IE) Effectieve dag dosering Vitamine D in hoge dosering uit zuivere bron nieuw Helpt tekorten te voorkomen Belangrijk voor de weerstand, een goede gemoedstoestand en sterke botten Bevat geen vitamine A Afkomstig uit visleverolie Bevat de meest effectieve vorm van vitamine D: 1000 IE (25 µg) vitamine D-3 per softgel muunsysteem te stimuleren. Rijping vindt plaats wanneer deze cellen met een antigen in contact komen. In dit proces produceert de cel een aantal oppervlakte-eiwitten dat helpt om o.a. T-cellen te stimuleren. Wanneer het immuunsysteem wordt geconfronteerd met een antigen begint de eerste immuunrespons. Eén onderdeel van deze reactie is het opnemen van het antigen door zogenaamde antigenpresenterende cellen (APC s), waartoe de dendritische cellen behoren. Deze cellen presenteren vervolgens het antigen aan het immuun systeem. B-lymfocyten kunnen vervolgens na herkenning van de structuur beginnen met de productie van antilichamen. En T-cellen kunnen hun diverse stimulerende en remmende effecten op de optredende immuunreactie uitoefenen. Het effect van vitamine D op de DC s en daarmee op de activiteit van o.a. regulerensolgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr softgels - Adviesverkoopprijs 13, softgels - Adviesverkoopprijs 29,10 Vitamine D IE is ook verkrijgbaar in tabletvorm. De bron van dit product is wolvet. 90 tabletten Adviesverkoopprijs 12, tabletten Adviesverkoopprijs 20,90 Super Cod Liver Oil Complex Visolie met vitamine D-3 25 µg (1000 ie) Voor het hele gezin nieuw Ideale aanvulling op een multi Ondersteunt immuunsysteem en zenuwstelsel Levertraanolie uit gegarandeerd schone bron Bevat 440 mg omega-3 vetzuren (EPA en DHA) Bevat per softgel 800 µg (2664 IE) vitamine A en 25 µg (1000 IE) vitamine D-3 60 softgels - Adviesverkoopprijs 17,90 Wilt u meer informatie over deze producten? Kijk dan op 4 Tolerantie versus immuniteit Na activatie van een dendritische cel (DC) kan deze rijpen tot één van twee aparte vormen: een immunogene DC of een tolerogene DC. Zoals de naam al aangeeft zal een immunogene DC leiden tot activatie van het immuunsysteem en een ontstekingsactiviteit, terwijl een tolerogene DC tolerantie op kan wekken. Lang is onduidelijk geweest op welke wijze het verschil tussen deze twee typen reacties ontstaat. Recent is ontdekt dat bepaalde receptoren in de kern van de DC hierin een belangrijke rol spelen 111. De vitamine D-receptor is één van deze receptoren. In meerdere studies is gevonden dat DC s in aanwezigheid van het actieve 1,25-diOHvitamine D rijpen tot een type dat leidt tot een mindere activiteit van T-cellen Opvallend is dat de remming van de rijping van DC s door vitamine D onafhankelijk lijkt te zijn van de vitamine D-receptor 114. Dierstudies laten zien dat behandeling met 1,25-diOH-vitamine D de ontwikkeling van auto-immuundiabetes stopt en zelfs de tolerantie voor getransplanteerd weefsel kan verhogen 119.

5 SOLGAR MASTERCLASS 2010 VITAMINE d Deze editie van de Solgar Professional is een samenvatting van de Solgar Masterclass Op vrijdag 15 oktober en maandag 8 november kwamen zo n 350 beroepsmatig geïnteresseerden naar de lezing van Drs. Erik van Klaarwater over de meest recente onderzoeken op het gebied van vitamine D en uiteenlopende gezondheidsklachten. Indien u interesse heeft in het uitgebreide verslag van de gehele lezing kunt u deze vinden op en logt u in onder professional. Heeft u geen toegangscode? Dan kunt u deze via de website aanvragen of per mail via SOLGAR MAsterCLAss 2011 op 14 oktober De Solgar Masterclass 2011 voor professionals wordt georganiseerd op vrijdag 14 oktober in de Jaarbeurs te Utrecht. Abonnees van de Solgar Professional nieuwsbrief ontvangen automatisch een uitnodiging hiervoor. de T-cellen wordt mede verantwoordelijk gehouden voor de tolerantie-inducerende effecten van deze vitamine op het immuunsysteem. Een voorbeeld: vitamine D en ms Multiple sclerose (MS) is een auto-immuunaandoening waarbij beschadigingen optreden in het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). Deze beschadigingen worden gekenmerkt door aantasting van de myelineschede rond zenuwvezels en later ook van de zenuwvezels zelf. De symptomen van deze aandoening hangen af van de plaats waar de beschadiging optreedt. In diverse onderzoeken is een verband aangetoond tussen vitamine D en MS. Zo gaan een hogere blootstelling aan UV-licht en een hogere inname van vitamine D gepaard met een lagere kans op het ontstaan van MS Onderzoek bij personen met MS laat zien dat bij patiënten met de relapsing remitting vorm lagere vitamine D-spiegels gevonden worden dan bij gezonde controlepersonen of patiënten met de primair progressieve vorm van MS 123. Bovendien bleek in deze studie dat de serumspiegel tijdens een exacerbatie van de relapsing remitting vorm lager is dan tijdens een rustige fase. Op basis van deze bevindingen is een tekort aan vitamine D te beschouwen als een risicofactor voor het optreden van MS. In een aantal studies is gekeken naar de serumspiegel van vitamine D en het beloop van relapsing remitting MS. In één studie werd gevonden dat de kans op een terugval binnen 6 maanden na de bepaling van vitamine D in het bloed met 10-12% afnam voor iedere 10 nmol/l hogere concentratie 25-OH-vitamine D. Dit zou betekenen dat een stijging van de serumconcentratie 25-OH-vitamine D met 50 nmol/l de kans op een terugval met 50% zou kunnen verlagen 124. Een onderzoek in Nederland liet zien dat een hogere spiegel van 25-OH-vitamine D gepaard ging met minder beperkin DISCLAIMER De informatie in de Solgar Professional is met grote zorg samengesteld. Aan de inhoud van deze informatie kunnen op geen enkele wijze rechten worden ontleend. Solgar Vitamins Holland B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voortvloeiende uit onjuiste informatie, noch anderszins. Zet- en drukfouten voorbehouden. Solgar Vitamins Holland B.V., Postbus 4444, 2003 EK Haarlem, Nederland. 5

6 VITAMINE D IN HOGE DOSERING Ultimate Bone Support Voor het behoud van sterke botten nieuw gen door beschadiging van het zenuwstelsel en een lagere kans op een terugval 125. Deze gegevens wijzen op een rol voor vitamine D in de behandeling van relapsing remitting MS. In een studie in Australië bleek de kans op een terugval aan het einde van de zomer meer dan de helft lager te zijn dan in de rest van het jaar 126. Complete formule met vitamine D-3 en K-2 Bevat alle belangrijke stoffen voor een goede botaanmaak Zeer geschikt voor senioren Bevat calcium, magnesium, borium, vitamine D-3 en K-2 Bevat de meest stabiele vorm van vitamine K: 45 µg K-2 als MK-7 (uit natto) Bevat 25 µg (1000 IE) vitamine D-3 per dagdosering 120 tabletten - Adviesverkoopprijs 35,00 VM-Prime for Women Brede multi voor de 40+ vrouw Met aangepaste doseringen nieuw Vitamine D en de luchtwegen Tekorten aan vitamine D kunnen een sterk negatief effect hebben op de conditie van de luchtwegen. Zo is een relatie tussen astma, COPD en de kans op het optreden van luchtweginfecties uit diverse studies naar voren gekomen. Vitamine D, COPD en astma Bij personen met COPD wordt niet alleen in veruit de meeste gevallen een tekort aan vitamine D gevonden: studies tonen aan dat een lagere vitamine D-spiegel gepaard gaat met een slechtere longfunctie Ook bij astmapatiënten wordt vaak een tekort aan vitamine D gevonden, wat ook hier gepaard gaat met een slechtere conditie, meer aanvallen en bovendien een slechtere reactie op medicatie Tenslotte blijkt vitamine D ook invloed te hebben op veranderingen in het longweefsel bij astma. Wanneer astma lang bestaat, treedt een verdikking van het gladde spierweefsel rond de bronchiën op. Onderzoek heeft aangetoond dat vitamine D deze toename van glad spierweefsel kan verminderen 136. Vitamine D en infecties De rol van vitamine D in het immuunsysteem kan bijdragen aan een hogere weerstand tegen infecties. Tuberculose, griep en verkoudheid zijn onderwerp van onderzoek geweest in de afgelopen jaren. Zo werd bij personen met TBC een lagere serumspiegel van vitamine D gevonden en zijn er aanwijzingen dat extra vitamine D helpt om infecties te bestrijden 142,143. Influenza (griep) komt vooral in het najaar en de winter voor, periodes waarin de hoeveelheid vitamine D in het bloed het laagst is. In vitro onderzoek heeft aangetoond dat vitamine D de vorming van het eiwit defensine door epitheelcellen en monocyten stimusolgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr 1 Effectieve dagdosering vitamine D-3: 25 µg (1000 IE) Effectieve dagdosering vitamine K-2: 45 µg als MK-7 (botten) Organisch gebonden calcium, magnesium, borium Extra vitamine B-6, B-12 en foliumzuur (methylering) Goed opneembare vitamine C in de vorm van Ester-C GMO-vrije soja (soy from nature) 90 tabletten - Adviesverkoopprijs 43,75 Wilt u meer informatie over deze producten? Kijk dan op 6

7 leert 144. Defensine remt de fusie tussen de celmembraan en het omhulsel van het virus, de wijze waarop het virus een cel kan binnendringen In 2010 is voor het eerst een studie gepubliceerd naar de effectiviteit van suppletie met vitamine D in het voorkomen van een influenza-infectie. Hierbij kregen meer dan 400 schoolkinderen in de leeftijd van 6 tot 15 jaar van december tot en met maart dagelijks 1200 IE vitamine D of een placebo. De kans op een infectie met influenza A was in de vitamine D groep 42% lager dan in de placebogroep 148. Ter vergelijking: behandeling met de virusremmers zanamivir of oseltamivir (Tamiflu) gedurende 10 dagen na infectie verminderde de kans op een symptomatische infectie met slechts 8 tot 10% 149. Tenslotte is in twee onderzoeken gevonden dat een hogere serumspiegel van vitamine D gepaard gaat met een lagere kans op een bovenste luchtweginfectie (verkoudheid) 150,151. Vitamine D lijkt tegen vele soorten infecties te kunnen beschermen door het stimuleren van de productie van antimicrobiële peptiden, zoals cathelicidine, dat tegen tal van veel voorkomende bacteriën en virussen actief is Effecten op de hersenen Ook op de hersenen zijn in de afgelopen jaren diverse effecten van vitamine D beschreven. Zo blijkt een tekort aan vitamine D gepaard te gaan met meer kans op een depressie en kan suppletie met extra vitamine D helpen om depressieve klachten te verminderen Daarnaast blijkt vitamine D ook de cognitieve achteruitgang op hogere leeftijd te kunnen verminderen Tenslotte lijkt een hogere serumspiegel en/ of suppletie met vitamine D in het eerste levensjaar gepaard te gaan met een beduidend lagere kans op het ontwikkelen van schizofrenie Vitamine D en fibromyalgie Fibromyalgie is een ziektebeeld dat wordt gekenmerkt door chronische pijnklachten in spieren en pezen. Veel personen met fibromyalgie voldoen daarnaast aan de criteria voor het chronisch vermoeidheidssyndroom. Niet alleen komen tekorten aan vitamine D zeer vaak voor bij personen met dit ziektebeeld: suppletie met extra vitamine D helpt in veel gevallen om de klachten te verminderen Vitamine D-2 en vitamine D-3 Vaak wordt gesteld dat vitamine D-2 niet even effectief is als vitamine D-3. Dit is echter gebaseerd op twee zeer kort durende studies, waarin werd gevonden dat de serumspiegel van vitamine D-2 sneller daalde en minder steeg. In andere, langer durende studies is echter aangetoond dat vitamine D-2 bij regelmatig, langdurig gebruik wel degelijk effectief is Veiligheid De upper limit van vitamine D is door de Europese Scientific Committee on Food (SCF) gesteld op 50 µg (2000 IE) per dag. Hierbij is voornamelijk uitgegaan van een studie van Vieth et al, waarbij een dagelijkse inname van 100 µg niet leidde tot het optreden van bijwerkingen. Met een onzekerheidsfactor van 2 werd de Tolerable Upper Limit gesteld op 50 µg 181. Het gebruik van 2000 IE vitamine D als supplement per dag wordt dus internationaal als veilig gezien. Toch Colofon Solgar Professional De Solgar Professional is een uitgave van Solgar Vitamins en verschijnt periodiek. De Solgar Professional wordt op verzoek kosteloos toegezonden aan een ieder die beroepsmatig geïnteresseerd is in de relatie tussen voeding en gezondheid en daarbij graag op de hoogte gehouden wil worden van de laatste ontwikkelingen op dit gebied. Een abonnement aanvragen/opzeggen kan via of door een briefkaart te sturen met uw naam en adres en vermelding aanmelding of afmelding aan: Solgar Vitamins t.a.v. De Solgar Professional Postbus EK HAARLEM, Nederland 7

8 solgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr 1 bestaat bij veel mensen nog twijfel over de veiligheid van deze hogere doseringen. Recent is een literatuurstudie gepubliceerd waarin gekeken is naar nieuwere studies met hoge doseringen vitamine D. In deze studie wordt gesteld dat een inname van 250 µg ( IE) vitamine D per dag door gezonde volwassenen, gedurende 20 weken 182, niet leidde tot een stijging van de hoeveelheid calcium in het bloed. In deze studie werden serumspiegels van 220 nmol/l bereikt. Bij bestudering van de literatuur met betrekking tot overdoseringen blijkt dat bijwerkingen in de vorm van een verhoogd calciumgehalte in het bloed pas optreden bij serumspiegels van 700 tot meer dan 1600 nmol/l, meer dan drie maal de spiegel die werd bereikt bij het eerder genoemde onderzoek met 250 µg vitamine D-3 per dag Zoals eerder opgemerkt worden bij personen met een ruime, onbeschermde zonblootstelling serumspiegels gevonden van 135 to 225 nmol/l 25-OH-vitamine D. Inname van 1 µg (40 IE) vitamine D laat de serumspiegel van 25-OH-vitamine D stijgen met ongeveer 1 nmol/l 187. Bij een dosering van 2000 IE vitamine D zal de serumspiegel dus naar verwachting met 50 nmol/l stijgen. Doseringen bij een tekort Om na te gaan welke orale dosering vitamine D noodzakelijk is om een bestaand tekort op te heffen hebben onderzoekers van het Rijnstate ziekenhuis in Arnhem gekeken naar de effecten van verschillende doseringen vitamine D 188. In totaal namen 208 personen met een tekort aan vitamine D (concentratie < 50 nmol/l) deel aan het onderzoek. Bij het grootste deel (76%) van de proefpersonen was sprake van een ernstig tekort aan vitamine D (concentratie < 35 nmol/l). Hierbij werd gevonden dat de totale dosering vitamine D van IE, de serumspiegel van vitamine D met gemiddeld 29 nmol/l liet stijgen. Bij de totale dosis van IE was dit gemiddeld 43 nmol/l en bij IE 69 nmol/l. Er werd bovendien een duidelijke relatie gevonden tussen de dosering per kilogram 8 lichaamsgewicht en de toename van de hoeveelheid vitamine D in het bloed. Op basis van deze gegevens konden de onderzoekers de volgende formule vaststellen om de dosering vitamine D te berekenen die nodig is om bij een tekort een minimale concentratie van 75 nmol/l te bereiken: Dosering (vitamine D) = 40 x (75 serumconcentratie vitamine D) x kilogram lichaamsgewicht. Voor een persoon van 70 kg met een serumconcentratie vitamine D van 30 nmol/l betekent dit bijvoorbeeld dat een dosering van 40 x (75-30) x 70 = IE vitamine D, toegediend over een periode van 6 tot 8 weken, nodig zal zijn om de gewenste concentratie van 75 nmol/l te bereiken. In dit voorbeeld komt dat overeen met een dosering van 3000 IE vitamine D per dag. Duidelijk hogere doseringen vitamine D dan tot nu toe gebruikelijk, zullen dus gewenst zijn om een bestaand tekort op te heffen. Aanbevelingen Om zorg te dragen voor een voldoende inname van vitamine D zal suppletie met hogere doseringen moeten plaatsvinden. De meeste multivitaminen bevatten 400 IE vitamine D. Dagelijkse aanvulling met 1000 IE vitamine D naast de multi zal voor de meeste actieve personen voldoende zijn om een juiste concentratie in het

9 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Tekorten aan vitamine D gaan gepaard met een verstoorde endotheelfunctie en hogere productie van ontstekingsfactoren bij gezonde personen van middelbare en hogere leeftijd. Het endotheel, de binnenste laag van de bloed vaten, levert een actieve bijdrage aan het reguleren van de doorbloeding, o.a. door de productie van vaatverwijdende stoffen als stikstof monoxide (NO). Verstoring van deze belangrijke functie wordt gezien als een belangrijke factor in het ontstaan van hart- en vaatziekten. Van vitamine D zijn vele functies beschreven op ontstekings reacties en het immuunsysteem. Een mogelijke invloed op het ontstaan van hart- en vaatziekten staat op dit moment sterk in de belangstelling. In deze studie is gekeken naar de endotheelfunctie in relatie tot de serumspiegel van 25-OH-vitamine D. Hierbij werd gevonden dat er een direct verband bestaat tussen hogere serumspiegels van vitamine D en een betere endotheelfunctie. Daarnaast bleek dat de productie van het ontstekingsbevorderende interleukine-6 door het endotheel lager was naarmate de spiegel van vitamine D toenam. Omdat toename van ontstekingsreactie tot verdere verstoring van de endotheelfunctie leidt, kan dit het beschermende effect van vitamine D mede verklaren. Bovendien ging een tekort aan vitamine D gepaard met minder vitamine D-receptoren in de endotheelcellen en lagere hoeveelheden van het enzym 1-alfa hydroxylase, dat vitamine D in zijn actieve vorm omzet. Deze effecten van vitamine D duiden op een grote rol voor deze vitamine in de bescherming tegen het ontstaan van hart- en vaatziekten. De meeste bescherming werd gevonden bij serumspiegels van minimaal 75 nmol/l. Kristen L. Jablonski; Michel Chonchol; Gary L. Pierce; Ashley E. Walker; and Douglas R. Seals. 25-Hydroxyvitamin D Deficiency Is Associated With Inflammation-Linked Vascular Endothelial Dysfunction in Middle-Aged and Older Adults. Hypertension 2010: Published online before print November 29, bloed te bewerkstelligen. In een recente studie onder gezonde, zelfstandig levende personen van 64 jaar was een inname van 24,7 µg vitamine D per dag in 97.5% van de gevallen voldoende om een serumspiegel van meer dan 50 nmol/l te bereiken: Om een spiegel van >75 nmol/l te behalen was gemiddeld 38,7 µg per dag voldoende 189. Risico groepen zijn vooral mensen met een donkere huid en/ of bedekkende kleding en iedereen die een geringe blootstelling aan direct zonlicht heeft. Gezien het hoge aantal tekorten in deze groepen is het aan te bevelen om de vitamine D-status in het bloed te bepalen en gericht bestaande tekorten op te heffen. Samenvatting en conclusie Van de botstofwisseling tot het immuunsysteem: vitamine D heeft veel meer invloed op onze gezondheid dan lange tijd is gedacht. Veel van de effecten lijken vooral door de invloed op het immuunsysteem bepaald te worden, maar ook andere eigenschappen, zoals het 9

10 LEESTIP The Vitamine D solution Een internationaal erkende autoriteit op het gebied van vitamine D is Michael F. Holick, Ph.D., M.D. Holick geeft leiding aan de General Clinical Research Unit van het Boston University Medical Center en is tevens actief als hoogleraar. In 2009 ontving hij de Prize for Health Research van het Linus Pauling Institute en, samen met Heike A. Bischoff-Ferrari van de Universiteit van Zurich (Zwitserland), ontving hij de DSM Nutrition Award voor voedingsonderzoek, ter erkenning van hun belangrijke bijdragen aan het onderzoek naar vitamine D en de rol daarvan voor voeding en gezondheid. Volgens Holick is vitamine D-deficiëntie de meest voorkomende aandoening in de wereld. Hij stelt dat alleen al in Amerika meer dan 200 miljoen mensen een tekort hebben en daardoor last hebben van de gevolgen die variëren van vermoeidheid en pijn tot levensbedreigende ziekten zoals diabetes, hart- en vaatziekten en kanker. Professor Holick bestudeert al meer dan 30 jaar de relatie tussen vitamine D, zonnestralen en gezondheid. Holick heeft zijn boek geschreven in de vorm van een 3-stappenplan. In zijn boek vertelt hij hoe men een optimaal vitamine D-gehalte kan bereiken door middel van beperkte blootstelling aan de zon, de juiste supplementen (minimaal 1000 IE) en het eten van de juiste voedingsmiddelen. Titel: The Vitamine D solution (hardcover april 2010, paperback verwacht in februari 2011) Taal: Engels Pagina s: 309 Auteur: Michael F. Holick, Ph. D, M.D. ISBN: solgar PROFESSIONAL jaargang 12 nr 1 Vervolg pag. 9 bevorderen van de weerstand tegen infecties en het reguleren van de celdeling dragen hieraan bij. Moderne inzichten in de behoefte aan vitamine D en de veiligheid van suppletie met hogere doseringen dan tot nu toe gebruikelijk, bieden een mogelijkheid om de gezondheid op een veilige en effectieve manier te beïnvloeden. Voorgaande edities op Op het Professional gedeelte van onze website vindt u onder het kopje 'Speciaal voor u' een rubriek 'Archief Solgar Professional'. Hier kunt u, door middel van adobe acrobat reader, voorgaande edities van de Solgar Professional opvragen en uitprinten. 10 Referenties De referenties behorende bij deze editie van de Solgar Professional vindt u op onze website via de inlogpagina professional in het archief Solgar Times en Solgar Professional.

11 ORTHOMOLECULAIR ADVIES IN DE PRAKTIJK Casus: een hond met ernstige huidproblemen en chronische maag-darmklachten. In de rubriek orthomoleculair advies in de praktijk, wordt in elke editie van de Solgar Professional een casus besproken en toelichting gegeven op het bijbehorende orthomoleculair advies. Heeft u zelf een casus die u graag besproken wilt hebben? Dat kan! U kunt uw informatie toezenden aan o.v.v. casusbespreking Solgar Professional. In deze casus staat nu eens geen menselijke patiënt maar een hond centraal. Een 10-jarige Golden Retriever kampte meer dan 6 maanden met ernstige huidklachten, die gepaard gingen met hevige jeuk. Zoals vaak gebeurt, werden de klachten behandeld met corticosteroïden, eerst uitwendig en later oraal. Omdat de huid ernstig beschadigd was door de ontstekingsreactie en het vele krabben, werden in deze periode meerdere antibioticakuren gegeven. Vanaf het begin van het antibiotica gebruik begonnen in toenemende mate darmproblemen op te treden, eerst alleen met diarree, maar later ook met dagelijks herhaaldelijk braken. Bovendien verminderden de huidklachten niet, waardoor de hond een zeer slechte conditie had en vrijwel continu moest krabben. Hij was enkele kilo s afgevallen. De eigenaren gaven op ons aanraden gedurende 6 weken dagelijks 300 mg GLA, twee capsules Advanced Multi billion dophilus en 200 IE vitamine E. Al na enkele dagen werd het krabben duidelijk minder. Binnen een week was de huid niet alleen minder rood, het braken was gestopt en de ontlasting werd vaster. Na 4 weken was de hond volledig veranderd. Het lichaamsgewicht was met 4 kg toegenomen, de eetlust was weer uitstekend, de diarree was verdwenen en de huid vertoonde geen enkele roodheid meer. De enige opvallende bevinding was een uitgebreide donkere pigmentatie van de huid, zoals wel vaker gezien wordt na een langdurige ontsteking. GLA heeft sterke ontstekingremmende effecten op huid en slijmvliezen. Probiotica hebben meerdere effecten op het immuunsys teem die resulteren in remming van ontsteking, vooral ook in de huid en de slijmvliezen. Bovendien leidt het langdurig gebruik van antibiotica in deze situaties tot een ernstige verstoring van de darmflora. Vitamine E is niet alleen een belangrijke antioxidant die helpt om meervoudig onverzadigde vetzuren (zoals GLA) te beschermen tegen oxidatie, maar heeft zelf ook ontstekingremmende effecten. Opvallend is dat de darmflora van honden, ondanks een ander dieet, vrijwel gelijk is aan die van de mens. Humane probiotica zijn daarom ook uitstekend geschikt om bij honden ingezet te worden. Deze combinatie van supplementen is dus niet alleen bij mensen, maar ook bij honden vaak zeer effectief in het bestrijden van alle ziektebeelden die worden gekenmerkt door een ontstekingsreactie in huiden slijmvliezen. SOLGAR Productvoorlichting, voor al uw vragen +31 (0)

12 NIEUW VM-Prime for Women Multi-vitaminen voor de 40+ vrouw. VM-PRIME tm FOR WOMEN Multi-vitaminen voor de 40+ vrouw

13 VITAMINE D Voor iedereen. Elke dag. Vitamine D, of beter gezegd een tekort aan vitamine D, heeft de belangstelling van vele wetenschappers. Recente onderzoeken tonen aan dat de aanmaak van vitamine D in het lichaam te laag is én dat vitamine D een veel uitgebreider takenpakket heeft dan voorheen werd gedacht. Talrijke onderzoeken tonen een relatie aan tussen een tekort aan vitamine D en uiteenlopende gezondheidsproblemen. Vitamine D werd in het verleden vooral geadviseerd in relatie tot botopbouw. Nu staan de functies binnen het immuunsysteem en zenuwstelsel centraal. Van griep en verkoudheid tot obesitas en van botontkalking tot hart- en vaatziekten en neerslachtigheid. De vorming van vitamine D De voornaamste bron van vitamine D is UV-B straling uit zonlicht. Lang dacht men dat dagelijkse blootstelling van gezicht en handen aan zonlicht, gedurende 15 minuten, de hoeveelheid vitamine D in het lichaam op peil hield. Dit is een misverstand. De zonkracht in Nederland is het grootste deel van het jaar niet voldoende om vitamine D te vormen. Zelfs niet als u in de winterzon de hele dag buiten zou zijn 1,2,3. Maar wanneer in de zomer de zonkracht wel voldoende is, kunnen zowel kleding als zonnebrandcrèmes de vorming van vitamine D volledig blokkeren 4,5. Bij ouderen neemt de vorming van vitamine D in de huid af, evenals de omzetting in het lichaam. Uitsluitend van april tot en met september heeft de zon in ons land voldoende kracht om vitamine D aan te maken. Maar men moet dan wel tussen en uur, minimaal 15 minuten, een groot deel van de huid blootstellen aan direct zonlicht. Alleen als uw schaduw korter is dan uw lengte, kan de zon vitamine D-3 in de huid maken. Het loont anders zelfs op een zonnige dag niet om naakt naar buiten te gaan. Dr. Reinhold Vieth, Associate professor, Mount Sinai Hospital, Toronto, Canada Referenties 1. Webb, A. R., Kline, L. & Holick, M. F. Influence of season and latitude on the cutaneous synthesis of vitamin D3 synthesis in human skin. J. Clin. Endocrinol. Metab. 1988;67: Holick, M. F. Photobiology of vitamin D. Feldman, D. Glorieux, F. H. Pike, J. W. eds. Vitamin D 1996:33-39 Academic Press San Diego, CA 3. Matsuoka, L. Y., Wortsman, J., Haddad, J. G. & Hollis, B. W. In vivo threshold for cutaneous synthesis of vitamin D3. J. Lab. Clin. Med. 1989;114: Matsuoka, L. Y., Wortsman, J. & Hollis, B. W. Use of topical sunscreen for the evaluation of regional synthesis of vitamin D3. J. Am. Acad. Dermatol. 1990;22: Matsuoka, L. Y., Wortsman, J., Dannenberg, M. J., Hollis, B. W., Lu, Z. & Holick, M. F. Clothing prevents ultraviolet-b-radiation-dependent photosynthesis of vitamin D3. J. Clin. Endocrinol. Metab. 1992;75: Munger KL, Zhang SM, O Reilly E, Hernán MA, Olek MJ, Willey WC, et al. Vitamin D intake and incidence of multiple sclerosis. Neurology 2004: 62: Association between pre-diagnostic circulating vitamin D concentration and risk of colorectal cancer in European populations:a nested case-control study. BMJ, Jan 2010; 340: b Diane Feskanich, Jing Ma, Charles S. Fuchs, Gregory J. Kirkner, Susan E. Hankinson, Bruce W. Hollis, and Edward L. Giovannucci. Plasma Vitamin D Metabolites and Risk of Colorectal Cancer in Women. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev., Sep 2004; 13: Bischoff-Ferrari HA, Dietrich T, Orav EJ, Dawson-Hughes B. Positive association between 25-hydroxy vitamin D levels and bone mineral density: a population-based study of younger and older adults. Am J Med 2004;116: Wim Janssens, Roger Bouillon, Bart Claes, Claudia Carremans, An Lehouck, Ian Buysschaert, Johan Coolen, Chantal Mathieu, Marc Decramer, and Diether Lambrechts. Vitamin D deficiency is highly prevalent in COPD and correlates with variants in the vitamin D-binding gene. Thorax, Mar 2010; 65: JM Brehm, B Schuemann, AL Fuhlbrigge, BW Hollis, RC Strunk, RS Zeiger, ST Weiss, AA Litonjua, and Childhood Asthma Management Program Research Group. Serum vitamin D levels and severe asthma exacerbations in the Childhood Asthma Management Program study. J Allergy Clin Immunol, July 1, 2010; 126(1): 52-8.e5 12. DA Searing, Y Zhang, JR Murphy, PJ Hauk, E Goleva, and DY Leung. Decreased serum vitamin D levels in children with asthma are associated with increased corticosteroid use. J Allergy Clin Immunol, May 1, 2010; 125(5): European Journal of Clinical Nutrition advance online publication 6 July 2011; doi: / ejcn Vitamin D and type 2 diabetes: a systematic review. J. Mitri 1, M D Muraru 2 Department of Internal Medicine, Carney Hospital, Dorchester, MA, USA and A G Pittasm, Division of Endocrinology, Diabetes and Metabolism, Tufts Medical Center, Boston, MA, USA 14. H Badsha, M Daher, and K Ooi Kong. Myalgias or non-specific muscle pain in Arab or Indo-Pakistani patients may indicate vitamin D deficiency. Clin Rheumatol, Aug 2009; 28(8): JP Kesby, X Cui, J O Loan, JJ McGrath, TH Burne, and DW Eyles. Developmental vitamin D deficiency alters dopamine-mediated behaviors and dopamine transporter function in adult female rats. Psychopharmacology (Berl), Jan 2010; 208(1): Mitsuyoshi Urashima, Takaaki Segawa, Minoru Okazaki, Mana Kurihara, Yasuyuki Wada, and Hiroyuki Ida. Randomized trial of vitamin D supplementation to prevent seasonal influenza A in schoolchildren. Am. J. Clinical Nutrition. published 10 March 2010, /ajcn Review articles Vitamin D supplementation, 25-hydroxyvitamin D concentrations, and safety. Reinhold Vieth, Department of Laboratory Medicine and Pathobiology, University of Toronto, and Pathology and Laboratory Medicine, Mount Sinai Hospital, Toronto. Het belang van VITAMINE D Voor iedereen. Elke dag. SOLGAR Vitamine D Wijzer A indd :10

14 Extra vitamine D, voor wie en hoeveel? De Gezondheidsraad stelt de ADH voor volwassenen nu op 5 µg (200 IE) en 15 µg (600 IE) voor kinderen tot zes jaar, zwangere vrouwen en mensen boven de 70 jaar. Verder adviseert de Gezondheidsraad alle risicogroepen zoals kinderen tot 4 jaar, senioren of mensen met een donkere huid om extra vitamine D te nemen. Dagelijks 10 µg (400 IE) of in een aantal gevallen 20 µg (800 IE). Hierbij geeft men ook aan dat goede voorlichting nodig is om te zorgen dat de risicogroepen het advies ter harte nemen. Bij veel groepen blijkt het advies helaas nog onbekend. Alhoewel het inname advies voor veel groepen al is bijgesteld, verwachten velen dat deze nog verder zal stijgen. Een optimaal vitamine D-gehalte Wat zou het optimale vitamine D-gehalte moeten zijn, om het risico op verschillende gezondheidsproblemen te verlagen? Volgens diverse onderzoekers komt men uit op een gewenst ge halte van 90 tot 100 nmol/l. Men meet hierbij de hoeveelheid 25-OH vitamine D (de actieve vorm van vitamine D) per liter bloed. Wanneer Nederlandse laboratoria een vitamine D-test doen, houden zij vaak een gewenste hoeveelheid aan tussen de 20 tot 100 nmol/l. Dit is veel te ruim volgens deskundigen. Maar liefst 95% van alle Nederlanders valt namelijk binnen deze grenzen, terwijl een gehalte van 20 nmol/l veel te laag is en gezondheids risico s met zich meebrengt. Naar verwachting zullen veel laboratoria er toe overgaan om hogere streefwaardes te hanteren, onder druk van deskundigen en de Gezondheidsraad. Als een norm van rond de 70 nmol/l wordt aangehouden, blijkt opeens meer dan 80% van de bevolking een vitamine D-tekort te hebben. Betrokken onderzoekers vragen zich daarom af of het nog wel relevant is om een vitamine D-test uit te laten voeren, of dat het veel simpeler opgelost kan worden door iedereen extra vitamine D te laten nemen. Nieuw advies Gezondheidsraad niet voldoende Uit onderzoek blijkt dat tekorten aan vitamine D niet eenvoudig weggenomen kunnen worden. Mensen met een tekort hebben gedurende 6 tot 8 weken minimaal 50 µg (2.000 IE) nodig, om de vitamine D-status te herstellen. Voor sommige groepen geldt dat een hoeveelheid van 75 µg (3.000 IE) nodig is om een tekort op te heffen. Ook pleiten deskundigen ervoor dat mensen met (risico op) osteoporose, multiple sclerose, depressiviteit, reumatoïde artritis, COPD en bepaalde vormen van kanker, nog hogere doseringen vitamine D zouden moeten nemen, omdat deze ziektebeelden een relatie kunnen hebben met een vitamine D-tekort. Ter illustratie: Meer dan 90% van de MS-patiënten heeft een tekort aan vitamine D. De streefwaarde voor MS-patiënten ligt tussen de nmol/l 6. Bij onderzoek naar prostaat- colon- en borstkanker bleek dat een vitamine D-gehalte van minder dan 50 nmol/l het risico op deze ziektes met 30 tot 50% verhoogt 7,8. Bij onderzoek naar botdichtheid in de heup en de concentratie vitamine D in het lichaam, bleek dat personen met een hogere concentratie vitamine D in het bloed een duidelijk hogere botmassa hadden 9. Personen met COPD hebben in veruit de meeste gevallen een tekort aan vitamine D. In een onderzoek onder rokers en ex-rokers van 50 jaar en ouder bleek een tekort aan vitamine D veel vaker voor te komen bij personen met ernstiger COPD-klachten 10. Kinderen met astma en een tekort aan vitamine D hebben meer kans op een plotselinge verergering en bezoeken vaker een ziekenhuis voor hun klachten 11. Daarnaast hebben zij een slechtere longfunctie en gebruiken ze vaker corticosteroïden 12. Een verhoogde vitamine D-inname, meer dan 12,5 microgram per dag, draagt bij aan het verkleinen van het risico op diabetes type 2 met 13%, zo verklaren Amerikaanse wetenschappers. Mensen met een hoog vitamine D-niveau in het bloed lopen zelfs tot 43% minder risico dan mensen met een laag niveau 13. Fibromyalgieklachten blijken bij mensen met een tekort aan vitamine D vaker voor te komen: behandeling met extra vitamine D leverde klinische verbetering op bij 90% van de patiënten 14. In een studie onder 80 ouderen, waarvan 40 met een milde vorm van de ziekte van Alzheimer en 40 zonder dementie, bleek niet alleen zeer vaak een ernstig tekort aan vitamine D voor te komen (ruim 58%), maar werd ook een relatie gevonden tussen stemmingsstoornissen, cognitieve achteruitgang en een tekort aan vitamine D. De kans op depressiviteit bleek bijna 12x hoger met een vitamine D-tekort 15. Onderzoek 16 toont aan dat extra inname van vitamine D van 30 µg (1200 IE) de kans op influenza A bij schoolgaande kinderen met maar liefst 40% kan reduceren. Deze onderzoeken zijn slechts een heel klein deel van de duizenden onderzoeken naar vitamine D. Kort samengevat tonen de onderzoeken die gepubliceerd zijn aan dat tekorten aan vitamine D schrikbarend vaak voorkomen en dat vitamine D een grote rol speelt in vele lichaamsfuncties. Vitamine D is bijzonder veilig De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) heeft vastgesteld dat langdurige dagelijkse inname van 50 µg (2.000 IE) voor iedereen veilig is. Andere wetenschappers achten deze grens overigens veel te laag. Volgens gepubliceerd literatuuronderzoek leidde inname van 250 µg ( IE) vitamine D per dag door gezonde volwassenen, gedurende 20 weken, niet tot een stijging van de hoeveelheid calcium in het bloed; de marker voor een overschot aan vitamine D. Advies Van vitamine D zijn in de afgelopen jaren niet alleen vele nieuwe functies ontdekt: ook is duidelijk geworden dat voor een optimale gezondheid een veel hoger vitamine D-gehalte nodig is dan tot nu toe werd aangenomen. Gezien de belangrijke rol in de preventie van tal van chronische en veel voorkomende aandoeningen zal de gemiddelde Nederlander zeker baat hebben bij een dagelijkse inname van minimaal 25 µg (1000 IE) vitamine D extra, in de periode september tot en met mei. Een op de 8 Amerikaanse vrouwen krijgt te maken met borstkanker. Vroege opsporing door mammografie kan het risico van overlijden aan deze ziekte met 20% terugdringen. Met extra inname van vitamine D is er kans dat de ziekte niet eens optreedt. Cedrik F. Garland, specialist op het gebied van kankerpreventie Moores Cancer Center, Universiteit van Californië, San Diego, USA SOLGAR Vitamine D Wijzer A indd :10

solgar times jaargang 11 nr 3 solgar TIMES VITAMINE D Voor iedereen. Elke dag. Wij krijgen er niet genoeg van. Het zonnetje in huis.

solgar times jaargang 11 nr 3 solgar TIMES VITAMINE D Voor iedereen. Elke dag. Wij krijgen er niet genoeg van. Het zonnetje in huis. solgar times jaargang 11 nr 3 solgar HERFST 2010 TIMES VITAMINE D Voor iedereen. Elke dag. Wij krijgen er niet genoeg van. Het zonnetje in huis. SOLGAR FILOSOFIE solgar times jaargang 11 nr 3 Colofon De

Nadere informatie

Vitamine D. Ton Boermans huisarts

Vitamine D. Ton Boermans huisarts Vitamine D Ton Boermans huisarts 2 2 Vitamine D Onvoldoende UVB voor Vitamine D synthese van november tot begin maart 90% van Europa heeft gedurende 4-6 mnd onvoldoende UVB straling. Latitude 38 o north

Nadere informatie

Even voorstellen. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 2a. Vitamine-D-bron: zon. Ins & outs van vitamine D. 1. Aandacht voor vitamine D

Even voorstellen. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 2a. Vitamine-D-bron: zon. Ins & outs van vitamine D. 1. Aandacht voor vitamine D Even voorstellen. Ins & outs van vitamine D 22 september 2011 Manon Verheul-Koot VoedingOnline e-books en e-learning modules voor professionals 1. Aandacht voor vitamine D Niet alleen voor botten Ook van

Nadere informatie

Samenvatting. Werking en bronnen van vitamine D

Samenvatting. Werking en bronnen van vitamine D Samenvatting Voedingsnormen geven aan hoeveel mensen idealiter van een bepaalde stof binnen moeten krijgen om gezond te blijven. De Gezondheidsraad gaat regelmatig na of de bestaande voedingsnormen nog

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling

Samenvatting. Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Samenvatting Wat is de achtergrond van dit advies? Regelgeving en onderzoek zijn volop in ontwikkeling Europese wet- en regelgeving en onderzoek op het gebied van vitamines, mineralen en spoorelementen,

Nadere informatie

Vitamine D. Essentieel prohormoon

Vitamine D. Essentieel prohormoon Vitamine D Essentieel prohormoon Biochemie en fysiologie Vit D in voeding: D3 (cholecalciferol, dierlijk) D2 (ergocalciferol, plantaardig). Belangrijkste bron is de aanmaak id huid oiv zonlicht: >90% vd

Nadere informatie

Even voorstellen. VoedingOnline. Inhoud presentatie. 1b. Risicofactoren. 1a. Vitaminestatus. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal

Even voorstellen. VoedingOnline. Inhoud presentatie. 1b. Risicofactoren. 1a. Vitaminestatus. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal Even voorstellen. Vitamines en kanker: labwaarden cruciaal 14 mei 2012 Manon Verheul-Koot VoedingOnline e-books en e-learning modules voor professionals www.voedingonline.nl Inhoud presentatie 1. Vitaminestatus

Nadere informatie

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Informatie voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven meander medisch centrum 1 www.meandermedischcentrum.nl In 2008 adviseerde de

Nadere informatie

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Welk profiel past bij jou? Zwanger Vermoeid of stress Sporter Actief blijven Maag- en darmproblemen Informatiewijzer magnesium Magnesium; een veelzijdig mineraal

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Pagina 1 / 5 Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Energie Energie De basaal stofwisseling neemt tijdens de zwangerschap geleidelijk toe. Aan het eind van de zwangerschap is de basaal

Nadere informatie

Voedingsadvies, geeft dat kleine beetje extra. Louise Witteman

Voedingsadvies, geeft dat kleine beetje extra. Louise Witteman Voedingsadvies, geeft dat kleine beetje extra Louise Witteman Casus De heer Doorzon, 34 jaar, Rookt 10-15 sigaretten per dag De laatste maanden veel stress (privé-situatie). ASA 1 Mondhygiëne redelijk

Nadere informatie

Vitamine D: meten of eten?

Vitamine D: meten of eten? 35 e bijeenkomst Thema sociëteit 10 februari 2014 Vitamine D: meten of eten? Arno Toorians Internist-endocrinoloog Pathofysiologie Primaire functie 1,25(OH)D Herstel, handhaven calcium/fosfaat homeostase

Nadere informatie

Onderzoek toont aan:

Onderzoek toont aan: Delft, 2007 Onderzoek toont aan: SUNSHOWER VERDUBBELT VITAMINE D GEHALTE Uit een onderzoek van Sunshower in samenwerking met het LUMC onder Delftse studenten blijkt dat de Sunshower een positieve invloed

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland

Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland Chiazaad Goji bessen Zeewier Hennepzaad Tarwegras Macapoeder Superfoods zijn voedingsmiddelen waarvan gezegd wordt dat ze een hoog

Nadere informatie

Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek.

Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek. Beste klant, Hieronder vindt u een kort overzicht van de nieuwe producten en/of de promoties die we momenteel aanbieden in de apotheek. Voor vragen kan u ons gerust contacteren op het telefoonnummer 052/30.94.14

Nadere informatie

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot * Samenvatting Reumatoïde artritis: biologicals en bot Samenvatting In deel I van dit proefschrift worden resultaten gepresenteerd van onderzoek naar gegeneraliseerd botverlies (osteoporose) in patiënten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose.

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. 1 Samenvatting Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. Zowel arteriële trombose (trombose

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_ Patiënteninformatie Behandeling met APD Gebruik en bijwerkingen 1234567890-terTER_ Behandeling met APD U heeft een afspraak in Tergooi voor een behandeling APD. Onze artsen en medewerkers doen er alles

Nadere informatie

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden.

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden. Samenvatting In hoofdstuk 1 hebben we het belang en het doel van het onderzoek in dit proefschrift beschreven. Wereldwijd vormen hart- en vaatziekten (HVZ) de belangrijkste oorzaak van sterfte. Volgens

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95

Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95 Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95 Multivitaminen en mineralen complex Geavanceerde multi vitaminen en mineralen spectrum op orthomoleculair basis, extra versterkt op Ijzer. IJzer is een belangrijk

Nadere informatie

BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK. In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald.

BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK. In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald. BRONCHIËCTASIE POLIKLINIEK In deze folder leest u meer over bronchiëctasieën en de bronchiëctasie polikliniek van het UCCZ Dekkerswald. Het ziektebeeld Wat zijn bronchiëctasieën? Bronchiëctasieën zijn

Nadere informatie

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa Centrumlocatie Normaal netvlies Netvlies bij retinitis pigmentosa Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa U heeft een afspraak op de polikliniek Oogheelkunde voor een Vitamine A therapie bij retinitis

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar...

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en drinkt

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen

Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen U heeft in overleg met uw arts besloten infliximab te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen nog vragen,

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant,

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant, Nieuws van TerraLife Geachte klant, Wij zijn erg verheugd u hierbij onze eerste nieuwsbrief te mogen toesturen. In de nieuwsbrief van TerraLife willen we u graag informeren over actuele gezondheidsklachten,

Nadere informatie

Voeding en osteoporose

Voeding en osteoporose Voeding en osteoporose 2 Voeding bij osteoporose Bij osteoporose (botontkalking) is de afbraak van de botten vergroot, waardoor de botten erg verzwakt zijn. De kans op botbreuken is verhoogd. Belangrijke

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Azathioprine. (Imuran)

Azathioprine. (Imuran) Azathioprine (Imuran) Bij reumatische aandoeningen In overleg met uw reumatoloog heeft u besloten om azathioprine (Imuran) te gaan gebruiken of u overweegt dit te gaan doen. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling maag-darm-leverziekten Inleiding Uw arts heeft een behandeling met infliximab voorgesteld. Infliximab is

Nadere informatie

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Afdeling: Onderwerp: Maag-,darm- en leverziekten Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa MTX (Methotrexaat) bij IBD (ziekte van Crohn) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik

Nadere informatie

Devaron 400 IE, tabletten Per tablet 400 I.E. colecalciferol (is vitamine D3)

Devaron 400 IE, tabletten Per tablet 400 I.E. colecalciferol (is vitamine D3) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Devaron 400 IE, tabletten Per tablet 400 I.E. colecalciferol (is vitamine D3) Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie - Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Samenvatting. Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties

Samenvatting. Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties Samenvatting Vitamine D-tekort in een multi-etnische populatie; determinanten, prevalentie en consequenties Samenvatting 116 In de huid van het menselijk lichaam wordt, bij blootstelling aan zonlicht,

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Osteoporose profylaxe bij 80+

Osteoporose profylaxe bij 80+ Osteoporose profylaxe bij 80+ Emilie Gieling, AIOS Ziekenhuisfarmacie, CWZ Prof. Dr. Joop van den Bergh, internist-endocrinoloog, VieCurie MC Noord-Limburg, Maastricht UMC & UHasselt België (potentiële)

Nadere informatie

Verwen uw hart, hersenen en botten met het beste van het beste

Verwen uw hart, hersenen en botten met het beste van het beste Verwen uw hart, hersenen en botten met het beste van het beste EcOmega s Omega-3 in een complex van vier sterke nutriënten 1200 mg omega-3 + 1000 IE vitamine D 950 mg omega-3 De beste, zuiverste en veiligste

Nadere informatie

Voeding en Osteoporose

Voeding en Osteoporose Voeding en Osteoporose Uit onderzoek blijkt dat u botontkalking heeft. Het is ook mogelijk dat u bepaalde medicijnen gebruikt of een ziekte heeft die botontkalking zouden kunnen veroorzaken. Op den duur

Nadere informatie

Prednison of Prednisolon

Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Uw maag, darm- en leverarts heeft in overleg met u besloten u te gaan behandelen met Prednison. Dit geneesmiddel dient ter behandeling van de ziekte van

Nadere informatie

Rituximab (Mabthera )

Rituximab (Mabthera ) Rituximab (Mabthera ) Maatschap reumatologie Kennemerland RITUXIMAB (MABTHERA ) Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel Rituximab te behandelen. Deze folder geeft informatie over dit

Nadere informatie

Ingrediënten: Vitaminen, mineralen, bioflavonoïden, enzymen, aminozuren, plantenextracten, capsule (gelatine), glucosamine 2KCl (schaaldieren).

Ingrediënten: Vitaminen, mineralen, bioflavonoïden, enzymen, aminozuren, plantenextracten, capsule (gelatine), glucosamine 2KCl (schaaldieren). Multi Vrouw 120 tabletten Verkoopprijs 34,95 Multivitaminen en mineralen complex voor de vrouw Geavanceerde multivitaminen en mineralen complex op orthomoleculair basis, speciaal geformuleerd voor de vrouw.

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Inleiding Samen met uw arts heeft u besloten dat u wordt behandeld met een Bisfosfonaat per infuus of tablet. Een Bisfosfonaat wordt voorgeschreven om de botten

Nadere informatie

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX?

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX? Methotrexaat (MTX) Wat is methotrexaat (MTX) MTX is een geneesmiddel dat wordt gebruikt voor de behandeling bij ernstige psoriasis. Aanvankelijk werd het gebruikt bij de behandeling van kanker. Bij toeval

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing de voedingskundige samenstelling + onderbouwing algemene informatie van de drinkvoeding, waarop de hoeveelheden van de ingrediënten zijn gebaseerd: Volledige voeding; drinkvoeding wordt zes keer op een

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Inhoud workshop. BONE workshop. calcium. Voeding-Leefstijl. calcium. calcium. Calcium Vitamine D Oefenen met FRAX Casus 1 Casus 2 Casus 3

Inhoud workshop. BONE workshop. calcium. Voeding-Leefstijl. calcium. calcium. Calcium Vitamine D Oefenen met FRAX Casus 1 Casus 2 Casus 3 Inhoud workshop BONE workshop Voeding Leefstijladvies FRAX DEXAscan Calcium Vitamine D Oefenen met FRAX Casus 1 Casus 2 Casus 3 Voeding-Leefstijl Calcium 1000-1200 mg/dag (=4-5 EH/dag) Voeding of suppletie

Nadere informatie

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014 Kanker en Voeding een Alpe D HuZes/KWF leerstoel Ellen Kampman, 14 mei 2014 Wat is gezonde voeding? Koffie verhoogt het risico op kanker Koffie verhoogt het risico op kanker Wat moet je eten als je kanker

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel anakinra te gaan

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa)

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (DExa) Osteoporose of botontkalking is een aandoening waarbij botten dunner en zwakker worden, waardoor botbreuken gemakkelijk

Nadere informatie

Even voorstellen. De diëtist en vitamines. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 1a. E-books. 1. E-books en E-learning modules. www.voedingonline.

Even voorstellen. De diëtist en vitamines. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 1a. E-books. 1. E-books en E-learning modules. www.voedingonline. Even voorstellen. De diëtist en vitamines 15 maart 2012 Manon Verheul-Koot VoedingOnline e-books en e-learning modules voor professionals Inhoud presentatie 1. E-books en E-learning modules 2. Diëtist

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 147 Nederlands samenvatting Wat is COPD? Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) is een ziekte waarbij er een blijvende vernauwing van de luchtwegen in de long optreedt, die voornamelijk veroorzaakt

Nadere informatie

Probiotica en vitamine D. Invloed op de gezondheid van moeder en kind

Probiotica en vitamine D. Invloed op de gezondheid van moeder en kind Probiotica en vitamine D Invloed op de gezondheid van moeder en kind Inleiding Veel nieuw onderzoek Tijdens de zwangerschap al invloed op moeder én kind Toepassing bij pasgeborenen Zwangeren Vroeggeboorte

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur Lees goed de hele bijsluiter, voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Polikliniek Maag-Darm-Leverziekten Uw behandelend arts of IBD-verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Infliximab (Remicade).

Nadere informatie

KEYTRUDA (pembrolizumab)

KEYTRUDA (pembrolizumab) Risico minimalisatie materiaal betreffende Keytruda (pembrolizumab) voor patiënten KEYTRUDA (pembrolizumab) Patiënteninformatiefolder Risico minimalisatie materiaal betreffende Keytruda (pembrolizumab)

Nadere informatie

Osteoporose en Botdichtheidsmeting

Osteoporose en Botdichtheidsmeting Osteoporose en Botdichtheidsmeting Botontkalking en onderzoek hiernaar Wat is osteoporose? Osteoporose wordt ook wel botontkalking genoemd. Het is een aandoening waarbij de botten dunner en zwakker worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Bijwerkingen en kwaliteit van leven tijdens behandeling met Tyrosine Kinase Remmers en Immunotherapie

Bijwerkingen en kwaliteit van leven tijdens behandeling met Tyrosine Kinase Remmers en Immunotherapie Bijwerkingen en kwaliteit van leven tijdens behandeling met Tyrosine Kinase Remmers en Immunotherapie Marion Zimmerman Verpleegkundig specialist longkanker Onderwerpen Tki s, Immunotherpie, voor wie? Bijwerkingen

Nadere informatie

Osteopenie. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteopenie? Wat zijn de gevolgen van osteopenie? Oorzaak van osteopenie

Osteopenie. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteopenie? Wat zijn de gevolgen van osteopenie? Oorzaak van osteopenie Osteopenie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Inhoudsopgave 1 Wat is osteopenie? 1 Wat zijn de gevolgen van osteopenie? 1 Oorzaak van osteopenie 1 Wie krijgen er last van osteopenie?

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder AZA uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL

Nadere informatie

BEWAAR ADVIES Donker, afgesloten, koel en buiten bereik van jonge kinderen.

BEWAAR ADVIES Donker, afgesloten, koel en buiten bereik van jonge kinderen. GEBRUIK 3 capsules per dag in te nemen met een glas water. Houdt u aan de aanbevolen dagelijkse dosering. Een voedingssupplement is geen vervanging voor een gevarieerde voeding. Voor het behoud van een

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade)

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade) Patiënteninformatie Infliximab (Remicade) Infliximab (Remicade) Ter voorbereiding op uw afspraak informeren we u met deze folder over dit medicijn voor reumatische aandoeningen. Daarnaast zetten we een

Nadere informatie

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 -

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Voeding en Ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Heel oud worden: 115 (NL) of 122 (F) Ouder worden? Levensverwachting 2013 man: 79,4 jaren

Nadere informatie

Het beste van de beste Omega s

Het beste van de beste Omega s Het beste van de beste Omega s Een nieuwe generatie van Eco-vriendelijke visoliën Wat zijn rtg? Dankzij rtg (r-triglyceride) 70% meer opneembaarheid ivg met andere visoliën 4 sterke nutriënten Gezondheidsbeweringen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011 Nieuws over vitamine K Suzan Tuinier 26 maart 2011 Hoe zien de komende 45 minuten er uit? Vitamine Informatie Bureau Vitamines algemeen Vitamine K in theorie Vitamine K advies NVK en Gezondheidsraad Praktijk:

Nadere informatie

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel adalimumab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

1. Wat is Urfadyn PL en waarvoor wordt dit middel gebruikt?

1. Wat is Urfadyn PL en waarvoor wordt dit middel gebruikt? Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Urfadyn PL 100 mg harde capsules Nifurtoïnol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor

Nadere informatie

Een tekort aan botmassa Osteopenie. Osteoporose poli

Een tekort aan botmassa Osteopenie. Osteoporose poli 00 Een tekort aan botmassa Osteopenie Osteoporose poli Wat is osteopenie? Osteopenie is het voorstadium van osteoporose (botontkalking). Letterlijk betekent het: minder bot. Dat wil niet zeggen dat u te

Nadere informatie

Diabetes en. Vitamine D deficiëntie. ntie. Vitamine D is een hormoon! Klinische presentatie vit. D deficiëntie. Interpretatie 25 (OH)2 spiegel?

Diabetes en. Vitamine D deficiëntie. ntie. Vitamine D is een hormoon! Klinische presentatie vit. D deficiëntie. Interpretatie 25 (OH)2 spiegel? Vitamine D is een hormoon! Diabetes en vitamine D deficiëntie Dr. Yvo Sijpkens, internist-nefroloog nefroloog Bronovo, Den Haag Derde Landelijk Symposium Diabetes en Nierziekten Klinische presentatie vit.

Nadere informatie

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel rituximab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Mycofenolaat Mofetil (MMF CellCept ) bij reumatische aandoeningen

Mycofenolaat Mofetil (MMF CellCept ) bij reumatische aandoeningen Mycofenolaat Mofetil (MMF CellCept ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel mycofenolaat mofetil te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer Etnische verschillen in overleving bij dialysepatiënten in Europa. De rol van demografische, klinische en psychosociale factoren. Nieren hebben de belangrijke taak om afvalproducten en vocht uit het lichaam

Nadere informatie

Even voorstellen. Vitaminestatus bij energiebeperkte diëten. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 1a. Obesitas en vitamines Obesitas goed gevoed

Even voorstellen. Vitaminestatus bij energiebeperkte diëten. Inhoud presentatie. VoedingOnline. 1a. Obesitas en vitamines Obesitas goed gevoed Even voorstellen. Vitaminestatus bij energiebeperkte diëten 6 oktober 2012 Manon Verheul-Koot VoedingOnline Inhoud presentatie 1. Obesitas en vitamines 2. Vitaminestatus 3. Energiebeperkte diëten en vitamines

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Wat is astma? Patiënten met astma hebben het regelmatig benauwd. Kenmerkend voor de ziekte is dat de benauwdheid gepaard gaat met een piepende ademhaling, hoesten

Nadere informatie

Infliximab. (Inflectra /Remicade /Remsima ) Informatiefolder. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. N-ICC folder IFX uitgave november 2014

Infliximab. (Inflectra /Remicade /Remsima ) Informatiefolder. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. N-ICC folder IFX uitgave november 2014 Infliximab (Inflectra /Remicade /Remsima ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder IFX uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling: Onderwerp: MDL-centrum (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van (Humira). In deze folder krijgt u informatie

Nadere informatie

Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop

Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop Zo luidde de kop van het tijdschrift Health Matters in 2004. De Time verwoordde het op de voorpagina als volgt: 'Verstopte moordenaar, de verrassende

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

OUDER worden is onvermijdelijk...

OUDER worden is onvermijdelijk... OUDER worden is onvermijdelijk... Maar gewrichten kunnen JONG blijven. Gratis info! Alles over gewrichten... Gewrichtspijn bij honden Ouder worden is onvermijdelijk We willen allemaal dat je hond fit,

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie