Medicatie-non-conciliatie. Inhoud. b u l l e t i n. Dimethylfumaraat een oude bekende nu geregistreerd bij multiple sclerose 47

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Medicatie-non-conciliatie. Inhoud. b u l l e t i n. Dimethylfumaraat een oude bekende nu geregistreerd bij multiple sclerose 47"

Transcriptie

1 ISSN: Vol. 29 nr. 7/8 juli/augustus 2013 b u l l e t i n P h a r m a S e l e c t a Medicatie-non-conciliatie Inhoud Het begrip reconciliatie wordt vooral kerkelijk gebruikt in de betekenis van verzoening. Wanneer het in verband wordt gebracht met geneesmiddelen, spreken we van medicatie-reconciliatie. Hiermee wordt het proces bedoeld waarbij men het patiëntdossier vergelijkt met het daadwerkelijke medicijngebruik van de patiënt. In feite de verzoening of hereniging van het theoretische dossier met de weerbarstige dagelijkse praktijk. Apothekers en huisartsen hebben soms de neiging redelijk blind te varen op hun dossier. Logisch, er is veel energie in gestoken dit op te bouwen. We gaan er toch vanuit dat de patiënt die graag beter wil worden of zijn gezondheid wil behouden de voorschriften van zijn zorgprofessionals opvolgt. Het dossier wordt derhalve fanatiek via OZIS en LSP uitgewisseld in spoedsituaties en steeds vaker ook bij geplande ziekenhuisopnames en daar begeven we ons op glad ijs. De Consumentenbond publiceerde in de Gezondheidsgids van augustus een steekproef uit de medische dossiers van een beperkt aantal en een navraag bij een groter aantal patiënten. Het zorgwekkende resultaat is dat zowel huisarts als apotheker zich over het algemeen niet houdt aan de richtlijn medicatieoverdracht. Dit vereist het up-to-date houden van het medicatieoverzicht. Huisarts en apotheker zijn dus niet op de hoogte van het gebruik van zelfzorggeneesmiddelen en recente wijzigingen in het geneesmiddelgebruik. Het wordt wellicht tijd het begrip reconciliatie los te koppelen van het geloof. Geloof en wetenschap staan wel vaker op gespannen voet met elkaar, maar het geloof in de juistheid van het opgeslagen patiëntdossier is inmiddels door vele wetenschappelijke en nietwetenschappelijke onderzoeken wel onderuit gehaald. Het medicatiedossier wordt niet simpelweg up-to-date en betrouwbaar gehouden door het koppelen en uitwisselen ervan. Het vereist een actieve inzet van de zorgverleners en een duidelijk regionaal protocol wie wàt doet en hòe het wordt gedaan. Het kan ernstige schade voorkomen en levens redden. Uiteraard moet tegenover het meerwerk dat dit met zich meebrengt een passende vergoeding staan. Laten we over dat laatste ook nog even conciliatie bereiken. Jos Lüers, hoofdredacteur Dimethylfumaraat een oude bekende nu geregistreerd bij multiple sclerose 47 Uitgezocht: Verlaagde kans op recidief en sterfte na vijf jaar door continueren adjuvant tamoxifen 46 Domperidon 49 Probiotica en antibioticum geïndiceerde diarree 50 De pil en terbinafine: ook geen interactiesignaal meer 50 Pharma Selecta Bulletin Redactie - Sijtze Blaauw, Ralph Bruggeman, Ingrid Drossaart, Rik Ensing, Marjolein Geleedst-de Vooght, Froukje Harkes-Idzinga, Arnout Janse, Jan Gerard Maring, Karen van Rooijen-Schuurman, Leo Stolk, Liesbeth van de Ven, Joop van der Wal, apothekers Hoofdredacteur - Jos Lüers, apotheker Eindredactie - Hans Lakerveld Advertentieverkoop - Bureau van Vliet on Disk Referenten - Aart van Assen, Marlies Geurts,Kirsten Lubbers, Dirk Mangnus, Marieke Meijs, Berendina van Solkema, Leo Stolk, Bob Ulmann, Andrea Warman, Linda Wijma-Vos, apothekers; Jacob Jan Hamstra, arts, apotheker Systeembeheer en coördinatie - Linda Wijma-Vos, apotheker -online Redactie - Erik Ludden, apotheker Realisatie en vormgeving - RN Webdesign, Bedum Pharma Selecta

2 U I T G E Z O C H T In samenwerking met de opleiding publiceert Pharma Selecta regelmatig een referaat van een ApIOS dat voor de beroepsgroep interessant is. Verlaagde kans op recidief en sterfte na vijf jaar door continueren adjuvant tamoxifen Jan Hein Koops en Ravi Kowlesar, apothekers in opleiding tot specialist Waarom dit onderzoek? Uit eerdere onderzoeken is gebleken dat adjuvante tamoxifentherapie gedurende vijf jaar na diagnose van oestrogeenreceptor (ER)-positieve borstkanker de mortaliteit met een derde verlaagt voor de eerste vijftien jaar. Daarnaast is ook de kans op een recidief de eerste tien jaar, na diagnose verlaagd. Het is echter nog onduidelijk of een langere therapieduur dan vijf jaar de kans op recidieven en mortaliteit nog meer kan verlagen. Onderzoeken naar gebruik van tamoxifen gedurende meer dan vijf jaar zouden langer dan vijftien jaar moeten doorgaan, vanwege het verlengde effect na staken van de behandeling. Mogelijk geeft een verlengde duur ook een verhoogde kans op de bijwerkingen endometriumkanker en trombo-embolische aandoeningen. Onderzoeksvraag Heeft een tienjarige behandeling met adjuvant tamoxifen bij ER-positieve borstkanker een groter effect op de mortaliteit en de kans op recidief in vergelijking met een vijfjarige behandeling? Hoe werd dit onderzocht Er werden vrouwen gerandomiseerd (1:1) met borstkanker die vijf jaar adjuvant tamoxifen hadden gebruikt, om de tamoxifen te continueren tot tien jaar of te stoppen na vijf jaar. Jaarlijks werden recidieven van de ziekte, secundaire kanker, ziekenhuisopnames en mortaliteit bijgehouden. Het onderzoek naar mortaliteit en kans op recidief gaat alleen over de 6846 vrouwen welke ook één op één zijn gerandomiseerd en waarvan zeker is dat zij ER-postieve borstkanker hadden op het moment van diagnose. Het onderzoek naar bijwerkingen omvat wel alle vrouwen. Bijna alle vrouwen gebruikten 20 mg tamoxifen per dag. Belangrijkste resultaten De cumulatieve kans op een recidief in jaar vijf tot veertien was 21,4% bij vrouwen die tien jaar adjuvant tamoxifen kregen in vergelijking met 25,1% bij vrouwen die na vijf jaar waren gestopt. Dit verschil was statistisch significant (RR 0,84; 95% BI 0,76-0,94; p=0,002). Voor de mortaliteit was dit respectievelijk 12,2 en 15,0% (absolute risicoreductie, ARR=2,8%). Het relatieve risico op longembolie en endometriumkanker na continueren van adjuvant tamoxifen was significant groter (RR respectievelijk 1,87 en 1,74). Cumulatief neemt de kans op endometriumkanker na continueren toe in jaar vijf tot veertien van 1,6 naar 3,1%. Het risico op ischemische hartziekte was significant lager (RR 0,76). Belangrijkste conclusies Continueren van adjuvant tamoxifen na vijf jaar bij ER-positieve borstkanker verlaagt de kans op een recidief en heeft een gunstig effect op de mortaliteit. Daarentegen verhoogt het wel de kans op endometriumkanker en trombo-embolische aandoeningen. Dit zijn voorlopige conclusies. Het onderzoek loopt nog. Consequenties voor de praktijk Deze gerandomiseerde trial ondersteunt het voortzetten van adjuvant tamoxifen bij vrouwen met ER-positieve borstkanker tot tien jaar in plaats van na vijf jaar te stoppen. Door te continueren is een verlaagde kans op een recidief en een gunstiger effect op de mortaliteit te verwachten. Men dient echter wel rekening te houden met de verhoogde kans op endometriumkanker. Daarnaast is een langere vervolgduur nodig dan vijftien jaar om de effecten op de langere termijn te onderzoeken. Literatuur Davies C, Pan H et al. Long-term effects of continuing adjuvant tamoxifen to 10 years versus stopping at 5 years after diagnosis of oestrogen receptor-positive breast cancer: ATLAS, a randomised trial. Lancet 2013;381: Pharma Selecta

3 Dimethylfumaraat een oude bekende nu geregistreerd bij multiple sclerose L.M.L. Stolk, onder mede verantwoordelijkheid van de redactie Samenvatting De bestaande farmacotherapeutische mogelijkheden bij multiple sclerose zijn beperkt. Toediening veelal per injectie en ernstige bijwerkingen zijn nadelen van het bestaande arsenaal. Het beschikbaar komen van een aantal nieuwe geneesmiddelen die per os kunnen worden toegediend, is daarom een gunstige ontwikkeling. Voordelen van het onlangs geregistreerde dimethylfumaraat (Tecfidera ) zijn: orale toediening en al een tiental jaren ervaring met het middel bij de behandeling van psoriasis. Bovendien is recent in twee grote gerandomiseerde onderzoeken de effectiviteit van dimethylfumaraat bij multiple sclerose aangetoond. Er zijn ook nadelen van dimethylfumaraat te noemen. Er is weinig over de farmacokinetiek bekend. Bijwerkingen zijn matig ernstig en leidden in onderzoeken tot stoppen van het middel bij zeven procent van de patiënten. Extra laboratoriumbepaling (bloedbeeld in verband met lymfopenie) is verplicht en langetermijneffecten van de behandeling van multiple sclerose met dimethylfumaraat zijn nog onbekend. Abstract Existing medical options for multiple sclerosis are limited, and available medications have the disadvantage that they usually have to be administered by injection and have serious side effects. The availability of a number of new oral therapies is therefore a favourable development. The advantages of the recently approved dimethyl fumarate (Tecfidera ) are its oral administration and at least 10 years experience with the drug as treatment for psoriasis. In addition, two recent large randomized studies showed dimethyl fumarate to be effective in multiple sclerosis. The drug does have some disadvantages little is known about its pharmacokinetics and side effects are moderately severe and lead to drug discontinuation in 7% of patients. Additional laboratory investigations (complete blood count because of lymphopenia) are compulsory and the long-term effects of dimethyl fumarate treatment for multiple sclerosis are as yet not known. Pharm Sel 2012;29: Inleiding Multiple sclerose (MS) is een neurologische aandoening waarbij het immuunsysteem zich richt tegen het eigen myeline in het centrale zenuwstelsel. MS begint meestal tussen het twintigste en veertigste jaar en treedt tweemaal zo vaak op bij vrouwen als bij mannen. 1 De prevalentie is 79, de incidentie vier per honderdduizend. De op den duur invaliderende aandoening heeft slechts weinig invloed op de levensverwachting. Er kunnen verschillende stadia van multiple sclerose worden onderscheiden: Relapsing remitting multiple sclerose (RRMS) waarmee MS bij 80 tot 90% van de patiënten begint. Ongeveer 30 tot 45% van de MS-patiënten bevindt zich in dit stadium. Aanvallen van functieverlies (relapsen/exacerbaties) worden afgewisseld met perioden van gedeeltelijk herstel. Secundaire progressieve multiple sclerose (SPMS) is een progressieve vorm, waarnaar ongeveer de helft van de patiënten met de RRMS-vorm na ongeveer tien jaar overgaat. Hierbij vindt een chronische progressie van functionele beperkingen plaats. Primaire progressieve multiple sclerose (PPMS). Deze vorm is van het begin af aan progressief en doet zich voor bij 10 tot 30% van de patiënten. Er zijn slechts een beperkt aantal geneesmiddelen beschikbaar voor de behandeling van MS: de cytokines interferon bèta-1a (RRMS) en interferon bèta-1b (RRMS en SPMS), glatirameer (RRMS), natalizumab (RRMS) en fingolimod (RRMS). De eerste vier middelen worden uitsluitend parenteraal toegediend. Fingolimod is het eerste orale middel tegen multiple sclerose en is eerder in Pharma Selecta besproken. 2 Het werkingsmechanisme van de interferon bètapreparaten bij MS is niet geheel bekend. Ze worden respectievelijke subcutaan iedere twee dagen of driemaal per week toegediend of intramusculair eenmaal per week (interferon bèta-1a). Glatirameer is een synthetisch co-polymeer van vier aminozuren. Het lijkt qua structuur op myeline, maar het werkingsmechanisme bij MS is niet geheel duidelijk. De dosering is dagelijks subcutaan. Natalizumab is een recombinant monoklonaal antilichaam tegen alfa 4-integrine. Binding aan integrine voorkomt migratie van mononucleaire leukocyten. Het wordt als infusie iedere vier weken toegediend. Gebruik van natalizumab veroorzaakt een toegenomen risico van progressieve multifocale leuko-encephelopathie (PML). Het wordt daarom gereserveerd als een tweedelijnsmiddel. Fingolimod verlaagt het aantal geactiveerde T- cellen in bloed. Het heeft echter ernstige bijwerkingen. 1 Na- Pharma Selecta

4 talizumab en fingolimod moeten op grond van hun bijwer kingen gereserveerd worden als tweedelijnsmiddelen bij voldoende ernstige RRMS, die niet heeft gereageerd op de eerstelijnsmiddelen interferon bèta en glatirameer. Sinds kort is door de FDA en de EMA ( ) een nieuw oraal middel tegen MS voor toediening per os geregistreerd: dimethylfumaraat (Tecfidera ). De indicatie is behandeling van RRMS. Een summary of product characteristics is nog niet beschikbaar op de website van de EMA maar full prescribing information is beschikbaar op die van de fabrikant. 3 In dit artikel zal de farmacologie en de plaats van dimethylfumaraat worden besproken. Ook zal kort worden ingegaan op enkele andere (orale) geneesmiddelen tegen MS die in de pijplijn zitten. Farmacologie Dynamiek Dimethylfumaraat, 120 mg, in combinatie met methylfumaraat (Fumaderm ), 80 mg, is al sinds 1994 geregistreerd in Duitsland voor de behandeling van psoriasis. 4 5 De pathogenese van psoriasis en multiple sclerose lijken op elkaar. Het precieze werkinsmechanisme van dimethylfumaraat bij RRMS is niet geheel duidelijk. Dimethylfumaraat lijkt immuunmodulerende en neuroprotectieve eigenschappen te hebben. De anti-inflammatoire eigenschappen door modulatie van de expressie van cytokines via depletie van glutathion en de neuroprotectie door activatie van nuclear factor E2-related factor (Nrf2). 3 6 Kinetiek Dimethylfumaraat wordt direct grotendeels gehydrolyseerd tot monomethylfumaraat, dat een T 1/2 van ongeveer één uur heeft, T max is 2 tot 2,5 uur. Het verdelingsvolume is L. De piekconcentratie neemt lineair met de dosis toe van 120 tot 360 mg. In MS-patiënten was de C max 1,87 mg/l bij een dosering van dimethylfumaraat tweemaal daags 240 mg met voedsel. 3 Er zijn recente aanwijzingen dat dimethylfumaraat door de bloedcellen wordt opgenomen en daar reageert met gluthation en via deze weg werkzaam is. 6 Dosering behoeft niet te worden aangepast op basis van gewicht, geslacht of leeftijd. Er zijn geen studies verricht bij proefpersonen met verminderde lever- of nierfunctie. De verwachting is dat doseringsaanpassing niet nodig is. 3 Klinische onderzoeken De effectiviteit van dimethylfumaraat is onderzocht in twee grote, onlangs gepubliceerde fase 3-trials bij patiënten met relapsing remitting multiple sclerose: DEFINE en CON- FIRM. 7 8 De studieresultaten werden geanalyseerd conform intention to treat. In de gerandomiseerde dubbelblinde DEFINE-studie werden 1234 RRMS-patiënten geïncludeerd. 7 Groep A kreeg 240 mg tweemaal daags (n=410), groep B driemaal daags (n=416) en groep C placebo (408). Primaire uitkomst was het aantal patiënten met terugval in de eerste twee jaar. Het aantal patiënten met een terugval was significant kleiner (p<0,001) in de dimethylfumaraatgroepen: 27% voor groep A, 26% voor groep B en 46% voor groep C. Odd s ratio versus placebo waren: groep A 0,42 (95% BI 0,31-0,57) en groep B 0,41 (95% BI 0,30-0,56). Secundaire uitkomsten zoals ARR (annualized relapse rate), ziekteprogressie (EDSS, extended disability status scale) en met MRI met gadoliniumpositieve leasies waren ook significant verbeterd in vergelijking met placebo na twee jaar. In totaal stopten 72 DMF-patiënten (9%) vanwege blozen en maagbezwaren in vergelijking met drie patiënten van de placebogroep. In de CONFIRM-studie werden 1430 patiënten geïncludeerd. 8 De opzet was vergelijkbaar met de DEFINE-studie maar was er nu ook een vierde groep, groep D, met glatirameer iedere dag 20 mg subcutaan. Glatirameer was toegevoegd als positieve controle en niet ter vergelijking. Verdeling was 1:1:1:1; A n=359; B n=345; C n=363 en D n=350. Primair eindpunt was ARR na twee jaar. Er was een significant verschil (p<0,001) tussen de met dimethylfumaraat en de met glatirameer behandelde patiënten in vergelijking met placebo. Het percentage reductie in vergelijking met placebo was: groep A 44% p<0,001 (95% BI 26-57,7), groep B 50,5% p<0,001 (95% BI 33,8-63,1) en groep D 28,6% p=0,01 (95% BI 6,9-45,2). De secundaire uitkomst, ziekteprogressie, was voor geen van de groepen significant verschillend van placebo. De secundaire uitkomst, het aantal patiënten met terugval in twee jaar, was significant verschillend van placebo: respectievelijk 29, 24 en 32% in vergelijking met 41% in de placebogroep. Ook het aantal met MRI met gadolinium-positieve leasies was significant lager in de drie behandelgroepen. Bijwerkingen waren vergelijkbaar met de resultaten uit de DEFINE-studie. Van de dimethylfumaraat-patiënten stopte 7% met de behandeling en niemand van de placebogroep. Bijwerkingen Bijwerkingen zijn gebaseerd op de veiligheidsinformatie van 769 patiënten met Tecfidera 240 mg tweemaal daags en 770 placebopatiënten. 3 Bij patiënten in de met dimethylfumraat behandelde groepen kwamen de volgende bijwerkingen vaker voor in vergelijking met placebo: blozen (36%), maagbezwaren, pijn, diarree, misselijkheid, dyspepsie (3-8%), lymfopenie (2%), verhoogde leverenzymwaarden (2%), jeuk, erytheem (3-4%). 3 De bijwerkingen zijn vergelijkbaar met die waren gemeld bij Furaderm. 5 De maagbezwaren waren vooral evident in de eerste maand. Dimetylfumaraat kan bij huidcontact allergische dermatitis veroorzaken. De Europese Unie heeft het gebruik van dimethylfumraat als antischimmelmiddel in meubilair, kleding en schoenen verboden. 3 Pharma Selecta

5 Interacties Er is geen interactie met CYP-enzymen. Contra-indicaties Er zijn geen contraïndicaties. Bijzondere voorzorgen Dimethylfumaraat mag alleen worden voorgeschreven onder toezicht van een arts met ervaring in de behandeling van multiple sclerose. Dimethylfumaraat kan lymfocytentelling verminderen met ongeveer 30% gedurende het eerste jaar van de behandeling. Er is geen stijging van het aantal infecties gezien. Voor en tijdens de behandeling moet het bloedbeeld worden gecontroleerd. 3 Zwangerschap en lactatie Er zijn geen onderzoeken gedaan met dimethylfumaraat bij zwangerschap en lactatie. Dimethylfumaraat mag alleen bij zwangerschap worden gebruikt indien de risico s opwegen tegen het voordeel. Voorzichtigheid is geboden bij gebruik bij lactatie. 3 Handelspreparaat en dosering Dimethylfumaraat wordt onder de merknaam Tecfidera in de handel gebracht door Biogen Idec Ltd als maagsapresistente, harde capsules van 120 en 240 mg. De startdosis is 120 mg tweemaal daags per os. Na zeven dagen moet de dosering worden verhoogd tot de onderhoudsdosis tweemaal 240 mg per dag. De capsule moet niet worden stukgebeten of vermalen. Tecfidera kan worden ingenomen met en zonder voedsel. Inname met voedsel zou de bijwerking blozen verminderen. Veiligheid en effectiviteit zijn niet onderzocht bij kinderen en evenmin bij ouderen boven 65 jaar. De prijs van dimethylfumaraat is nog niet bekend. Andere orale middelen in ontwikkeling tegen MS 1 9 Laquinimod, cladribine en daclizumab. Dit zijn orale middelen die worden onderzocht bij RRMS. Laquinimod is een immuunmodulator, die oraal eenmaal per dag wordt gedoseerd. Cladribine, dat in Australië en Rusland voor RRMS is geregistreerd, heeft in 2010 bij de registratieaanvraag in Europa een negatieve opinie gekregen, omdat de voordelen niet opwegen tegen de nadelen. Teriflunomide. Teriflunomide is de werkzame metaboliet van het al jaren voor reuma geregistreerde leflunomide. Teriflinomide is een remmer van dihydroorotaat dehydrogenase. Teriflunomide, in orale doseringen van 7 en 14 mg, is onlangs positief beoordeeld door de Europese registratieautoriteit. Conclusies De bestaande farmacotherapeutische mogelijkheden bij MS zijn beperkt en toediening per injectie en ernstige bijwerkingen zijn nadelen. Het beschikbaar komen van nieuwe geneesmiddelen die per os kunnen worden toegediend, is een gunstige ontwikkeling. Een voordeel van het onlangs geregistreerde dimethylfumaraat voor orale toediening is dat er al een tiental jaren ervaring met het middel is opgedaan bij de behandeling van psoriasis. Bovendien is in twee grote recente gerandomiseerde onderzoeken de effectiviteit van dimethylfumaraat bij multiple sclerose aangetoond. Er zijn ook nadelen van dimethylfumaraat te noemen. Over de farmacokinetiek is echter erg weinig bekend. De bijwerkingen zijn matig ernstig en leidden in onderzoeken tot stoppen van zeven procent van de patiënten. Er zijn extra laboratoriumbepalingen (lymfopenie) verplicht en langetermijneffecten van de behandeling van multiple sclerose met dimethylfumaraat zijn nog onbekend. Literatuur 1 Farmacotherapeutisch Kompas. 2 Stolk L, Bruggeman R. Fingolimod; de eerste orale therapie bij multiple scerose. Pharm Sel 2011;27: Tecfidera. Full prescribing information. pdfs/full-prescribing-information.pdf. Geraadpleegd Reich K, Thaci D, Mrowietz U et al. Efficacy and safety of fumaric esters in the long-term treatment of psoriasis-a retrospective study (Future). J Dtsch Dermatol Ges 2009;7: Biogen-Idec. Fumaderm prescribing information Geraadpleegd Kees F. Dimethylfumarate: a janus faced substance? Exp Opin Pharmacother 2013;14: Gold R, Kappos L, Arnold d et al. Placebo-controlled phase 3 study of oral BG-12 for relapsing multiple sclerosis. New Engl J Med 2012;367: Fox R, Miller D, Phillips T et al. Placebo-controlled phase 3 study of oral BG-12 or glatiramer in multiple sclerosis. New Engl J Med 2012;367: Thöne J, Ellrichmann G. Oral available agents in the treatment of relapsing remitting multiple sclerosis: an overview of merits and culprits. Drug Healthc Patient Saf 2013;5: Gelezen Domperidon De Pharmacovigilance Risk Assesment Committee (PRAC) van het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) is dit voorjaar gestart met een herbeoordeling van domperidon. Aanleidingen hiervoor zijn nieuwe meldingen over bijwerkingen op het hart die de Belgische registratieautoriteit heeft ontvangen. Het is al langer bekend dat domperidon QT-verlenging en hartritmestoornissen kan veroorzaken. In 2011 heeft de Pharmacovigilance Working Party geadviseerd om de productinformatie van domperidon bevattende geneesmiddelen aan te passen met betrekking tot deze bijwerkingen. Ook heeft deze werkgroep geadviseerd hierin te vermelden dat voorzichtigheid geboden is Pharma Selecta

6 bij hartaandoeningen zoals angina pectoris, hartfalen en hartritmestoornissen. Het advies van het PRAC naar aanleiding van de herbeoordeling wordt verwacht in december. In Nederland heeft domperidon een UA-status en is dus uitsluitend in de apotheek verkrijgbaar. In de apotheek kan de UA-standaard Domperidon worden gevolgd. Op deze manier kan worden gezorgd voor medicatiebegeleiding en -bewaking. 1 2 Bronnen 1 Domperidone-containing medicines. Review of domperidone started. www. ema.europa.eu, geraadpleegd 9 mei en 8 augustus UA-standaard Domperidon. KNMP Kennisbank, mei Probiotica en antibioticum geïndiceerde diarree Slecht nieuws voor de producenten van probiotica als Activia en Yakult. Probiotica zijn levende bacteriën waarvan geclaimd wordt dat ze een positief effect hebben op de gezondheid. Ze zouden darmklachten verminderen en de weerstand verhogen. Er zijn veel soorten probiotische bacteriën. De meeste bacteriën zijn lactobacillen (bijvoorbeeld Yakult ) of bifidobacteriën (Activia ). Naar het effect van deze middelen voor de preventie van antibioticum geïnduceerde diarree is veel onderzoek gedaan. In de onderzoeken werd op de eerste dag van de antibioticumkuur gestart met een lactobacillen of bifidobacillen bevattend preparaat en deze werd in totaal zo n twee tot zes weken doorgebruikt. In ongeveer de helft van de studies werd een positief effect van de probiotica op het voorkómen van diarree aangetoond, tegenover de andere helft waarin de middelen onwerkzaam bleken (Pharm Sel 2009;25:34-36). De vraag of probioticagebruikers minder darmklachten ervaren tijdens en na het gebruik van een antibioticum bleef hierdoor onbeantwoord. Onlangs is hierover meer bekend geworden. In The Lancet werden de resultaten van een grootschalig, gerandomiseerd, dubbelblind, placebo-gecontroleerd onderzoek naar het effect van een lactobacillen en bifidobacterium bevattend preparaat ter preventie van antibioticum geïnduceerde diarree gepubliceerd. Er deden ongeveer drieduizend patiënten mee. Zij waren allen 65 jaar en ouder en gebruikten tenminste één oraal of parenteraal toegediend antibioticum. De ene helft gebruikte daarnaast dagelijks het probioticum gedurende drie weken, de andere helft een placebo. Het optreden van antibioticum geïnduceerde diarree binnen acht weken en diarree ten gevolge van de bacterie C. Difficile binnen twaalf weken werd geanalyseerd. Diarree (inclusief C. Difficile) trad op bij 10,8% van de probioticumgebruikers en 10,4% van de placebogroep (RR 1,04; 95% BI 0,84-1,28). Diarree ten gevolge van C. Difficile trad zelden op: 0,8% in de probioticumgroep en 1,2% in de placebogroep. De verschillen waren niet significant en daarmee is er volgens de auteurs geen bewijs voor het lactobacillen en bificobacterium bevattend preparaat voor de preventie van diarree ten gevolge van antibioticumgebruik. Het gebruik van probiotica voor deze indicatie blijkt vooral een aanslag op de portemonnee. Bron: Lactobacilli and bifidobacteria in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea and Clostridium difficile diarrhoea in older inpatients (PLACIDE): a randomised, double-blind, placebo-controlled, multicentre trial. The Lancet, Early Online Publication, 8 augustus Ingezonden De pil en terbinafine: ook geen interactiesignaal meer De signalering voor de interactie Pil + terbinafine is komen te vervallen per 1 augustus 2013 vanwege gebrek aan onderbouwing. Voor deze interactie geldt dezelfde situatie als voor de interactie Pil + antibiotica, waarbij de signalering is ingetrokken per 1 januari Hierover is destijds uitvoerig bericht, onder andere op de KNMP-site (knmp.nl). In de herziene NHG-Standaard Anticonceptie is de waarschuwing geschrapt. Dit is conform internationale richtlijnen van de World Health Organization Medical Eligibility for Contraceptive Use 2010 (WHOMEC) en de Faculty of Sexual & Reproductive Healthcare 2011 (FSRH). Voor meer details wordt verwezen naar de risicoanalyse van deze interactie op de Kennisbank. KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum Pharma Selecta Bulletin Pharma Selecta is een bulletin voor de apotheker. Het verschijnt maandelijks en wordt toegezonden aan alle praktiserende apothekers. Pharma Selecta geeft snelle en onpartijdige informatie over geneesmiddelen en nieuws op farmacotherapeutisch gebied. Bij het samenstellen van de inhoud is de uiterste zorgvuldigheid betracht. Mochten er onverhoopt toch onjuistheden voorkomen, dan kunnen uitgever en redactie hiervoor geen verantwoordelijkheid dragen. Copyright - Stichting Pharma Selecta Overname van (delen van) artikelen uit dit bulletin kan alleen plaatsvinden na schriftelijke toestemming van de uitgever. Redactiesecretariaat - Apotheek Hanzeplein - Postbus EA Groningen - fax Adreswijzigingen - Alleen per naar < >. Grafische realisatie - Drukkerij Volharding, Groningen. Losse nummers zijn te verkrijgen via de website Pharma Selecta wordt gratis toegezonden aan praktiserende openbare en ziekenhuisapothekers. Voor overige belangstellenden kost een jaarabonnement E 95,. Opgave schriftelijk bij het redactiesecretariaat. De prijzen in deze uitgave zijn inclusief 6% btw en afkomstig uit de GZmtaxe van augustus 2013, tenzij anders vermeld. Bulletin wordt gedrukt op 60% gerecycled / 40% FSC-papier. Pharma Selecta

MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog

MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog Inhoud Uw vragen! Multiple Sclerose Verschijnselen van MS Medicamenteuze behandeling van MS Multiple Sclerose Definitie: harde plekken die op meerdere plaatsen

Nadere informatie

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bob van Oosten, neuroloog MS Centrum Amsterdam VUmc MSMS 2013 Disclosures Geen VUmc MS centrum Amsterdam ontvangt financiële ondersteuning voor onderzoeksactiviteiten

Nadere informatie

Nieuwe therapieën bij MS. Freek Verheul 5 november 2014

Nieuwe therapieën bij MS. Freek Verheul 5 november 2014 Nieuwe therapieën bij MS Freek Verheul 5 november 2014 (klassieke) eerste lijn medicatie Interferonen (avonex, betaferon, rebif ) Glitiramer acetaat (copaxone ) (klassieke) eerste lijn medicatie effectiviteit

Nadere informatie

A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once

A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once daily versus interferon beta-1a i.m. once weekly in

Nadere informatie

Om het risico op PML te verminderen wordt aanbevolen om de volgende acties te ondernemen:

Om het risico op PML te verminderen wordt aanbevolen om de volgende acties te ondernemen: Datum: 20 november 2015 Betreft: belangrijke risico-informatie: nieuwe maatregelen voor het minimaliseren van het risico op PML bij gebruik van Tecfidera (dimethylfumaraat) verbeterde regels voor monitoren

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2015030029 Zorginstituut Nederland Pakket Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus

Nadere informatie

FUMARATENTHERAPIE BIJ PSORIASIS

FUMARATENTHERAPIE BIJ PSORIASIS FUMARATENTHERAPIE BIJ PSORIASIS 819 Inleiding In overleg met uw behandeld dermatoloog heeft u besloten te starten met Fumaraat/Psorinovo (Fumaarzuur) voor de behandeling van psoriasis. Uit onderzoek is

Nadere informatie

Behandeling. Schub behandelen

Behandeling. Schub behandelen Behandeling Schub behandelen Wat is een schub Men spreekt van een schub bij het optreden van duidelijke nieuwe verschijnselen van uitval die in de loop van uren tot dagen ontstaan, minstens 24 uur duren

Nadere informatie

Chronische Cerebrospinle Veneuze Insufficiëntie (CCSVI) E.A.C.M. Sanders, neuroloog 19 maart 2011

Chronische Cerebrospinle Veneuze Insufficiëntie (CCSVI) E.A.C.M. Sanders, neuroloog 19 maart 2011 Chronische Cerebrospinle Veneuze Insufficiëntie (CCSVI) E.A.C.M. Sanders, neuroloog 19 maart 2011 Paolo Zamboni (2006) Chronic CerebroSpinal Venous Insufficiency CCSVI CCSVI Vasculaire stoornis als oorzaak

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride

Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor

Nadere informatie

Fumaraten bij psoriasis

Fumaraten bij psoriasis Fumaraten bij psoriasis Inleiding In overleg met uw behandelend dermatoloog heeft u besloten Fumaraten te gaan gebruiken voor de behandeling van psoriasis. Uit onderzoek is gebleken dat Fumaraten voor

Nadere informatie

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Introductie De risico-minimalisatiematerialen voor Tasigna (nilotinib) zijn beoordeeld door het College ter

Nadere informatie

Multiple Sclerose Informatieavond - Therapie

Multiple Sclerose Informatieavond - Therapie Multiple Sclerose Informatieavond - Therapie St. Antonius MS Centrum Nieuwegein - Utrecht STFM Frequin 26-10-2011 Concept of MS Preclinical CIS RRMS SPMS Cerebral Volume Relapses and Disability T2- Lesionload

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Introductie De risico-minimalisatiematerialen voor Tasigna (nilotinib) zijn beoordeeld door het College ter

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Oncologische zorg bij ouderen

Oncologische zorg bij ouderen Oncologische zorg bij ouderen Balanceren tussen over- en onderbehandeling Johanneke Portielje, HagaZiekenhuis Kring ouderenzorg AMC & partners 12 juni 2013 mamma carcinoom

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept)

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Voor wie is deze therapie geschikt?... 1 3 Voor het starten met de behandeling... 1 4 Starten met Enbrel... 2 5 Toediening...

Nadere informatie

Pradaxa is een geneesmiddel dat de werkzame stof dabigatran-etexilaat bevat. Het is verkrijgbaar in de vorm van capsules (75 mg, 110 mg en 150 mg).

Pradaxa is een geneesmiddel dat de werkzame stof dabigatran-etexilaat bevat. Het is verkrijgbaar in de vorm van capsules (75 mg, 110 mg en 150 mg). EMA/47517/2015 EMEA/H/C/000829 EPAR-samenvatting voor het publiek dabigatran-etexilaat Dit document is een samenvatting van het Europees openbaar beoordelingsrapport (EPAR) voor. Het geeft uitleg over

Nadere informatie

Adalimumab Voor de behandeling van psoriasis

Adalimumab Voor de behandeling van psoriasis In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met Adalimumab voor de behandeling van psoriasis. In deze brochure leest u wat u moet weten over de behandeling met het medicijn Adalimumab. Deze

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Handleiding voor zorgprofessionals. Gebruik van LEMTRADA (alemtuzumab) bij patiënten met actieve relapsing remitting multiple sclerose (RRMS)

Handleiding voor zorgprofessionals. Gebruik van LEMTRADA (alemtuzumab) bij patiënten met actieve relapsing remitting multiple sclerose (RRMS) Handleiding voor zorgprofessionals Gebruik van LEMTRADA (alemtuzumab) bij patiënten met actieve relapsing remitting multiple sclerose (RRMS) Inhoudsopgave 1> LEMTRADA 03 2> Mogelijke risico s bij het gebruik

Nadere informatie

Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom

Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom 8 september 2014 Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom Geachte heer, mevrouw, In overleg met het wetenschappelijke Comité

Nadere informatie

Geneesmiddelen met een therapeutische minderwaarde ten opzichte van andere in het pakket opgenomen behandelmogelijkheden. Hiervan is sprake indien

Geneesmiddelen met een therapeutische minderwaarde ten opzichte van andere in het pakket opgenomen behandelmogelijkheden. Hiervan is sprake indien Criteria voor beoordeling therapeutische waarde 1. Inleiding De Wetenschappelijke Adviesraad (WAR) beoordeelt geneesmiddelen met een tweeledig doel. Enerzijds is dat het geven van een duidelijke plaatsbepaling

Nadere informatie

Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters.

Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters. Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters. Opmerking: deze wijzigingen van de samenvatting van de productkenmerken en de bijsluiter waren geldig ten tijde van het

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Fumaarzuurbehandeling bij psoriasis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Fumaarzuurbehandeling bij psoriasis Fumaarzuurbehandeling bij psoriasis FUMAARZUURBEHANDELING BIJ PSORIASIS INLEIDING In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met fumaarzuur voor de behandeling van psoriasis. Bij psoriasis

Nadere informatie

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau BIJLAGE II Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau Deze Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter zijn het resultaat

Nadere informatie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie De firma Lundbeck heeft bij EMA een aanvraag voor registratie ingediend voor nalmefene bij alcoholafhankelijkheid. Nalmefene (Selincro ) is een opioïd-antagonist. Het wordt indien nodig gebruikt. Nalmefene

Nadere informatie

Multiple Sclerose Nieuwe medicamenteuze behandelmogelijkheden

Multiple Sclerose Nieuwe medicamenteuze behandelmogelijkheden Multiple Sclerose Nieuwe medicamenteuze behandelmogelijkheden MS Centrum St Antonius ziekenhuis Nieuwegein - Utrecht Erwin Hoogervorst 15-04-2013 Multiple Sclerose Behandeling: Heden en toekomst Momenteel

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2014097328 Zorginstituut Nederland Pakket Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus

Nadere informatie

Etanercept Voor de behandeling van psoriasis

Etanercept Voor de behandeling van psoriasis In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met Etanercept voor de behandeling van psoriasis. In deze brochure leest u wat u moet weten over de behandeling met het medicijn Etanercept. Deze

Nadere informatie

Wat is Bezalip? 2. Wanneer wordt Bezalip voorgeschreven? 2. Wanneer mag Bezalip niet worden gebruikt? 2

Wat is Bezalip? 2. Wanneer wordt Bezalip voorgeschreven? 2. Wanneer mag Bezalip niet worden gebruikt? 2 Roche Nederland B.V. Patiëntenbijsluiter Bezalip Inhoudsopgave Wat is Bezalip? 2 Wanneer wordt Bezalip voorgeschreven? 2 Wanneer mag Bezalip niet worden gebruikt? 2 Mag Bezalip tijdens de zwangerschap

Nadere informatie

Er komt een patiënt bij de (ziekenhuis)apotheek

Er komt een patiënt bij de (ziekenhuis)apotheek Er komt een patiënt bij de (ziekenhuis)apotheek Anne de Roos Trekker medicatieoverdracht NVZA en KNMP beleidsadviseur NVZ Medicatieoverdracht & ICT, Nictiz, KNMP, NVZA 27 september 2010 DE patiënt bestaat

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie

Methotrexaat. Poli Reumatologie

Methotrexaat. Poli Reumatologie 00 Methotrexaat Poli Reumatologie 1 U heeft in overleg met uw arts besloten Methotrexaat te gaan gebruiken. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen nog vragen dan kunt

Nadere informatie

Update. Neurologie. Dimethylfumaraat: een nieuwe optie voor de behandeling van MS. Registratiestudie

Update. Neurologie. Dimethylfumaraat: een nieuwe optie voor de behandeling van MS. Registratiestudie Februari 2015 nummer 2 jaargang 4 Update Neurologie Een uitgave van Van Zuiden Communications B.V. Dimethylfumaraat: een nieuwe optie voor de behandeling van MS Multipele sclerose (MS) heeft een negatieve

Nadere informatie

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat REUMATOLOGIE Methotrexaat Gebruik van methotrexaat Deze folder is een gezamenlijke uitgave van de poli reumatologie van het Laurentius Ziekenhuis Roermond en het Sint Jans Gasthuis te Weert. Inleiding

Nadere informatie

OLIJFdag 3 oktober 2015

OLIJFdag 3 oktober 2015 OLIJFdag 3 oktober 2015 Nieuwe behandelingen bij eierstokkanker Els Witteveen Internist-oncoloog Huidige en nieuwe inzichten Intraperitoneale toediening Toevoeging van bevacizumab Dose dense toediening

Nadere informatie

Chapter 7. Samenvatting

Chapter 7. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Talrijke publicaties hebben aangetoond dat de behandeling van jicht verbetering behoeft. Dit ondanks het feit dat de oorzaak en het ontstaan van deze aandoening goed bekend is,

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Enterol 250 mg harde capsules Enterol 250 mg poeder voor orale suspensie Saccharomyces boulardii Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van MS

Medicamenteuze behandeling van MS Medicamenteuze behandeling van MS MS anno 2013 Symposium voor zorgprofessionals Dorine Siepman, neuroloog Multipele sclerose - behandeling algemeen aanvalsbehandeling ziektemodulerend (immunomodulatie)

Nadere informatie

Ustekinumab. (Stelara) Dermatologie

Ustekinumab. (Stelara) Dermatologie Ustekinumab (Stelara) Dermatologie Inhoudsopgave Inleiding 4 1. Hoe werkt Ustekinumab (Stelara) 4 2. Wat moet u weten voordat u Ustekinumab (Stelara) gebruikt 5 Gebruik Ustekinumab (Stelara) niet 5 Wees

Nadere informatie

BIJSLUITER (Ref. 23.04.2009)

BIJSLUITER (Ref. 23.04.2009) BIJSLUITER (Ref. 23.04.2009) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Effortil 5 mg tabletten (etilefrine hydrochloride) Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. PATIËNTENBIJSLUITER CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te

Nadere informatie

PROPRANOLOL HCl 10-40 - 80 PCH tabletten. MODULE I: ALGEMENE GEGEVENS Datum: 8 juli 2011 1.3.1 : Bijsluiter Bladzijde: 1

PROPRANOLOL HCl 10-40 - 80 PCH tabletten. MODULE I: ALGEMENE GEGEVENS Datum: 8 juli 2011 1.3.1 : Bijsluiter Bladzijde: 1 1.3.1 : Bijsluiter Bladzijde: 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Propranolol HCl 10 PCH, 10 mg tablet Propranolol HCl 40 PCH, 40 mg tablet Propranolol HCl 80 PCH, 80 mg tablet propanololhydrochloride

Nadere informatie

HAD U DIT VERWACHT? Novem bij mastitis verbetert ook de vruchtbaarheid. Novem 20 De langwerkende pijnstiller en ontstekingsremmer

HAD U DIT VERWACHT? Novem bij mastitis verbetert ook de vruchtbaarheid. Novem 20 De langwerkende pijnstiller en ontstekingsremmer HAD U DIT VERWACHT? Novem bij mastitis verbetert ook de vruchtbaarheid Novem 20 De langwerkende pijnstiller en ontstekingsremmer 1 MASTITIS LEIDT TOT VERMINDERDE VRUCHTBAARHEID EN HEEFT IMPACT OP HET BEDRIJFSRENDEMENT

Nadere informatie

Fumaarzuur Voor de behandeling van psoriasis

Fumaarzuur Voor de behandeling van psoriasis In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met fumaarzuur voor de behandeling van psoriasis. Bij psoriasis is de huidvernieuwing op bepaalde plekken als het ware op hol geslagen. De nieuwe

Nadere informatie

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT - 1 - SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT 1. BENAMING Uro-Vaxom 6 mg, harde capsules. 2. SAMENSTELLING 1 capsule bevat 60 mg x-om-89 lyofilisaat overeenkomend met 6 mg E. coli extract. Voor een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

(naam) (voornaam) (aansluitingsnummer)

(naam) (voornaam) (aansluitingsnummer) BIJLAGE A : Model van het formulier bestemd voor de ziekenhuisapotheker Formulier bestemd voor de ziekenhuisapotheker voorafgaandelijk aan de facturatie van de specialiteit TYSABRI ( 4410000 van hoofdstuk

Nadere informatie

B. BIJSLUITER OSTEOMONO. 400 mg filmomhulde tablet

B. BIJSLUITER OSTEOMONO. 400 mg filmomhulde tablet B. BIJSLUITER OSTEOMONO 400 mg filmomhulde tablet Version:W.Somer.-15-5-2012 Page: 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. OSTEOMONO 400 mg filmomhulde tabletten glucosamine Lees de hele bijsluiter

Nadere informatie

bij patiënten met een ernstige, actieve vorm van de ziekte die nog niet eerder met methotrexaat zijn behandeld;

bij patiënten met een ernstige, actieve vorm van de ziekte die nog niet eerder met methotrexaat zijn behandeld; EMA/502328/2014 EMEA/H/C/000955 EPAR-samenvatting voor het publiek tocilizumab Dit document is een samenvatting van het Europees openbaar beoordelingsrapport (EPAR) voor. Het geeft uitleg over de aanpak

Nadere informatie

Significante Fase III Studies in de Oncologie Wat betekent dit voor de practicus?

Significante Fase III Studies in de Oncologie Wat betekent dit voor de practicus? Significante Fase III Studies in de Oncologie Wat betekent dit voor de practicus? Dr. L. Dirix Medische Oncologie Behandeling van vaste tumoren Adjuverende therapie Uitgezaaide ziekte Gerandomizeerd onderzoek

Nadere informatie

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX?

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX? Methotrexaat (MTX) Wat is methotrexaat (MTX) MTX is een geneesmiddel dat wordt gebruikt voor de behandeling bij ernstige psoriasis. Aanvankelijk werd het gebruikt bij de behandeling van kanker. Bij toeval

Nadere informatie

Informatie longkanker. Informatie voor patiënten met longkanker die behandeld worden met Taxotere.

Informatie longkanker. Informatie voor patiënten met longkanker die behandeld worden met Taxotere. Informatie longkanker Informatie voor patiënten met longkanker die behandeld worden met Taxotere. Inhoud 3 Waarom heeft uw arts Taxotere voorgesteld? Hoe wordt Taxotere toegediend? 4 Bijwerkingen op het

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Methotrexaat. (Ledertrexate, Emthexate )

Methotrexaat. (Ledertrexate, Emthexate ) Methotrexaat (Ledertrexate, Emthexate ) Inhoud Wat doet Methotrexaat bij reumatische aandoeningen? 3 Wat kunt u verwachten van Methotrexaat? 3 Gebruik 3 Bewaren van Methotrexaat 4 Bijverschijnselen 4 Bloedcontrole

Nadere informatie

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden?

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden? METHOTREXAAT 1173 Inleiding In deze folder vindt u informatie over de werking en bijwerkingen van Methotrexaat. De folder is bedoeld voor psoriasispatiënten die behandeld worden met Methotrexaat. Wat is

Nadere informatie

Persisterende complete moleculaire remissie na imatinib behandeling voor chronische fase CML. wat nu?

Persisterende complete moleculaire remissie na imatinib behandeling voor chronische fase CML. wat nu? Persisterende complete moleculaire remissie na imatinib behandeling voor chronische fase CML wat nu? J.H.F Falkenburg Afdeling Hematologie Leids Universitair Medisch Centrum Geen conflicts of interest

Nadere informatie

Methotrexaat bij reumatische aandoeningen. Maatschap Interne Geneeskunde IJsselland Ziekenhuis

Methotrexaat bij reumatische aandoeningen. Maatschap Interne Geneeskunde IJsselland Ziekenhuis Methotrexaat bij reumatische aandoeningen Maatschap Interne Geneeskunde IJsselland Ziekenhuis Inleiding U heeft van uw behandelend arts het medicijn methotrexaat voorgeschreven gekregen. Om dit medicijn

Nadere informatie

Overzicht. Help! Statistiek! Probioticum. Bronnen. Probioticastudie (1) Probioticastudie (2)

Overzicht. Help! Statistiek! Probioticum. Bronnen. Probioticastudie (1) Probioticastudie (2) Help! Statistiek! Overzicht Doel: Informeren over statistiek in klinisch onderzoek. Tijd: Doorlopende serie laagdrempelige lezingen, voor iedereen vrij toegankelijk. Derde woensdag in de maand, 12-13 uur

Nadere informatie

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik dit geneesmiddel altijd precies zoals

Nadere informatie

B. BIJSLUITER ROTER GLUCOSAMINE. 400 mg filmomhulde tablet.

B. BIJSLUITER ROTER GLUCOSAMINE. 400 mg filmomhulde tablet. B. BIJSLUITER ROTER GLUCOSAMINE 400 mg filmomhulde tablet. Version:W.S.-12-11-2013 Page: 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. ROTER GLUCOSAMINE 400 mg filmomhulde tablet glucosamine Lees de hele

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2014026090 College voor zorgverzekeringen Pakket Eekholt 4 1112 XH Diemen

Nadere informatie

BIJLAGE. Wetenschappelijke aspecten

BIJLAGE. Wetenschappelijke aspecten BIJLAGE Wetenschappelijke aspecten 3 BIJLAGE Wetenschappelijke aspecten A) INLEIDING Sparfloxacine is een antibioticum van de chinolonengroep dat is geïndiceerd voor de behandeling van: - in gemeenschapsverband

Nadere informatie

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Dokter op Dinsdaglezing 24 september 2013 Dr. Brigit de Jong, neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis en UMC St Radboud Programma + MS + Verschijnselen van MS + Medicamenteuze

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Tranquiritine Sinofarm 0,5 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 3 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 5 mg, zachte capsules Spiriteïne Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Acetylcysteïne Sandoz 600 mg bruistabletten N-acetylcysteine

Acetylcysteïne Sandoz 600 mg bruistabletten N-acetylcysteine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Acetylcysteïne Sandoz 600 mg bruistabletten N-acetylcysteine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel

Nadere informatie

MOTILIUM 10 mg zetpillen baby s MOTILIUM 30 mg zetpillen kinderen

MOTILIUM 10 mg zetpillen baby s MOTILIUM 30 mg zetpillen kinderen Bijsluiter voor het publiek MOTILIUM Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel te gebruiken. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts

Nadere informatie

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis Reumatologie Leflunomide i Patiënteninformatie Bij reumatische aandoeningen Slingeland Ziekenhuis Algemeen In deze folder kunt u lezen over het medicijn Leflunomide en waar u op moet letten wanneer u het

Nadere informatie

Farmacotherapeutisch rapport natalizumab (Tysabri )

Farmacotherapeutisch rapport natalizumab (Tysabri ) Farmacotherapeutisch rapport natalizumab (Tysabri ) 1. Samenvatting De Commissie Farmaceutische Hulp heeft een farmacotherapeutisch rapport vastgesteld voor het geneesmiddel natalizumab (Tysabri ) concentraat

Nadere informatie

Naam van degene die verantwoordelijk is voor het in de handel brengen Novartis Pharma B.V. Postbus 241 6800 LZ Arnhem Telefoon: 026-37 82 111

Naam van degene die verantwoordelijk is voor het in de handel brengen Novartis Pharma B.V. Postbus 241 6800 LZ Arnhem Telefoon: 026-37 82 111 Orimeten Novartis Pharma B.V. Postbus 241 6800 LZ Arnhem Telefoon 026-37 82 111 U leest de bijsluitertekst van Orimeten. Leest u deze bijsluiter alstublieft zorgvuldig door voordat u Orimeten gebruikt,

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Inhoud 1. Inleiding 2. Wie is geschikt voor deze therapie 3. Voor het starten met de behandeling 4. Starten met Stelara 5. Toediening 6. Effectiviteit

Nadere informatie

2. WANNEER MAG U FOLAVIT 4 NIET GEBRUIKEN OF MOET U EXTRA VOORZICHTIG ZIJN?

2. WANNEER MAG U FOLAVIT 4 NIET GEBRUIKEN OF MOET U EXTRA VOORZICHTIG ZIJN? Bijsluiter: informatie voor de gebruik(st)er Folavit 4, 4 mg TABLETTEN Foliumzuur Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

BIJSLUITER (Ref. 10.04.2009)

BIJSLUITER (Ref. 10.04.2009) BIJSLUITER (Ref. 10.04.2009) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Effortil 7,5 mg/1 ml druppels voor oraal gebruik, oplossing (etilefrine hydrochloride) Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door,

Nadere informatie

Arava. Leflunomide. Sterk in beweging

Arava. Leflunomide. Sterk in beweging Arava Leflunomide Sterk in beweging Inhoudsopgave Werking 3 Gebruik 3 Bijverschijnselen 4 Gebruik bij zwangerschapswens 5 Gebruik naast andere medicijnen 5 Vaccinaties 5 Sint Maartenskliniek 7 Colofon

Nadere informatie

Handleiding voor patiënten. Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA

Handleiding voor patiënten. Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA Handleiding voor patiënten Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA Inhoudsopgave 1> Wat is LEMTRADA en hoe werkt het? 03 2> Bijwerkingen 04 3> Planning van uw

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Sensidoz 13,7 g poeder voor drank, sachet Macrogol 3350,Natriumchloride,Natriumwaterstofcarbonaat,Kaliumchloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

inzake uitingen van Biogen over de geneesmiddelen Tysabri (natalizumab) en Tecfidera (dimethylfumaraat).

inzake uitingen van Biogen over de geneesmiddelen Tysabri (natalizumab) en Tecfidera (dimethylfumaraat). Citeerwijze: CGR 2 maart 2015, LS&R 1080; K14.012 (Merck tegen Biogen Idec) www.lsenr.nl 2 maart 2015 De Codecommissie (Kamer I) heeft het navolgende overwogen en beslist naar aanleiding van de klacht

Nadere informatie

SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. Homeocare weerstand, druppels voor oraal gebruik, oplossing 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING

SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. Homeocare weerstand, druppels voor oraal gebruik, oplossing 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING PART 1B 1: SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS 1. BENAMING Homeocare weerstand, druppels voor oraal gebruik, oplossing 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Homeocare weerstand bevat per 100ml:

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Macrogol + electrolytes Sandoz, poeder voor drank, zakje Macrogol 3350,Natriumchloride,Natriumwaterstofcarbonaat,Kaliumchloride Lees goed de hele bijsluiter, want

Nadere informatie

SIROXYL 250 MG/5 ML SIROOP SIROXYL 1500 MG GRANULAAT SIROXYL ZONDER SUIKER VOOR VOLWASSENEN 750 MG/15 ML DRANK SIROXYL KINDEREN 100 MG/5 ML SIROOP

SIROXYL 250 MG/5 ML SIROOP SIROXYL 1500 MG GRANULAAT SIROXYL ZONDER SUIKER VOOR VOLWASSENEN 750 MG/15 ML DRANK SIROXYL KINDEREN 100 MG/5 ML SIROOP Pagina 1 van 6 SIROXYL 250 MG/5 ML SIROOP SIROXYL 1500 MG GRANULAAT SIROXYL ZONDER SUIKER VOOR VOLWASSENEN 750 MG/15 ML DRANK SIROXYL KINDEREN 100 MG/5 ML SIROOP Carbocisteïne Lees goed de hele bijsluiter,

Nadere informatie

Therapie bij MS: update 2014. Dr. Philippe Tack Dienst Neurologie St-Andriesziekenhuis 8700 Tielt

Therapie bij MS: update 2014. Dr. Philippe Tack Dienst Neurologie St-Andriesziekenhuis 8700 Tielt Therapie bij MS: update 2014 Dr. Philippe Tack Dienst Neurologie St-Andriesziekenhuis 8700 Tielt Aandoening van het CZS : hersenen en ruggenmerg Aantasting vd myelineschede, in 2de instantie ook axonen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Curapeg 13,7 g,poeder voor drank, zakje Macrogol 3350,Natriumchloride,Natriumwaterstofcarbonaat,Kaliumchloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke

Nadere informatie

Clindamycin Sandoz 150 mg capsules, hard Clindamycin Sandoz 300 mg capsules, hard

Clindamycin Sandoz 150 mg capsules, hard Clindamycin Sandoz 300 mg capsules, hard BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Clindamycin Sandoz 150 mg capsules, hard Clindamycin Sandoz 300 mg capsules, hard Clindamycine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het

Nadere informatie

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD)

Handleiding. Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Handleiding Investigational Medicinal Product Dossier (IMPD) Inhoudsopgave Afkortingen... - 3 - Wat is het IMPD?... - 4 - Beslisschema inhoud IMPD... - 5 - Beschrijving inhoud IMPD... - 6 - Overzicht hoofdstukken

Nadere informatie

Methotrexaat (MTX) bij kinderen

Methotrexaat (MTX) bij kinderen Methotrexaat (MTX) bij kinderen In overleg met de behandelend arts is besloten dat uw kind het medicijn Methotrexaat, afgekort MTX, gaat gebruiken, De reden hiervan zal de behandelend arts uitleggen.

Nadere informatie

Titel: HOVON 105. Rituximab bij het primair centraal zenuwstelsel lymfoom. Een gerandomiseerd HOVON / ALLG onderzoek

Titel: HOVON 105. Rituximab bij het primair centraal zenuwstelsel lymfoom. Een gerandomiseerd HOVON / ALLG onderzoek Titel:. Rituximab bij het primair centraal zenuwstelsel lymfoom. Een gerandomiseerd HOVON / ALLG onderzoek Officiële titel: Rituximab in Primary Central Nervous system Lymphoma. A randomized HOVON / ALLG

Nadere informatie