Nederlandse samenvatting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse samenvatting"

Transcriptie

1 Nederlandse samenvatting Onderzoek heeft aangetoond dat er een omgekeerde relatie is tussen het voorkomen van autoimmuunziekten en de incidentie van infecties met parasitaire wormen, ook wel helminthen genoemd. Op basis hiervan is de hypothese opgesteld dat infectie met helminthen ons afweersysteem beïnvloedt, en daardoor een belangrijke rol speelt in het verhinderen van autoimmuun ziekten zoals inflammatoire darmziekten (IBD) en multiple sclerose (MS). Helminthen hebben zich miljoenen jaren ontwikkeld om optimaal in hun gastheer te kunnen overleven. Om goed te kunnen koloniseren moet de helminth het immuunsysteem van zijn gastheer onderdrukken. Het lijkt erop dat de miljoenen jaren van co-evolutie van helminth en gastheer ervoor heeft gezorgd dat het immuunsysteem van de gastheer zich heeft aangepast aan de aanwezigheid van de parasitaire wormen. Het ontbreken van helminthen in de gastheer kan daardoor leiden tot een overactieve immuunreactie. Deze hygiëne-hypothese vormt de basis voor klinische studies, waarbij onderzocht wordt of toediening van eieren van de parasitaire varkensworm Trichuris suis aan IBD en MS patiënten een therapeutisch effect heeft. 1.1 Inflammatoire darmziekten (IBD) Inflammatoire darmziekten, ook wel inflammatory bowel disease (IBD) genoemd, zijn een groep chronische ziekten van het maag-darm stelsel. De meest voorkomende ziektes binnen IBD zijn de ziekte van Crohn (CD) en colitis ulcerosa (UC), die aparte ziektebeelden hebben. Bij CD zijn er losse plekken met ontsteking door het hele maag-darmkanaal, waarbij de ontstekingen tot diep in het omliggende weefsel kunnen doordringen. Bij UC tast de ontsteking alleen de oppervlakkige darmlagen aan, en vormt één grote zweer onderaan de dikke darm. Ook is de onderliggende immuunreactie in de twee ziektes zeer verschillend. Bij UC treedt een zogenoemde T helper 2 (Th2) cel reactie op, die zorgt voor een minder destructieve immuunreactie dan de T helper 1 (Th1) cel reactie die optreedt bij CD. Het ontstaan van een sterke Th1 reactie gaat vaak samen met hoge productie van ontstekingsstoffen, cytokines genoemd, waaronder interleukine 12 (IL-12), interferon gamma (IFN-γ) en tumor necrose factor alfa (TNFα). De oorzaak van het ontstaan van IBD is nog niet helemaal duidelijk. Er zijn zo n 160 genvarianten bekend binnen het menselijk genoom die zorgen voor een hogere kans op het ontwikkelen van IBD. Veel van deze genen hebben betrekking op het immuunsysteem en de herkenning van normale darmbacteriën. Echter, niet alle mensen met deze genvarianten ontwikkelen IBD, wat betekent dat ook omgevingsfactoren een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van IBD. Er zijn studies gedaan die aanduiden dat een overactieve immuunreactie op de normaal aanwezige darmbacteriën een van de hoofdredenen zou kunnen zijn voor het ontstaan van ontstekingen in IBD. 1.2 Multiple sclerose (MS) MS is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel, waarbij het myeline rond de zenuwen wordt aangevallen door overactieve immuuncellen wat leidt tot verminderde hoeveelheden myeline en de vorming van littekenweefsel. Hierdoor gaat de functie van de axonen (zenuwuitlopers) achteruit, wat uiteindelijk ziekte tot resultaat heeft. Hoewel de precieze oorzaak van MS nog onbekend is, is het wel duidelijk dat verschillende typen imuunccellen van het aangeboren en adaptieve immuunsysteem een rol spelen in de ziekte. Zo lijken Th1 en Th17 celtypen een belangrijke rol te spelen in de opgewekte immuunreactie. De T cellen worden aangestuurd door cellen die antigeen presenteren, voornamelijk dendritische

2 cellen (DCs) en macrofagen. Voor beide celtypen is een rol beschreven in het ontstaan van MS en vooral het type macrofagen dat aanwezig is in de hersenen is doorslaggevend. Het is aangetoond dat M1 macrofagen een rol kunnen spelen in de afbraak van myeline, terwijl M2 macrofagen kunnen zorgen voor neuronale regeneratie. 2. Helminthen Helminthen zijn parasitaire wormen die onderverdeeld worden in twee groepen: nematoden, ook wel rondwormen genoemd, en platyhelminthes, ofwel platwormen. Helminthen kunnen, afhankelijk van de soort, mensen en dieren infecteren na contact met worm-geïnfecteerde grond, voeding of water. Verhoogde hygiëne heeft ervoor gezorgd dat mensen tegenwoordig minder blootgesteld worden aan helminthen. Wormen scheiden stoffen uit die erg lijken op factoren binnen het immuunsysteem van de gastheer en er wordt gedacht dat ze een belangrijke rol spelen in het reguleren van de darmflora. Het missen van helminth infecties kan in mensen daardoor leiden tot het ontwikkelen van ziektes zoals IBD. Het is bekend dat helminthen Th2 en regulatoire T cel (Treg) immuunreacties opwekken, terwijl veel autoimmuun ziektes, waaronder CD en MS geassocieerd zijn met Th1 reacties. Schistosoma mansoni is een platworm en is een menselijke parasiet die gevonden wordt in de bloedvaten (Figuur 1). De levenscyclus van de worm bestaat uit twee gastheren. Eieren met daarin ontwikkelende miracidia worden uitgescheiden in de feces en komen in het water terecht. Daar komen de miracidia vrij en infecteren slakken (tijdelijke gastheer). In de slak worden cercariae geproduceerd, welke in het water terecht komen. Wanneer mensen in aanraking komen met geïnfecteerd water doorboren cercariae snel de huid, worden schistosomulae en migreren naar de bloedvaten waar ze zich voeden met bloed. In de mens produceren de wormen nieuwe eieren die via de darm worden uitgescheiden. Trichuris suis is een rondworm, met het varken als natuurlijke gastheer. Geïnfecteerde varkens scheiden niet-infectieuze eieren uit. In ongeveer een maand groeien deze uit tot infectieuze L1 larven, die als ze ingeslikt worden in de slijmlaag (mucosa) van de darm uitgroeien via L2, L3 en L4 naar volwassen L5 wormen die eieren produceren. In mensen zorgt infectie met T. suis niet voor ziekte, maar overleven de wormen slechts enkele weken voor ze verdwijnen uit het lichaam. Deze eigenschap maakt T. suis eieren zeer geschikt voor gebruik in helminth therapieën. Trichinella spiralis is een rondworm die een aantal gastheren kan infecteren, waaronder rat, varken en mens met een complete levenscyclus die binnen één gastheer plaatsvindt. Infecties bij mensen worden bijna altijd veroorzaakt door het eten van geïnfecteerd vlees van varkens of andere dieren. Wanneer het vlees wordt gegeten dan komen de larven uit hun capsules in het vlees en migreren naar de darm van de nieuwe gastheer. Daar verblijven zij in de mucosa, waar ze uitgroeien en reproduceren. 3. Helminthen in de behandeling van auto-immuun ziekten Er is onderzoek gedaan naar de effecten van helminth infectie op het immuunsysteem met diverse worm soorten in verschillende diermodellen en in een aantal klinische studies. In verschillende diermodellen voor colitis in zowel ratten als muizen is aangetoond dat infectie met S. mansoni zorgt voor de inductie van Th2 en Treg immuunreacties, en vermindering van colitis in deze dieren. Infectie met T. spiralis in muismodellen voor colitis leidde tot vergelijkbare resultaten. In muizen met experimentele auto-immuun encephalomyelitis (EAE), het meest gebruikte modelsysteem voor MS, werd aangetoond dat infectie met S. mansoni leidt tot significante vermindering van de ontsteking in het centraal zenuwstelsel, het ruggenmerg en de hersenen. EAE inductie in ratten die geïnfecteerd waren met T. spiralis zorgde voor een significante verlaging van de ernst in het gehele ziekteverloop van EAE op een dosis afhankelijke manier.

3 Humane klinische studies met helminthen zijn grotendeels gedaan met eieren van de varkensworm T. suis (TSO). In een eerste kleine studie werd aangetoond dat behandeling met TSO elke twee weken gedurende 12 weken ervoor zorgde dat 3 van de 4 patiënten met CD in remissie kwamen. Een tweede studie met 29 CD patiënten, die gedurende 24 weken elke 3 weken met TSO behandeld werden, liet zien dat 72% van de patiënten in remissie ging, wat aantoont dat TSO veel CD patiënten minder ziek maakt. In de eerste studie met TSO voor MS werden vier patiënten met secundaire progressieve MS behandeld gedurende 6 maanden (2.500 TSO elke 2 weken). Deze studie liet zien dat er een verandering was in de immuunbalans van de behandelde patiënten. In een andere studie werden nieuw gediagnosticeerde patiënten met relapsing-remitting MS behandeld met TSO gedurende 3 maanden, wat resulteerde in een verlaging van de nieuw gedetecteerde MRI laesies in de hersenen van gemiddeld 6.6 voor de start, tot 2.0 aan het eind van de TSO behandeling. Twee maanden na afloop van de TSO behandeling was het gemiddelde aantal nieuwe laesies gestegen naar 5.8. Dit toont aan dat TSO het verloop van de ziekte significant kon vertragen in de MS patiënten. 4.1 Het intestinale immuunsysteem Wanneer een patiënt behandeld wordt met TSO dan komen de oraal ingenomen eieren in de darm van de patiënt en zal het immuunsysteem hierop reageren. Tussen de darmholte, die voedsel en micro-organismen bevat, en het onderliggende weefsel is een intestinale barrière aanwezig. Deze barrière bestaat uit een enkele laag epitheel cellen (de IECs) en een dikke slijmlaag die voorkomt dat bacteriën en toxines het onderliggende weefsel kunnen binnendringen. Communicatie tussen de IECs en de onderliggende immuun cellen is essentieel voor de regulatie van immuunreacties. Een aantal soorten immuuncellen zijn aanwezig in de onderliggende weefsels, waaronder monocyten, macrofagen en DCs, welke lichaamsvreemde stoffen kunnen presenteren aan T cellen, die vervolgens de immuunreactie op gang brengen. DCs zijn heel belangrijk in het bepalen van het soort immuunreactie dat door T cellen wordt geïnduceerd. Th1 en Th17 immuunreacties induceren ontstekingen, terwijl Th2 cellen een humorale immuunreactie veroorzaken en Treg cellen immuunreacties juist onderdrukken. DCs kunnen veel verschillende immuunreacties induceren doordat ze pathogeen-specifieke moleculen kunnen herkennen via receptoren op hun oppervlak, waaronder de Toll-like receptoren (TLRs, Figuur 2) en C-type lectine receptoren (CLRs, Figuur 3). Afhankelijk van de receptor(en) op de DC die worden geactiveerd, kunnen verschillende immuunreacties geïnduceerd worden door onder andere cytokines uit te scheiden, en de expressie van specifieke moleculen aan het celoppervlak. 4.2 Helminth producten en het immuunsysteem Niet alleen worm infectie, maar ook behandeling met bepaalde worm producten blijken ontstekingreacties te kunnen onderdrukken. Het feit dat helminth producten auto-immuun ziekten kunnen onderdrukken maakt het waarschijnlijk dat deze producten de functie van één of meerdere typen immuuncel kunnen veranderen. Bij helminth therapie komen de wormen in de darmholte in contact met de IECs. Hoofdstuk 2 laat zien dat behandeling van dunne darm IECs met T. suis producten (TsSP) zorgt voor een verlaging van de immuunreactie die opgewekt wordt met het bacterieproduct lipopolysaccharide (LPS), wat bindt aan TLR4. Behandeling met TsSP zorgt ook voor een verlaging van de barrière functie van de cellen, waardoor helminth producten naar het onderliggende weefsel kunnen migreren (Figuur 4). In dit onderliggende weefsel zijn veel immuuncellen te vinden, waaronder DCs en macrofagen. In hoofdstuk 3 en hoofdstuk 5 hebben we laten zien dat de LPS-geïnduceerde immuunreacties van DCs enorm verlaagd worden door toevoeging van TsSP. Dit zorgt voor

4 lagere niveaus van verschillende cytokines (TNF-α, IL-6, IL-12) en chemokines (CCL2,3 en CXCL9,10). Daarnaast wordt het oppervlakte molecuul OX40 ligand (OX40L) verhoogd op TsSP-behandelde DCs, wat T cellen aanstuurt om richting Th2 of Treg cellen te differentiëren. Experimenten waarbij de behandelde DCs in contact kwamen met T cellen lieten zien dat deze veranderingen er inderdaad voor zorgden dat er meer Th2 cellen kwamen, terwijl er minder Th1 en Th17 cellen waren. Macrofagen kunnen zich vanuit hun voorloper cellen ontwikkelen tot verschillende soorten macrofagen. De klassiek geactiveerde macrofagen (CAM) veroorzaken ontsteking, terwijl de alternatief geactiveerde macrofagen (AAM) zorgen voor meer regulerende eigenschappen. In hoofdstuk 7 hebben we laten zien dat in zowel LPS-gestimuleerde CAM als AAM macrofagen de immuunreactie kon worden onderdrukt door het geven van TsSP. Verder werd de expressie van P2X purinoreceptor in beide typen M2 macrofagen verlaagd na behandeling met TsSP. Verlaging van P2RX7 zorgt voor een verlaging van IL-1β, een cytokine dat ontsteking bevordert. Deze data laten zien dat TsSP ontstekingsreacties kunnen onderdrukken in meerdere immuuncel typen. 4.3 Helminth producten onderdrukken door TLR4 veroorzaakte ontstekingsreacties TLR4, de receptor waar LPS aan bindt, kan zorgen voor sterke immuunreacties en TLR4 blijkt een negatieve rol te spelen in de ontstekingsreacties in UC en MS. De resultaten uit hoofdstuk 3 en hoofdstuk 7 laten zien dat helminth producten sterke onderdrukkende effecten hebben op TLR4-geïnduceerde ontstekingen. Daarnaast laten we in hoofdstuk 4 zien dat DCs gestimuleerd met producten afkomstig van S. mansoni eieren (SEA) TLR4-geïnduceerde ontstekingsreacties kunnen verlagen door de vermindering van cytokine productie en T cel activatie. De negatieve regulatoren Suppressor of Cytokine Signaling 1 (SOCS1) en SH2-containing protein tyrosine phosphatase 1 (SHP1) worden geïnduceerd in SEA-behandelde DCs. Het aanzetten van deze negatieve regulatoren, die TLR4 reacties kunnen onderdrukken, kan een mechanisme zijn die S. mansoni wormen gebruiken om ontstekingsreacties te onderdrukken. Hoofdstuk 6 laat zien hoe TLR4-afhankelijke ontsteking wordt onderdrukt door TsSP. Na interactie van LPS met TLR4 volgt er een lange signaleringsroute die resulteert in onder andere de productie van cytokines en verandering van de expressie van oppervlakte moleculen. Toevoeging van TsSP zorgt voor verlaagde aanwezigheid van vele moleculen in de TLR4 signaleringsroute, ook al in het begin van de signaleringsroute, wat aantoont dat TsSP direct invloed zouden kunnen hebben op TLR4. Als er minder TLR4 op het oppervlak aanwezig is dat signaleert zullen er ook minder moleculen van de signaleringsroute aanwezig zijn. We tonen aan dat TsSP zorgen voor een verhoging van Rab7b in DCs, terwijl de hoeveelheid TLR4 op het oppervlak verminderde. Mogelijk leidt het verhogen van Rab7b tot een verlaging van TLR4 op het oppervlak, en de daarop volgende signalering. Dit zou een belangrijk mechanisme kunnen zijn waarmee T. suis wormen ontstekingen remmen. 5. Helminth glycanen De uitgescheiden producten van wormen, welke ontstekingsreacties kunnen onderdrukken bestaan voornamelijk uit (glyco)proteïnen en (glyco)lipiden. Er wordt gedacht dat vooral de glycanen (suikerketens) op deze moleculen, die in alle stadia van helminth ontwikkeling aanwezig zijn, een belangrijke rol spelen in het onderdrukken van het immuunsysteem van de gastheer. Glycanen vormen een belangrijke groep macromoleculen die in alle levende organismen voorkomen. Het zijn suikerketens (oligosacchariden), welke verbonden zijn aan eiwit via bv. een N-glycoside of een O-glycoside binding, of aan lipiden. Zowel N- als O-gebonden glyanen en glycolipiden zijn in alle helminthen te vinden en lijken een cruciale rol te spelen in

5 het bepalen van het type immuunreactie dat wordt geïnduceerd na contact met helminthen of hun producten. Helminthen brengen glycanen tot expressie die lijken op die van de mens, maar daarnaast hebben ze ook typische glycanen die niet in de mens voorkomen. In S. mansoni eieren zijn onder anderen de glycoproteïnen omega-1, IPSE/α-1 en kappa-5 aanwezig waarvan de aanwezige glycanen verschillen. Omega-1 en IPSE/α-1, die beiden een rol spelen in het ontstaan van Th2 immuunreacties, bevatten allebei Lewis X (Le X ) glycaan structuren, terwijl kappa-5, die geen bekende rol heeft in het moduleren van immuunreacties van de gastheer, deze glycaanstructuur niet bevat. Over glycaan structuren in T. suis was nog weinig bekend, maar in hoofdstuk 5 van dit proefschrift staat beschreven dat TsSP vooral de glycaan eindstructuren α-gebonden N- acetylgalactosamine (α-galnac) en oligomannose bevat, die kunnen binden aan verschillende receptoren binnen het menselijk immuunsysteem. 5.3 Helminth producten/componenten in de behandeling van auto-immuun ziekten Hoewel er nog geen klinische studies zijn gedaan die de effecten van helminth producten in auto-immuun ziekten beschrijven zijn er wel een heel aantal proeven gedaan in verschillende diermodellen. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat de oplosbare producten van S. mansoni wormen de ontsteking in TNBS colitis verminderen. Daarentegen onderdrukte S. mansoni SEA geen DSS colitis, terwijl S. mansoni cercariae dat wel deden. Behandeling met recombinant T. spiralis glycoproteïne (rtsp53), een product dat veel aanwezig is in de uitgescheiden producten van T. spiralis, vermindert de hevigheid van TNBS colitis. Hoofdstuk 3 van dit proefschrift laat zien dat ziekteverschijnselen in EAE, het meest voorkomende diermodel voor MS, significant verminderd worden in muizen die blootgesteld zijn aan oplosbare wormproducten van ofwel T. suis, ofwel T. spiralis. Deze data impliceren dat infectie met levende wormen wellicht niet altijd nodig is in de behandeling van autoimmuun ziekten. 5.4 Rol van helminth glycanen in immuunreacties De rol die helminth glycanen spelen in het menselijk immuunsysteem is nog niet geheel bekend. Het is beschreven dat meta-perjodaat behandeling, waardoor glycanen worden beschadigd, ervoor zorgt dat S. mansoni producten vrijwel geen Th2 immuunreacties meer kunnen veroorzaken. In hoofdstuk 4 laten wij zien dat S. mansoni SEA, behandeld met perjodaat geen cytokine productie kan onderdrukken in DCs, en dat OX40L niet verhoogd wordt. Hoofdstuk 5 laat vergelijkbare resultaten zien voor perjodaat behandeld TsSP. Daarnaast laten we in hoofdstuk 2 zien dat perjodaat behandeld TsSP ook in IECs de productie van cytokines en chemokines niet kunnen onderdrukken en geen invloed hebben op de barrière functie van IECs. Hieruit blijkt dat glycanen een belangrijke rol spelen bij de onderdrukking van ontstekingsreacties, mogelijk via interactie met glycaan-bindende receptoren zoals CLRs. CLRs zijn receptoren die glycaan-bevattende producten kunnen opnemen in de cel. Van een aantal CLRs is ook bekend dat zij intracellulaire signaleringsroutes aan kunnen zetten waardoor de TLR signaleringsroutes gestimuleerd dan wel geremd kunnen worden. Zo is bijvoorbeeld van de CLRs DC-specific ICAM3-grabbing non-integrin (DC-SIGN) en macrofaag galactose lectine (MGL) bekend dat zij kunnen signaleren. Voor de mannose receptor (MR) is geen direct bewijs dat de receptor kan signaleren, maar ligatie van de receptor kan wel leiden tot intracellulaire signalering. In hoofdstuk 4 staat beschreven dat S. mansoni SEA de negatieve regulatoren SOCS1 en SHP1 op een glycaan-afhankelijke manier aanzet. Wanneer binding van SEA aan de MR wordt geblokkeerd dan worden deze negatieve regulatoren ook niet gesynthetiseerd, wat

6 aanduidt dat de MR een rol speelt in het aanzetten van SOCS1 en SHP1. De MR zou dit effect kunnen hebben ofwel door directe signalering, ofwel door opname van de producten, waarna de S. mansoni producten in contact komen met een intracellulaire receptor die zorgt voor inductie van SOCS1 en SHP1. 6. Tot slot Hoewel er nog meer klinische studies zullen moeten worden gedaan zijn de tot nu toe behaalde resultaten in de behandeling van inflammatoire ziekten met helminth therapie veelbelovend. Er is onderzoek gedaan met meerdere soorten helminthen, maar tot nu toe zijn de beste resultaten behaald met T. suis ova (TSO). Naast onderzoek naar infectie met levende wormen wordt ook onderzoek gedaan naar de effecten van helminth producten op het immuunsysteem. Echter, voordat deze therapieën in gebruik genomen zouden kunnen worden als immuun therapie zal er nog veel extra onderzoek gedaan moeten worden. Dit extra onderzoek zou onder andere een directe vergelijking van helminth (product) therapie met de conventionele therapie moeten zijn. Ook is het zinnig om verder te bekijken welke helminth producten belangrijk zijn voor de onderdrukking van het menselijk immuunsysteem en hoe deze onderdrukking tot stand komt. Als deze producten geïsoleerd zou het niet meer nodig zijn om patiënten te infecteren met helminthen, maar zouden in plaats daarvan behandeld kunnen worden met alleen het werkzame product. De resultaten in dit proefschrift laten zien dat één enkele helminth soort het immuunsysteem van zijn gastheer op meerdere manieren kan beïnvloeden. Ook verhogen de hier gepresenteerde data ons begrip van de mechanismen die helminthen en hun producten gebruiken in de onderdrukking van het immuunsysteem. Daarnaast geven de beschreven resultaten een aantal aanwijzingen die verder uitgewerkt kunnen worden voor het gebruik van helminth producten in de behandeling van inflammatoire ziekten in de mens.

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het menselijke lichaam kan zich op vele manieren goed beschermen tegen binnendringende ziekteverwekkers. Hierbij speelt het immuunsysteem een zeer belangrijke rol. Het immuunsysteem

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor leken

Nederlandse samenvatting voor leken Nederlandse samenvatting voor leken Effecten van siaalzuur op immuniteit Het immuunsysteem bestaat uit een complex netwerk van cellen die als doel hebben het lichaam te verdedigen tegen aanvallen van binnendringende

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Nederlandse Samenva ing

Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing De ziekte van Crohn en colitis ulcerosa zijn de meest voorkomende vormen van chronische ontstekingen van het maag-darm-kanaal. In het engels wordt deze groep

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel (CZS) die zich vooral openbaart bij jong volwassenen (20-40 jaar).

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6. Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven

HOOFDSTUK 6. Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven HOOFDSTUK 6 Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven 89 SAMENVATTING INFLAMMATOIRE DARMZIEKTEN De ziekte van Crohn en colitis ulcerosa zijn beide

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Veel mensen kennen in hun omgeving wel iemand die lijdt aan multiple sclerose (MS). Het is een ernstige ziekte met een grillig verloop, waarbij perioden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat is astma? Astma is een aandoening die wordt gekenmerkt door vernauwing van de luchtwegen (oftewel bronchoconstrictie) na inademing van verschillende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wammes, Linda Judith Title: Immune regulation during parasitic infections : from

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvating

Chapter 7. Nederlandse samenvating Chapter 7 Nederlandse samenvating Nederlandse samenvatting Bacteriën, virussen, ziektes, giftige stoffen, ons lichaam loopt continu gevaar. Of je het nou merkt of niet, we moeten ons continu verweren.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19037 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hende, Muriel van den Title: Human papillomavirus clade A9 specific cellular immunity

Nadere informatie

143 Lymfatische filariasis is een door muggen overgebrachte ziekte die wijdverbreid voorkomt in de tropen en subtropen. Hoewel de prevalentie niet hoog is, tonen gegevens van het Indonesisch ministerie

Nadere informatie

Chapter 8. Hoofdstuk 8. Nederlandstalige samenvatting

Chapter 8. Hoofdstuk 8. Nederlandstalige samenvatting Chapter 8 Hoofdstuk 8 Nederlandstalige samenvatting Chapter 8 Porphyromonas gingivalis is een Gram- negatieve anaerobe bacterie die geassocieerd is met periimplantitis. In geval van infectie reageren gastheercellen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wiria, Aprilianto Eddy Title: Helminth infections on Flores Island, Indonesia

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Samenvatting 149. Samenvatting

Samenvatting 149. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 149 Samenvatting Constitutioneel eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid gekenmerkt door rode, schilferende en bovenal jeukende huidafwijkingen. Onder de microscoop

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Vulvaire intra-epitheliale neoplasie (VIN) is een relatief weinig voorkomende afwijking aan de schaamlippen met vaak een langdurig beloop en recidiverend karakter. VIN is een voorstadium

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Esther Reefman SYSTEMISCHE LUPUS ERYTHEMATODES Mensen met een wolfs ( lupus )-gezicht, zo werden patiënten met systemische lupus erythematodes (SLE) al vanaf

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting voor niet-ingewijden Wayel H. Abdulahad

Nederlandse Samenvatting voor niet-ingewijden Wayel H. Abdulahad CHAPTER 9 Nederlandse Samenvatting voor niet-ingewijden Wayel H. Abdulahad Chapter 9 De ziekte van Wegener: De ziekte van Wegener is een aandoening waarbij om onbekende redenen ontstekingen van kleine

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker Nederlandse samenvatting Methodes van antilichaam therapie voor kanker Methodes van antilichaam therapie voor kanker 151 INTRODUCTIE TOT HET IMMUUNSYSTEEM Dagelijks wordt de mens blootgesteld aan een uitgebreid

Nadere informatie

Hoofdstuk 8.2. Nederlandse Samenvatting

Hoofdstuk 8.2. Nederlandse Samenvatting Hoofdstuk 8.2 Nederlandse Samenvatting 2 IBD (Inflammatory Bowel Disease) is een verzamelnaam voor verschillende aandoeningen van het maagdarmkanaal, gekenmerkt door chronische ontstekingen van de darmwand.

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Cytokinen. door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht

Cytokinen. door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht 108 1 Cytokinen door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht 1. Inleiding 108 3 2. Historie 108 3 3. Produktie 108 3 4. Eigenschappen 108 5 5. Meetmethoden 108 6

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden Nederlandse samenvatting 161 1 2 3 Samenvatting Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nederlandse samenvatting 163 Wereldwijd is het percentage kinderen dat te vroeg geboren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Tumoren in de dikke darm en de endeldarm, ook wel colorectal tumoren genoemd, zijn één van de meest voorkomende gezwellen bij mannen en vrouwen in Westerse landen. Wereldwijd worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling maag-darm-leverziekten Inleiding Uw arts heeft een behandeling met infliximab voorgesteld. Infliximab is

Nadere informatie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De functie van galzouten in ziekte en gezondheid 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Diabetes mellitus ofwel suikerziekte is een metabole ziekte waarbij de glucosehuishouding in het menselijk lichaam ontregeld raakt, doordat de patiënt onvoldoende insuline

Nadere informatie

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting Chapter 10 C H P R ederlandse Samenvatting 10 175 S M V I G Haemostase Hartinfarct en beroerte zijn het gevolg van trombi (bloed stolsels) die belangrijke vaten afsluiten en daardoor weefsel beschadiging

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Faaij, Claudia Margaretha Johanna Maria Title: Cellular trafficking in haematological

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

Doel van deze studie

Doel van deze studie 141 Achtergrond Cholesterol is nodig voor de opbouw en instandhouding van de wand van de cel, het celmembraan, en voor de produktie van hormonen. In het bloed wordt cholesterol vervoerd in kleine bolletjes,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 8 Niertransplantatie is de optimale therapie voor patiënten met chronische nierinsufficiëntie. Niertransplantatie kan echter leiden tot zowel acute als chronische complicaties

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Introductie tot atherosclerose Cardiovasculaire aandoeningen zijn nog steeds de meest voorkomende als alle vormen van cardiovasculaire aandoeningen konden worden verholpen bekendste

Nadere informatie

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in

Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in Samenvatting Therapeutische toepassingen voor Angiotensine-(1-7) in hartfalen Ons inzicht in het ontstaan van hartfalen en de mogelijkheden voor therapie zijn in de afgelopen decennia enorm toegenomen.

Nadere informatie

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 129 Multiple Sclerose (MS) is een chronisch aandoening van het centraal zenuwstelsel, welke gekenmerkt wordt door inflammatoire demyelinisatie en axonale degeneratie. Alle huidige

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 1 Vroeggeboorte na antenatale inflammatie bronchiale hyperreactiviteit als onderliggende oorzaak van Vroeggeboorte Over vroeggeboorte, ook wel prematuriteit genoemd,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Suwannalai, Parawee Title: ACPA response in evolution of rheumatoid arthritis

Nadere informatie

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Dutch Summary / Nederlandse Samenvatting Sinds de ontdekking van de ADAM eiwitfamilie, twee decennia geleden, heeft het ADAM onderzoek zich voornamelijk gericht op

Nadere informatie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Samenvatting Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Galectines vormen een familie van eiwitten die bestaan uit een geconserveerd domein waarmee suikerketens herkend kunnen worden op

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek 164 Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt jaarlijks wereldwijd bij ongeveer 470.000 vrouwen geconstateerd,

Nadere informatie

Samenvatting. proliferatie matrix productie matrix mineralisatie

Samenvatting. proliferatie matrix productie matrix mineralisatie Samenvatting Samenvatting Osteoporose Bot is een dynamisch weefsel en wordt voortdurend afgebroken door osteoclasten, de botafbrekende cellen, terwijl de osteoblasten (botvormende cellen) vervolgens weer

Nadere informatie

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN-

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN- SAMENVATTING SAMEN- VATTING 167 Inleiding Het menselijk bloedvatenstelsel is een gesloten systeem bestaande uit ongeveer 96000 km vaten. Het bloed dat via de vaten naar de organen stroomt, zorgt voor aan-

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Hart- en vaatziekten, zoals hartinfarct of beroerte, hebben meestal atherosclerose, ook wel aderverkalking genoemd, als oorzaak. Atherosclerose is een vaak progressieve verdikking

Nadere informatie

Inflammatoire darmontsteking (IBD), maagdarmontsteking bij honden en katten

Inflammatoire darmontsteking (IBD), maagdarmontsteking bij honden en katten Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Inflammatoire (ontsteking) van darmziekten (IBD) is een groep van gastro-intestinale (maagdarm) ziekten waarbij ontstekingen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wong, Man Chi Title: Extravascular inflammation in experimental atherosclerosis

Nadere informatie

6-Mercaptopurine (Purinethol )

6-Mercaptopurine (Purinethol ) 6-Mercaptopurine (Purinethol ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder 6MP uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Proteasomen en aminopeptidases zijn verantwoordelijk voor de afbraak van intracellulaire eiwitten die verkeerd gevouwen, beschadigd of overbodig zijn. Deze eiwitten kunnen vervolgens

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal studies naar de klinische toepassing van hoog veld MRI in Multiple Sclerose. Daarbij is vooral gekeken naar sequenties die waardevol bleken

Nadere informatie

Chapter 8. Samenvatting. Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase

Chapter 8. Samenvatting. Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase Chapter 8 Samenvatting Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase De ziekte van Parkinson (zvp) is een slopende neurodegeneratieve

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter12

Samenvatting. Chapter12 Samenvatting Chapter12 Coinfectie met Mycobacterium Tuberculose tijdens HIV-infectie is een groot probleem in de derde wereld, daar dit leidt tot een grotere sterfte. (hoofdstuk I) In de studies beschreven

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse samenvatting

Chapter. Nederlandse samenvatting Chapter Nederlandse samenvatting 10 Allergische ziekten van de luchtwegen, zoals hooikoorts (allergische rhinoconjunctivitis) en allergisch astma zijn chronische ontstekingsziekten met klachten zoals tranende

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder AZA uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL

Nadere informatie

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Polikliniek Maag-Darm-Leverziekten Uw behandelend arts of IBD-verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Infliximab (Remicade).

Nadere informatie

Bloed, Afweer en Infectieziekten

Bloed, Afweer en Infectieziekten Bloed, Afweer en Infectieziekten Functies Vervoer van stoffen O 2 van longen naar cellen CO 2 van cellen naar longen Voedingstoffen van de dunne darm naar cellen Ureum van de lever naar de nieren Hormonen

Nadere informatie