Stichting MS Research nummer 49 jaar 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stichting MS Research nummer 49 jaar 2015"

Transcriptie

1 Stichting MS Research nummer 49 jaar 2015

2 Voorwoord Herinnering De jaarwisseling ligt al weer even achter ons. Te lang om u alsnog een warm, mooi, rustig en zo gezond mogelijk 2015 toe te wensen? Vast niet. Eigenlijk is het nooit te laat om elkaar iets goeds te wensen. Terugblikken en vooruit kijken, herinneringen ophalen, dat doen we vaak in deze periode van het jaar. Ons afvragen wat er het afgelopen jaar allemaal met ons gebeurde en aan ons voorbij trok. Wie ons ontvallen zijn. Chris Veraart. Boegbeeld. Ambassadeur in hart en nieren. Eind oktober overleed hij in zijn geliefde Bornholm. Dierbare herinneringen, vrolijk en minder vrolijk, komen in me op als ik aan Chris terug denk. Een jarenlange relatie met onze Stichting, een relatie die zo veel bijzondere momenten kende. Bladvullend zou het zijn om dat te beschrijven. Wat kenmerkte die relatie? Het enthousiasme van Chris, dat zeker. Bere-leuk zoals hij het zelf altijd noemde. Heb je nog een projectje wat we kunnen doen? Ik wil iets doen voor die MS-ers. Alsof hij zelf niet tot die groep behoorde. De uitspraak kenmerkt gelukkig hoe hij met zijn ziekte om kon gaan. Hij was het niet, maar had het wel. En hoe. Gesprekken met hem hadden iets van levenslessen. Zittend in de tuin, dicht bij zijn bijenkast, tijdens de laatste jaren van zijn leven Dorinda Roos Directeur Stichting MS Research vertrouwde hij mij toe dat hij tot het inzicht was gekomen dat MS toch echt wel een enorme rot-ziekte is. Een uitspraak die je verbaast, omdat je zou verwachten dat iemand met het stadium van MS dat hij al jaren had, dit al veel eerder zo zou hebben ervaren. Chris Veraart. Geestig, betrokken, geïnteresseerd, strijdbaar, scherp observerend, ijdel en nog veel meer. Dat laatste overigens op een leuke manier. Vol zelfspot kon hij zeggen als je een camera op me zet ga ik nog niet dood. En zo was het bijna. Taalkunstenaar was hij ook. Zijn vele eigen woorden in mooie uitgaven doen misschien wel het meeste recht aan hem. We publiceren één daarvan, een gedicht uit december 2012; Herinnering Meer herinnering minder toekomst tot alles herinnering is de toekomst voorbij en ik zelf slechts herinnering ben die ik mij niet zal kunnen herinneren In de hoop dat u in 2015 door vele mooie herinneringen omringd wordt. rw Speciaal voor onze donateurs die een machtiging tot automatische incasso hebben afgegeven. Hieronder treft u het incasso-overzicht voor januari 27 mei 28 september 27 februari 26 juni 27 oktober 27 maart 27 juli 27 november 28 april 27 augustus 24 december 2

3 Inhoud 4 Cognitieve problemen bij MS 9 Kamsteeg bedankt! 10 Hoe ogen inzicht in de hersenen geven 13 Save the date, 27 mei Reisstipendium Tessel Runia 16 Progressive MS Alliance zet belangrijke stap 17 Rondom professoren 22 Buurtbewoners in actie voor MS 25 Nieuw Unicum 28 Chris Veraart 32 Rondom MenSen, een terugblik 34 Nieuwe programmasubsidie MS Centrum Amsterdam 37 Staatsbezoek Korea Colofon Rondom MS is een periodiek met als doel het zo breed mogelijk informatie bieden over multiple sclerose Eindredactie: Dorinda Roos, directeur Stichting MS Research, Redactie: Marco Bunge Annette van der Goes Linda van Hooijdonk, Halstersekrant/ Zuidwesthoek Bonnie van Huik Marloes Prins Jan Hein Rettinga Karin Smits Ellen de Visser Fotografie: Hein Athmer Renate Beense Linda van Hooijdonk Ron Jenner Dirk de Jong Kocis Wick Natzijl Wim van der Spiegel Robert van Willigenburg Toni Zwenne (archief Nieuw Unicum) Vormgeving: Pre Press Buro Booij, Maarsbergen Productie: Regalis - Zeist Oplage: Contact: Stichting MS Research Leidseweg Postbus AE Voorschoten Telefoon NL 17 INGB NL 24 ABNA

4 Xxxxxxxxxxxxxxxxxxx Dr. Hanneke Hulst (Neurowetenschapper MS Centrum Amsterdam) 4

5 ProMotieS Hanneke Hulst Op weg naar een behandeling voor cognitieve problemen bij MS Dat de meeste mensen met MS op enig moment tijdens hun ziekte last kunnen krijgen van cognitieve problemen komt, dankzij veel aandacht voor dit onderwerp, langzaam uit de taboesfeer. Zelf geven patiënten aan, dat deze vorm van uitval minstens zo lastig is als lichamelijke klachten. Gelukkig is er inmiddels binnen de wetenschap veel aandacht voor dit probleem. Bijvoorbeeld op het MS Centrum Amsterdam, waar neurowetenschapper Hanneke Hulst belangrijke ontdekkingen deed tijdens haar promotieonderzoek. Zo blijkt dat veranderingen in activiteiten van de hersenen bij mensen met MS al plaats vinden voordat cog nitieve problemen zoals een slechter geheugen meetbaar zijn. Hun brein is namelijk actiever dan dat van gezonde proefpersonen. Mensen met MS die al in een fase mét cognitieve stoornissen zijn, laten juist veel minder hersenactiviteit zien. Dat is een van de conclusies van, inmiddels Doctor, Hanneke Hulst, neuro wetenschapper, in haar proefschrift getiteld Cognitieve achteruitgang bij MS begrijpen. Bij MS zijn fysieke klachten het meest bekend, maar cognitieve stoornissen, zoals geheugen-, aandacht-, en concentratieproblemen, komen ook vaak voor. Tot 70% van de patiënten krijgt hier tijdens de ziekte mee te maken. Hanneke Hulst en haar collega s deden uitgebreid onderzoek bij 85 mensen, waarvan 55 MS-patiënten en 30 gezonde vrijwilligers. De deelnemers ondergingen neuropsychologische tests, vulden vragenlijsten in en van hun hersenen werden MRI-scans gemaakt. Hanneke bestudeerde veranderingen in mensen met MS zijn actiever dan die van hersen activiteit tijdens een geheugentaak gezonde proefpersonen. We vermoeden die in de MRI-scanner werd gemaakt. dat deze extra activiteit beginnende cognitieve problemen compenseert. Vervolgens legde ze verbanden met de cognitieve problemen bij MS, die gemeten Bij mensen met MS mét cognitieve werden met de neuropsychologische tests. stoornissen vonden we namelijk juist een Hanneke Hulst, een bevlogen onderzoeker, uitgebreide afname in hersenactiviteit, die u wellicht kent van de door haar ingesproken radiocommercial. rijk is bij geheugenfuncties. Mogelijk ligt vooral in de hippocampus, die belang- deze verandering ten grondslag aan die Compensatie cognitieve problemen. Hanneke: De belangrijkste bevinding is Naast de hippocampus bestudeerde dus, dat veranderingen in hersenactiviteit Hanneke nog twee structuren in de al plaatsvinden vóórdat cognitieve problemen meetbaar zijn. De hersenen van centrale kern in de hersenen, belangrijk hersenen in detail: de thalamus, een Hier wordt schematisch weergegeven het compensatie-mechanisme van de hersenen van mensen met MS. De roze lijn geeft de compensatie aan, wat op MRI wordt gezien als extra activiteit. 5

6 healthy controls. RONDOM ProMotieS was seen in the Chapter CI patients compared to healthy controls (cluster-corrected, p<0.05). 3 Z 3.1, p 0.001). In the right hippocampus and parahippocampal areas and in the ventral visual stream, significantly less activation was seen. Also, in the left anterior paracingulate gyrus extending into frontal brain areas significantly less brain activation was seen in the CI patients compared to healthy controls (cluster-corrected, p<0.05). FIGURE 1. CP patients versus healthy controls. Differences in brain activation between CP Linker drie afbeeldingen: De hersengebieden die rood gekleurd zijn, FIGURE patients Bij 2. and mensen CI patients healthy met versus controls MS die healthy during wél cognitieve controls. Differences encoding stoornissen in brain of successfully hebben, activation recalled zijn items. er between een The groot CI patients areas in red and healthy controls during encoding of successfully recalled items. The areas in red display zijn tijdens het uitvoeren van een geheugentaak actiever bij mensen met MS were increased active in the CP patients. Upper panel: left anterior cingulate gyrus (arrow); Middle increased aantal activation gebieden while in het the brein areas minder blue actief display (alle less blauwe activation gebieden). in the CI patients. Upper (en zonder cognitieve stoornissen). panel: row: activation Left hippocampus in the precuneus (arrow) (arrow) and parahippocampal and the posterior cingulate area as well gyrus as (unclustered, cerebellar activation. Z 3.1, Lower p 0.001). panel: Bottom Right parahippocampal row: extensive brain area areas (arrow) with less (Unclustered, activation, Z the 3.1, right p 0.001). hippocampus (arrow) and parahippocampal areas, right ventral visual stream and the left paracingulate gyrus extending voor algemene cognitie en de dorsolaterale into left frontal brain areas (cluster-corrected, Z 2.3, p 0.05). activiteit en de communicatie The CI patients tussen showed ver- significant de differences laatste relatief in brain goed activation gecompenseerd patterns compared prefrontale cortex die belangrijk is schillende gebieden to the in healthy de hersenen, controls ook (see Figure kunnen 2 and Table worden 3). Increased met hulpmiddelen, brain activation terwijl was seen in Patient the right groups precuneus were also as well compared as the posterior to each other. part of Areas the cingulate with significantly gyrus (unclustered, increased FIGURE voor 1. CP het patients werkgeheugen. versus healthy Hanneke controls. keek Differences in wel brain connectiviteit activation between genoemd. CP de cognitieve klachten (nog) niet daadwerkelijk in the precuneus kunnen and worden posterior behandeld. cingulate Wel gyrus (also FIGURE 2. CI patients versus healthy controls. Differences in brain activation between CI patients activation in CI patients compared to the CP patients were not found. Increased brain patients and healthy controls during encoding of successfully recalled items. The areas in red and naar healthy anatomische controls during afwijkingen encoding of successfully op de MRIscans, Left hippocampus zoals het kleiner (arrow) and worden parahippocampal van de area Vervolg as well as cerebellar activation. seen in CI patients compared to zijn healthy er trainingen controls) at en Z is 2.3, er p>0.05, coaching which hoe indicates a recalled items. The areas in red were increased active in the CP patients. Upper panel: left anterior cingulate gyrus (arrow); activation, display Middle however, could be seen increased activation while the areas in blue display less activation in the CI patients. Upper panel: row: activation in the precuneus (arrow) and the posterior cingulate gyrus (unclustered, Z 3.1, Lower p 0.001). panel: Bottom Right parahippocampal row: extensive brain area areas (arrow) with less (Unclustered, activation, Z the 3.1, right p 0.001). hippocampus trend. (arrow) The CI patients did show significantly less brain activation throughout the brain and parahippocampal hersenen of delen areas, van right ventral de hersenen, visual stream de and the left Cognitieve paracingulate problemen gyrus extending worden door mensen met MS het beste met deze klachten om te gaan. (see Figure 3 and Table 3). Less brain activation was seen in the right and left thalamus, into left The CI zogenaamde frontal brain areas patients showed hersenkrimp, (cluster-corrected, significant en differences afwijkende Z 2.3, p 0.05). in brain activation patterns vaak compared ervaren the right als nucleus ernstiger accumbens, the Cognitieve hippocampus klachten and parahippocampal bij MS zijn de gyri grootste bilaterally, to the zenuwuitlopers. healthy controls (see Maar Figure ook keek 2 and zij Table naar 3). Increased en meer brain activation invaliderend was the beschouwd posterior seen part dan of the cingulate oorzaak gyrus, left voor frontal arbeidsongeschiktheid. brain areas, left brain stem, Meer and the in Patient the functionele right groups precuneus were also veranderingen, as well compared as the zoals posterior to each other. hersen- part of Areas the lichamelijke cingulate with significantly gyrus beperkingen. (unclustered, increased cerebellum. Dit Less komt activation omdat was found inzicht the in het ventral mechanisme and dorsal stream in de of hersenen visual memory activation in CI patients compared to the CP patients were not found. Increased processing brain and in the temporal gyrus at the right side (cluster-corrected, p<0.05; see activation, however, could be seen in the precuneus and posterior cingulate gyrus Figure (also 3 and Table 3). seen in CI patients compared to healthy controls) at Z 2.3, p>0.05, which indicates a trend. The CI patients did show significantly less brain activation throughout the brain (see Figure 3 and Table 3). Less brain activation was seen in the right and left thalamus, the right De nucleus wetenschappersdroom accumbens, the hippocampus and parahippocampal gyri bilaterally, the posterior part of the cingulate gyrus, left frontal brain areas, left brain stem, and the schrijven van een proefschrift, anderen cerebellum. Less activation was found in the ventral and dorsal stream of visual memory stonden op het punt om het proefschrift processing and in the temporal gyrus at the right side (cluster-corrected, p<0.05; see (Deze column is door Hanneke uitgebracht voorafgaand aan haar promotie) voor een commissie te verdedigen. Van al Figure 3 and Table 3). deze jonge, enthousiaste en slimme mensen Aangenaam kennis te maken! Ik ben Hanneke en ik ben zo goed als klaar met mijn promotieonderzoek waarin ik mij heb gespecialiseerd in de ziekte multiple sclerose (MS) en het begrijpen van cognitieve klachten die bij deze ziekte optreden. me, dat senior-onderzoeker contract heb ik in-da-pocket! Deze vaste contracten liggen echter niet voor het oprapen. Volgens een rapport van het Rathenau instituut liegen de cijfers er niet om: 70% van alle promovendi verlaat na het afleveren van een proefschrift de had één persoon een tijdelijke postdoc positie weten te bemachtigen, in Amerika. Een enkeling had uitzicht op een tijdelijke baan binnen de academie in Nederland. Ik was de enige met vooruitzicht op een vaste Naast het opdoen van inhoudelijke wetenschap. Hiervan gaat ongeveer de kennis, heb ik de afgelopen jaren helft vrijwillig wat anders doen, de andere allerlei academische vaardigheden helft vertrekt tegen zijn zin in. Ondanks dat (kritisch denken, leren argumenteren, wetenschappelijk schrijven, presenteren etc.) geleerd gekregen van mijn promotoren. Ik heb naamsbekendheid binnen mijn onderzoeksveld verworven en word regelmatig gevraagd om lezingen en nascholingen te verzorgen aangaande het thema van mijn proefschrift. Wat ik na mijn promotieonderzoek wilde gaan doen, stond daarom ook als een paal boven water: de lijn van dit onderzoek voortzetten en uitbouwen als senior- onderzoeker. Lucky de meesten in goede posities buiten de academie terecht komen, betreft het hier vaak wel een one-way-ticket: eenmaal uit de academie kom je er eigenlijk nooit meer in terug. In eerste instantie dacht ik dat het achterklap was, bangmakerij. Maar tijdens een reünie van de Amsterdamse Master of Neuroscience opleiding die ik zelf heb gevolgd, waren ze allemaal bij elkaar: gepromoveerde neurowetenschappers in spé. De meesten waren net klaar met het 6

7 ProMotieS Hanneke Hulst van mensen met MS, dat ten grondslag ligt aan deze cognitieve klachten, kan handvatten aanreiken voor toekomstige cognitieve interventies, oftewel het ingrijpen om tot een verbetering te komen. In het MS Centrum Amsterdam gaan binnenkort studies van start die het door Hanneke Hulst gevonden idee van compensatiemechanisme daadwerkelijk wetenschappelijk proberen aan te tonen. Hanneke is ambitieus: Ik wil echt dat er een effectieve behandeling komt voor mensen met cognitieve problemen. Daarvoor ga ik me onder andere bezighouden met dans. Ja, dans! Niet om zelf te leren dansen, maar om te kijken of, wanneer mensen met MS begeleid en regelmatig bepaalde dansvormen trainen, de cognitieve problemen kunnen verminderen. Daarbij moet je niet aan traditionele dansvormen denken of een dansschool, maar aan allerlei vrije vormen waaraan uiteraard ook mensen in een rolstoel prima deel kunnen nemen. Daarnaast zal ik ook meer gebruikelijke en bestaande behandelingen testen op hun effectiviteit om cognitieve klachten bij MS te verminderen of zelfs te voorkomen. Hoe eerder er behandeling is, hoe beter. Breed publiek Naast haar wetenschappelijke werk zet Hanneke Hulst zich in om wetenschap naar een breder publiek te brengen. Dit doet zij onder andere door columns te aanstelling binnen de universiteit, maar dat durfde ik op dat moment bijna niet hardop te vertellen. Ik was op het juiste moment op de juiste plek, met de juiste bestuurders. Ik ben er namelijk van overtuigd dat ik geen betere hersenonderzoeker ben dan de enthousiaste, slimme hersenonderzoekers die ik sprak tijdens de reünie. Sommigen van hen zijn tegen hun zin in vertrokken naar de wondere wereld van de commercie, met lease auto s en bonussen. Met vaste posities en zekerheid. Iets waar je binnen de academie alleen maar van kan dromen. De gemiddelde leeftijd, waarop mensen na een promotie een vaste aanstelling krijgen op de universiteit, ligt rond de 37 jaar zo blijkt eveneens uit het Rathenau rapport. Tot die tijd blijft men vooral van het ene tijdelijke postdoc project naar het volgende tijdelijke postdoc project hoppen. Deze onzekere periode valt precies samen met de periode in een mensenleven dat er wordt nagedacht over gezinsplanning of -uitbreiding. Een periode waarin vooral rust, regelmaat en zekerheid gewenst of noodzakelijk zijn. Een hoge opleiding, gevolgd door een promotietraject, geven je in Nederland, maar ook in andere landen om ons heen, geen garantie op een academisch carrière pad. Dit is op zich niet erg, behalve dat enthousiaste, beginnende onderzoekers niet altijd een realistisch beeld hebben van de kansen die er voor hen in het vooruitschiet liggen in de door hen zo bewonderde academie. Hier is mogelijk een taak weggelegd voor universiteiten om de jonge masterstudenten goed voor te bereiden en deze cijfers met hen te bespreken. Voordat ze na vier jaar zwoegen en ploeteren ineens alsnog hun toekomstdroom moeten bijstellen. Ik heb een kans gekregen om een carrière te starten binnen de academie. Ik heb me voorgenomen om hier alles voor te doen en alles te geven wat er binnen mijn vermogen ligt om er een succes van te maken. Maar alles boven alles hoop ik mijn eigen droom te kunnen verwezenlijken door een Moment Suprême Hanneke Hulst Moment Suprême Columns over MS onderzoek Hanneke Hulst hele goede hersenwetenschapper te worden en ook daadwerkelijk iets te kunnen betekenen. De eerste stappen om dit te bereiken zullen de komende jaren worden gezet. Aangenaam kennis te maken! Ik ben Hanneke, senior-onderzoeker, een carrière in de wetenschap in het verschiet. Door Hanneke (twitter.com/hannekehulst) Bron: Rathenau instituut. Feiten en Cijfers. Academische carrieres en loopbaanbeleid. Marije de Goede, Rosalie Belder, Jos de Jonge

8 ProMotieS Hanneke Hulst schrijven, en in de vorm van lezingen geven, debatten voeren, en het geven van hersenlessen op basis- en middelbaar onderwijs. Cognitie centrum Naast haar eigen onderzoek, begeleidt Hanneke een promovendus, een assistent onderzoeker en een masterstudent Neurowetenschappen. Samen met teamleider Professor Jeroen Geurts hebben ze één Niet iedereen weet dat veel MS-patiënten ook te maken krijgen met cognitieve klachten gezamenlijk hoofddoel en dat is behandelingen bij cognitieve problemen mogelijk maken. Weten hoe je cognitieve problemen kunt meten is alleen maar interessant als je de mensen met klachten ook een therapie kunt bieden. Helaas is dat nu nog niet het geval, maar het onderzoek van het team is er op gericht zo snel mogelijk resultaten te behalen. In het hiervoor op te richten Centrum aan het VUmc zouden in de toekomst mensen met MS met cognitieve problemen terecht kunnen voor begeleiding en behandeling. De kennis die daar is, wordt door de professionals uiteraard gedeeld met collega s in het hele land, zodat de begeleiding ook beschikbaar komt voor mensen die niet in Amsterdam behandeld worden of in de buurt wonen. Om dit te kunnen realiseren is veel onderzoek nodig en dus veel geld. We zijn er nog niet, maar we komen er hopelijk snel. Aan Dr. Hanneke Hulst en haar team zal het niet liggen! rw Stichting MS Research is vorig najaar een campagne gestart voor dit Centrum met haar ambassadeurs de schaatsbroers Ronald en Michel Mulder. Kijk op en steun dit onderzoek! 8

9 Sponsoring Veilige kilometers Kamsteeg bedankt! Dankzij Kamsteeg Autoplaza uit Voorschoten heeft onze Stichting jaren lang vele veilige kilometers kunnen afleggen. Kamsteeg Autoplaza zorgde ervoor dat Stichting MS Research de beschikking had over meerdere comfortabele personenauto s. Deze diverse auto s werden door Kamsteeg gesponsord. Als eerste auto namen wij vol trots de sleutels in ontvangst van de eerste Volkswagen Polo Station. Daarna volgde nog een aantal andere modellen. Wij bedanken Kamsteeg enorm voor dit geweldige gebaar en wensen hen veel succes voor de toekomst. Meer info: kamsteeg.nl 9

10 Dr. Lisanne Balk (Epidemioloog MS Centrum Amsterdam) 10

11 ProMotieS Lisanne Balk Hoe ogen inzicht in de hersenen geven 3D-scans van de ogen geven een beeld van de schade in het brein Zenuwen in de achterkant van het oog kunnen in beeld worden gebracht. De dikte van de zenuwlaag in het netvlies wordt daarbij gemeten. Dit gaat met behulp van bijzondere apparatuur, die optical coherence tomography (OCT)-apparatuur wordt genoemd. Epidemioloog Lisanne Balk van het MS Centrum Amsterdam onderzocht of OCT-metingen nuttig zijn voor het meten van ziekteactiviteit en misschien ook voor zenuwafbraak bij MS. Lisanne heeft tijdens haar promotieonderzoek bij een groep van 230 mensen met MS en 63 gezonde controle personen OCT- en MRI metingen gedaan. Ze deed dat om te kijken of er sprake is van krimp van het netvlies en van de hersengebieden die we gebruiken als we kijken en dus zien, een proces dat zich normaal gesproken voor mensen als een vanzelfsprekendheid voltrekt. Lisanne vertelt: Uit de resultaten blijkt dat er in de ogen van MS-patiënten in vergelijking met gezonde proefpersonen een duidelijke verdunning van het netvlies te zien is. Deze verdunning, veroorzaakt door beschadiging van de zenuwcellen, is een indicatie voor de beschadiging in de rest van de hersenen. Het netvlies blijkt dus een soort afspiegeling te zijn, van wat er in de hersenen gebeurt. Ook blijkt dat de dikte van het netvlies samenhangt met de mate waarin bv. krachtsverlies, loopproblemen en vermoeidheid van de patiënt zijn aangetast. Daarnaast gaven de resultaten van dit onderzoek inzicht in hoe de schade zich door het centrale zenuwstelsel verspreidt: primair progressieve MS en bij patiënten wanneer gezonde zenuwcellen verbonden met een goedaardig verloop van de MS (de zijn met beschadigde zenuwcellen, raken zogenaamde benigne MS), laat het netvlies de gezonde cellen zelf ook beschadigd. relatief weinig zenuwcelschade zien. Mensen met secundair-progressieve MS Verschillen bij verschillende vormen laten daarentegen de meeste schade van MS aan de zenuwlaag in het netvlies zien, De dikte van het netvlies bleek ook afhankelijk van het type MS. Bij patiënten met promotieonderzoek van Lisanne, mogelijk vergeleken met andere ziektetypes. Het Lisanne (midden) ontvangt haar promotie-bul onder toeziend oog van haar paranimfen. 11

12 ProMotieS Lisanne Balk deze manier kunnen we met deze groep mensen meerdere onderzoeken bedienen, onder andere ook het onderzoek naar cognitie bij MS van collega s Hanneke en Jeroen. Lisanne zal als postdoc bij dit onderzoek betrokken blijven. Lisanne: Het is erg leuk dat ik mijn eigen onderzoek kan voortzetten. Ik krijg daarbij zelfs de hulp van een promovendus, die ik ook mag begeleiden. Ik vind dat een erg leuke uitdaging. Met optical coherence tomography (OCT)-apparatuur kunnen de oogzenuw en de zenuwcellen in het netvlies in beeld gebracht worden. Bij OCT wordt via de pupil in het oog gekeken en kan er een 3 dimensionale afbeelding van het netvlies worden gemaakt. Op deze 3D afbeelding zijn duidelijk de verschillende lagen van het netvlies te zien (in grijs). Als bepaalde lagen dunner worden is dit een indicatie voor zenuwcelschade. gemaakt door een subsidie van onze Toekomstig onderzoek Stichting, zorgt ervoor dat we steeds meer In toekomstig OCT-onderzoek zal duidelijk worden of het individuele verloop van te weten komen over de betekenis en het belang van OCT-metingen. Met behulp van de ziekte beter voorspeld kan worden. OCT lijkt het mogelijk de voortgang van de Hiervoor zal Lisanne zal opnieuw de 230 ziekte van de patiënt nauwkeurig in kaart mensen met MS en 63 gezonde controles te brengen. Daarnaast kunnen met behulp oproepen voor een OCT-scan. Lisanne: van OCT mogelijke effecten van nieuwe Dat is de derde keer dat deze mensen MS-medicatie worden gemeten. Tot slot een OCT-scan krijgen. Vier jaar en twee is het een waardevolle techniek om meer jaar geleden hebben ze ook een scan inzicht te krijgen in de ziekteprocessen gehad. Zo hebben we een grote hoeveelheid metingen in de loop van de tijd. die zorgen voor de beschadiging van zenuwcellen bij MS. Haar werkwijze bleef Naast deze OCT-meting krijgen ze nu ook niet onopgemerkt; landelijke media hebben een MRI-scan, een bloedafname en een uitgebreid over Lisanne s resultaten bericht. aantal neuropsychologische testen. Op Impact van onderzoek Dat onderzoek doen en het presenteren van je resultaten een impact kan hebben op de buitenwereld bleek wel na het verschijnen van het persbericht over de promotie van Lisanne. Lisanne: Het persbericht dat verstuurd is naar de media werd op verschillende websites gepubliceerd en zelfs in EOS magazine kwam er een stukje over. Daardoor kreeg ik weer heel veel vragen van patiënten. De meeste wilden langs komen voor een OCT scan. Helaas zitten alle onderzoeken naar OCT op dit moment al vol, we hebben hier op dit moment geen nieuwe patiënten voor nodig. OCT-scan als aanvulling op MRI-scan Lisanne: Het doen van een OCT meting is nog niet een standaard onderdeel van het vervolgen van patiënten, zoals MRI-scans dat wel zijn. OCT zou in de toekomst wel een zeer waardevolle aanvulling kunnen zijn op de MRI-scans, omdat ze veel preciezer zenuwcelschade kunnen meten, en goedkoper en minder belastend zijn voor de patiënt. Wie weet kan door gebruik van OCT het aantal MRI-scans in de toekomst teruggebracht worden, maar het zal de MRI-scan nooit vervangen. Alle technieken en mogelijkheden op de juiste wijze gecombineerd, moet de mensen met MS een beter zicht geven op het stadium van hun ziekte. rw 12

13 Evenementen Save the date, 27 mei 2015 Niet meer van hetzelfde maar anders dan anders Reserveer nu alvast in uw agenda: 27 mei Wereld MS Dag - bij Corpus in Oegstgeest! In 2015 bestaat Stichting MS 35 jaar! Op Wereld MS Dag 2015 vindt de start van dit jubileumjaar plaats in Corpus Oegstgeest. Bent u samen met dagvoorzitter Maartje van Weegen, Erica Terpstra (mits niet op reis), Dick Swaab, Bernard Uitdehaag, Hanneke Hulst, Wolter Kroes, Michel en Ronald Mulder en tal van andere persoonlijkheden hierbij aanwezig? Vanaf 11:00 uur begint het afwisselende, interactieve programma tot circa 16:00 uur. Kinderen van harte welkom! Mis het niet! Meer informatie volgt binnenkort op msresearch.nl of stuur vast een voor uw reserveringen naar o.v.v. aanmelding Wereld MS Dag en het aantal personen! Wereld MS Dag 2015 in samenwerking met: 13

14 Subsidies Reisstipendium Niet op vakantie, maar toch op reis... Sinds enkele jaren reikt onze Stichting een bijzondere subsidie uit, het zogenaamde reisstipendium. Een reisstipendium is een geldbedrag dat onze Stichting beschikbaar stelt voor pas gepromoveerde onderzoekers, waarmee ze maximaal 12 maanden onderzoek doen aan een onderzoeksinstituut in het buitenland. Een bijzondere kans om een uiterst leerzame ervaring en veel kennis mee terug te brengen naar onze Nederlandse onderzoeksinstituten. Onlangs kreeg, sinds enkele dagen Doctor, Tessel Runia, een dergelijk reisstipendium toegekend. Tijdens de reis zal ze onze lezers op de hoogte houden van haar ervaringen via een column in onze e-nieuwsbrief en op de website. Onderstaand een eerste kennismaking met Tessel. De invloed van darmbacteriën op het ontstaan en beloop van MS Afgelopen oktober heb ik een reisstipendium aangevraagd bij MS Research, een beurs om onderzoek te gaan doen in San Francisco naar de invloed van darmbacteriën op het ontstaan en beloop van MS. U begrijpt... de beurs heb ik gekregen! De afgelopen jaren heb ik onderzoek gedaan waarin ik bekeken heb of er voorspellende factoren voor het beloop van MS zijn. Dit heb ik gedaan in het ErasMS, bij professor Hintzen. Inmiddels ben ik hier ook begonnen met de opleiding tot neuroloog. Mijn promotie was onlangs in januari. Precies op tijd, want per 1 februari vertrek ik naar San Francisco. Als mooie aansluiting op mijn onderzoek hier, zal ik in het MS-centrum van de University of California vervolgonderzoek gaan doen. Dat onderzoek wordt dus gesubsidieerd door de Stichting MS Research. Mijn man en 14

15 Subsidies Reisstipendium Het MS-centrum in San Francisco is een groot instituut, waar veel onderzoek wordt gedaan op hoog niveau kinderen (een dochter van 4 en een zoontje van bijna 2) gaan ook mee naar Amerika. Een verandering voor de hele familie dus! Het MS-centrum in San Francisco is een groot instituut, waar veel onderzoek wordt gedaan op hoog niveau. Omdat ik in Amerika niet geregistreerd ben als arts, mag ik daar geen patiënten zien, en ga ik in het lab werken. De poliklinieken en de laboratoria zitten wel in hetzelfde gebouw, daardoor kan ik wel af en toe meekijken hoe de patiëntenzorg daar georganiseerd is. Mijn onderzoek zal gaan over de invloed van darmbacteriën op de immuunrespons in MS. In de darmen wonen duizenden soorten bacteriën. Deze bacteriën zijn meer dan ziekteverwekkers: vaak zijn ze juist nuttig voor het menselijk lichaam doordat ze helpen bij het verteren van voedsel, het opnemen van voedingsmiddelen en het stimuleren van een normale ontwikkeling van de darm. Bovendien dragen deze darmbacteriën bij aan de ontwikkeling van het immuunsysteem: ze reageren en communiceren met het immuunsysteem en kunnen het zelfs beïnvloeden. Veranderingen in deze bacteriën, met een moeilijk Tessel Runia met haar gezin. woord dysbiose, zouden daarom kunnen leiden tot ontregeling van het immuunsysteem, niet alleen in de darm maar ook in andere delen van het lichaam, zoals het zenuwstelsel. Uit recent onderzoek bleek namelijk dat het immuunsysteem in het zenuwstelsel inderdaad ontregeld kan worden door de darmflora. Er wordt gedacht dat de darmbacteriën de balans tussen een beschermende en een ziekmakende immuunreactie kan verschuiven. Het onderzoek in San Francisco Om dit verder te onderzoeken is The MS Microbiome Group opgericht. Dit is een samenwerking tussen onder andere het MS-centrum in San Francisco en de Mount Sinai School of Medicine in New York. Mijn onderzoek zal deel uitmaken van dit grotere project en zal zich richten op de vraag hoe darmbacteriën van MS-patiënten en gezonde controles (en MS-patiënten met verschillende beloopsvormen van de ziekte) de immuunrespons beïnvloeden. Als we meer weten over hoe bacteriën het ontstaan en beloop van MS beïnvloeden, kunnen we hier in de toekomst misschien een behandeling door ontwikkelen. Het lab ligt aan de oostkant van de stad (de zonnige, iets minder mistige kant). We zijn nog bezig om een huis te zoeken maar waarschijnlijk gaan we aan de overkant van de baai wonen, in Berkeley. Mijn man is architect en gaat proberen of hij daar ook wat buitenlandse werkervaring kan opdoen. De kinderen zijn al een beetje bezig met het kijken van Engelse televisieprogramma s ter voorbereiding. We houden u op de hoogte hoe het gaat; volgt u ons via de e-nieuwsbrief en de website? rw 15

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

Voorop prof.cir. Bernard Uitdehaag,

Voorop prof.cir. Bernard Uitdehaag, De gezichten achter MS-onderzoek Veel nieuwe antwoorden, maar ook steeds nieuwe vragen ln Nederland is sprake van hooggekwalificeerd onderzoek naar MS. Daarbij zijn - niet in het minst door de financiële

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

De puzzel MS oplossen

De puzzel MS oplossen De puzzel MS oplossen Een korte inleiding in MS Wat is het VUmc MS Centrum Amsterdam Wat voor MS-onderzoek wordt er gedaan Wat is MS? Chronische ziekte van het centraal zenuwstelsel Auto-immuunziekte,

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Krachten bundelen... op weg naar beter WETENSCHAPSKATERN 2012

Krachten bundelen... op weg naar beter WETENSCHAPSKATERN 2012 Krachten bundelen... op weg naar beter WETENSCHAPSKATERN 2012 Wetenschapskatern 2012 Voorwoord VOORWOORD De Stichting MS Research subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar multiple sclerose (MS) en geeft

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Primair-progressieve Primair-progressieve multiple scerose multiple sclerose Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Wagenstraat 25 3142 CR Maassluis telefoon: 010-591 98 39 fax: 010-592 86 86 e-mail:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel (CZS) die zich vooral openbaart bij jong volwassenen (20-40 jaar).

Nadere informatie

ALS Centrum Nederland

ALS Centrum Nederland ALS Centrum Nederland In deze brochure vertellen wij over ALS (amyotrofische laterale sclerose) en over ALS Centrum Nederland. Wij spreken over ALS maar bedoelen dan ook PSMA (progressieve spinale musculaire

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

MS-interactief: in debat over de toekomst van MS-onderzoek

MS-interactief: in debat over de toekomst van MS-onderzoek Verslag MS-interactief, De toekomst van MS-onderzoek MS-interactief: in debat over de toekomst van MS-onderzoek Is MS een immunologisch of neurodegeneratief probleem? En levert onderzoek met menselijk

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Move for MS 2012-2017. Mei 2012 Versie 1.0.

Beleidsplan Stichting Move for MS 2012-2017. Mei 2012 Versie 1.0. Beleidsplan Stichting Move for MS 2012-2017 Beleidsplan Stichting Move for MS Mei 2012 Versie 1.0. VOORWOORD In dit beleidsplan geven wij u graag een helder beeld van de activiteiten van Stichting Move

Nadere informatie

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE Samenvatting 193 Het doel van dit proefschrift was het onderzoeken van de waarde van hersenatrofie gemeten met behulp van MRI voor het vervolgen

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Multiple Sclerose is een ziekte van de hersenen en het ruggenmerg. Deze ziekte wordt ook wel MS genoemd. In deze folder leest hier meer over.

Multiple Sclerose is een ziekte van de hersenen en het ruggenmerg. Deze ziekte wordt ook wel MS genoemd. In deze folder leest hier meer over. Multiple Sclerose Multiple Sclerose is een ziekte van de hersenen en het ruggenmerg. Deze ziekte wordt ook wel MS genoemd. In deze folder leest hier meer over. Wat is multipele Sclerose (MS) MS is een

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

SAMEN WERKEN AAN SAMENWERKEN

SAMEN WERKEN AAN SAMENWERKEN SAMEN WERKEN AAN SAMENWERKEN WETENSCHAPSKATERN 2013 Wetenschapskatern 2013 Voorwoord Voorwoord WOORD VOORAF Gelijktijdig met de verschijning van het Jaarverslag, publiceert Stichting MS Research elk jaar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Samen komen we verder Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Uw bijdrage zorgt voor vooruitgang Juan Garcia, onderzoeker bij VUmc CCA: Ik studeerde geneeskunde omdat ik mensen wilde

Nadere informatie

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (CZS), die over het algemeen

Nadere informatie

Hersenweefsel voor onderzoek

Hersenweefsel voor onderzoek Hersenweefsel voor onderzoek De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie Psychiatrische ziekten zijn aandoeningen die gepaard gaan met veel lijden, niet alleen van de getroffenen zelf, maar ook van hun

Nadere informatie

KENNIS ALS FUNDAMENT

KENNIS ALS FUNDAMENT Ingeborg Verhoek, Cas, Erin en Lars Visser: Bob, mijn man en onze vader, is overleden aan darmkanker. Wij willen dat geen kind meer een ouder verliest aan deze ernstige ziekte. BELEIDSVISIE 2012 2015 MAAG

Nadere informatie

Als we iets weten... kunnen we ook iets doen. Wetenschapskatern 2010

Als we iets weten... kunnen we ook iets doen. Wetenschapskatern 2010 Als we iets weten... kunnen we ook iets doen. Wetenschapskatern 2010 Voorwoord Voorwoord De Stichting MS Research subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar multiple sclerose (MS) en geeft voorlichting

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Actueel beleidsplan Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut E vrienden@hubrecht.eu 2014-2016 1.1 Inleiding Naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek

Nadere informatie

2005-2006. nader bekeken

2005-2006. nader bekeken 2005-2006 nader bekeken Wetenschapskatern MS Research 2005-2006 1. Voorwoord De Stichting MS Research subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar multiple sclerose en geeft voorlichting over deze ziekte

Nadere informatie

Meer weten = meer doen. Wetenschapskatern 2011

Meer weten = meer doen. Wetenschapskatern 2011 Meer weten = meer doen Wetenschapskatern 2011 Voorwoord Voorwoord Voorwoord 300 Aantal toegekende subsidies 1980-2011 De Stichting MS Research subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar multiple sclerose

Nadere informatie

2008-2009. nader bekeken

2008-2009. nader bekeken 2008-2009 nader bekeken Wetenschapskatern MS Research 2008-2009 1. Voorwoord De Stichting MS Research subsidieert wetenschappelijk onderzoek naar multiple sclerose en geeft voorlichting over deze ziekte

Nadere informatie

2007-2008. nader bekeken. Stichting MS Research. Wetenschapskatern MS Research 2007-2008

2007-2008. nader bekeken. Stichting MS Research. Wetenschapskatern MS Research 2007-2008 2007-2008 nader bekeken Stichting MS Research Krimkade 20b, 2251 KA Voorschoten Postbus 200, 2250 AE Voorschoten Telefoon: 071 5 600 500 Fax: 071 5 600 501 E-mail: info@msresearch.nl Website: www.msresearch.nl

Nadere informatie

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de zenuwen vanuit de hersenen door het ruggenmerg naar de rest

Nadere informatie

Belangrijk. Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is:

Belangrijk. Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is: MS-Centrum Belangrijk Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is: 1 Inleiding Heeft u onlangs de diagnose Multiple Sclerose (MS) gekregen? Of bent

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Als u naar aanleiding van deze informatie nog vragen heeft, kunt u deze altijd met uw arts of dokter de Vries bespreken.

Als u naar aanleiding van deze informatie nog vragen heeft, kunt u deze altijd met uw arts of dokter de Vries bespreken. Patiënten informatie en toestemmingsformulier voor hersenobductie en wetenschappelijk onderzoek bij SpinoCerebellaire Ataxie (SCA) en de ziekte van Huntington. 1 Achtergrond Spinocerebellaire ataxie (spino=

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan?

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wat doet diabetes type 1 met het brein? Drs. Eelco van Duinkerken Cognitieve klachten http://www.youtube.com/watch?v=rgwbxe8zdc4&feature=related

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Wat zijn polyq ziektes?

Wat zijn polyq ziektes? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zijn er genetische verbanden tussen neurodegeneratieve ziektes?

Nadere informatie

MS-Onderzoeksdagen 2007

MS-Onderzoeksdagen 2007 MS-Onderzoeksdagen 2007 De MS-Onderzoeksdagen, die elk jaar georganiseerd worden door de Stichting MS Research, bieden MS-onderzoekers uit heel Nederland en Vlaanderen de kans om elkaar te ontmoeten en

Nadere informatie

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 129 Multiple Sclerose (MS) is een chronisch aandoening van het centraal zenuwstelsel, welke gekenmerkt wordt door inflammatoire demyelinisatie en axonale degeneratie. Alle huidige

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Maakt zwangerschap vergeetachtig?

Maakt zwangerschap vergeetachtig? Fatty acids, Pregnancy, and Cognition Vetzuren, zwangerschap en cognitie Renate H.M. de Groot Maakt zwangerschap vergeetachtig? 1 Wat is cognitie? Cognitie = Verzamelnaam voor allerlei processen waarbij

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

8 Nederlandse samenvatting

8 Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting Achtergrond Bij een groot aantal ziektes (onder andere Alzheimer en Multiple Sclerose) treedt ontsteking op. Dit is een reactie van het lichaam op ongewenste (bijvoorbeeld lichaamsvreemde

Nadere informatie

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff)

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Chapter 6 NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting 6 Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een neuro-inflammatoire en neurodegeneratieve

Nadere informatie

Waar gaat de hype eigenlijk over?

Waar gaat de hype eigenlijk over? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Is een nieuwe ZvH studie op het juiste spoor? Een recente ZvH dierenstudie

Nadere informatie

Nieuwsbrief voor ouders

Nieuwsbrief voor ouders Nieuwsbrief voor ouders De sociale ontwikkeling van kinderen Amsterdam, oktober 2012, jaargang 5, nr. 2 Universiteit van Amsterdam Beste ouders, Door middel van deze nieuwsbrief willen wij u op de hoogte

Nadere informatie

Oude hersenen en een verliefd brein

Oude hersenen en een verliefd brein Brein in beeld Oude hersenen en een verliefd brein Ouderdom komt met gebreken, dat geldt ook voor de hersenen. Oudere mensen zijn niet meer zo flexibel en vlug als vroeger en ze onthouden dingen op den

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

N i e u w s b r i e f

N i e u w s b r i e f N i e u w s b r i e f 26 augustus 2008 Hiep, hiep, hoera! Het brain and Development lab bestaat deze zomer alweer 3 jaar! In deze jaren hebben we al enorm veel studies gedaan en dingen ontdekt. Maar natuurlijk

Nadere informatie

Amyotrofische Lateraal Sclerose (ALS) Informatie en behandeling

Amyotrofische Lateraal Sclerose (ALS) Informatie en behandeling Amyotrofische Lateraal Sclerose (ALS) Informatie en Amyotrofische Lateraal Sclerose Amyotrofische Lateraal Sclerose (ALS) is een neuromusculaire aandoening. Het is een ziekte van zenuwcellen die leidt

Nadere informatie

Sophia Kinderziekenhuis. Darmfalen bij kinderen. Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia

Sophia Kinderziekenhuis. Darmfalen bij kinderen. Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia Sophia Kinderziekenhuis Darmfalen bij kinderen Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia Uw kind heeft een probleem met de darm, waardoor de werking van de darm (tijdelijk) is verstoord. Dit noemen we darmfalen.

Nadere informatie

Werkstuk MS 2009 gr. 8 Door Ehlana Haring 2 G H MS

Werkstuk MS 2009 gr. 8 Door Ehlana Haring 2 G H MS Werkstuk MS 2009 gr. 8 Door Ehlana Haring G H 2 MS Inleiding MS de afkorting van Multiple Sclerose. De oorzaak van MS is nog steeds niet bekend. Meestal treft MS mensen tussen hun twintig- en veertigste

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Waarom we zout nodig hebben

Waarom we zout nodig hebben Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. High-power hersenscans laten natrium veranderingen zien bij ziekte

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

Vetmoleculen en de hersenen

Vetmoleculen en de hersenen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Speciale 'hersen-vet' injectie heeft positief effect in ZvH muis

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005)

Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005) Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005) Inleiding Stel je hebt een chronische ziekte, namelijk MS. Je weet dat de ziekte een hoop klachten met zich mee brengt. Je weet alleen niet wanneer je een

Nadere informatie

Wat weten we van de ZvH in China?

Wat weten we van de ZvH in China? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Chinees Ziekte van Huntington Netwerk gelanceerd Chinees Ziekte

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington (ZvH) mutatie gezond te blijven op een verrassende manier

Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington (ZvH) mutatie gezond te blijven op een verrassende manier Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington

Nadere informatie

1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5

1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5 MEDIAHANDLEIDING Inhoudsopgave 1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5 Bijlagen Bijlage 1 Conceptmail redactie persbericht 6 Bijlage 2

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Dokter op Dinsdaglezing 24 september 2013 Dr. Brigit de Jong, neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis en UMC St Radboud Programma + MS + Verschijnselen van MS + Medicamenteuze

Nadere informatie

Voor de tienduizend Belgen die

Voor de tienduizend Belgen die .t.r------.e: ezon d hei d - Kari Van Hoorick Doss ier -------------------------:i Multiple Sclerose: naar een revolutie in de behandeling lil 11 I Voor de tienduizend Belgen die vandaag lijden aan een

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2016489

Niet-technische samenvatting 2016489 Niet-technische samenvatting 2016489 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Van buik naar brein: de rol van darm-bacteriën in autisme en attentie-stoornissen. 1.2 Looptijd van het project 21-4-2016-21-4-2021

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

Stichting MS Research nummer 43 jaar 2013. Professoren. Alles over MS in...

Stichting MS Research nummer 43 jaar 2013. Professoren. Alles over MS in... Stichting MS Research nummer 43 jaar 2013 Rondom Professoren Alles over MS in... stichting research Voorwoord Inhoud 4 Rondom Professoren Meerdere fantastische hulphonden, waaronder de twee op de voor-

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH?

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zoetigheden: Ziekte van Huntington hersenen gebruiken suiker anders

Nadere informatie

Multipele Sclerose (MS)

Multipele Sclerose (MS) Multipele Sclerose (MS) MS is een ziekte van de hersenen en het ruggenmerg, die vooral bij jonge volwassenen voorkomt. In de eerste jaren komen de verschijnselen vaak in aanvallen, ook wel Schub of relapse

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Voorwoord. Activiteiten. Publiciteit. Externe contacten. Interne contacten. Financiën. Conclusies en aanbevelingen

Inhoudsopgave: Voorwoord. Activiteiten. Publiciteit. Externe contacten. Interne contacten. Financiën. Conclusies en aanbevelingen Stichting Earlybirds fotografie Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave: Voorwoord Activiteiten Publiciteit Externe contacten Interne contacten Financiën Conclusies en aanbevelingen Voorwoord Earlybirds fotografie

Nadere informatie

Nieuwsbrief. 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND

Nieuwsbrief. 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND Nieuwsbrief 22 mei 2012 FOP STICHTING NEDERLAND Dankwoord aan onze donateurs. Ten eerste willen wij alle donateurs bedanken voor hun bijdrage waardoor wij onze werkzaamheden voort kunnen zetten mede omdat

Nadere informatie

Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt

Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt Uitkomsten en achtergrondinformatie onderzoek De relatie tussen arts en patiënt Onderzoekers: Marij Hillen, Danielle Vermeulen, Hanneke de Haes en Ellen Smets Redactie: Marij Hillen en Sanne Schepers Afdeling

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Multiple Sclerose. Poliklinische revalidatie

Multiple Sclerose. Poliklinische revalidatie Multiple Sclerose Poliklinische revalidatie Voor wie is deze folder? Bij u is de diagnose Multiple Sclerose (MS) gesteld. De aandoening Multiple Sclerose kan beperkingen met zich meebrengen in uw dagelijks

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Bleke papil: opticusatrofie

Bleke papil: opticusatrofie Opticusatrofie Inleiding Het beeld dat in het oog gevormd wordt van de buitenwereld, wordt in het netvlies omgezet in elektrische signalen die door de oogzenuw worden doorgestuurd naar het achterste gedeelte

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie