Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose"

Transcriptie

1 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Astrid Slettenaar Monique Booij Lisette Trommelen-Verharen Tiny Kempkens Kitty Harrison Klaas Arts Annette Baars onder redactie van Leo Visser

2 Alle rechten voorbehouden De tekst uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën of enig andere manier, echter uitsluitend na voorafgaande toestemming van de Stichting Verpleegkundig Specialisten MS. Toestemming voor gebruik van tekst(gedeelten) kunt u schriftelijk of per uitsluitend aanvragen bij de Stichting Verpleegkundig Specialisten MS (VSMS). De Stichting VSMS ervaart geen aansprakelijkheid voor mogelijke onvolkomenheden in de richtlijn. Elke hulpverlener blijft zelf verantwoordelijk voor zijn of haar beroepsuitoefening. De richtlijn is samengesteld op basis van de stand van de wetenschap op het moment van publicatie. Gewijzigde wetenschappelijke inzichten worden meegenomen in de revisie van de richtlijn (raadpleeg hiervoor 2015, Stichting Verpleegkundig Specialisten MS Lelfert 8, 6102 AM Echt

3 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Initiatief De Stichting Verpleegkundig Specialisten MS (SVSMS), de Landelijke Vereniging MSverpleegkundigen (LVMSV) en de MS-werkgroep als onderdeel van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie hebben in 2014 met het project de MS-RICHTLIJN THERAPIETROUW als doelstelling de bereikte consensus uit het MS-Delphi-project vast te leggen in een richtlijn en deze te implementeren in de werkwijze van de MSverpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en neurologen. Organisatie De organisatie is in handen van de Stichting Verpleegkundig Specialisten MS die elijk en financieel eindverantwoordelijk is voor de vormgeving en implementatie van de Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen bij multiple sclerose. Betrokken personen, organisaties, verenigingen, instanties en stichtingen Bayer Healthcare Biogen Idec Landelijke Vereniging MS-verpleegkundigen Merck Serono MS-vereniging Nederland Nationaal MS Fonds Nederlandse Vereniging voor Neurologie; een afvaardiging van hun MS-werkgroep Psychologen Stichting Verpleegkundig Specialisten MS Teva Nederland Ariez BV uitgeverij 3

4 Financiering Door middel van multisponsoring van de vier farmaceutische bedrijven Bayer Healthcare, Biogen Idec, Merck Serono en Teva Nederland met eerstelijns injectiebehandelingen en Ariez BV. Stichting Verpleegkundig Specialisten MS Voorzitter: Astrid Slettenaar Penningmeester en 2 de secretaris: Monique Booij Secretaris en 2 de penningmeester: Tiny Kempkens Bestuurslid: Lisette Trommelen 4

5 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Inhoudsopgave Samenstelling werkgroep 8 Klankbordgroep (meeleesgroep) 9 Algemene inleiding 13 Therapietrouw bij MS 14 Probleemstelling en doelstelling 14 Doelgroep 15 Knelpuntenanalyse 15 Uitgangsstellingen 15 Methodiek 16 Wetenschappelijke bewijsvoering 16 Indeling van de onderbouwing naar 18 mate van bewijskracht Totstandkoming van de aanbevelingen 18 Patiëntenperspectief 18 Implementatie en evaluatie 18 Juridische betekenis van de richtlijn 19 Herziening 20 Literatuurlijst 20 Hoofdstuk 1 Therapietrouw 23 Inleiding 23 Definitie van therapietrouw 23 Stellingen 24 Literatuurselectie 24 Therapietrouw 25 Therapietrouw in cijfers 25 Risicofactoren 25 5

6 Impact van therapietrouw 27 Screening van therapietrouw 28 Therapietrouw verbeteren 29 MS-zorg multidisciplinair 29 Studies uitgevoerd door fabrikanten 30 Therapietrouw bij kinderen en 30 adolescenten Conclusie op niveau van bewijs 31 Aanbevelingen 33 Literatuurlijst 34 Hoofdstuk 2 Griepachtige verschijnselen 39 Inleiding 39 Literatuurselectie 40 Uitwerking onderwerp 41 Conclusie op niveau van bewijs 45 Aanbevelingen 47 Literatuurlijst 48 Hoofdstuk 3 Injectieplaatsreacties 53 Inleiding 53 Uitwerking onderwerp 53 Literatuurselectie 54 Injectieplaatsreacties 54 Lipoatrofie 57 Onmiddellijke post-prikreactie 58 Conclusie op niveau van bewijs 58 Overweging 59 Aanbevelingen 60 Literatuurlijst 61 Hoofdstuk 4 Vermoeidheid 65 Inleiding 65 Literatuurselectie 66 Vermoeidheid 67 Conclusie op niveau van bewijs 77 6

7 Overweging 80 Aanbevelingen 80 Literatuurlijst 81 Hoofdstuk 5 Depressie 87 Inleiding 87 Literatuurselectie 88 Depressie 88 Conclusie op niveau van bewijs 95 Aanbevelingen 98 Literatuurlijst 98 Hoofdstuk 6 Angst 103 Inleiding 103 Literatuurselectie 104 Angststoornissen 104 Injectiegerelateerde angst 105 Conclusie op niveau van bewijs 107 Aanbevelingen 109 Literatuurlijst 109 Hoofdstuk 7 Cognitie 113 Inleiding 113 Stellingen 113 Literatuurselectie 114 Cognitieve stoornissen 114 Cognitie en therapietrouw 114 Screening van cognitieve stoornissen 115 Cognitie en kwaliteit van leven 116 Conclusie op niveau van bewijs 116 Overweging 117 Aanbevelingen 118 Literatuurlijst 118 Overige Referenties 121 Handige adressen 126 7

8 Samenstelling werkgroep Werkgroepleden Voorzitter: Annette Baars, master neurorevalidatie, ziekenhuis Rijnstate, Arnhem Financiën: Mirna den Exter, accountant Taxxellent Schrijvers en tevens leden Monique Booij, verpleegkundig specialist, Amphia Ziekenhuis, Breda/Oosterhout Kitty Harrison, verpleegkundig specialist, Tergooi, Blaricum Tiny Kempkens, verpleegkundig specialist, Orbis Medisch Centrum, Sittard-Geleen Astrid Slettenaar, verpleegkundig specialist, Medisch Spectrum Twente, Enschede Lisette Trommelen, verpleegkundig specialist, Tweesteden Ziekenhuis, Tilburg Schrijvers van de verschillende onderwerpen Therapietrouw Kitty Harrison Griepachtige verschijnselen Tiny Kempkens Injectieplaatsreacties Monique Booij Vermoeidheid Lisette Trommelen Depressie Astrid Slettenaar, Klaas Arts en Lisette Trommelen Angst Astrid Slettenaar en Klaas Arts Cognitie Kitty Harrison Werkwijze werkgroep De onderwerpen die het meest van invloed zijn op therapietrouw zijn verdeeld over de leden. De voorzitter zorgde voor de coördinatie en onderlinge afstemming en hield het tijdspad in de gaten. 8 SAMENSTELLING WERKGROEP

9 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Klankbordgroep Farmacie Biogen Idec, Evelyn Wiglema Bayer Healthcare, Sean de Jong Merck Serono, Gert de Voer TEVA Nederland, Diana Neele Neurologen Klaas Arts, Winkler Kliniek, Pro Persona Wolfheze Martijn Beenakker, Medisch Centrum Leeuwarden Erwin Hoogervorst, Antonius Ziekenhuis, Utrecht Nynke Kalkers, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, Amsterdam Marieke van der Meer, Ziekenhuis Amstelland, Amstelveen Jik Nihom, Medisch Spectrum Twente, Enschede Leo Visser, St. Elisabeth Ziekenhuis, Tilburg Psychologen Yvonne Bol, GZ-psycholoog, Orbis Medisch Centrum, Sittard-Geleen Floris Kuipéri, klinisch psycholoog, Geldersche Vallei, Ede MS-verpleegkundigen Hester Bongenaar, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven Martine Meeuwesen, Amphia Ziekenhuis, Breda/Oosterhout Ingrid Mevissen-Smeets, Orbis Medisch Centrum, Sittard-Geleen Bertine Timmermans, Orbis Medisch Centrum, Sittard-Geleen 9 KLANKBORDGROEP

10 Verpleegkundige specialisten MS Regi Bockhorni da Silva, Medisch Centrum Haaglanden, Den Haag Lies Braam, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, Amsterdam Ans Tordoir, St. Maartenskliniek, Nijmegen Patiëntenvereniging MS-vereniging Nederland, Jacqueline Solleveld Stichting Nationaal MS Fonds, Astrid Hussaarts 10 KLANKBORDGROEP

11 Algemene inleiding

12 ALGEMENE INLEIDING

13 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Algemene inleiding Multiple sclerose (MS) is een chronische, progressieve aandoening van het centrale zenuwstelsel en is de meest voorkomende invaliderende neurologische ziekte bij jongvolwassenen in de westerse wereld. 1 Het treft vooral jonge mensen tussen 20 en 50 jaar en de prevalentie is tweeënhalf keer groter bij vrouwen dan bij mannen. 2 In ons land zijn naar schatting mensen die aan deze aandoening lijden en ieder jaar komen daar ongeveer 350 mensen bij. 3 Bij slechts één episode van klachten of verschijnselen verdacht voor MS wordt gesproken van een clinically isolated syndrome (CIS). Volgens de gereviseerde McDonaldcriteria 2010 mag men na twee objectiveerbare (klinische) aanvallen spreken van MS, mits deze twee aanvallen een verschillende klinische uiting hebben of er anderszins na MRI bewijs is voor twee lokalisaties. 2 Als gevolg van de ziekte treden er toenemende lichamelijke en cognitieve beperkingen op. 1 Vermoeidheid is waarschijnlijk de meest voorkomende klacht, maar deze patiëntengroep heeft ook vaak te kampen met cognitieve stoornissen. Daarnaast heeft ongeveer 50% van de mensen met MS regelmatig een sombere stemming of een periode hiervan. 2 Genezing van MS is tot op heden niet mogelijk, zodat medicamenteuze behandeling beperkt is tot vermindering van de relapsfrequentie, versnelling van het herstel van relapsen en symptoombehandeling. 2 In Nederland zijn vier injectiebehandelingen geregistreerd in de eerstelijns injectietherapie voor mensen met MS; Avonex (interferon-bèta 1a, 30 μg 1 x per week i.m.) Rebif (interferon-bèta 1a, 22 of 44 μg 3 x per week s.c.) Betaferon (interferon-bèta 1b, 250 μg/ml om de dag s.c.) Copaxone (glatirameer acetaat, 20 mg/ml 1 x daags s.c.) Andere doseringen zijn in Nederland nog niet goedgekeurd of worden nog niet vergoed. 13 ALGEMENE INLEIDING

14 Binnen de geïntegreerde multidisciplinaire zorg van mensen met MS ligt een belangrijke rol voor de verpleegkundige. Zij of hij richt zich op de care-aspecten van optimale zorg. 2 Daarnaast is de rol van de verpleegkundige van groot belang bij het begeleiden bij het opstarten van eerstelijns injectietherapiebehandelingen en de vervolgmonitoring ten aanzien van therapietrouw. 4,5 In Nederland zijn 120 verpleegkundigen gespecialiseerd in MS en 15 verpleegkundig specialisten met aandachtsgebied MS werkzaam. In deze richtlijn wordt de verpleegkundige met zij weergegeven. Therapietrouw bij MS Medicatie vergeten of bewust niet innemen komt vaak voor, ook bij mensen met MS. Dit heeft te maken met compliance (therapietrouw). Uit onderzoek blijkt dat 30 tot 70% van de patiënten een behandeling niet trouw blijft om diverse redenen. 6 Er zijn dus verschillende factoren van invloed op therapietrouw. Het verloop van de ziekte is ondanks een behandeling erg onzeker. Dat maakt het erg moeilijk om de mensen met MS ervan te overtuigen dat therapietrouw belangrijk blijft. 7 Daarnaast zijn er verschillen in de voorlichting en de adviezen die verpleegkundigen aan patiënten verstrekken inzake het monitoren van de bijwerkingen. Het gevolg is dat patiënten onvolledige en/of onjuiste informatie en verpleegkundige adviezen ontvangen en de mogelijkheid bestaat dat patiënten vroegtijdig met de eerstelijnsbehandeling stoppen. 8 In 2013 heeft het MS-Delphi-project plaatsgevonden. Met behulp van MS-verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten is in verschillende ronden op systematische wijze inzicht verkregen in therapietrouw in relatie tot injectieplaatsreacties, griepachtige verschijnselen, vermoeidheid, depressie, angst en cognitie. De resultaten, conclusie en aanbevelingen worden uitgewerkt in deze richtlijn en er zal vervolgens een implementatie van de richtlijn plaatsvinden. Probleemstelling en doelstelling De therapietrouw bij het gebruik van eerstelijnstherapie door middel van injectietherapie bij mensen met MS is niet zo hoog, de voorlichting en de adviezen van verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en neurologen zijn niet eenduidig en regelmatig stoppen patiënten vroegtijdig met de behandeling ALGEMENE INLEIDING

15 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose De bedoeling van deze richtlijn is het ondersteunen van zorgverleners bij het realiseren van een uniforme werkwijze wat betreft het omgaan met therapietrouw bij mensen met MS die eerstelijns injectietherapie volgen. Doelgroep De richtlijn is bedoeld voor alle zorgverleners met voorschrijfbevoegdheid of die betrokken zijn bij de begeleiding van mensen met MS die worden behandeld met een eerstelijns injectietherapie. Knelpuntenanalyse Voor het ontwikkelen van deze richtlijn is in 2012 een werkgroep samengesteld bestaande uit verpleegkundig specialisten MS (zie Samenstelling werkgroep en Klankbordgroep). Tijdens een bijeenkomst op 23 april 2013 heeft er een uitgebreide knelpuntenanalyse plaatsgevonden. De werkgroep heeft uit de knelpunten een selectie gemaakt. Er is vanuit de literatuur gekeken welke onderwerpen de meeste invloed hebben op therapietrouw bij het gebruik van eerstelijns injectiebehandelingen. Deze onderwerpen zijn: Griepachtige verschijnselen Injectieplaatsreacties Vermoeidheid Depressie Angststoornissen/angst voor injecties Cognitiebeperkingen Uitgangsstellingen Binnen de gekozen onderwerpen werden uitgangsstellingen geformuleerd. Deze stellingen zijn terug te vinden in de afzonderlijke hoofdstukken. Om consensus te bereiken over de uitgangsstellingen, zijn deze voorgelegd aan een groep van 25 verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten met aandachtsgebied MS. Door middel van de digitale Delphi-methode is over deze stellingen consensus bereikt. 15 ALGEMENE INLEIDING

16 Methodiek De algemeen geaccepteerde methodiek voor richtlijnontwikkeling is Evidence Based Richtlijnen Ontwikkeling (EBRO). Deze methode wordt gevolgd bij de ontwikkeling van de richtlijn. EBRO is een methode in richtlijnontwikkeling die de hoogste graad van bewijs toekent aan systematische reviews waarin afzonderlijke onderzoeken worden samengevat volgens een gestructureerde methode. Meestal zijn er niet voor alle uitgangsvragen waarop de richtlijn antwoord geeft hoge niveaus van bewijs beschikbaar. De afweging voor de uiteindelijke aanbeveling wordt echter expliciet gemaakt op basis van een systematische samenvatting van de beschikbare kennis, van zowel wetenschappelijke studies als klinische expertise en voorkeuren van de patiënt (www.zonmw.nl/nl/themas/thema-detail/richtlijnontwikkeling/ontwikkeling-richtlijnenen-standaarden). Wetenschappelijke bewijsvoering De aanbevelingen in deze richtlijn zijn gebaseerd op resultaten uit gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek. Relevante artikelen werden gezocht door systematische zoekacties in de Cochrane Database of Systematic Reviews (CDSR, via Wiley Inter Science), Medline en Embase (beiden via OvidSP) en in CINAHL (via Ebscohost). Zoekacties vonden plaats in Om recente kennis te verwerken is in de richtlijn met name gebruik gemaakt van literatuur na het jaar Voor het jaar 2000 is er weinig wetenschappelijk bewijs gepubliceerd over therapietrouw bij eerstelijnsmiddelen, aangezien de registratiestudies toen nog liepen. Hierbij werd de taal gelimiteerd tot Nederlands en Engels. Voor de patiëntenpopulatie werden de MeSH (Medical Subject Heading)-termen multiple sclerosis, multiple sclerosis, relapsing-remitting gebruikt, aangevuld met de woorden multiple of disseminated naast sclerosis in titel of samenvatting. Daarnaast is er gezocht op: adherence, compliance, cognition, flu-like symptoms, depression, (injection) anxiety, injection site reaction en fatigue. Belangrijke selectiecriteria waren: vergelijkend onderzoek met hoge bewijskracht, zoals meta-analyses, systematische reviews, randomized controlled trials (RCT s) en controlled trials (CT s). Waren deze niet voorhanden, dan werd verder gezocht naar vergelijkend cohortonderzoek, vergelijkende patiënt-controlestudies of niet-vergelijkend onderzoek. De kwaliteit van deze artikelen werd beoordeeld aan de hand van evidence-based-richtlijnontwikkeling (EBRO)-beoordelingsformulieren. 16 ALGEMENE INLEIDING

17 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Tabel 1. Indeling van methodologische kwaliteit van individuele studies. Interventie Diagnostisch accuratesseonderzoek Schade of bijwerkingen, etiologie, prognose* A1 Systematische review van ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau A2 Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang Onderzoek ten opzichte van een referentietest (een gouden standaard ) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van de resultaten van test en gouden standaard, betreffende een voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad Prospectief cohortonderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd is voor confounding en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten B Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (hieronder valt ook patiënt-controleonderzoek, cohortonderzoek) Onderzoek ten opzichte van een referentietest, maar niet met alle kenmerken die onder A2 zijn genoemd Prospectief cohortonderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 of retrospectief cohortonderzoek of patiëntcontroleonderzoek C D Niet-vergelijkend onderzoek Mening van deskundigen * Deze classificatie is alleen van toepassing in situaties waarin om ethische of andere redenen gecontroleerde studies niet mogelijk zijn. Zijn die wel mogelijk, dan geldt de classificatie voor interventies. 17 ALGEMENE INLEIDING

18 Op basis van vooraf opgestelde criteria zijn de methodologisch beste artikelen geïncludeerd. Na deze selectie bleven de artikelen over die als onderbouwing bij de verschillende conclusies in de richtlijn staan vermeld. De geselecteerde artikelen zijn vervolgens gegradeerd naar niveau van bewijs. Daarbij is de indeling gebruikt die is weergegeven in Tabel 1, pagina 15: de mate van bewijskracht, het niveau van bewijs en de geselecteerde literatuur in de tekst. Indeling van de onderbouwing naar mate van bewijskracht De beschrijving en beoordeling van de artikelen staan in de teksten onder het kopje Samenvatting van de literatuur. Het wetenschappelijk bewijs is samengevat in een Conclusie, waarbij het niveau van bewijskracht van het meest relevante bewijs is weergegeven (zie Tabel 2). Totstandkoming van de aanbevelingen Voor een aanbeveling zijn er, naast het wetenschappelijke bewijs, andere aspecten van belang, zoals patiëntvoorkeuren, beschikbaarheid van speciale technieken of expertise, organisatorische aspecten, maatschappelijke consequenties en kosten. Deze aspecten worden besproken na de Conclusie in de Overige overwegingen. Hierin wordt de conclusie op basis van de literatuur in de context van de dagelijkse praktijk geplaatst en vindt een afweging plaats van de voor- en nadelen van de verschillende beleidsmogelijkheden. De aanbeveling is het resultaat van het beschikbare bewijs in combinatie met deze overwegingen. Het volgen van deze procedure en het bijbehorend format heeft als doel ruimte te bieden voor een efficiënte discussie tijdens de werkgroepvergaderingen en het bevorderen van de duidelijkheid voor de gebruiker van de richtlijn. Patiëntenperspectief De concept-richtlijn is voorgelegd aan de patiëntenvereniging, de Multiple Sclerose Vereniging Nederland en de Stichting Nationaal MS Fonds. Implementatie en evaluatie Bij de ontwikkeling van de richtlijn is rekening gehouden met de implementatie en de 18 ALGEMENE INLEIDING

19 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Tabel 2. Niveau van bewijskracht van de conclusie. Conclusie gebaseerd op 1 Onderzoek van niveau A1 of ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2 2 Eén onderzoek van niveau A2 of ten minste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B 3 Eén onderzoek van niveau B of C 4 Mening van deskundigen uitvoerbaarheid van de aanbevelingen. De richtlijn wordt verspreid onder relevante beroepsgroepen en organisaties. De implementatie van deze richtlijn valt samen met het gebruik van eerstelijnstherapie in de vorm van tabletten. Mensen met MS krijgen meer keuzemogelijkheden en zijn niet meer aangewezen op alleen injectietherapie. Injectietherapie zal echter voorlopig blijven bestaan en daarnaast zullen er zeker mensen zijn die deze vorm van therapie blijven gebruiken. Dat maakt deze richtlijn dus zeker niet overbodig. Dit betekent dat mensen die injectietherapie krijgen en dit blijven gebruiken, een goede follow-up moeten hebben, gebaseerd op deze richtlijn. Evaluatie zal hoe dan ook belangrijk blijven. Juridische betekenis van de richtlijn Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften, maar wetenschappelijk onderbouwde en breed gedragen aanbevelingen die zorgverleners zouden moeten gebruiken om kwalitatief goede zorg te verlenen. Aangezien richtlijnen uitgaan van gemiddelde patiënten, moeten zorgverleners kunnen afwijken van de aanbevelingen in de richtlijn als de situatie van de patiënt dat vereist. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken, moet dit wel worden beargumenteerd, gedocumenteerd en in overleg met de patiënt worden gedaan. 19 ALGEMENE INLEIDING

20 Herziening Uiterlijk in 2018 wordt door de Stichting Verpleegkundig Specialisten MS (SVSMS) en de Landelijke Vereniging MS-verpleegkundigen (LVMSV) na raadpleging van of op advies van een andere participerende werk-/klankbordgroep bepaald of deze richtlijn nog actueel is. Zo nodig wordt een nieuwe werkgroep geïnstalleerd om (delen van) de richtlijn te herzien. De geldigheid van de richtlijn komt eerder te vervallen wanneer nieuwe ontwikkelingen aanleiding geven een herzieningstraject te starten. Het voorstel van de werkgroep is om de richtlijn in dynamische vorm jaarlijks bij te stellen en aan te vullen indien noodzakelijk. Literatuurlijst 1. Chwastiak L, Ehde DM, Gibbons LE, et al. Depressive symptoms and severity of illness in multiple sclerosis: epidemiologic study of a large community sample. Am J Psychiatry 2002;59(11): CBO, Nederlandse Vereniging voor Neurologie, Vereniging MS Nederland. Richtlijn multiple sclerose. Houten: Bohn Stafleu van Loghum, ISBN RIVM. Cijfers (prevalentie, incidentie en sterfte) uit de VTV In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, Te raadplegen via Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidstoestand\Ziekten en aandoeningen. 4. Remington G, Rodriguez Y, Logan D, et al. Facilitating medication adherence in patients with multiple sclerosis. Int J MS Care 2013;5(1): Ross AP. Strategies for optimal disease management, adherence, and outcomes in multiple sclerosis patients. Neurology 2008;71(suppl 3):S Rheiner NW. A theoretical framework for research on client compliance with a rehabilitation program. Rehab Nurs Res 1995;4: Caon C, Saunders C, Smrtka J, et al. Injectable disease-modifying therapy for relapsing-remitting multiple sclerosis: a review of adherence data. J Neurosci Nurs 2010;42(5 suppl):s Baars A, Harrison K, Minis MA, et al. Therapietrouw bij mensen met MS. Tijdschr Verpleegkundigen 2012;(6): ALGEMENE INLEIDING

21 HOOFDSTUK 1 Therapietrouw

22 HOOFDSTUK 1

23 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose Therapietrouw KITTY HARRISON Inleiding De disease modifying therapy (DMT) bij multiple sclerose (MS), die met injectietherapie wordt ingezet, is een immuunmodulerende behandeling die het ziekteproces vertraagt. De behandeling levert niet direct zichtbaar resultaat op, terwijl de patiënt wel last ondervindt van de bijwerkingen. Het vergeten van een dosering of het bewust niet innemen van medicatie is een problematiek die bij veel therapieën voorkomen, ook bij mensen met MS. Dit heeft te maken met compliance (therapietrouw). De begrippen adherence en compliance zijn synoniemen en betekenen: de mate waarin de patiënt zijn medicatie neemt volgens de voorgeschreven dosering én het voorgeschreven tijdsinterval. Medicatie non-adherence kan grofweg worden ingedeeld als opzettelijke en onopzettelijke non-adherence. Wanneer de patiënt de intentie heeft om de behandeling te volgen, maar niet in staat is dit te doen door beperkingen in capaciteit en/of middelen (bijvoorbeeld vergeten, slecht begrip), dan is de patiënt onbedoeld niet-therapietrouw. Uit onderzoek blijkt dat 30 tot 70% van de patiënten de behandeling niet trouw blijven vanwege diverse redenen en daardoor vroegtijdig stoppen met de behandeling. Tot op heden is er geen gouden standaard beschikbaar om therapietrouw te bevorderen. Definitie van therapietrouw Er bestaan verschillende definities van therapietrouw. De definitie van de World Health Organization (WHO) is volgens de werkgroep de meest geschikte voor gebruik in de klinische praktijken, deze luidt: The extent to which a person s behaviour taking medication, following a diet, and/ or executing lifestyle changes corresponds with agreed recommendations from a health care provider HOOFDSTUK 1 - THERAPIETROUW

24 Belangrijk in de definitie van de WHO is de onderkenning dat de patiënt aanpassingen doet in zijn gedrag wat betreft inname van medicatie, het volgen van een dieet en/of veranderingen in leefstijl, zodanig dat deze correspondeert met de aanbevelingen van de zorgverlener. Stellingen De stellingen uit de MS-Delphi-ronden die in dit hoofdstuk aan de orde komen: Wanneer een patiënt goed is geïnformeerd over de behandeling van MS, heeft dat een positief effect op de motivatie en de therapietrouw van deze patiënt. Wanneer een patiënt vóór het starten van de eerstelijnsbehandeling voorlichting krijgt (met als functies informatie, instructie, educatie en begeleiding), heeft dat een positief effect op de motivatie en de therapietrouw van deze patiënt. Elke MS-patiënt die start met een eerstelijnsbehandeling dient bij ieder contact te worden geïnformeerd over het belang van continuering van deze behandeling. De therapietrouw wordt verhoogd als de mening van de patiënt bij de medicatiekeuze wordt meegewogen. Het is van belang om na te vragen hoe vaak een injectie is gemist in de afgelopen twee weken. Het betrekken van de partner/mantelzorger bij de behandeling is van essentieel belang om therapietrouw te waarborgen. Een paar gemiste injecties hebben geen effect op de effectiviteit van de behandeling. Voor patiënten met een eerstelijnsbehandeling heeft het geen invloed op de effectiviteit van de behandeling als ze tijdens een vakantie de therapie tijdelijk stoppen. Dit hoofdstuk behandelt het onderwerp therapietrouw bij mensen met MS die een immuunmodulerende therapie door middel van injecties gebruiken. De laatste jaren is veel onderzoek gedaan naar therapietrouw bij mensen met MS, waaronder de risicofactoren, de impact, de meetschalen die kunnen worden gebruikt en factoren die therapietrouw kunnen bevorderen. Dat is de reden waarom de MS-Delphi-ronden zijn ontwikkeld die hebben geleid tot deze richtlijn. Literatuurselectie Search naar multiple sclerose, medication en adherence. Alleen Engelstalige arti- 24 HOOFDSTUK 1 - THERAPIETROUW

25 Richtlijn therapietrouw eerstelijns injectiebehandelingen multiple sclerose kelen zijn meegenomen in deze literatuurstudie. Daarnaast zijn er artikelen gebruikt die het thema therapietrouw binnen het sociaal-economische vlak of bij adolescenten belichten. Therapietrouw Therapietrouw van een patiënt is essentieel voor het slagen van de behandeling. Als de patiënt zijn voorgeschreven medicatie niet of niet correct inneemt, faalt de beste therapie. Om de therapietrouw te kunnen verbeteren, moet men zich daar in de eerste plaats natuurlijk van bewust zijn. Daarnaast is het van belang te weten wat er misgaat en waarom, zodat hierop kan worden ingespeeld. Het is ook noodzakelijk de therapietrouw van de patiënt te kunnen inschatten om een correct beleid te voeren. Het verloop van MS is ondanks een behandeling erg onzeker. Dat maakt het moeilijk om patiënten ervan te overtuigen dat therapietrouw belangrijk blijft. 2 Therapietrouw in cijfers Uit onderzoek blijkt dat de therapietrouw bij MS-patiënten niet zo hoog is, tussen 65 en 87%. 3 Evaluaties van interferon-bèta (IFNB) en glatirameer acetaat (GA) geven aan dat ongeveer 60 tot 76% van de mensen met MS de voorgeschreven therapie volgt gedurende twee tot vijf jaar. Ter vergelijking: een therapietrouw van 62 tot 64% bij patiënten die insuline spuiten bij diabetes type 2 en 68 tot 79% bij patiënten met orale medicatie voor hartfalen. 4-6 De meeste patiënten die met immuunmodulerende therapie stoppen, doen dit binnen twee jaar. In een cohortstudie met een studiepopulatie van 632 patiënten zijn in totaal 107 patiënten met immuunmodulerende therapie gestopt. Ongeveer 49% hiervan (n=52) is binnen twee jaar gestopt (zie Figuur 1, pagina 24). 7 Risicofactoren Er is voldoende niveau-1 bewijs in de literatuur dat direct starten met de behandeling van immuunmodulerende therapie bij het optreden van een eerste klinische manifestatie verdacht voor de ontwikkeling van relapsing-remitting MS (RRMS) leidt tot lagere relapsfrequentie en minder ziekteprogressie gemeten met de EDSS ten opzichte van uitgestelde behandeling HOOFDSTUK 1 - THERAPIETROUW

26 Patiënten (%) n=23 n=29 n=21 n=14 n=9 n=5 n=3 n=3 0 jaar 1 jaar 2 jaar 3 jaar 4 jaar 5 jaar 6 jaar 7 jaar 8 Figuur 1. Aantal en percentage van mensen met MS die elk jaar stoppen met interferon bèta of glatirameer acetaat gedurende 8 jaar follow-up (n=107). 7 De ernst van de ziekteverschijnselen, polysymptomatische presentatie, de vrees van patiënt of arts voor het optreden van een recidief, afwijkingen op MRI, zoals hoge lesion load en aankleurende lesies, doen eerder besluiten tot behandeling. Angst voor bijwerkingen en toedieningswijze, geringe klinische verschijnselen, onzekerheid over het effect op de progressie en beperkte afwijkingen bij MRI-onderzoek leiden eerder tot een afwachtend beleid. 9 Een goede afstemming, realistische voorlichting en het samen met de patiënt tot zijn keuze komen, leiden tot een hogere therapietrouw. Vanwege economische, klinische en sociale impact is het van belang de patiënten die in aanmerking komen voor immuunmodulerende therapie vooraf te screenen op te verwachten therapietrouw. Therapietrouw van een patiënt is essentieel voor het slagen van de behandeling. Als de patiënt zijn voorgeschreven medicatie niet of niet correct inneemt, faalt de therapie. Om de therapietrouw te kunnen verbeteren, moet men zich daar in de eerste plaats natuurlijk van bewust zijn. Daarnaast is het van belang te weten wat er misgaat en waarom, zodat hierop kan worden ingespeeld. Het is ook noodzakelijk de therapietrouw van de patiënt te kunnen inschatten om een correct beleid te voeren. Ziektegerelateerde stress, traumavermijdende copingstijl, de leeftijd bij diagnose en het opleidingsniveau moeten in acht worden genomen bij het motiveren van mensen met MS die immuunmodulerende therapie gebruiken. Deze uitdagingen starten in het begin van de ziekte en zetten zich voort tijdens de 26 HOOFDSTUK 1 - THERAPIETROUW

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

11 e Post O.N.S. Meeting

11 e Post O.N.S. Meeting 11 e Post O.N.S. Meeting Carola Weerman Verpleegkundig specialist Intensieve zorg St. Antonius ziekenhuis Strategies to impact adherence, Wat weten we en hoe kunnen we het beïnvloeden? Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van MS

Medicamenteuze behandeling van MS Medicamenteuze behandeling van MS MS anno 2013 Symposium voor zorgprofessionals Dorine Siepman, neuroloog Multipele sclerose - behandeling algemeen aanvalsbehandeling ziektemodulerend (immunomodulatie)

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Dokter op Dinsdaglezing 24 september 2013 Dr. Brigit de Jong, neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis en UMC St Radboud Programma + MS + Verschijnselen van MS + Medicamenteuze

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Jop Mostert Neuroloog Inhoud Hoe deed ik het tot nu toe? Richtlijn Aanpak nazoeken medicamenteuze behandelingen MS Amantadine Modafinil Overige medicijnen

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Nurse versus physician-led care for the management of asthma

Nurse versus physician-led care for the management of asthma TRAM onderzoek Nurse versus physician-led care for the management of asthma Maarten C Kuethe1, Anja A P H Vaessen-Verberne1, Roy G Elbers2, Wim MC Van Aalderen3 1. Paediatrics, AMPHIA Hospital, Breda,

Nadere informatie

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting 119 Hoofdstuk 1 - Algemene inleiding Hoofdstuk 1 bevat algemene informatie over type 2 diabetes, waarin onderwerpen aan bod komen zoals: risicofactoren voor het ontwikkelen van type 2 diabetes, de gevolgen

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG 0530.2015030029 Zorginstituut Nederland Pakket Eekholt 4 1112 XH Diemen Postbus

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Rol van de verpleegkundige bij therapietrouw

Rol van de verpleegkundige bij therapietrouw Rol van de verpleegkundige bij therapietrouw De noodzaak van medicatie adherence CNE 2014 Angelien Sieben;verpleegkundig specialist vaatchirurgie Definitie medication adherence The extent to which a person

Nadere informatie

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?*

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Floor Ploos van Amstel, RN, MSc, verpleegkundig expert, afd. Medische Oncologie Maaike

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bob van Oosten, neuroloog MS Centrum Amsterdam VUmc MSMS 2013 Disclosures Geen VUmc MS centrum Amsterdam ontvangt financiële ondersteuning voor onderzoeksactiviteiten

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Verbetering van therapietrouw Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Therapietrouw bij hypertensie Vrouw, 47 jaar, bloeddruk 184/102 mm Hg Diagnose: Essentiële hypertensie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen.

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen. Toolkit polyfarmacie en medicatieveiligheid Doel 1. De medicamenteuze behandeling van de patiënt optimaliseren 2. Zoveel mogelijk voorkomen van (vermijdbare) bijwerkingen van medicatie 3. De continuïteit

Nadere informatie

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Nut van prognostische data De patiënt wil (vaak) weten: Hoe snel zullen mijn klachten toenemen?

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Nederlandse somenvotting

Nederlandse somenvotting Nederlandse somenvotting In de laatste decennia is er veel vooruitgang geboekt bij de behandeling van hartfalen op zowel farmacologisch als op technologisch vlak. Mede hierdoor bestaat de behandeling van

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld, M. Heijmans, NIVEL, augustus 2013) worden gebruikt.

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Summary in dutch / Nederlandse samenvatting

Summary in dutch / Nederlandse samenvatting Summary in dutch / Nederlandse samenvatting 115 Van diagnose tot prognose Multiple sclerose (MS) is een chronische progressieve auto-immuum ziekte met onbekende origine die word gekarakteriseerd door laesies

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011 Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Uitgangsvraag: Leidt een rescue -behandeling met corticosteroïden

Nadere informatie

Stage-opdracht deskundigheidsbevordering

Stage-opdracht deskundigheidsbevordering Stage-opdracht deskundigheidsbevordering Naam: Marthe Verwater Studentnummer:09011129 Klas: HDT 2 Inhoudsopgave: 1.Voorbereiding... Blz.3 2.Literatuurstudie...... Blz.4 3.Verslag... Blz.8 2 Stage opdracht

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Therapietrouw (bij DIABETES)

Therapietrouw (bij DIABETES) Therapietrouw (bij DIABETES) S.J. Fischer; Klinisch Psycholoog, Slotervaartziekenhuis Amsterdam Therapietrouw Mate waarin het gedrag van een patiënt overeenkomt met het medische of gezondheidsadvies dat

Nadere informatie

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Behandeling van een trigger finger Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Overzicht Inleiding PICO Zoekstrategie & Flowchart Artikelen Chirurgie Anatomie Open vs percutaan Conclusie Inleiding Klinische symptomen

Nadere informatie

Platform PI: Communicatie en Therapietrouw. prof. dr. Trudi van den Bos voorzitter Platform PI

Platform PI: Communicatie en Therapietrouw. prof. dr. Trudi van den Bos voorzitter Platform PI Platform PI: Communicatie en Therapietrouw prof. dr. Trudi van den Bos voorzitter Platform PI Platform PI: structureel samenwerkingsverband Patiëntenorganisaties van chronisch zieken en koepelorganisaties

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

impact from intervention strategies A case example from the baking industry

impact from intervention strategies A case example from the baking industry Prospective evaluation of the health impact from intervention strategies A case example from the baking industry Samenwerking Nick Warren, Health and Safety Laboratory Dick Heederik, IRAS, Utrecht University

Nadere informatie

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen?

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? 21/11/11 Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? Inge Glazemakers Dirk Deboutte Inhoud Het probleem Oplossingen: de theorie Triple P Het project De eerste evaluatie - - -

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Nieuwe therapieën bij MS. Freek Verheul 5 november 2014

Nieuwe therapieën bij MS. Freek Verheul 5 november 2014 Nieuwe therapieën bij MS Freek Verheul 5 november 2014 (klassieke) eerste lijn medicatie Interferonen (avonex, betaferon, rebif ) Glitiramer acetaat (copaxone ) (klassieke) eerste lijn medicatie effectiviteit

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten WELKOM 5 december 2012 Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes Caroline Lubach: senior verpleegkundig consulent diabetes VUmc Anita Faber: research coördinator Diabetes Research Centrum, Hoogeveen

Nadere informatie

A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once

A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once A two year, double-blind, randomized, multicenter, active-controlled study to evaluate the safety en efficacy of fingolimod administered orally once daily versus interferon beta-1a i.m. once weekly in

Nadere informatie

Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach

Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach ONLINE WERKEN AAN VERBETERD ZELFMANAGEMENT VOOR COPD PATIENTEN Chantal Hillebregt Onderzoeker Jan van Es Instituut 1 Toename ziektelast van COPD 3 de plaats ranglijst

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Kennis in Beweging 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Eisen en doelen overheid Opdracht Kwaliteitsinstituut: maak kwaliteit transparant. Kwaliteitsstandaarden & Meetinstrumenten Tripartiet (patiënten,

Nadere informatie

Multipele sclerose in beeld

Multipele sclerose in beeld Multipele sclerose in beeld 14214_BW_Casusboek MS in beeld.indd 1 29-07-13 11:53 14214_BW_Casusboek MS in beeld.indd 2 29-07-13 11:53 Multipele sclerose in beeld Onder redactie van: Dr. G.J.D. Hengstman

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom

Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom 8 september 2014 Belangrijke risico-informatie over bèta-interferonen: risico op trombotische microangiopathie en nefrotisch syndroom Geachte heer, mevrouw, In overleg met het wetenschappelijke Comité

Nadere informatie

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over Kalium De commissie heeft op het achtergronddocument over kalium reacties ontvangen van de Federatie Nederlandse

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Rondetafeldiscussie 12-12-12 Dag van de Ondervoeding

Rondetafeldiscussie 12-12-12 Dag van de Ondervoeding Rondetafeldiscussie 12-12-12 Dag van de Ondervoeding Aanwezig: Kelly Duin, Christina van Duuren, Anja Evers, Ellen van der Heijden, Miranda Lassche, Marjon van der Looij, Marieke van der Plas, Ricky van

Nadere informatie

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol A cluster randomised controlled trial evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Namens de EU-EBM EBM Unity Sjors Coppus Ben Willem Mol Vaardigheidstest

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert:

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Een innovatie voor mensen die meermaaldaags insuline gebruiken. Deze innovatie biedt patiënten ondersteuning bij het berekenen en toedienen van

Nadere informatie

Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies

Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies Natascha Schrama 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies Natascha Schrama Verpleegkundig specialist oncologie ziekenhuis Bernhoven Oss/Veghel Inhoud

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog

MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog MS en medicatie Brigit de Jong neuroloog Inhoud Uw vragen! Multiple Sclerose Verschijnselen van MS Medicamenteuze behandeling van MS Multiple Sclerose Definitie: harde plekken die op meerdere plaatsen

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties

PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties C.Fransman Patient audit manager Inhoud 1. DICA 2. Methodiek 3. PROMs 4. Showcase darmkanker Auditing Inzicht in kwaliteit Feedback voor zorgverleners

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond en doelstelling van het onderzoek Het doel van dit promotie onderzoek was om de zorg voor angst en depressie in kaart te brengen, enerzijds bekeken vanuit de

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie Disclosurebelangen spreker MSMS 25 november 2014, Christine Westerweel, GZ-psycholoog (potentiële) belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie