JAARVERSLAG 2005 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Universitair Medisch Centrum Groningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "JAARVERSLAG 2005 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Universitair Medisch Centrum Groningen"

Transcriptie

1 JAARVERSLAG 2005 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE Universitair Medisch Centrum Groningen Postadres Bezoekadres Postbus Hanzeplein RB Groningen 9713 GZ Groningen Telefoon: Fax: Website: 1

2 Inhoudsopgave 1. Personele formatie Gezondheidszorg / patiëntenzorg Diabetes mellitus / Diabeteszorg Ontwikkelingen in Onderwijs Nascholing Opleiding tot internist en in het aandachtsgebied Endocrinologie Wetenschappelijk onderzoek Activiteiten buiten het UMCG...18 Bijlage 1 - Besprekingen Bijlage 2 - Publicaties

3 1. Personele formatie De leden van de onderafdeling Endocrinologie en Stofwisselingsziekten zijn verantwoordelijk voor de zorg aan een brede groep van patiënten met endocriene en metabole aandoeningen en voor het onderwijs aan studenten en arts-assistenten, de opleiding tot internist-endocrinoloog en wetenschappelijk onderzoek op deze gebieden. In dit jaarverslag worden de activiteiten gedurende het jaar 2005 kort samengevat. In dit jaar bestond de onderafdeling uit de volgende personen: Mw. drs. A. Alberda (Anny) internist-endocrinoloog, tot 1 dec 2005 Dr. A.P. van Beek (André) internist-endocrinoloog Dr. G. van den Berg (Gerrit) internist-endocrinoloog Mw. drs. S.E. Borggreve (Susan) arts-onderzoeker, tot 15 nov 2005 Dr. R.P.F. Dullaart (Robin) internist-endocrinoloog Mw. W. van El (Winnie) nurse-practitioner Mw. B. Fokkens (Baukje) medewerker dataverwerking Mw. M.A. Groeneveld (Mariska) doktersassistente Mw. B.G. Haandrikman (Bettine) laboratoriummedewerker Mw. I. Hoekstra (Immie) diabetesverpleegkundige Mw. drs. A.N.A. van der Horst - Schrivers internist, endocrinoloog i.o., vanaf 1 april 2005 Mw. A. Jongbloed (Alied) diabetesverpleegkundige Dr. J.C. Keers (Joost) psycholoog Dr. M.N. Kerstens (Michiel) internist-endocrinoloog Mw. G. Kreugel (Gillian) verpleegkundig consulent Mw. dr. T.P. Links (Thera) internist-endocrinoloog Mw. E. Maris (Ellis) secretaresse Mw. drs. S.H. Meeuwisse Pasterkamp internist-endocrinoloog i.o., vanaf 1 okt 2005 Dr. J.R. Meinardi (Johan) internist-endocrinoloog, tot 1 nov 2005 Mw. C. Neperus (Carolien) secretaresse, tot 1 aug 2005 Dr. P.H.N. Oomen (Peter) internist-endocrinoloog, tot 1 sept 2005 Mw. drs. A.C.M. Persoon (Adrienne) arts-onderzoeker, tot 1 okt 2005 Dr. F. Perton (Frank) laboratoriummedewerker Mw. I.E. Pop (Inge) doktersassistente Mw. drs. A. Roos (Annemieke) internist-endocrinoloog i.o. Mw. A.A. Schrader (Anita) secretaresse Dr. W.J. Sluiter (Wim) biochemicus, statisticus Mw. L.G.J. Smit (Linda) diabetesverpleegkundige Drs. R. de Vries (Rindert) arts-onderzoeker, tot 1 oktober 2005 Mw. H.C. Wessels (Ellen) diabetesverpleegkundige, tot 1 oktober 2005 Prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel (Bruce) internist-endocrinoloog Mw. R. Zuur (Roelie) diabetesverpleegkundige In de personele bezetting zijn in 2005 enkele belangrijke veranderingen geweest. Per 1 september is dr. Peter Oomen toegetreden als internist-endocrinoloog tot de maatschap Interne Geneeskunde van het Medisch Centrum Leeuwarden, en per 1 november is dr. Johan Meinardi werkzaam binnen het Rijnstate ziekenhuis in Arnhem. Mw. A. Alberda heeft per 1 december van de mogelijkheid gebruik gemaakt tot vervroegde pensionering. Per 1 april resp. 1 oktober startten mw. drs. Anouk van der Horst en mw. drs. Susanne Meeuwisse met hun opleiding in het aandachtsgebied Endocrinologie. Een aantal wetenschappelijk onderzoekers beëindigden hun actieve researchperiode, te weten Susan Borggreve, Adrienne Persoon en Rindert de Vries. Voor hun vorderingen kan mede verwezen worden naar de publicatielijst van de afdeling. Het ligt in de verwachting dat alle drie in 2006 hun proefschrift zullen verdedigen. Helaas moest de afdeling veel te vroeg afscheid nemen van een toegewijd medewerkster, mevrouw Rita van Slooten. Zij overleed na een lang ziekbed. Rita heeft vele jaren toegewijd en vakkundig de afdeling ondersteund in alle poliklinische zorgactiviteiten, en daarnaast meerdere jaren de onderzoeksregistratie verzorgd, zelfs in de perioden dat zij intensief voor haar ziekte werd behandeld. Samen met haar familie en vele vrienden en bekenden werd aan Rita op 3 maart de laatste eer bewezen in het crematorium Groningen. 3

4 In nauwe samenwerking hebben de afdelingen Heelkunde (prof. dr. R.J. Ploeg), Nefrologie (dr. E.F. de Maar), Radiologie (prof. dr. M. Oudkerk) en Endocrinologie (prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel), en de Raad van Bestuur van het UMCG in september 2004 een vergunningsaanvraag ingediend om transplantatie van Eilandjes van Langerhans te kunnen uitvoeren, en medio 2005 heeft de minister van VWS het besluit genomen om het UMCG als tweede centrum in Nederland (naast het Leids Universitair Medisch Centrum) voor deze bijzondere behandeling een vergunning toe te wijzen. De aan dr. A.P. van Beek toegekende Novo Nordisk Award 2005 stelde hem in staat een bezoek van 3½ maanden te brengen aan de gerenommeerde endocrinologische kliniek in Birmingham van prof. P.M. Stewart (Queen Elisabeth Hospital and Institute of Biomedical Research, Division of Medical Sciences, University of Birmingham, UK). Gedurende deze periode heeft hij zich bezig gehouden met het effect van chronische laaggradige inflammatie op vetcel functie. De invloed van bekende (IL 1 en TNFα) en minder bekende (IL18) interleukinen op cortisol activatie (11βHSD type 1 activiteit), glucose opname, vetzuur- en adipokine productie werden in preklinisch onderzoek in een humane vetcellijn getest. Daarnaast heeft hij als 'visiting consultant' inhoudelijk kennis kunnen nemen van poliklinische activiteiten en de organisatie van endocrinologische patientenzorg. Al met al heeft dit tot dus ver geleid tot een samenwerkingsverband waarbij recent samen een wetenschappelijke onderzoeksvoorstel is geschreven. Tijdens de najaarsvergadering van de NVDO, op 1 december in Doorwerth, ontving dr. Joost Keers de Dr. F. Gerritzenprijs 2005 voor het beste Nederlandse proefschrift op gebied van diabetesonderzoek. Mw. Gillian Kreugel behaalde de graad van Master of Science in Nursing. Mw. Winnie van El rondde haar opleiding 'Advanced Nursing Practice' af met een afstudeerproject dat een kwalitatief onderzoek omvatte op het gebied van Diabeteszelfzorg en Hemodialyse. Figuur 1. De nieuwe lay-out van de website van de afdeling Endocrinologie. 4

5 2. Gezondheidszorg / patiëntenzorg Kliniek Het aantal verpleegdagen in 2005 was 1916; in 2004 was dit 2111, bij een budget van Ondanks de toename van de complexiteit van de verwezen patiënten is de gemiddelde verpleegduur afgenomen van 6,7 naar 6,0 dagen, door optimale aandacht voor efficiëntie in planning van ontslag en vervolgbehandelingen. Na een uitgebreide beddenherschikking binnen de disciplinegroep Interne Geneeskunde is de Endocrinologie eind 2004 van de 3 e naar de 4 e verdieping verhuisd. Op E4 zijn thans de acute opname unit van de Interne Geneeskunde, de klinische bedden van de Endocrinologie en de suites voor behandeling met radioactief jodium en brachytherapie gecombineerd. Deze bundeling zorgt voor een grotere efficiëntie van onze klinische activiteiten. Leden van de onderafdeling (dr. A.P. van Beek, dr. P.H.N. Oomen) participeerden in de supervisie van de centrale Spoed Opvang van de Interne Geneeskunde. Polikliniek Ook in de poliklinische consulten zien we een verdere duidelijke toename. Daarbij is het aantal eerste poliklinische consulten gestabiliseerd juist boven de 700, het aantal vervolgconsulten van 8959 naar Via een 'triage' systeem wordt zo veel getracht dat patiënten met de hoogste urgentie ook daadwerkelijk snel en efficiënt kunnen worden geholpen. Daarom weerspiegelt de gemiddelde 'officiële' toegangstijd, die rond 3 weken ligt, niet de daadwerkelijke gang van zaken. Patiënten met een spoedindicatie worden dezelfde dag gezien, zoals mensen met juist ontdekte type 1 diabetes mellitus, die immers direct met de behandeling met insuline moeten starten. Ook patiënten met het vermoeden op een kwaadaardige endocriene aandoening worden binnen een week gezien, zodat de diagnostiek en behandeling zonder tijdsverlies kunnen aanvangen. Voor mensen met problemen die een minder dringend karakter hebben, bedraagt de gemiddelde wachttijd tussen 3 en 4 weken. Die wachttijd zou nog korter kunnen zijn, wanneer alle polikliniekafspraken daadwerkelijk worden nagekomen. Het komt meer dan incidenteel voor dat patiënten voor een eerste of een vervolg afspraak niet verschijnen, en dan later opnieuw moeten worden ingepland, met alle druk op de poliklinische spreekuren van dien. Ook bij late afzeggingen kunnen open gevallen plaatsen in de spreekuren niet meer worden opgevuld. Daarom zijn we recent gestart om in eerste instantie alle patiënten, die zonder af te zeggen niet verschijnen op de polikliniek, diezelfde dag thuis te bellen. Het ligt in de verwachting dat hierdoor het aantal niet nagekomen afspraken de komende maanden zal afnemen. Tabel 1. Kerngetallen van kliniek en polikliniek Endocrinologie Jaar Klinische Poliklinische Eerste PK opnames consulten consulten De poliklinische diabeteszorg wordt in nauwe samenwerking met de afdeling Algemene Interne uitgevoerd. Dr. M.N. Kerstens en dr. J.C. ter Maaten hebben de dagelijkse leiding van de diabeteszorg. Goede registratie van de case-mix aan patiënten was tot voor kort een probleem, maar de afdeling is inmiddels per 1 mei 2003 met de DBC / ICD-9 registratie gestart, waardoor het een stuk gemakkelijker is om adequate overzichten te genereren. Een verdere stimulans en optimalisatie van de zorg voor mensen met diabetes in Noord Nederland wordt verwacht van de oprichting van een Universitair Diabetes Centrum, waarvan de ontwikkeling in december 2004 is aangevangen. Verwacht wordt dat vanaf medio 2006 de diabeteszorg binnen een one-stop faciliteit kan worden aangeboden, waarbinnen naast de internist en diabetesverpleegkundige ook de oogarts, een podotherapeut, en een DVN informatiepost gevestigd zijn. 5

6 Figuur 2. De belangrijkste endocriene organen Topreferente zorg De topreferentie zorg van de afdeling Endocrinologie betreft de volgende patiëntencategorieën: * schildkliercarcinoom * hypofyse tumoren * bijnierproblematiek (tumoren, feochromocytoom, steroidsynthese stoornissen) * erfelijke endocriene en metabole syndromen * zwangerschap en diabetes * diabetische complicaties, waaronder diabetische voetproblematiek * insulinepomp therapie. In de regio wordt steeds meer samengewerkt met de endocrinologen, die in de perifere ziekenhuizen werkzaam zijn. Dit betreft vooralsnog vooral de patiëntenzorg, maar ook steeds meer de opleiding en het wetenschappelijk onderzoek. Er blijft de komende jaren middels nascholing en persoonlijke contacten continue aandacht voor uitbreiding van deze regionale samenwerking, met voldoende mogelijkheden voor onze onderzoekers om over de langetermijn follow-up patiëntengegevens te kunnen beschikken. Gedacht kan worden aan structurele deelname van arts-assistenten of stafleden aan poliklinische activiteiten in perifere ziekenhuizen, c.q. een consultfunctie op locatie. Eén en ander hangt vanzelfsprekend af van de ontwikkelingen in de formatie van de afdeling. Multidisciplinaire begeleiding van patiënten Op dit moment functioneren voor het schildkliercarcinoom, de hypofyse problematiek en de diabetische voet multidisciplinaire behandelteams, met een 2-wekelijkse tot maandelijkse bespreking (zie voor een overzicht van Endocrinologie besprekingen bijlage 1). Het multidisciplinair hypofysespreekuur, dat 1x per 2 weken op de vrijdagmiddag plaats vindt, verloopt succesvol. Ook is met de afdeling Oncologie frequenter overleg over samenwerking op het gebied van de begeleiding van patiënten met neuroendocriene tumoren. 3. Diabetes mellitus / Diabeteszorg Geïntegreerde diabeteszorg Het UMCG onderschrijft de uitgangspunten voor goede diabeteszorg, zoals die in de Zorgstandaard van de Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) zijn vastgelegd. Hierbij spelen drie belangrijke processen een rol: 1. Medische behandeling en zorg. 2. Educatie en het leren omgaan met diabetes, kortweg diabetesrevalidatie genoemd. 6

7 3. Het proces, waarin de mens met diabetes zijn maatschappelijke positie ervaart, bevecht en verbetert. Goede diabeteszorg vereist adequate en afgesproken financiering en een uitgewerkt zorgsysteem. Dit maakt werken volgens de Zorgstandaard, toepassing van richtlijnen en continue kwaliteitszorg, mogelijk. De uitgangspunten hierbij worden gevormd door de NDF/CBO-richtlijnen en de adviezen voor goede diabeteszorg. Dit zijn richtlijnen die bij voorkeur op basis van evidence based medicine zijn vastgesteld. Waar nog niet voldoende evidence voor handen is, is door het Diabetesteam van het UMCG, op basis van experience based medicine, een richtlijn geformuleerd. Diabeteszorg wordt aan de hand van deze schriftelijke afspraken geleverd. Figuur 3. Diabetes is voor velen nog een vraagteken. Goede diabeteszorg vereist een multidisciplinaire aanpak, en deze wordt in het UMCG geboden door een team, waarbij de medische eindverantwoordelijkheid berust bij de behandelend arts. Dit team bestaat uit meerdere disciplines: een behandelend arts, een diabetesverpleegkundige, een diëtist, een psycholoog of maatschappelijk werker. Aangezien de zorgzwaarte van individuele patiënten varieert, wordt de rol van coördinator van zorg, zowel door de behandelend arts als door de diabetesverpleegkundige, uitgevoerd. De herschikking van taken binnen de diabeteszorg naar diabetesverpleegkundigen is formeel geregeld in het Diabetesteam binnen de mogelijkheden en regels van de wet BIG. Zorg voor mensen met diabetes mellitus wordt aangeboden op twee locaties. De reguliere poliklinische diabeteszorg vindt plaats op de hoofdlocatie van het UMCG aan het Hanzeplein. De diabeteszorg in het kader van diabetesrevalidatie vindt plaats in de locatie UMCG-Beatrixoord. Het UMCG biedt een multidisciplinaire academische behandeling en begeleiding van mensen met diabetes. Deze behandeling kent meerdere modules: 1. Voor patiënten die relatief weinig somatische complicaties hebben, ligt het accent met name op de diabeteseducatie. Deze mensen worden tenminste tweemaal per jaar uitsluitend door de diabetesverpleegkundige gezien, en éénmaal per jaar door de internist. 2. Voor patiënten met veel complicaties wordt de zorg gecoördineerd en uitgevoerd door de internistendocrinoloog. Gemiddeld wordt de mens met diabetes drie keer per jaar gezien door de internist, en één keer per jaar door de diabetesverpleegkundige. Op indicatie, of bij intercurrente problemen, worden frequentie, intensiteit en duur van de individuele consulten uitgebreid. 3. Voor specifieke categorieën patiënten is een individueel behandelplan van toepassing, zoals voor vrouwen met diabetes die zwanger zijn of willen worden, en voor patiënten met een voetprobleem. 4. Voor nieuw verwezen patiënten waarbij een uitgebreide inventarisatie wordt gemaakt van kennis en vaardigheden, en voor wie een risicoprofiel wordt opgesteld, is een diabetescarrousel ontworpen. Hierin participeren de internist, de diabetesverpleegkundige en de diëtist. Na drie maanden waarin een aantal contacten plaatsvindt is voor deze patiënten een behandelplan opgesteld. 7

8 Gezien de topreferente functie van het UMCG zijn patiënten afkomstig uit heel Nederland. Het merendeel is echter woonachtig in één van de vier noordelijke provincies. De begeleiding van individuele patiënten vindt plaats op basis van een geformaliseerd en schriftelijk vastgelegd behandelplan, dat in het volledige diabetesteam is afgesproken. De hoofdbehandelaar is verantwoordelijk voor de routing van de mens met diabetes langs individuele hulpverleners, zoals de oogarts. Voor deze begeleiding wordt een goed uitgerust elektronisch patiëntendossier nog node gemist. Figuur 4. Klachten en verschijnselen van diabetes mellitus In de locatie UMCG-Beatrixoord, Centrum voor Revalidatie wordt een intensief educatie en revalidatie-programma aangeboden, dat gericht is op mensen met diabetes en onvoldoende regulatie of acceptatie van de diabetes en op specifieke groepen patiënten, die hooggespecialiseerde en multidisciplinaire begeleiding nodig hebben. De deelnemers aan deze programma s zijn afkomstig uit het UMCG, maar ook uit de adherente regio voor topreferente en topklinische zorg. Aanmeldingen komen zelfs uit Zeeland! Dit programma wordt in meerdere dagdelen gegeven en de multidisciplinaire inzet van hulpverleners heeft tot uitstekende langetermijn resultaten geleid. Blijvende verbetering van de diabetesregulatie en sterke verbetering in alle facetten van Health Related Quality of Life, zijn hierdoor bereikt. Het programma is door de Vereniging van Revalidatieartsen en de Nederlandse Diabetes Federatie als een onmisbare en kwalitatief hoogstaande schakel in de diabeteszorg beoordeeld. Helaas vindt nog slechts gedeeltelijke financiering plaats vanuit de zgn. zorgvernieuwingsgelden. De afdeling Endocrinologie steunt actief andere instellingen die met een dergelijk 2e/3e lijns revalidatieprogramma van start willen gaan. In dit team waren in 2005 werkzaam: Mw. Rita Wesselius, teamcoördinator Mw. Linda Faber, mw. Ingrid Stoelinga, mw. Madelein Schotman, diabetesverpleegkundigen Mw. Marianne van Dijk, diëtist Mw. Brigitta Joosen, en mw. Renske Bouman, fysiotherapeuten Dhr. Guus van Bochove, bewegingsagoog Mw. Heike Mesch, psycholoog Mw. Tilly Söder, maatschappelijk werk Mw. Franka Waterschoot, ergotherapeute. Zij worden ondersteund door: Mw. Janine Karmer, secretaresse Mw. Elsa Pieterman-Slagter, secretaresse Mw. Hennie Meijer, ondersteuning secretariaat Daarnaast werkt sinds 2005 mw. Brenda Hermse, planningscoordinator, binnen het team. 8

9 Figuur 5. De gemoderniseerde website diabetes.nl Mw. Madelein Schotman volgde met uitstekend resultaat de post-hbo opleiding tot diabetesverpleegkundige aan de Hogeschool van Utrecht. De medische aspecten van de Diabetesrevalidatie inclusief de algemeen internistische consulten en medebehandelingen in Beatrixoord worden uitgevoerd door dr. A.P. van Beek, mw. drs. A.N.A. van der Horst, dr. M.N. Kerstens en prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel. De diabetesconsultatie wordt ondersteund door mw. L. Faber, diabetesverpleegkundige. Binnen verpleegafdeling G worden de patiënten van de Reuma-, Hart- en Diabetesrevalidatie verpleegd. Het in medio 2004 in Beatrixoord gestarte algemene diabetesspreekuur verloopt uitstekend. Eind 2005 is ook een diabetesverpleegkundig spreekuur van start gegaan. In 2005 werd een multidisciplinair obesitas-revalidatieprogramma ontwikkelt waarbij met name leefstijl modificatie wordt na gestreefd. Het programma is bedoeld voor patiënten met ernstige obesitas, vaak ook met type 2 diabetes mellitus, waarbij er een hoog risico van hart- en vaatziekten bestaat. Door middel van intensieve multidisciplinaire begeleiding worden patiënten begeleid in het hanteren van een gezonde levensstijl. Het programma omvat meerdere fasen waarbij er onder andere aandacht voor voeding, beweging en terugval preventie is. Vanuit het Diabetesteam UMCG -gevormd door hulpverleners vanuit de Endocrinologie en de Algemene Interne Geneeskunde- wordt intensief samengewerkt met andere afdelingen van UMCG en RUG, met ziekenhuizen en medisch specialisten in de regio, en met het huisartsenlaboratorium en individuele huisartsen in Groningen en omstreken. 9

10 4. Ontwikkelingen in 2005 De afdeling Endocrinologie heeft in 2005 een aantal veranderingen in patiëntenzorg kunnen realiseren: a. Recombinant humaan TSH Gebruik van rhtsh heeft een aantal voordelen. Bij schildkliercarcinoom is geen langdurige onttrekking van schildklierhormoon meer nodig en daardoor ervaren patiënten tijdens diagnostiek en behandeling minder subjectieve klachten. Tevens is er hierdoor een lager risico van groei van grote tumor metastasen. Het was echter nog onduidelijk welke patiënten baat hebben bij gebruik van rhtsh in de follow up. Inmiddels is deze procedure binnen een doelmatigheidsproject uitgebreid geanalyseerd, waaruit bleek dat gebruik van rhtsh voor de diagnostiek geen winst opleverde. De resultaten van dit onderzoek zijn begin 2006 ter publicatie aangeboden, en staan centraal in het proefschrift van Adrienne Persoon. b. Diabeteszorg In Beatrixoord is de verdere ontwikkeling van diabetesrevalidatie in volle gang; diabetesrevalidatie wordt gezien als het leren omgaan met een chronische ziekte en al zijn beperkingen, door middel van educatie, reïntegratie en patiënt empowerment. In dit licht is de begeleiding van patiënten inhoudelijk gestroomlijnd, en zijn inmiddels bestaande educatie en empowerment programma s geëvalueerd en nieuwe programma s ontwikkeld, o.a. voor begeleiding instellen insulinepomp, voetpreventieprogramma s, obesitas. c. Endocrinologie Groeihormoon polikliniek: hier worden patiënten met groeihormoondeficiëntie geregistreerd en behandeld; bovendien verwijst de Kinderkliniek een relatief grote groep (ex) oncologische patiënten. De spreekuurfaciliteiten hiervoor zijn begin 2005 uitgebreid naar een wekelijks spreekuur, omdat de afdeling inmiddels al ruim 150 patiënten begeleidt. Dit spreekuur wordt vakkundig ondersteund door de doktersassistente mw. Inge Pop. d. Stofwisselingsziekten Er is een tweewekelijks spreekuur voor de begeleiding van (jong) volwassenen met een congenitale stofwisselingsziekte. Dit spreekuur is opgezet in samenwerking met dr. G.P.A. Smit van de afdeling Kindergeneeskunde. Inmiddels zijn al ruim 30 patiënten in begeleiding, waaronder patiënten met galactosemie en mannosidose, en patiënten met diverse vormen van mitochondriale myopathie, waaronder het Kearns-Sayre syndroom, het Rubinstein-Taybi syndroom, etc. Teneinde de complexe zorg voor deze patiënten de komende jaren te kunnen waarborgen is aan het bestuur van de Interne Geneeskunde uitbreiding van formatie aangevraagd. 5. Onderwijs De afdeling heeft een omvangrijke onderwijstaak. Het betreft hier onderwijs aan studenten van de Faculteit der Medische Wetenschappen in de diverse jaren. Zoals voor vele klinische vakgroepen neemt het onderwijs aan co-assistenten, 5e jaars studenten die hun stage Interne Geneeskunde in het UMCG lopen, een belangrijke plaats in. Het vakgebied Endocrinologie en Stofwisselingsziekten neemt in het onderwijs aan medisch studenten een belangrijke plaats in. Doordat hormonen een rol spelen bij de handhaving, dan wel verstoring van diverse lichaamsprocessen, en endocriene ziekten aanleiding kunnen geven tot diverse orgaanfunctiestoornissen, onder meer van de ogen, het hart- en vaatstelsel, nieren, skelet en bewegingsapparaat, heeft de Endocrinoloog een duidelijke inbreng in een aantal onderwijsblokken. Daarnaast vormt de Endocrinologie een belangrijk onderdeel van een aantal keuzeblokken in het 3e en 4e studiejaar en in meer praktische zin van het praktisch medisch onderwijs in de kliniek gedurende het 5e en 6e studiejaar. Bovenal wordt steeds getracht de student niet met allerlei details te confronteren, waarvan de betekenis aan de superspecialist is voorbehouden, maar te wijzen op algemene endocrinologische principes en de functies van hormonen, die voor vele vormen van de latere beroepsuitoefening belangrijk kunnen zijn. In 2005 participeerden de stafleden van de afdeling in verschillende onderwijsactiviteiten, waaronder 10

11 patiënten- en themacolleges in de eerste 3 jaar van de studies Geneeskunde, Tandheelkunde en Life Sciences, het cluster wetenschappelijke vorming in het eerste studiejaar Geneeskunde, en het onderwijs tijdens het co-schap Interne Geneeskunde (Cluster A). Dit omvat o.a. diverse themacolleges op het gebied van de Endocrinologie (diabetes mellitus, de schildklier, M. Addison en Cushing, hypofyse problematiek, en de begeleiding van individuele co-assistenten, die hun klinische stage lopen op de afdeling E4VA (Algemene Interne, Endocrinologie en Reumatologie). Tevens nemen alle stafleden deel aan het 2 weken durende keuzeonderwijs Endocriene Pathologie voor 3e jaars studenten. Daarnaast vervullen stafleden extrafacultaire onderwijsactiviteiten, zoals onderwijs aan dialyse verpleegkundigen en aan verloskundigen, en bij de specialistische verpleegkundige opleidingen. 6. Nascholing De leden van de afdeling Endocrinologie dragen actief bij aan nascholingsactiviteiten, of waren verantwoordelijk voor de organisatie ervan. Op 12 oktober werd door dr. G. van den Berg de jaarlijkse Hypofyse bijeenkomst georganiseerd in Grand Hotel Karel V te Utrecht. Ook namen dr. P.H.N. Oomen, dr. J.R. Meinardi, en prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel deel aan de nascholing voor diabetesverpleegkundigen over Diabetes Mellitus en Complicaties. Deze nascholingscursus wordt jaarlijks door de afdeling Endocrinologie georganiseerd tezamen met De Baar Advies en Organisatie. In het kader van scholing van verpleegkundigen en andere hulpverleners heeft de afdeling, in samenwerking met o.a. het opleidingsinstituut van het UMCG en de uitgever Pronounce, een e-learning module op het gebied van diabetes mellitus gebouwd. Via deze e-learning activiteiten kunnen verpleegkundigen snel nieuwe informatie opdoen over de theoretische en praktische aspecten van begeleiding van diabetes patiënten in een klinische afdeling. Aan de e-learning module is een praktijkmiddag gekoppeld. Thans wordt gewerkt aan uitbreiding van het e-learning programma met module op het gebied van andere deelgebieden binnen de behandeling, zoals behandeling van hoge bloeddruk en dyslipidemie. Samen met dezelfde uitgever, Pronounce, wordt het wetenschappelijke Nederlands Tijdschrift voor Diabetologie uitgegeven. Doel van dit tijdschrift is het verbreden van kennis op het gebied van de diabetologie in de breedste zin, door aandacht voor de onderhavige klinische en wetenschappelijke ontwikkelingen in de vorm van oorspronkelijke artikelen, casuistische mededelingen, besprekingen van boeken of proefschriften, referaten van belangrijke internationale publicaties, een forum met ingezonden brieven en vragen aan de redactie (www.diabetes.nl/ntd.htm). Op 18 oktober organiseerde de afdeling tezamen met het Wenckebach Instituut een jaarlijkse avond voor huisartsen. Dit keer was het thema schildklierziekten. De presentaties van deze drukbezochte en goedgewaardeerde avond zijn te vinden op de website van de afdeling. Leden van de afdeling namen als spreker of organisator deel aan de volgende bijeenkomsten: 4 februari Nederlandse Vereniging voor Endocrinologie 16 maart Diabetesvereniging Winschoten 17 maart Obstetric Medicine X: endocrinologie en zwangerschap De Reehorst, Ede 23 maart Endocrinologie van het metabolisme, Utrecht 23 maart Diabetesvereniging, Groningen 31 maart Diabetesvereniging, Delfzijl 7-9 april Jaarlijkse congres European Society for Clinical Investigation, Athene 9 april MEN bijeenkomst Utrecht 16 april Diabetesvereniging, West Drenthe 27 juni IKA Werkgroep Neurooncologie, Amsterdam Hypofysetumoren; complicaties na behandeling, ihbz radiotherapie 11

12 30 juni ADA Highlights symposium, Figi, Zeist (i.s.m. Sanofi-Aventis Pharma, en Medcon Europe, Haarlem) 3 oktober Symposium Vertebrale Fracturen, Zwolle 12 oktober 3e Namiddag Neuroendocrinologie, Utrecht 28 oktober Nationale Diabetesdag, Utrecht 3 november Revalidatiecentrum de Hoogstraat, Utrecht 16 november Studiemiddag Nederlandse Federatie van UMC's, Amsterdam 21 november Diabetesvereniging Stadskanaal 1 december Jaarlijks symposium van de Nederlandse Vereniging DiabetesOnderzoek, Doorwerth 20 december Regionale Thema-Avond Metabool Syndroom, Havixhorst, De Wijk 7. Opleiding tot internist en in het aandachtsgebied Endocrinologie De afdeling leidt specialisten op, die de Endocrinologie in de volle breedte dienen uit te oefenen. Derhalve dienen zij patiënten te zien met een verscheidenheid aan endocrinologische en stofwisselingsaandoeningen: * schildklierdysfunctie * schildkliercarcinoom * hypofysetumoren * bijnierschorstumoren (w.o. feochromocytoom) * primaire bijnierinsufficiëntie * (congenitale) afwijkingen hormoon synthese * hypogonadisme * hyperparathyreoidie * osteoporose e.a. botziekten * zwangerschap en diabetes * diabetes mellitus * congenitale en verworven stofwisselingsziekten Het opleidingsschema kenmerkt zich door veel integratie, waaronder: * een gestructureerde polikliniek bespreking * gestructureerde stages bij samenwerkende vakgroepen (Kinderendocrinologie, Gynaecologie, Nucleaire Geneeskunde, Laboratorium) * structurele participatie in de lipiden / atherosclerose polikliniek De AGIO s in opleiding tot internist (stage Endocrinologie) doen naast de zaal (E4VA) een eigen diabetesspreekuur en een spreekuur Endocrinologie, waarbij met name nieuwe patiënten worden gezien. Tezamen met collega dr. J. Huisman van het Medisch Spectrum Twente en dr. H.G. Kreeftenberg van de afdeling Algemene Inwendige Geneeskunde organiseerde de afdeling in april twee studiedagen in het kader van de regionale scholing voor arts-assistenten in opleiding tot internist, met als onderwerpen calciumstofwisseling en osteoporose, en schildklier- en bijnieraandoeningen. 12

13 8. Wetenschappelijk onderzoek Het onderzoek van de afdeling Endocrinologie is ingebed binnen het Kidney Center en het Cardiovascular Center van het onderzoeksinstituut GUIDE (Groningen University Institute for Drug Exploration). De missie van GUIDE is het bevorderen en uitvoeren van innovatief geneesmiddelenonderzoek dat is gebaseerd op een diepgaand begrip van de pathofysiologie van ziekten en het ontwikkelen van nieuwe (toedieningsvormen van) medicamenten. Genomics, proteomics en bioinformatica spelen hierin een steeds groter wordende rol. Figuur 6. Eén der sleutelpublicaties op het gebied van CETP in het PREVEND onderzoek Onderzoeksprogramma Programma I: Endocriene tumoren 1. Schildkliercarcinoom: diagnostiek en behandeling a. Doelmatigheid van het gebruik van rhtsh bij de follow-up van patiënten met gedifferentieerd schildkliercarcinoom onderzoeker: mw. drs. A.C.M. Persoon begeleiders: mw. dr. T.P. Links, dr. J.T.M. Plukker, dr. P.L. Jager promotor: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel (verwachte promotie: eind 2006) b. Diagnostic and treatment strategies and prognostic factors in medullary thyroid carcinoma onderzoeker: drs. J.W.B. de Groot begeleiders: mw. dr. T.P. Links, dr. J.T.M. Plukker promotores: prof. dr. T. Wiggers, prof. dr. R.W. Hofstra, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel verwachte promotie: 31 mei 2006 c. Imaging of differentiated thyroid cancer onderzoeker: mw. drs. H. Phan begeleiders: dr. P.L. Jager, mw. dr. T.P. Links promotores: prof. dr. R. Dierckx, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel d. The relation between Hürthle cell carcinoma and RET/PTC rearrangements onderzoeker: mw. drs. M. de Vries begeleiders: prof. dr. R.M.W. Hofstra, mw. dr. T.P. Links 13

14 2. Hypofyse tumoren a. Radiotherapie van hypofyse adenomen onderzoeker: drs. A.C.M. van den Bergh, radiotherapeut mede-begeleiders: dr. G. van den Berg, dr. R.P.F. Dullaart, dr. J.W. Pott promotores: prof. dr. J.A. Langendijk, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel verwachte promotie: eind 2006 b. Kwaliteit van leven na een hypofyse-adenoom: invloed van operatie en bestraling onderzoeker: mw. drs. L.M. van den Berg, medisch student begeleiders: dr. A.P. van Beek, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel c. Lange termijn effecten van de ziekte van Cushing onderzoeker: mw. drs. B. Meftah begeleiders: dr. G. van den Berg, mw. dr. T.P. Links, dr. H. van der Hoeven 3. Neuro-endocriene tumoren a. Doelmatige diagnostiek bij het carcinoid onderzoeker: mw. drs. A.N.A. van der Horst-Schrivers begeleiders: dr. I.P. Kema, dr. A.H.M. Wijmenga, dr. P.H.B. Willemse, mw. dr. T.P. Links promotor: mw. prof. dr. E.G.E. de Vries Programma II: Diabetes / Lipiden / Vasculair 1. Diabetische complicaties a. Het belang en de rol van endogene en exogene AGEs bij het ontstaan van diabetische complicaties b. Genomics en proteomics van diabetische complicaties Beide zijn onderzoeksprogramma s uitgevoerd door de afdeling Endocrinologie (dr. R.P.F. Dullaart, mw. dr. T.P. Links, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel) in nauwe samenwerking met afdelingen Algemene Interne Geneeskunde (AIG) en Nefrologie deelnemers o.a.: dr. S.J.L. Bakker, dr. A.J. Smit, dr. J.C. ter Maaten, prof. dr. R.O.B. Gans, huidige onderzoekers: drs. R. Meerwaldt, mw. drs. H. Lutgers (beide Algemene Interne Geneeskunde), drs. A. de Vries, drs. J.W.L. Hartog (allen afdeling Nefrologie), Groningen; ir. C.J.A.L. Mentink, Maastricht. De promotie van dr. Meerwaldt heeft op 11 januari 2006 plaats gevonden. De promotie van ir. C.J.A.L.Mentink zal plaatsvinden op 21 juni c. Genetische variatie in cholesteryl ester transfer proteïne Ned Hartstichting subsidie: looptijd augustus 2002 augustus 2005 AIO: mw. drs. S.E. Borggreve, begeleider: dr. R.P.F. Dullaart, dr. J.L. Hillege promotores: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel, prof. dr. P.E. de Jong verwachte promotie: eind 2006 d. HDL, intima-media dikte en vaatreactiviteit bij type 2 diabetes DFN subsidie: looptijd augustus augustus 2005 AIO: drs. R. de Vries, begeleider dr. R.P.F. Dullaart, dr. A. van Tol promotor: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel verwachte promotie: eind 2006 In de projecten c. en d. wordt nauw samengewerkt met dr. A. van Tol, afdeling Celbiologie en Genetica, en mw. dr. G. Dallinga-Thie, afdeling Interne Geneeskunde, beide verbonden aan het Erasmus Medisch Centrum Rotterdam. e. Prognostische factoren bij progressie diabetische nefropathie en effect ACE-gen polymorfisme op bloeddrukrespons onder invloed van angiotensine I en II infusie, hoog/laag zout dieet onderzoeker: mw. drs. T. Lely begeleiders: mw. prof. dr. G.J. Navis, dr. R.P.F. Dullaart 14

15 2. Metabolisme, obesitas en metabool syndroom a. Thyroid (dys)function, metabolic syndrome and incident cardiovascular disease onderzoeker: mw. drs. A. Roos begeleiders: dr. A. Berghout (Zuiderziekenhuis Rotterdam), dr. S.J.L. Bakker, mw.dr. T.P. Links promotor: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel b. Lifestyle modification in obese infertile women: hormonal-metabolic parameters and body-fat distribution Project samen met de afdeling Gynaecologie onderzoekers: mw. drs. J.G. Dolfing, gynaecoloog i.o., drs. W.K.H. Kuchenbecker, gynaecoloog begeleiders: mw. dr. A. Hoek, dr. D.H. Schweitzer (Voorburg) promotor: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel, prof. dr. M.J. Heineman c. The effects of intermittent caloric restriction (de balansdag ) on glucose metabolism and sitespecific adipocyte function in prediabetes onderzoeker: t.b.d. begeleider: dr. A.P. van Beek d. Mitochondrial myopathy: a clinical exploration onderzoekers: mw. H. Bangma, t.b.d. (i.s.m. dr. G.P.A. Smit, Kindergeneeskunde; dr. J.B.M. Kuks, Neurologie) begeleider: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel 3. Psychosociale aspecten van diabetes en diabetesbehandeling a. Diabetes education: effects of self-adopted therapy goals and partner behaviour onderzoeker: mw. drs. M. Schokker begeleiders: mw. dr. T.P. Links, dr. J. Bouma, dr. J.C. Keers promotores: prof. dr. R. Sanderman, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel 4. Zorg en zorgevaluatie a. GIANTT: structurele evaluatie van de geleverde farmacotherapeutische zorg aan type 2 diabetes patiënten in Noord Nederland Dit is een Transmuraal samenwerkingsproject van de afdelingen Interne Geneeskunde, Endocrinologie, Klinische Farmacologie, Huisartsgeneeskunde, de afdeling Interne Geneeskunde van het Martini ziekenhuis, en het Huisartsenlaboratorium / Lab Noord naar de kwaliteit van zorg bij type 2 diabetes. onderzoeker: drs. J. Voorham, begeleider mw. dr. P. Denig promotores: mw. prof. dr. F. Haaijer-Ruskamp, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel b. Effecten van langwerkende insuline-analogen op diabetesregulatie en kwaliteit van leven onderzoeker: mw. L. Groot begeleider: dr. M.N. Kerstens c. Diabetes VerjaarDAG : Implementatie van jaarlijkse diabetesverpleegkundige controle van personen met diabetes onderzoeker: mw. C. Annema begeleider: mw. G. Kreugel, prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel d. Van Kopzorg naar Topzorg': ontwikkeling, implementatie en evaluatie van een integraal zorgmodel voor diabetespatiënten met nefrologische complicaties subtitel: het zorgvacuüm tussen nefrologische en diabeteszorg; samen opgelost. onderzoeker: mw. W. van El begeleiders: dr. C.F.M. Franssen (Nefrologie), dr. J.C. Keers, dr. M.N. Kerstens, mw.dr. T.P. Links 15

16 III. Diversen 1. Osteoporose a. De waarde van ultrageluidsonderzoek van de calcaneus voor het voorspellen van botmassa en fracturen bij patiënten met hoog risico van secundaire osteoporose onderzoeker: mw. drs. A.C. Heijckmann, internist-endocrinoloog, Veghel promotores: prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel, prof. dr. P. Geusens (azm) Van Kopzorg naar Topzorg': ontwikkeling, implementatie en evaluatie van een integraal zorgmodel voor diabetespatiënten met nefrologische complicaties. Subtitel: het zorgvacuüm tussen nefrologische en diabeteszorg; samen opgelost. Doelstellingen: o S(pecifiek): Kwaliteitsverbeteringproject om goede diabeteszorg voor de patiënt met diabetes mellitus en nierfalen meer toegankelijk en geïntegreerd met de nefrologische behandeling aan te bieden. Het project richt zich op het ontwikkelen, het implementeren en het evalueren van een zorgmodel voor integrale diabeteszorg, waarin de nurse practitioner een centrale coördinerende rol zal vervullen. o Meetbaar: Meetbare projectresultaten zijn; 1) één centrale zorg- en behandelcoördinatie voor diabeteszorg. 2) systematische en geprotocolleerde diabeteszorg volgens huidige kwaliteitseisen (NDF/Zorgstandaard) met adequate evaluatie van zorg/benchmarking. 3) voor de patiënt toegankelijk multidisciplinair zorgaanbod (gecombineerde diabetesspreekuren met predialyse, dialyse en posttransplantatie op locatie). 4) permanente diabeteseducatie, 5) invulling van taakherschikking: (deels) overname van diabetescontroles door NP, Doelgroep is de patiënt met diabetes mellitus in de verschillende stadia van nierfalen (predialyse, dialyse en posttransplantatie) van het UMCG en het DCG. Geschatte omvang van de doelgroep; 140 patiënten. o Acceptabel: Samenwerkingproject van de afdelingen Endocrinologie en Nefrologie. o Realistisch: Fase projectvoorbereiding; uitwerking en accorderen van het projectplan (jan-febr 05). Fase projectuitvoering; streefdatum start maart Gefaseerde ontwikkeling en implementatie van de drie deelprojecten (predialyse, dialyse en posttransplantatie). o Tijdgebonden: Duur project is 3 jaar. Streven is implementatie derde deelproject eind 2006 zodat 1-jaars evaluatie realiseerbaar is. Laboratorium Endocrinologie Ondanks alle pogingen daartoe beschikt de afdeling nog altijd niet over eigen 'dedicated' ruimte voor endocrinologisch onderzoek. Om de onderzoeksprojecten goed te kunnen uitvoeren is zowel behoefte aan 2,0 fte laboratorium personeel / analisten, als aan specifieke laboratoriumruimten. Inmiddels is ten laste van het Diabetes Fonds Nederland (DFN) project (zie boven) 0,8 fte analist aangesteld en op 4e geldstroom een 2e analiste, beide vooralsnog voor de duur van 3 jaar. Voorlopig zijn deze medewerkers van de afdeling Endocrinologie te gast binnen de laboratoria van de afdelingen Klinische Farmacologie (prof. dr. D. de Zeeuw) en het Laboratorium Centrum (prof. dr. F. Kuipers). 16

17 LifeLines De Faculteit der Medische Wetenschappen bereidt een grootschalig epidemiologisch cohort-onderzoek voor, LifeLines genaamd. Het belangrijkste thema is de complexe relatie tussen genen en omgevingsfactoren die van belang zijn voor het ontstaan van welvaartsziekten en beslissend zijn voor succesvol ouder worden. Een aantal onderzoeksgroepen, waaronder Nefrologie, Algemene Interne Geneeskunde, Oncologie, Longziekten, Endocrinologie, Klinische Farmacologie, Epidemiologie, Bioinformatica, Medical Biomics Centrum en Psychiatrie werken samen binnen dit cohort onderzoek. Prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel is in de opstartfase de projectleider. Het wetenschappelijke uitgangspunt van LifeLines is, dat het ontstaan van chronische ziekten als astma, diabetes of nierziekten een complex samenspel van factoren is. De invloed van de verschillende factoren en de manier waarop ze op elkaar inwerken zijn alleen te begrijpen wanneer een grote groep mensen uit meerdere generaties langdurig wordt gevolgd op tal van levens- en gezondheidsaspecten. Hierdoor kan duidelijk worden waarom sommige mensen gezond ouder worden en anderen al vroeg in het leven ernstige belemmeringen krijgen. LifeLines is de eerste studie die zoveel levensaspecten bij het onderzoek betrekt, van erfelijkheid en stijl van leven tot en met psychische en sociale factoren. Alleen zo n multidimensionale aanpak kan diepgaand inzicht opleveren in het ontstaan en beloop van chronische ziekten. Dat kan resulteren in voorspellers voor het ontstaan van ziekte en voor een gezonde levensloop. Aan de hand daarvan is straks meer te doen aan preventie en doelmatiger behandelen. Het UMCG vraagt in eerste instantie vrijwilligers tussen de 25 en 50 jaar mee te doen aan het onderzoek. Deze worden via de huisartsenpraktijken in Noord-Nederland benaderd. Zij krijgen uitgebreide vragenlijsten voorgelegd over ziekten, gezondheid, medicijngebruik, leefstijl en voedingsgewoonten. Van iedere deelnemer worden zaken als bloeddruk, gewicht, lengte, longfunctie en hartfunctie gemeten. Verder dragen de deelnemers lichaamsmateriaal (bloed en urine) af. Dit materiaal dient als basis voor te verrichten DNA- en eiwitonderzoek. Om te kunnen onderzoeken in hoeverre erfelijkheid en aangeboren afwijkingen een rol spelen bij het ontstaan van chronische ziekten, betrekt LifeLines familieleden van de deelnemers bij het onderzoek. Niet alleen de eventuele partner, maar ook hun kinderen en hun ouders. Deze drie-generatie-aanpak heeft als voordeel dat onderzocht kan worden of en wanneer de eerste symptomen van ziekte zich manifesteren bij kinderen en jong-volwassenen. Uiteindelijk heeft de LifeLines-biobank gegevens van ongeveer personen. Deze grote omvang is nodig om nauwkeurige voorspellingen te kunnen doen over het ontstaan van ziekte en de karakteristieken voor een gezond leven. Voor meer informatie wordt verwezen naar de website 17

18 9. Activiteiten buiten het UMCG Contacten met patiëntenverenigingen De contacten met de patiëntenverenigingen geven een voortdurende stimulatie tot verbeteren van de patiëntenzorg. Deze contacten bestonden onder andere uit het geven van voorlichting tijdens diverse patiëntenbijeenkomsten. Twee maal per jaar heeft een afvaardiging van de afdeling overleg met het bestuur van de DVN, afdeling Groningen. Sinds begin 2005 fungeert Prof. Wolffenbuttel als medisch adviseur voor de NVACP, de Nederlandse vereniging voor Addison en Cushing patiënten. Bijzondere functies Diverse stafleden bekleden functies binnen nationaal en internationaal verband. Dr. T.P. Links is bestuurslid van de Landelijke Werkgroep Von Hippel Lindau, lid van de Werkgroep Schildkliercarcinoom van het Integraal Kankercentrum Noord-Nederland, en voorzitter van de CBO werkgroep Richtlijnen Diagnostiek en Behandeling gedifferentieerd schildkliercarcinoom. Dr. R.P.F. Dullaart is lid van de Wetenschappelijke Adviesraad van het Diabetes Fonds Nederland en secretaris-penningmeester van de European Society for Clinical Investigation. Prof. dr. B.H.R. Wolffenbuttel is hoofdredacteur van het wetenschappelijke Nederlandse Tijdschrift voor Diabetologie. Hij fungeert tevens als lid van de redactie van de tijdschriften International Diabetes Monitor en International Growth Monitor, alsmede de adviesraad van Expert Opinion in Pharmacotherapy. Hij is voorzitter van de Stichting Dr. F. Gerritzen Prijs, die jaarlijks een prijs uitreikt voor het beste Nederlandse proefschrift op gebied van diabetes mellitus. 18

19 Bijlage 1 - Besprekingen Hieronder (in alfabetische volgorde) een overzicht van alle besprekingen van de afdeling Endocrinologie: Diabetische Voet Hypofyse MDDO (multidisciplinair diabetes overleg) PA-bespreking Patientenbespreking Refereren (nascholing) Research/staf-bespreking Schildkliercarcinoom Stafbespreking Vasculaire Geneeskunde / Klinische conferentie 1x in de maand (vrijdags) 1x in de 2 week (dinsdag) 1x in de maand (donderdag) 6x per jaar (vrijdag) 1x in de week (vrijdag) 1x in de maand (dinsdag) 4x per jaar 1x in de maand (vrijdag) 1x in de 2 week (dinsdag) alternerend iedere dinsdag Data en onderwerp nascholing / refereeravonden januari Zwolle, diverse endocrinologische onderwerpen. Organisator: dr. A.A.M. Franken 21 februari Endocriene evaluatie na hypofysechirurgie. Dr. J.R. Meinardi, dr. G. van den Berg, dr. M.N.Kerstens 21 maart Bijnierschorscarcinoom m.m.v. dr. H. Haak, Maxima Medisch Centrum Eindhoven, en mw. dr. A.K.L. Reyners, internist-oncoloog UMCG 30 mei Minisymposium: Groeihormoonbehandeling bij kinderen en volwassenen' m.m.v. mw. dr. S. de Muinck Keizer, kinderendocrinoloog, Sophia Kinderziekenhuis Rotterdam; dr. A.A.M. Franken, dr. A.P. van Beek 27 september Leeuwarden, Over gewicht en Overgewicht Organisator: dr. L.J.M. de Heide 8 november Minisymposium: Nieuwe ontwikkelingen in de diagnostiek en therapie van het schildkliercarcinoom mw. drs. A.C.M Persoon, drs. J.W. de Groot, mw. dr. T.P. Links 19

20 Bijlage 2 - Publicaties 2005 Publicaties Internationaal: van Aken MO, Pereira AM, van Thiel SW, van den Berg G, Frolich M, Veldhuis JD, Romijn JA, Roelfsema F Irregular and frequent cortisol secretory episodes with preserved diurnal rhythmicity in primary adrenal cushing's syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2005;90: Van Beek AP, van Erpecum K J N-butyl-2-cyanoacrylate pulmonary embolism after sclerotherapy for variceal bleeding. Endoscopy 2005;37:687 Borggreve SE, Hillege HL, Wolffenbuttel BHR, de Jong PE, Bakker SJ, van der Steege G, van Tol A, Dullaart RPF The Effect of CETP -629C>A Promoter Polymorphism on HDL Cholesterol is Dependent on Serum Triglycerides J Clin Endocrinol Metab. 2005;90: Cheung J, Halbertsma JP, Veldhuizen AG, Sluiter WJ, Maurits NM, Cool JC, van Horn JR A preliminary study on electromyographic analysis of the paraspinal musculature in idiopathic scoliosis Eur Spine J 2005;14: van Cruijsen N, Dullaart RPF, Wit HP, Albers FW Analysis of cortisol and other stress-related hormones in patients with Meniere's disease. Otol Neurotol. 2005;26: van Dillen IJ, Mulder NH, Sluiter WJ, Meijer C, de Jong S, Loncarek J, Mesnil M, de Vries EF, Vaalburg W, Hospers GA Consequences of chemoresistance for the herpes simplex virus thymidine kinase/ganciclovir-induced bystander effect in a human small cell lung cancer cell line model Anticancer Res 2005;25: Van Dillen IJ, Mulder NH, Sluiter WJ, Meijer C, de Jong S, Loncarek J, Mesnil M, de Vries EFJ, Vaalburg W, Hospers GAP Influence of p53 status on the HSV-Tk/GCV-Induced bystander effect in a panel of human ovarian carcinoma cell lines Oncol Res 2005;15: Dolfing JG, Dubois EF, Wolffenbuttel BHR, Ten Hoor-Aukema NM, Schweitzer DH Different cycle ergometer outcomes in severely obese men and women without documented cardiopulmonary morbidities before bariatric surgery Chest 2005;128: Dolfing JG, Wolffenbuttel BHR, ten Hoor-Aukema NM, Schweitzer DH Daily high doses of fluoxetine for weight loss and improvement in lifestyle before bariatric surgery. Obes Surg 2005;15: Dreijerink KM, van Beek AP, Lentjes EG, Post JG, van der Luijt RB, Canninga-van Dijk MR, Lips CJ Acromegaly in a multiple endocrine neoplasia type 1 (MEN1) family with low penetrance of the disease Eur J Endocrinol 2005;153: Dullaart RPF, Riemens SC, Meinardi JR, Wolffenbuttel BHR, Sluiter WJ Plasma adiponectin is modestly decreased during 24-hour insulin infusion but not after inhibition of lipolysis by Acipimox Scand J Clin Lab Invest 2005;65:

JAARVERSLAG 2003 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Academisch Ziekenhuis en Rijksuniversiteit Groningen

JAARVERSLAG 2003 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Academisch Ziekenhuis en Rijksuniversiteit Groningen JAARVERSLAG 2003 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE Academisch Ziekenhuis en Rijksuniversiteit Groningen Postadres Bezoekadres Postbus 30.001 Hanzeplein 1 9700 RB Groningen 9713 GZ Groningen

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2004 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Universitair Medisch Centrum Groningen

JAARVERSLAG 2004 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE. Universitair Medisch Centrum Groningen JAARVERSLAG 2004 AFDELING ENDOCRINOLOGIE VAKGROEP INTERNE GENEESKUNDE Universitair Medisch Centrum Groningen Postadres Bezoekadres Postbus 30.001 Hanzeplein 1 9700 RB Groningen 9713 GZ Groningen Telefoon:

Nadere informatie

Diabeteszorg parameters

Diabeteszorg parameters Diabeteszorg parameters Het UMCG onderschrijft de uitgangspunten voor goede diabeteszorg, zoals die in de Zorgstandaard van de Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) zijn vastgelegd. Hierbij spelen drie

Nadere informatie

INTEGRALE (ZELF) ZORG

INTEGRALE (ZELF) ZORG INTEGRALE (ZELF) ZORG Voor patiënten met diabetes mellitus en (pre)terminale nierinsufficiëntie Winnie van El, nurse practitioner diabeteszorg 4 e symposium Diabetes en Nierziekten Aanleiding Project aanleiding

Nadere informatie

Informatie over de behandeling bij diabetes (suikerziekte)

Informatie over de behandeling bij diabetes (suikerziekte) Diabeteszorg Informatie over de behandeling bij diabetes (suikerziekte) Vanwege suikerziekte (diabetes mellitus) wordt u doorgestuurd naar de diabetespolikliniek van het Havenziekenhuis. Diabetes mellitus

Nadere informatie

H.88011.0815. Diabetespolikliniek

H.88011.0815. Diabetespolikliniek H.88011.0815 Diabetespolikliniek 2 Inleiding Een goede diabetes behandeling bestaat, volgens de Nederlandse Diabetes Federatie, uit regelmatige controle voor uw diabetes. De inhoud van deze controles is

Nadere informatie

Uitnodiging en programma

Uitnodiging en programma Uitnodiging en programma XIV e Almelose Symposium Diabetische Voet 28 en 29 januari 2014 Thema: effectieve behandeling van de diabetische voet ZGT, uw vertrouwde ziekenhuis in Almelo en Hengelo Pagina

Nadere informatie

DUOS & Testiskanker. Jourik Gietema Sjoukje Lubberts Medische Oncologie Universitair Medisch Centrum Groningen

DUOS & Testiskanker. Jourik Gietema Sjoukje Lubberts Medische Oncologie Universitair Medisch Centrum Groningen DUOS & Testiskanker Jourik Gietema Sjoukje Lubberts Medische Oncologie Universitair Medisch Centrum Groningen DUOS Jaarsymposium 12-12-2014 Disclosures Geen 2 Stijgende incidentie Testis Carcinoom IKNL.Du

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Kindergeneeskunde. Kinderdiabetes team. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Kindergeneeskunde. Kinderdiabetes team. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Kindergeneeskunde Kinderdiabetes team Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Wat is Diabetes? Diabetes Mellitus is een ziekte waarbij de alvleesklier

Nadere informatie

Polikliniek voor volwassenen met metabole ziekten Onderdeel van het Centrum voor Lysosomale en Metabole Ziekten in het Erasmus MC

Polikliniek voor volwassenen met metabole ziekten Onderdeel van het Centrum voor Lysosomale en Metabole Ziekten in het Erasmus MC Deze folder is gericht aan alle nieuwe patiënten van de polikliniek voor metabole ziekten in het Erasmus MC, patiënten die voor het eerst deze polikliniek in het Erasmus MC bezoeken, maar ook aan jongeren

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie. Delta Zorgboulevard. informatie voor aios

Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie. Delta Zorgboulevard. informatie voor aios Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie Delta Zorgboulevard informatie voor aios Verdiepingsstage Ziekenhuispsychiatrie Delta Zorgboulevard De verdiepingsstage Ziekenhuispsychiatrie is een stage met een gevarieerd

Nadere informatie

scholing: Nierziekte bij hypertensie en diabetes, een onzichtbare killer in uw praktijk Rol: expert educator innovator consulent ondernemer Punten: 4

scholing: Nierziekte bij hypertensie en diabetes, een onzichtbare killer in uw praktijk Rol: expert educator innovator consulent ondernemer Punten: 4 De accreditatie commissie van de EADV heeft in januari 2008 vergaderd over een aantal aanvragen, en heeft deze als volgt geaccrediteerd (typefouten voorbehouden): nummer: 2007097 scholing: Nierziekte bij

Nadere informatie

Parallelsessie 4. Prof. dr. A.A.M. Masclee, hoofd afdeling Maag- Darm- en Leverziekten, MUMC+

Parallelsessie 4. Prof. dr. A.A.M. Masclee, hoofd afdeling Maag- Darm- en Leverziekten, MUMC+ Parallelsessie 4 Prof. dr. A.A.M. Masclee, hoofd afdeling Maag- Darm- en Leverziekten, MUMC+ Programma Welkom Presentaties: 1. Verleden, Heden, Toekomst Patiëntenparticipatie door prof. dr. A.A.M. Masclee

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2011 / 2012. De beste zorg dicht bij huis

Maatschappelijk Jaarverslag 2011 / 2012. De beste zorg dicht bij huis Maatschappelijk Jaarverslag 2011 / 2012 De beste zorg dicht bij huis Organiseert, ondersteunt & regisseert In oostelijk Zuid-Limburg hebben 135 huisartsen zich verenigd in de zorggroep Huisartsen OZL.

Nadere informatie

MES-6 / 2 14. Informatie voor en over Coassistenten

MES-6 / 2 14. Informatie voor en over Coassistenten MES-6 / 2 14 A6 A6 Informatie voor en over Coassistenten A5 A5 A4 A4 Informatie voor en over Coassistenten Medisch Spectrum Twente Medisch Spectrum Twente (MST) behoort tot de grootste niet-academische

Nadere informatie

vrijdag 18 maart 2016

vrijdag 18 maart 2016 9 e Nascholing Hematologie voor verpleegkundigen en andere disciplines PROGRAMMA vrijdag 18 maart 2016 Locatie: Onderwijscentrum Erasmus MC Dr. Molewaterplein 50 3015 GE Rotterdam Inlichtingen: Mevrouw

Nadere informatie

Houd je kennis op peil met de geaccrediteerde e-learningmodules van Voeding & Visie Educatief

Houd je kennis op peil met de geaccrediteerde e-learningmodules van Voeding & Visie Educatief Bijscholing Houd je kennis op peil met de geaccrediteerde e-learningmodules van Voeding & Visie Educatief Voeding & Visie Educatief biedt geaccrediteerde e-learningmodules aan gericht op voeding en diëtetiek.

Nadere informatie

Kinderdiabetes Het kinderdiabetesteam geeft antwoord op uw vragen

Kinderdiabetes Het kinderdiabetesteam geeft antwoord op uw vragen Help, mijn kind heeft diabetes! Dan komen vele vragen naar voren: Mag ik nu nog wel een ijsje geven? Hoe kun je een kind leren spuiten? Mijn kind durft het niet in de klas te vertellen. Kan ik mijn kind

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3.

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie Ingrid de Vries, dialyseverpleegkundige Casper Franssen, internist-nefroloog Universitair Medisch Centrum Groningen Inhoud Hypoglycemie Verschillende

Nadere informatie

De zorg is onze passie, verbeteren ons vak. Productive Ward

De zorg is onze passie, verbeteren ons vak. Productive Ward Productive Ward Verbeter de kwaliteit, veiligheid en doelmatigheid van uw zorg door reductie van verspilling Brochure Productive Ward CBO 2012 CBO, Postbus 20064, 3502 LB UTRECHT Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Raamplan Artsopleiding 2009

Raamplan Artsopleiding 2009 Raamplan Artsopleiding 2009 Prof. dr. Roland Laan UMC St Radboud Nijmegen Onderwerpen - Historie en Doel - Student wordt Arts; wordt Specialist - Rollen en competenties - Kennis, vaardigheden en attitudes

Nadere informatie

} EBM. De vertaalslag van de richtlijn naar de diabeteszorg. Implementatie van weerstand naar commitment. Doel richtlijn.

} EBM. De vertaalslag van de richtlijn naar de diabeteszorg. Implementatie van weerstand naar commitment. Doel richtlijn. De vertaalslag van de richtlijn naar de diabeteszorg van weerstand naar commitment Evidence level Diabeteszorg We doen het al jaren zo Het gaat toch goed. dr. R.P.J. Michels, internist Kwaliteit(s) zorg

Nadere informatie

CoRPS Kwaliteit van leven data verzamelen endelen met de PROFILES registratie: dikkedarmkanker als voorbeeld Center of Research on Psychology in Somatic diseases Dr. Floortje Mols - Tilburg University

Nadere informatie

Interne Geneeskunde. Predialyse polikliniek

Interne Geneeskunde. Predialyse polikliniek Interne Geneeskunde Predialyse polikliniek Interne Geneeskunde U bent verwezen naar de predialyse polikliniek omdat de functie van uw nieren verstoord is en nierfunctievervangende behandeling in de toekomst

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Interne Geneeskunde Nefrologie. Polikliniek nierfalen

Interne Geneeskunde Nefrologie. Polikliniek nierfalen Interne Geneeskunde Nefrologie Polikliniek nierfalen Interne Geneeskunde Nefrologie Polikliniek nierfalen 1 Polikliniek nierfalen 2 Interne Geneeskunde Nefrologie Polikliniek nierfalen U bent verwezen

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN NEDERLANDSE VERENIGING voor ONCOLOGIE ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN De Oncologiedagen worden georganiseerd door: NVvO, NKI-AVL en ERASMUS MC 1. Larynx- en hypofarynxafwijkingen 09-05-1970 2. Hormonen en

Nadere informatie

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Ellen Stikkelbroeck, Renal Practitioner i.o., VieCuri Venlo Inleiding Introductie CVVH in Venlo Onderzoek

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord. Diabetesrevalidatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord. Diabetesrevalidatie UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Diabetesrevalidatie UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Inleiding U heeft diabetes en bent onder behandeling van een internist, huisarts,

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

H.88011.0210. Diabetespolikliniek

H.88011.0210. Diabetespolikliniek H.88011.0210 Diabetespolikliniek 2 Inleiding Diabetes mellitus is een chronische ziekte, die steeds meer voorkomt. Om die reden is er een team van deskundigen dat u behandelt; het diabetesteam. Dit team

Nadere informatie

Polikliniek voor volwassenen met metabole ziekten Onderdeel van het Centrum voor Lysosomale en Metabole Ziekten in het Erasmus MC

Polikliniek voor volwassenen met metabole ziekten Onderdeel van het Centrum voor Lysosomale en Metabole Ziekten in het Erasmus MC Deze folder is gericht aan alle nieuwe patiënten van de polikliniek voor metabole ziekten in het Erasmus MC, maar ook bestemd voor jongeren en hun families / verzorgenden om hen te helpen bij de voorbereiding

Nadere informatie

op de afdeling Maag-, darm- en leverziekten van het Leids Universitair

op de afdeling Maag-, darm- en leverziekten van het Leids Universitair Nawoord 159 NAWOORD Bij de totstandkoming van dit proefschrift waren vele personen betrokken, van wie ik een aantal bijzonder erkentelijk ben en hier bij naam wil noemen. Annelies Schoneveld en Hedde van

Nadere informatie

Interne geneeskunde Programma voor mensen met (ernstig) overgewicht

Interne geneeskunde Programma voor mensen met (ernstig) overgewicht Interne geneeskunde Programma voor mensen met (ernstig) overgewicht Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Voor mensen met (ernstig) overgewicht (obesitas)

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Deze éénjarige leergang bereidt u voor op de functie van praktijkondersteuner/-verpleegkundige in de huisartsenpraktijk (POH). Het lesprogramma sluit

Nadere informatie

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert:

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Een innovatie voor mensen die meermaaldaags insuline gebruiken. Deze innovatie biedt patiënten ondersteuning bij het berekenen en toedienen van

Nadere informatie

Onderzoek naar het functioneren van arts-assistenten in ziekenhuizen

Onderzoek naar het functioneren van arts-assistenten in ziekenhuizen Onderzoek naar het functioneren van arts-assistenten in ziekenhuizen BIJLAGE 1 Vragenlijst Vragen die betrekking hebben op de borging van de kwaliteit van de zorg. A. Algemeen Ik werk momenteel als arts

Nadere informatie

POLIKLINIEKEN. Poliklinieken van SEIN

POLIKLINIEKEN. Poliklinieken van SEIN POLIKLINIEKEN Poliklinieken van SEIN 1. Gespecialiseerde zorg GESPECIALISEERD Welkom op de polikliniek van SEIN Naast de klinieken (in Zwolle en in Heemstede) heeft SEIN twaalf poliklinieken. Deze zijn

Nadere informatie

Kenniscentrum patiëntenlogistiek VUmc-VU

Kenniscentrum patiëntenlogistiek VUmc-VU Kenniscentrum patiëntenlogistiek VUmc-VU Prof. Dr. Ger Koole Hoogleraar Optimalisatie van Bedrijfsprocessen VU, Faculteit der Exacte Wetenschappen Wat is er al gebeurd: een terugblik (1) Deelname VUmc

Nadere informatie

Sollicitatieprocedure opleiding interne geneeskunde OOR Noord- en Oost-Nederland

Sollicitatieprocedure opleiding interne geneeskunde OOR Noord- en Oost-Nederland Sollicitatieprocedure opleiding interne geneeskunde R Noord- en ost-nederland Geachte collega, Naar aanleiding van uw sollicitatie naar een opleidingsplaats interne geneeskunde binnen de R Noord- en ost-nederland

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN

HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN Locatie: Sint Maartenskliniek, Nijmegen Donderdag 12 en vrijdag 13 februari 2015 Toelichting De Nederlandse

Nadere informatie

OPLEIDINGSPLAN VOOR DE STAGE ZIEKENHUISPSYCHIATRIE ONZE LIEVE VROUWE GASTHUIS, AMSTERDAM

OPLEIDINGSPLAN VOOR DE STAGE ZIEKENHUISPSYCHIATRIE ONZE LIEVE VROUWE GASTHUIS, AMSTERDAM OPLEIDINGSPLAN VOOR DE STAGE ZIEKENHUISPSYCHIATRIE ONZE LIEVE VROUWE GASTHUIS, AMSTERDAM Versie 3.0 Auteurs: Jeroen Lijmer, psychiater en plaatsvervangend opleider Tjeerd van Benthem, psychiater en opleider

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Oncologische Revalidatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Oncologische Revalidatie UMCG Centrum voor Revalidatie Oncologische Revalidatie Revalideren bij of na kanker UMCG Centrum voor Revalidatie Oncologische Revalidatie Revalideren bij of na kanker 1 Oncologische Revalidatie 2 UMCG

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten

OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten OSTEOPOROSE Informatie voor patiënten Diagnostiek van osteoporose en het verbeteren van de therapietrouw bij patiënten met osteoporose na een recente fractuur Wat als u nog vragen heeft? Mocht u na het

Nadere informatie

Onze resultaten. Ons resultaat: Het CON beschikt over 3 bariatrisch chirurgen

Onze resultaten. Ons resultaat: Het CON beschikt over 3 bariatrisch chirurgen Onze resultaten Het CON Het Centrum voor Obesitas Nederland vindt het zeer belangrijk om transparant te zijn over onze resultaten en de kwaliteit van de geleverde zorg. Om u als patiënt de beste zorg te

Nadere informatie

Samenvatting. Belangrijkste bevindingen

Samenvatting. Belangrijkste bevindingen Samenvatting Chronische nierschade (CNS) en de complicaties daarvan, veroorzaken, naast de grote persoonlijke impact, veel druk op gezondheidszorg voorzieningen. Door de vergrijzing en de toename van suikerziekte

Nadere informatie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Revalideren op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Inleiding U revalideert in de Sint Maartenskliniek of u gaat binnenkort revalideren in de Sint Maartenskliniek op de Patiënteneenheid (PE) Dwarslaesie. Tijdens

Nadere informatie

Ingrid BW.indd 231 03-03-2006 11:14:01

Ingrid BW.indd 231 03-03-2006 11:14:01 Curriculum Vitae CURRICULUM VITAE Ingrid M.Jazet w erd geboren op 6 juli 1968 te Schiedam.N a het behalen van haar eindexamen A theneum β aan het Petrus Canisius College te A lkmaar in 1987,studeerde zijeerst

Nadere informatie

Toelichting oprichting en inhoudelijk jaarplan Transmuraal Platform BovenIJ, OLVG, SLAZ (BOS) Januari 2014

Toelichting oprichting en inhoudelijk jaarplan Transmuraal Platform BovenIJ, OLVG, SLAZ (BOS) Januari 2014 Transmuraal Platform BOS Toelichting oprichting en inhoudelijk jaarplan Transmuraal Platform BovenIJ, OLVG, SLAZ (BOS) Januari 2014 Het Transmuraal Platform BOS is de structuur om transmurale afspraken

Nadere informatie

Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier

Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier Hypothyreoïdie Traag werkende schildklier Afdeling interne geneeskunde De schildklier De schildklier maakt schildklierhormonen aan. Schildklierhormoon speelt een grote rol bij de stofwisseling in alle

Nadere informatie

DIABETESVERPLEEGKUNDIGE EN DIËTIST LOCATIE OOGZIEKENHUIS ROTTERDAM

DIABETESVERPLEEGKUNDIGE EN DIËTIST LOCATIE OOGZIEKENHUIS ROTTERDAM DIABETESVERPLEEGKUNDIGE EN DIËTIST LOCATIE OOGZIEKENHUIS ROTTERDAM 683 DE DIABETESVERPLEEGKUNDIGE Diabetes mellitus In Nederland lijden naar schatting ongeveer 650.000 mensen aan diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

1 + 1 = meer dan 2 Workshop verpleegkundige samenwerking in diabeteszorg op de dialyseafdeling

1 + 1 = meer dan 2 Workshop verpleegkundige samenwerking in diabeteszorg op de dialyseafdeling 1 + 1 = meer dan 2 Workshop verpleegkundige samenwerking in diabeteszorg op de dialyseafdeling 1 + 1= meer dan 2 Hoe kom je daar toch bij?? ly Wildschut, dialyseverpleegkundige Martini Ziekenhuis Groningen

Nadere informatie

Kwaliteitsproject AVG-opleiding. Ontwikkelen individueel Diabetes Mellitus protocol

Kwaliteitsproject AVG-opleiding. Ontwikkelen individueel Diabetes Mellitus protocol Kwaliteitsproject AVG-opleiding Ontwikkelen individueel Diabetes Mellitus protocol Marjan Fischer, Stichting Ipse November 2006 1 Inleiding: In de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap vergt

Nadere informatie

Maak kennis met het diabetesteam van Maasziekenhuis Pantein

Maak kennis met het diabetesteam van Maasziekenhuis Pantein Maak kennis met het diabetesteam van Maasziekenhuis Pantein Diabetes mellitus (kortweg diabetes) is een chronische ziekte. Dat betekent dat u voor langere tijd voor deze ziekte behandeld moet worden. Bij

Nadere informatie

Revalidatie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Revalidatie. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Revalidatie Informatie voor patiënten F1017-3135 september 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Resultaten DVN Diabeteszorg Monitor 2008. Resultaten van het onderzoek 'Ontvangen mensen met diabetes type 2 de juiste zorg'

Resultaten DVN Diabeteszorg Monitor 2008. Resultaten van het onderzoek 'Ontvangen mensen met diabetes type 2 de juiste zorg' Resultaten DVN Diabeteszorg Monitor 2008 Resultaten van het onderzoek 'Ontvangen mensen met diabetes type 2 de juiste zorg' Resultaten DVN Diabeteszorg Monitor 2008 Resultaten van het onderzoek 'Ontvangen

Nadere informatie

Welke behandelstrategie bij obese type 2 patiënten: GLP 1 agonist!

Welke behandelstrategie bij obese type 2 patiënten: GLP 1 agonist! 1 Welke behandelstrategie bij obese type patiënten: GLP 1 agonist! Bruce H.R. Wolffenbuttel, internist endocrinoloog Universitair Medisch Centrum Groningen Afd. Endocrinologie: www.umcg.net Blog: www.gmed.nl

Nadere informatie

29/11/2011. Transitie. Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde

29/11/2011. Transitie. Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde Stofwisselingsziekten: een nieuw vakgebied binnen de interne geneeskunde AMC, Amsterdam Carla Hollak, internist voor erfelijke stofwisselingsziekten Afdeling Endocrinologie en Metabolisme, F5-170 Academisch

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Inwendige geneeskunde. Diabetescarrousel

Inwendige geneeskunde. Diabetescarrousel Inwendige geneeskunde Diabetescarrousel 1 Diabetes mellitus, in de volksmond suikerziekte, is een aandoening waarbij het bloedglucose is verhoogd. Om de kans op complicaties te voorkomen of uit te stellen

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 156 Dit proefschrift bestaat uit een aantal studies waarin de veranderingen in het vermogen van plasma om de uitstroom (efflux) van cholesterol uit cellen

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Chronische Nierschade in Nederland

Chronische Nierschade in Nederland Chronische Nierschade in Nederland Stadium GFR (ml/min/1,73m 2 ) Albuminurie > 30 mg/24 hr Prevalentie VS (%) Prevalentie Nederland (%) 1 >90 Ja 3,3 1,3 2 60-89 Ja 3,0 3,8 3 30-59 Ja/nee 4,3 5,3 4 15-29

Nadere informatie

DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN

DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN 1198 Inleiding Deze folder is bedoeld voor reumapatiënten die zijn doorverwezen naar het Diabetes- & Vasculaircentrum van het Sint Franciscus Gasthuis.

Nadere informatie

Revalidatie. Revalidatie & Herstel

Revalidatie. Revalidatie & Herstel Revalidatie Revalidatie & Herstel De afdeling Revalidatie in het BovenIJ ziekenhuis is een onderdeel van de afdeling Revalidatie en Herstel. Met deze folder willen wij u graag vertellen wat wij voor u

Nadere informatie

Polikliniek Buitenpolikliniek Lievensberg ziekenhuis te Steenbergen

Polikliniek Buitenpolikliniek Lievensberg ziekenhuis te Steenbergen Polikliniek Buitenpolikliniek Lievensberg ziekenhuis te Steenbergen Polikliniek Steenbergen Lindenburghlaan 7 4651 TM Steenbergen telefoon: 0167 569582 De polikliniek Steenbergen is gevestigd bij verpleeghuis

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

Sprekers en voorzitters: 8 e Groninger Stollingssymposium 26 mei 2011. Veneuze trombose

Sprekers en voorzitters: 8 e Groninger Stollingssymposium 26 mei 2011. Veneuze trombose 8 e Groninger Stollingssymposium 26 mei 2011 Veneuze trombose Veneuze trombose Tijdens deze alweer achtste editie van het Groninger Stollingssymposium staat de alledaagse aandoening veneuze trombo-embolie

Nadere informatie

COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN

COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN - wetenschappelijke eindrapportage SAMENVATTING Dr. M.H.G. de Greef Interfacultair Centrum Bewegingswetenschappen,

Nadere informatie

DE COACH METHODE BIJ MENSEN MET DIABETES TYPE 2

DE COACH METHODE BIJ MENSEN MET DIABETES TYPE 2 DE COACH METHODE BIJ MENSEN MET DIABETES TYPE 2 Dr. M.H.G. de Greef, Bewegingswetenschappen van Rijksuniversiteit Groningen. Drs. S.R. Sprenger, Centrum voor Beweging en Onderzoek Groningen. B.J. Houët,

Nadere informatie

MIK module 10 Opdracht 2 Opzetten registratie voor transplantatie Eilandjes van Langerhans

MIK module 10 Opdracht 2 Opzetten registratie voor transplantatie Eilandjes van Langerhans MIK module 10 Opdracht 2 Opzetten registratie voor transplantatie Eilandjes van Langerhans Groep 4: Rob van Os en Marlijne Dorrepaal Groep 8: Marjet van der Vegt en Marianne Heling Inhoudsopgave 1. Introductie

Nadere informatie

Diabetes Ketenzorg. Transmurale werkgroep diabetes

Diabetes Ketenzorg. Transmurale werkgroep diabetes Diabetes Ketenzorg Transmurale werkgroep diabetes H. Kole huisarts en kaderarts Zorggroep Almere H. van Houten internist, Flevoziekenhuis M. van Renselaar diabetesverpleegkundige, Flevoziekenhuis I. Beers

Nadere informatie

Hij draagt in deze hoedanigheid zorg voor:

Hij draagt in deze hoedanigheid zorg voor: Inleiding Patiënten worden in het ziekenhuis regelmatig door meerdere medisch specialisten tegelijk behandeld. In het verleden is verschillende malen geconstateerd dat de onderlinge verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten binnen de multidisciplinaire praktijk

Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten binnen de multidisciplinaire praktijk TRANSCARE-pijn www.transcare.nl Transcare-pijn en de internationale onderzoeksgroep Pain in Motion organiseren een Symposium Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten

Nadere informatie

Uw persoonlijke Behandelplan

Uw persoonlijke Behandelplan Patiëntenbrochure Welkom bij Revacare Welkom bij Revacare. Revacare is een zelfstandig behandelcentrum dat poliklinische geneeskundige revalidatie aanbiedt. Door de krachten te bundelen tussen artsen,

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur.

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur. Leefstijlinterventies met stip op 1! The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie

Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie Richtlijn Herstel na kanker: aanzet tot nazorginnovatie drs. Brigitte Gijsen, b.gijsen@iknl.nl adviseur productontwikkeling - programmaleider Herstel na kanker, IKNL Inhoud Oncologie: cijfers en ontwikkelingen

Nadere informatie

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe.

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe. Doelgroep Dit symposium is bedoeld voor psychiaters, arts-assistenten, onderzoekers, psychologen, verpleegkundigen, managers, beleidsmedewerkers en cliëntenraden van de noordelijke ggz-instellingen en

Nadere informatie

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap.

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Promovendi: Drs. Nina Molenaar, arts, Erasmus MC Marlies Brouwer, MSc, psycholoog, UU Projectleaders:

Nadere informatie

Opleidingseisen en herregistratievoorwaarden voor de differentiatie Nefrologie binnen de Interne Geneeskunde

Opleidingseisen en herregistratievoorwaarden voor de differentiatie Nefrologie binnen de Interne Geneeskunde Opleidingseisen en herregistratievoorwaarden voor de differentiatie Nefrologie binnen de Interne Geneeskunde 1. Definitie van de differentiatie De differentiatie Nefrologie is het onderdeel van de Interne

Nadere informatie

STAR-MDC ZOEKT EEN KLINISCH CHEMICUS (M/V)

STAR-MDC ZOEKT EEN KLINISCH CHEMICUS (M/V) STAR-MDC ZOEKT EEN KLINISCH CHEMICUS (M/V) Star-MDC is een organisatie waar diagnostiek en begeleiding van patiënten van met name de huisarts centraal staan. Hiervoor wordt laboratorium-, functie- en beeldvormend

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Meet Joe Caruso. Happily ever after

Meet Joe Caruso. Happily ever after 22 mei 2007 Jaarbeurs Utrecht Verhalen Programma s Strategieën Renée den Haring, MANP verpleegkundig specialist oncologie Kennemer Gasthuis Meet Joe Caruso Happily ever after Begripsverheldering Meer dan

Nadere informatie

24-2-2011. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen. Diabetes en nierziekte: het toekomstbeeld.

24-2-2011. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen. Diabetes en nierziekte: het toekomstbeeld. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen Indeling Introductie: Diabetes en Nierfalen, wat vraagt dat van mensen? (JW) Stress en Coping (JK) Een programma om mensen effectiever

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Diabeteszorg in het WZA

Informatie voor patiënten. Diabeteszorg in het WZA Informatie voor patiënten Diabeteszorg in het WZA z 1 Het Diabetes Centrum Wilhelmina is gehuisvest in het Medisch Centrum Wilhelmina. Dit is onderdeel van het Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Het Diabetes

Nadere informatie