De lijn doorgetrokken: 20 jaar De DrugLijn

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De lijn doorgetrokken: 20 jaar De DrugLijn"

Transcriptie

1 De lijn doorgetrokken: 20 jaar De DrugLijn Tom Evenepoel, coördinator De DrugLijn De start van De DrugLijn Op de persconferentie bij de officiële lancering op 26 april 1994 verwoordde toenmalig Vlaams Minister van Gezondheid Detiège het waarom van De DrugLijn als volgt: De zichtbaarheid van het gebruik en probleemgebruik van allerhande middelen is de jongste tijd fel toegenomen. Door de media-aandacht, maar ook door veranderende gebruikspatronen en de toegenomen maatschappelijke bespreekbaarheid.dat maakt dat steeds meer mensen met vragen bij bestaande hulpverlening en het preventiewerk aankloppen terwijl die daar niet steeds kunnen op ingegaan. De oprichting van De DrugLijn laat een meer eenvormige, objectieve en gecoördineerde informatieverstrekking toe en geeft ruimte aan anderen in de sector om zich te focussen op methodieken voor mentaliteits- en gedragsverandering. De DrugLijn werd gesitueerd in de schemerzone tussen preventie en hulpverlening, maar duidelijk als preventie-instrument en losgekoppeld van hulpverlening in de therapeutische betekenis van het woord. De minister verwees ook naar de rol van De DrugLijn als kanaal om maatschappelijke uitsluiting van gebruikers tegen te gaan en wenste tot slot de medewerkers en vrijwilligers succes met hun zware, delicate maar tegelijk erg zinvolle job. Wat De DrugLijn was en deed, zag er in 1994 vrij eenvoudig uit: een telefoonlijn die men van maandag tot en met zaterdag kon bellen van 16 tot 22u. Momenteel ziet het plaatje van de service die De DrugLijn aanbiedt er complexer uit: - Bellen kan van maandag tot vrijdag van 10 tot 20 uur - Een skypegesprek voeren kan van maandag tot vrijdag van 12 tot 20 uur - Een mailvraag sturen kan 24 uur per dag en 7 dagen op 7 - Chatten kan op maandag en vrijdag van 15 tot 18 uur en woensdag van 14 tot 17u - De website bevat letterlijk een paar honderd pagina s info - Er is een reeks met inhoudelijke folders onder de noemer meest gestelde vragen - Er is een aanbod van online vroeginterventie in de vorm van zes kennistests, twaalf zelftests en twee online zelfhulpprogramma s - Je kan ons volgen op Facebook - De DrugLijn is ook het gezicht, het merk geworden van de diverse campagnes en tal van materialen die VAD de wereld instuurt Twintig jaar later is het goed om terug te gaan naar de basics en te kijken naar wat zo n lijn als De DrugLijn eigenlijk is; wat de relevantie anno 2014 is en in welke mate de rol van De DrugLijn nog overeenstemt met wat er oorspronkelijk werd vooropgesteld. Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 1

2 Waarom een telefoonlijn? De DrugLijn was een van de vele lijnen die in de jaren negentig werden opgestart. Twintig jaar later kan je je afvragen waarom toen zo vaak de keuze werd gemaakt om te werken via de telefoon. De eerste hulplijnen gaan terug tot de jaren vijftig (Samaritans, in het Verenigd Koninkrijk) en hun aantal nam toe naarmate de telefoon beter ingeburgerd raakte bij de gezinnen. De reden van hun succes ligt voor de hand: in het pre-internet-tijdperk was de telefoon zowat het enige medium dat de mensen toeliet (en nog steeds toelaat) om vanuit hun vertrouwde omgeving en op een eenvoudige manier rechtstreeks contact te nemen. Een goede dienstverlening aan de telefoon maakt dat je met je vraag meteen geholpen kan worden. Zonder dat je letterlijk met je vragen, zorgen of problemen naar buiten hoeft te komen. Bovendien ben je als beller een stuk vrijer om contact te nemen op een moment dat het je zelf past. Dat kan betekenen dat mensen bellen op het moment dat er zich iets voordoet (wat vooral voor crisislijnen geldt) of op het moment dat men er de behoefte aan heeft (meer emotionele nood voelt). Gaandeweg werd het potentieel van telefoonlijnen duidelijker. Naast het pure gebruiksgemak van de telefoon, zat (en zit) de meerwaarde ook in het feit dat veel lijnen bereikbaar waren buiten de klassieke openingsuren. Het bleek ook dat de telefoon niet alleen geschikt was voor louter informatieverstrekking maar het ook mogelijk maakte om een eerste opvang te verschaffen. De telefoon creëert immers ook een vorm van vertrouwelijkheid waardoor een telefoonlijn ook steun kan bieden en voor advies kan zorgen in moeilijke situaties. In de voorbereiding van deze presentatie viel het op dat de werking van hulp- en infolijnen eigenlijk een weinig onderzocht terrein is. Een gouden standaard om te bepalen hoe een telefoonlijn best georganiseerd wordt bestaat evenmin. Wat wel bestaat zijn richtlijnen door koepelverenigingen zoals de Helpline Partnership of de Europese Stichting voor Drughulplijnen (FESAT) terug te vinden. En wie de werking van een aantal telefoonlijnen bekijkt, ziet keer op keer een aantal van dezelfde kenmerken en werkingsprincipes weerkeren. Principes en uitgangspunten die een soort van gemene deler vormen en (eerder practice based dan evidence based) hun degelijkheid al langer hebben bewezen. Niet zelden gaat het om kenmerken of principes die op het eerste zicht beknottend, hinderlijk of gewoonweg een nadeel kunnen lijken. In de praktijk hangt het er echter van af hoe je de dingen bekijkt. Wat in eerste instantie als nadeel of beperking overkomt, biedt bij nader inzien vaak ook voordelen en vormt dus misschien vooral een uitdaging. Soms zijn ook simpelweg voorwaarden voor de werking van telefoonlijnen. In elk geval zijn ze ook stuk voor stuk van toepassing op De DrugLijn. Aan de hand daarvan wil ik een beeld schetsen van de rol die De DrugLijn al twintig jaar probeert te spelen. Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 2

3 Werkingsprincipes en streefdoelen van De DrugLijn 1. Een veilige setting creëren Het potentieel van telefoonlijnen schuilt onmiskenbaar in het feit dat sommige mensen een face-to-face contact als te bedreigend ervaren. Meerdere evaluaties en bevragingen omtrent lijnen tonen aan dat telefonisch contact de hulp niet alleen vanuit praktisch oogpunt toegankelijker maakt, maar ook voor een veiliger gevoel zorgt. Zelf in die mate dat de drempel om contact te nemen omtrent zijn vragen, zorgen of problemen wegvalt. Over het algemeen neemt men ook contact vanuit een erg vertrouwde omgeving zoals de eigen huiskamer. Dat op zich draagt al bij tot het veilige gevoel. Afstand Het aspect afstand dat eigen is aan telefonische communicatie speelt een essentiële rol in wat telefoonlijnen kunnen betekenen. De paradox waarbij de grotere afstand voor een veilig gevoel zorgt en daardoor net voor meer nabijheid zorgt, is misschien wel het meest typische kenmerk van telefoonlijnen. Het weegt overigens nog sterker door in online contacten. Het gevoel van afstand is online nog groter en bij bepaalde vormen van online contact zoals de mailbeantwoording bij De DrugLijn gaat het bovendien nog eens om a-synchrone communicatie. Dat maakt dat er tussen vraag en antwoord niet alleen een fysieke afstand maar ook afstand in tijd is wat nog meer bijdraagt tot een veilig gevoel. Anonimiteit voor de vraagsteller In het creëren van een veilige setting speelt uiteraard ook het principe van de anonimiteit een cruciale rol. Dat wordt door zowat elke lijn gehanteerd en blijkt in de praktijk voor veel mensen een belangrijke voorwaarde om contact te willen of durven nemen. Het blijkt uit evaluaties van telefoonlijnen, maar zal ook door elke beantwoorder beaamd worden: de anonimiteit laat toe dat mensen veel sneller tot emotionele openheid en zelfonthulling komen. Het draagt er ook toe bij dat men veel sneller to the point komt dan in face-to-face-contact. Problemen en zorgen worden explicieter benoemd en emoties (verdriet, bezorgdheid, angst, boosheid, radeloosheid) worden sneller de vrije loop gelaten. Anonimiteit draagt niet alleen bij tot meer zelfonthulling, voor een lijn als De DrugLijn hangt er bij het creëren van een veilige setting uiteraard ook een juridische dimensie aan vast. Mensen die illegale drugs gebruiken laten zich nu eenmaal in met strafbare feiten. En ook als het om legale drugs zoals alcohol gaat, kleuren mensen uiteraard wel eens buiten de lijntjes van de wet. In online contacten blijkt opnieuw dat de anonimiteit de directheid en zelfonthulling vaak nog een stuk groter maakt. Vragen over delicate thema s zoals drugwetgeving of druggebruik en zwangerschap worden bij de DrugLijn bijvoorbeeld gemakkelijker online dan aan de telefoon gesteld. Online kan het overigens een stuk confronterender zijn om Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 3

4 (als vraagsteller of beantwoorder) de dingen met zoveel woorden neergeschreven te zien staan. en voor de beantwoorder Die grotere directheid (ondanks - of net door - de grotere afstand) en het explicieter benoemen van problemen, kan maken dat het van de beantwoorders extra draagkracht vergt om met de verhalen die men hoort of leest om te gaan. Dat is overigens een van de redenen waarom veel lijnen (en ook De DrugLijn) een strikt beleid hanteren op vlak van anonimiteit van de beantwoorder. Strikte grenzen op dat vlak zorgen op hun beurt voor veiligheid voor de beantwoorder. Op die manier wordt die immers na elk contact gedwongen om los te laten. Dat loslaten is iets waar je als beantwoorder moet leren mee omgaan, maar helpt uiteraard om een gezonde emotionele afstand te houden. 2. Vraaggestuurd werken: de regie ligt bij de beller/mailer/chatter Het is geen toeval dat veel hulp- en infolijnen werden opgericht rond erg persoonlijke, gevoelige of zelfs taboebeladen thema s. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat de beller voelt dat hij of zij de touwtjes meer in handen heeft dan in een face-to-face gesprek. In de praktijk heeft dit tot gevolg dat wie als hulpverlener zelf de lijnen wil uitzetten en bepalen hoe en wat er gebeurt aan de telefoon snel een aantal frustraties oploopt. Telefonisch contact is vluchtiger, vrijblijvender en veel gemakkelijker te verbreken dan face-to-face contact. Het hangt letterlijk aan een draadje. Dat maakt de uitdaging voor de beantwoorder groter, maar geeft de beller een belangrijk gevoel van controle: hij of zij kan veel meer doseren wat en hoeveel hij of zij vertelt, maar bijvoorbeeld ook veel meer zelf het tempo bepalen. Dat draagt ook alweer bij tot het gevoel van veiligheid en leidt tot intimiteit. De keerziijde van de medaille is dat meer controle ook een groter gevoel van macht over de communicatie geeft. Daarbij komt dat (net zoals in de hulpverlening) bellers met de jaren steeds mondiger en ook eisender worden. Bij lijnen die zoals De DrugLijn ook een sterke informatieve component hebben, speelt dat overigens nog meer mee dan bij zogeheten crisislijnen (en is de mogelijke emotionele impact die zo n eisende houding op de beantwoorder ook groter). Uiteraard lokt het gevoel van controle ook misbruiken uit in de vorm van grappenmakers, nep-bellers, kwaadwillige bellers of seksbellers. Met een degelijk intern beleid lukt het echter om dat soort fenomenen sterk binnen de perken te houden. Zo beantwoordde de DrugLijn in 2013 in totaal 6197 ernstige vragen en waren er in datzelfde jaar maar 601 zogeheten nep -contacten. Opnieuw stelt het aspect controle zich nog scherper voor online contacten: een chatgesprek stop je met een simpele muisklik en een mailantwoord is even snel gedeleted. Dat de online cliënt nog veel meer de regie over het contact heeft, is een van de grootste weerstanden die je keer op keer hoort opduiken omtrent online hulp. Het vergt een mentaliteitsswitch om daar mee om te gaan. Naar mijn aanvoelen is het dan ook geen toeval waarom net telefoonlijnen de pioniers waren op vlak van online hulp. Meer dan andere vormen van hulp, hadden zij immers al langer een cultuur van omgaan met vluchtig en gemakkelijk verbreekbaar contact. Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 4

5 3. Persoonlijk contact en een antwoord op maat De DrugLijn heeft persoonlijk contact steeds hoog in het vaandel gedragen. Vandaag de dag is informatie over alcohol en andere massaler aanwezig en toegankelijker dan ooit. We bieden die ook zelf aan via onze website. Het feit dat iemand desondanks toch de moeite neemt om telefonisch contact te nemen, betekent ongetwijfeld dat hij of zij net naar die persoonlijke dimensie op zoek is. Er zijn telefoonlijnen die zich als puur informerend profileren en daarbij gebruik maken van zogeheten Voice Response Systemen (waarbij men een menu aan vooraf opgenomen informatie kan beluisteren), maar voor een lijn die mensen met info, advies en hulp verder wil helpen, blijven op die manier veel kansen liggen. Evaluaties van telefoonlijnen tonen ook aan dat het publiek ook een persoonlijke service verwacht. Meer dan zesduizend keer per jaar een persoonlijk antwoord op maat bezorgen is voor De DrugLijn een hele opdracht. Zeker online, want antwoorden typen is veel tijdsintensiever dan praten. Het zegt genoeg dat de totale tijd die besteed wordt aan het beantwoorden van vragen de laatste tien jaar meer dan verdubbeld is (+113% van 2003 tot 2013), terwijl het aantal vragen op zich vrij stabiel is gebleven (+7% van 2003 tot 2013). Toch is dat persoonlijk antwoord net datgene waarin De DrugLijn zich wil onderscheiden. We zijn het niet alleen verschuldigd aan ons geloof in het Mens-Middel-Milieu-model dat maakt dat elke situatie uniek is; een persoonlijk contact (telefoongesprek of online) laat vooral toe om een dialoog op gang brengen, en naarmate het gesprek evolueert, bevordert dat bij de beller, mailer of chatter het gevoel van coping en van controle op de situatie waar hij of zij mee worstelt. De kracht van vrijwilligers In het tot stand brengen van dat persoonlijke, warme contact zijn het de beantwoorders die het verschil maken. Bij De DrugLijn zijn dat voor een groot deel vrijwilligers. De mate waarin zij empathie en respect tonen, een ondersteunende houding aannemen en tot een goede alliantie komen, is bepalend voor het positieve resultaat van het contact. De inzet van vrijwilligers mag dus geen gemakkelijkheidsoplossing en organisatorisch opportunisme zijn. Het is een bewuste keuze die stoelt op de meerwaarde die zij kunnen leveren doordat zij (nog meer dan professionals) garant staan voor een gelijkwaardig contact van mens tot mens. Vrijwilligers bij De DrugLijn zijn vaak hoogopgeleide mensen die op zich ook nog een heel traject aan interne vorming doorlopen dat meer dan 30 uur vorming en 20 uur stage omvat. Toch onderscheiden zij zich vaak door het grote empatische vermogen dat zij van nature hebben. Völlm en collega s deden in het Verenigd Koninkrijk onderzoek naar de persoonlijkheidskenmerken van studenten die als vrijwilliger bij een lijn aan de slag gingen. Zij stelden vast dat het bij de vrijwilligers niet zozeer hun persoonlijke ervaringen met bepaalde problematieken maar vooral de wil om hun natuurlijk empatisch talent te laten renderen als drijfveer meespeelde. Ander onderzoek in Israël (Gilat & Rosenau) vroeg vrijwilligers om de factoren op te lijsten die volgens hen het succes van een geslaagd gesprek bepaalden. Het tot stand brengen Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 5

6 van een alliantie met de beller kwam daaruit naar voren als belangrijkste component. Zo n alliantie vereist een attitude van authenticiteit en gelijkwaardig contact (met andere woorden: contact van mens tot mens) en de auteurs concludeerden dan ook dat het gelijkwaardig contact tussen de vrijwilliger en de beller een uniek voordeel is van nietprofessionele hulp zoals die aan een telefoonlijn wordt geboden. 4. Respect, objectief en onbevooroordeeld te woord staan Respect voor de cliënt of patiënt lijkt een evidentie. Ook al is het een basishouding in de hulpverlening, misschien is het minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Als was het maar omdat mensen aan de telefoon (en online) vaak opener zijn in wat ze vertellen dan in een face-to-face gesprek of omdat het contact net vrijblijvender lijkt. Reeds in 1977 schreven de Amerikaanse onderzoekers Rosenbaum en Calhoun dat de veiligheid die telefonisch contact biedt de angst en bezorgdheid vermindert om geridiculiseerd of beoordeeld te worden terwijl men zich in een kwetsbare positie bevindt. Het ethische charter van de Europese Stichting voor Drughulplijnen sluit daar bij aan en benadrukt hoe belangrijk het is dat druglijnen mensen te woord staan zonder dramatiseren, minimaliseren, uitsluiting of afwijzing. Ook het thema als drank, drugs, pillen en gokken maakt de uitdaging voor respect als basishouding soms groter. Bijvoorbeeld als het gaat om mensen die zich in de illegaliteit begeven, gevaarlijke of ongezonde keuzes maken of andere (rechtstreeks of onrechtstreeks) schade berokkenen door hun gebruik. De DrugLijn vermeldt op zowat elke publicatie dat men objectief, zonder oordelen of veroordelen te woord gestaan wordt. Dat is meer dan mooi ogende slagzin. Het stoelt op de overtuiging die er van bij de start was en die ervan uit gaat dat de lijn kan bijdragen tot het doorbreken van taboes. Twintig jaar later mogen we niet onderschatten in welke mate deze nog steeds een realiteit zijn. Soms wordt de schaamte door de bellers, mailers of chatters expliciet benoemd, soms blijkt dat mensen jarenlang problemen voor zich houden alvorens er (zelfs via een vrijblijvend telefoongesprek) mee naar buiten komen. Sommige maatschappelijke taboes lijken met de jaren af te brokkelen, maar soms lijkt het alsof er nieuwe bij komen. Bijvoorbeeld het taboe om toe te geven dat men een cannabisprobleem heeft in tijden waarin je zo vaak de boutade hoort dat cannabis toch niet echt verslavend is. Respect betonen helpt ook de angst voor stigma te overwinnen. Anno 2014 speelt de beeldvorming omtrent alcohol- en drugmisbruik en verslaving veel mensen nog steeds parten. Het morele model van verslavingen zindert in onze geïndividualiseerde maatschappij nog altijd door en mensen met alcohol- en andere drugproblemen worden nog vaak als tweederangs benaderd of behandeld worden. Respect als basisattitude is met andere woorden zo belangrijk omdat het via het doorbreken van taboes en het voorkomen van stigma - drempels kan tegengaan en de stap naar hulp haalbaarder kan maken. Dat blijkt bijvoorbeeld uit bevraging naar drempels en mogelijkheden voor hulp bij cannabisproblemen bij de Australische cannabishulplijn. Naast de verwachte argumenten zoals een gebrek aan interesse in en motivatie voor hulpverlening, werd daarbij ook Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 6

7 melding gemaakt van een gebrek aan kennis over hulpverlening en de schrik voor stigmatisering door de stap naar de drughulpverlening te zetten. De ondervraagde cannabisgebruikers gaven overigens ook aan dat betere informatie en toelichting over de voor handen zijnde hulpmogelijkheden de instroom zou vergemakkelijken. Ook al bevinden wij ons aan de ander kant van de wereldbol, vanuit onze DrugLijnervaring zijn dat stuk voor stuk herkenbare drempels. 5. Een eerste contact, een eerste stap Alle hierboven besproken karakteristieken van telefoonlijnwerk staan in het teken van de laagdrempeligheid. Telefoonlijnen positioneren zich nu eenmaal tussen het ruime publiek en hun professionele sector en leveren door die plaats in te nemen hopelijk een meerwaarde voor beide. Ze kunnen een belangrijke brugfunctie vervullen en vormen door hun laagdrempeligheid ook een kruispunt voor vele wegen. Indien men een organigram van onze sector zou maken, ligt het niet zo voor de hand om daarin een plaats toe te kennen aan De DrugLijn. Vooral omdat er in de praktijk zo n breed palet van doelgroepen en breed gamma aan vragen en problemen bij aan bod komen. In bedrijfsorganisatorische termen kan de plaats van onze lijn misschien nog het best omschreven worden als een soort van front office voor onze sector. Af en toe hoor je de vraag opduiken wat men in een eenmalig telefonisch of chatcontact (of een paar mailantwoorden) kan bereiken. Realisme is de boodschap en De DrugLijn kent duidelijk haar rol en bewaakt haar grenzen. Op meerdere vlakken is het beantwoordwerk een kwestie van zich bekwamen in het omgaan met beperkingen en het maximum halen uit de beknoptheid van het contact. Toch gaat de meerwaarde van telefoonlijnen gaat verder dan een luisterend oor bieden en mag niet onderschat worden wat er in een kort of quasi-eenmalig contact wél kan gerealiseerd worden. Het groeiend geloof van de voorbije jaren in het potentieel van vroegtijdige en/of kortdurende interventies is daarvan een bewijs. Veel van de principes of methodes van zulke interventies, komen DrugLijnbeantwoorders bekend voor. Slechts een voorbeeld om dat te illustreren, zijn de vele gelijkenissen tussen de vijf stappen en bijhorende vijf doelstellingen in een gesprek die wij proberen voorop te stellen en de vijf stappen in van een model voor kortdurende eerstelijnsinterventie met gezinnen (Five Step Intervention) dat een aantal jaren geleden aan de Univerisity of Birmingham werd ontwikkeld. 5 stappen telefoongesprek 5 doelen van gesprek 5-step Family Intervention Gespreksopening Steun bieden Luisteren Probleemverkenning Advies verstrekken Informeren Probleemdefiniëring Probleem verhelderen Aanpak bespreken Probleemaanpak Begeleiding bieden Steunpunten verkennen Afronding Verwijzen Verdere hulp faciliteren Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 7

8 Door zich zo laagdrempelig te positioneren bleek De DrugLijn in de voorbije jaren overigens ook prima geplaatst om zelf online vroeginterventietools aan te bieden. De kennistest, zelftests en online zelhulpmodules die oorspronkelijk via hoeveelisteveel.be en sinds een paar jaar via de DrugLijnwebsite worden aangeboden, kennen een succes dat zelfs dat van de ontwikkelaars in Nederland overstijgt. Omdat De DrugLijn aansluitend bij elk gebruik van deze online tools een laagdrempelig contact via telefoon, mail en chat kan aanbieden, heeft dit aanbod veel potentieel als opstap naar verder advies of mogelijke hulp. Gebruik online vroeginterventietools 2009 t.e.m. 2013: Kennistests voor gebruikers Zelftests voor gebruikers (minderjarig en meerderjarig) Gebruikers zelfhulpmodules cannabis en cocaïne Totaal: Vertrekpunt en buffer Door de aandacht en de steun die een telefoongesprek kan bieden, zijn lijnen als de onze vaak een vertrekpunt voor verdere probleemaanpak of hulpverlening. In de praktijk verwijst De DrugLijn meer dan 60% van de bellers, mailers en chatters verder door. Dat gebeurt niet als gemakkelijkheidsoplossing en is geen doel op zich, maar gebeurt vooral omdat de lijn een belangrijke opstap kan beteken. Maar naast die faciliterende rol in de doorstroming naar hulp of professioneel advies, kan contact met een lijn ook een bufferende rol spelen. De dialoog van een telefoongesprek of online contact kan helpen om de problematiek te verduidelijken. Het kan de weerstand of angst om verdere stappen te zetten bespreekbaar maken. Contact met de lijn laat toe om aan te kaarten wat men zelf aan zijn probleem kan doen. Het kan de kijk op de dingen verruimen door (letterlijk vanop afstand) een aantal invalshoeken aan te reiken of alternatieven bespreekbaar te maken. Telefoonlijnen kunnen er dus niet alleen toe bijdragen om te helpen de emotionele nood het hoofd te bieden, maar kunnen ook copingstrategieën aanreiken of versterken. Op die manier kunnen ze een aanzet geven tot verandering. Rol bij beeldvorming Dat men als telefoonlijn vaak de eerste is waarmee mensen contact mee opnemen, vereist dat men in staat moet zijn om de beller, mailer of chatter verder op weg te helpen via informatie en uitleg over vormen van hulp, voorzieningen, therapieën, strategieën, enzovoort. Het betekent ook dat we ons als beantwoorders bewust moeten zijn dat we als een soort van visitekaartje voor de sector fungeren. Wat wij doen, zeggen, schrijven en aan de mensen bieden, zet voor een aantal mensen de toon voor mogelijke verdere stappen of verder contact in de sector. Het creëert ook verwachtingen. Opnieuw komen we daarmee op het terrein van de beeldvorming, niet zozeer over de problematiek, maar eerder over onze sector. Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 8

9 Van onze kant proberen we door het persoonlijke en respectvolle contact met de beller en correcte informatie (bijvoorbeeld over hoe een aanmelding in de hulpverlening verloopt en welke omgang de mensen daarbij mogen verwachten) een aantal verwrongen beelden bij te sturen en het aankloppen voor hulp minder bedreigend te maken. De kennis van het voorhanden zijnde hulpverleningsaanbod is voor veel mensen immers beperkt tot de uitersten van het spectrum: zelfhulp en ontwenningsklinieken. Op zijn beurt is de beeldvorming daarover nog vaak erg stereotyp en gebaseerd op clichés. Mensen vermoeden dat hulpverlening onder druk of dwang gebeurt; dat men opgesloten of platgespoten wordt, en of wat nog meer. En preventie staat voor veel mensen helaas nog steeds gelijk aan verspreiden van wat affiches of het nastreven van een shock-effect. Als sector wacht ons nog heel wat werk om tot een betere beeldvorming te komen en op die manier een aantal drempels weg te halen. Het belang daarvan werd reeds aangestipt in het vermelde Australische onderzoek, maar wordt ook geïllustreerd door het onderzoek van Peggy van der Pol en collega s van het Trimbos Instituut omtrent facilitators en drempels in het zoeken van hulp bij cannabisafhankelijkheid. Zij kwamen tot een aantal aanbevelingen die de drempel zouden kunnen verlagen en die mooi aansluiten bij het voorgaande en op wat er later nog op deze studiedag aan bod komt: - rekening houden met de behoefte aan zelfstandigheid van de cannabisgebruikers (hieraan kan verholpen worden door bvb. zelfhulpinterventies of online interventies) - rekening houden met hun voorkeur voor informele hulp (interventies zoals CRAFT en MDFT die de omgeving betrekken, kunnen daarbij helpen) - rekening houden met het feit dat ondanks diagnose vaak geen behoefte aan hulp ervaren wordt (laagdrempeligere vormen van hulp zouden wel aanvaardbaar kunnen zijn: telefonisch, online) - de beeldvorming over inefficiënte behandeling en stigmatisering aanpakken (communicatie over het succes van behandelingen zou de behandelkloof kunnen verkleinen). Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 9

10 Resultaten? In deze presentatie zijn cijfers bewust achterwege gebleven. Nochtans wordt al twintig jaar lang elke vraag uitvoerig geregistreerd. De teller staat momenteel op ongeveer Wie daarover meer wil weten, kan onze website en jaarverslag checken. Na twintig jaar is De DrugLijn een service waarbij multi-channel-contact centraal staat. Elk van de contactmogelijkheden heeft inmiddels zijn sporen verdiend en blijkt erg complementair te zijn qua doelgroep en soort vragen. Mede dankzij die evolutie blijft het aantal vragen op jaarbasis tussen de en schommelen. Dat laat vermoeden dat de lijn nog niet aan relevantie heeft ingeboet. Vooral ook omdat de cijfers van de website ( bezoekers in 2013) en het online vroeginterventie-aanbod daar nog bovenop komen. Maar nog meer dan cijfers, zijn de meningen van de mensen (in de vorm van de resultaten van de tevredenheidsmetingen en de spontane feedback die we nu en dan krijgen) een indicator van de meerwaarde van de lijn. Ze tonen aan dat de inspanningen om aan de overlopen werkingsprincipes te blijven voldoen geapprecieerd worden. Resultaten online tevredenheidsmeting bij mailers (2013, n=167) Vond je dat je anonimiteit voldoende gewaarborgd was? Helemaal wel/voldoende: 92% Vond je het antwoord op jouw vraag persoonlijk genoeg? Helemaal wel/voldoende: 95% Vond je de toon van het antwoord aangenaam? Helemaal wel/voldoende: 95% Voldeed de inhoud van het antwoord aan je verwachtingen? Helemaal wel/voldoende: 95% Vind je dat je snel genoeg een antwoord kreeg op je mail? Helemaal wel/voldoende: 92% Wat vond je van de lengte van het antwoord? Goed: 98% Heeft het mailcontact je concreet verder geholpen? Helemaal wel/voldoende: 88% Geef de mailservice een score tussen 1 en 10: gemiddelde score 9,1/10 Voorbeelden bedankingen: Dit was de eerste keer dat ik als hulpverlener contact nam met De DrugLijn en ik wil graag even benadrukken dat deze eerste ervaring uitermate positief was; ik ben op een heel aangename en duidelijke manier verder geholpen. Gewoon Dankjewel. Je stuit op zoveel onbegrip. Durft niet te vertellen wat je voor hebt. Ik voelde me bij het lezen van de mail begrepen. Ik heb zeker een paar nuttige tips gekregen waar ik wat mee kan. Ik vind het een zeer professioneel antwoord en gericht op mijn persoonlijk probleem. Ik wilde even laten weten dat het antwoord dat ik ontving me aangenaam verrast heeft. Ik heb mij door de jaren heen via tal van kanalen voldoende geïnformeerd om geen onrealistische verwachtingen te hebben. Het is hartverwarmend te zien dat er mensen zijn die dusdanig betrokken zijn om je toch, ondanks het voorgaande, een gevoel geven dat je er niet alleen voor staat en je te bevestigen in je pogingen. Dat is al heel wat! Ik kan alleen maar zeggen: ga vooral zo door! Bedankt! Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 10

11 Geraadpleegde externe bronnen: Copello, A., Templeton, L., Orford, J. & Velleman, R. (2010). The 5-Step Method: Principles and practice. Drugs: Education, Prevention, and Policy, 17 (1), pp European Foundation of Drug Helplines. (2011). Best Practice Guidelines for Drug Helplines. Brussel: FESAT. Gates, P., Copeland, J., Norberg, M. & Digiusto, E. (2011). Caller satisfaction with the Cannabis Information and Helpline. Journal of Telemedicine and Telecare, 17 (2), pp Gates, P., Copeland, J., Swift, W. & Martin, G. (2012). Barriers and facilitators to cannabis treatment. Drug and Alcohol Review, 31 (3), pp Gilat, I. & Rosenau, S. (2011) Volunteers perspective of effective interactions with helpline callers: qualitative study. British Journal of Guidance and Counselling, 39 (4), pp Mevissen, F.E.F., Eiling, A., Bos, E.R., Tempert, B, Mientjes, M. & Schaalma, H.P. (2012). Evaluation of the Dutch AIDS STI information helpline: Differential outcomes of telephone versus online counseling. Patient Education and Counseling, 88 (2), pp Morgan, K., Chakkalackal, L. & Cyhlarovo, E. (2012). Life Lines. Evaluation of Mental Health Helplines. London: Mental Health Foundation. Paterson, H., Reniers, R. & Völlm, B. (2009). Personality types and mental health experiences of those who volunteer for helplines. British Journal of Guidance and Counselling, 37 (4), pp Peters, F. (1997). Altijd Gehoor: Handleiding telefonisch hulpverlenen en informatie verstrekken. (3e druk). Utrecht: NIZW / Korrelatie. Rooke, S.E., Gates, P., Norberg, M.M. & Copeland, J. (2014). Applying technology to the treatment of cannabis use disorder: Comparing telephone versus Internet delivery using data from two completed trials. Journal of Substance Abuse Treatment, 46 (1), pp Sanders, P. (2007). Using Counselling Skills on the Telephone and in Computer-Mediated Communication. (3e druk). Ross-on-Wye: PCCS Books Ltd. van der Pol, P., Liebregts, N., de Graaf, R., Korf, D., van den Brink, W. & van Laar, M. (2013). Facilitators and barriers in treatment seeking for cannabis dependence. Drug and Alcohol Dependence, 133 (2), pp Studiedag over alcohol en andere drugs 21 november 2014 Vlaams Parlement, Brussel 11

Online zelftesten. Studievoormiddag Online Alcohol- en drughulpverlening 24 juni 2011

Online zelftesten. Studievoormiddag Online Alcohol- en drughulpverlening 24 juni 2011 Online zelftesten Studievoormiddag Online Alcohol- en drughulpverlening 24 juni 2011 Waarom online zelftesten? Online tools: anoniem kosteloos altijd toegankelijk werken drempelverlagend parallel aan de

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht drugs 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over cannabis en andere drugs De materialen zijn verkrijgbaar bij VAD.

Nadere informatie

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht

tiemap Ira Insp ge jla BI materialenoverzicht BIJLAGE inspiratiemap Materialenoverzicht Alcohol 1 1. Brochures of affiches Hieronder vindt u een lijst met informatieve materialen over alcohol Deze materialen zijn verkrijgbaar bij VAD. www.vad.be,

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik Improving Mental Health by Sharing Knowledge Cannabis Van frequent naar afhankelijk gebruik CanDepgroep Peggy van der Pol Margriet van Laar Ron de Graaf Nienke Liebregts Wim van den Brink Dirk Korf Frequent

Nadere informatie

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Verstandelijke beperking en middelengebruik Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Johan woont al enkele jaren zelfstandig. Als begeleider ga jij twee

Nadere informatie

Vrijwilliger worden bij de Kindertelefoon?

Vrijwilliger worden bij de Kindertelefoon? Vrijwilliger worden bij de Kindertelefoon? Dan vind je hier alle informatie Data komende training: Zaterdag 23 mei 9.30-16.30 Zaterdag 6 juni 9.30-16.30 Zaterdag 27 juni 9.30-16.30 Zaterdag 11 juli 9.30-16.30

Nadere informatie

OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT

OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT Binnen een geïntegreerd model van geestelijke gezondheidszorg volgens het stepped care model (getrapte zorg) kan er best gestreefd worden naar een vloeiende overgang tussen

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Is iemand in jouw omgeving verslaafd?

Is iemand in jouw omgeving verslaafd? Is iemand in jouw omgeving verslaafd? Verslaafd aan Jou ondersteunt en informeert de omgeving van verslaafden. Vaak gaat alle aandacht uit naar de verslaafde en daardoor wordt soms niet gezien dat familie

Nadere informatie

De Kindertelefoon. Facts & Figures

De Kindertelefoon. Facts & Figures Facts & Figures HOEVEEL HOEVEEL Facts & Figures De komende jaren verandert er veel in de wereld van de jeugdzorg in Nederland. Aan de vooravond van de transitie van de jeugdzorg van het landelijke niveau

Nadere informatie

Inhoudstafel. Auteur Tom Evenepoel, coördinator DrugLijn. Lay-out Greet Van Holsbeek, VAD

Inhoudstafel. Auteur Tom Evenepoel, coördinator DrugLijn. Lay-out Greet Van Holsbeek, VAD Jaarverslag 2015 Inhoudstafel Hoe vaak werd De DrugLijn gecontacteerd?...3 Aantal beantwoorde vragen...3 Evolutie aantal beantwoorde vragen...3 Overige contacten...4 Totale duur van beantwoording...4 Wie

Nadere informatie

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid

Welkom. Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Welkom Regiobijeenkomst onderwijs: Psychische kwetsbaarheid Datum: : Spreker: https://www.youtube.com/watch?v=lym WPSKpRpE Programma Missie & Visie Stichting 113Online Diensten 113Online / 113Preventie

Nadere informatie

Kinder- en Jongerentelefoon. Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen.

Kinder- en Jongerentelefoon. Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Advies Kinder- en Jongerentelefoon Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Parlementaire vraag van de heer J. Roegiers over bijkomende subsidiëring van de Kinder- en Jongerentelefoon

Nadere informatie

You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen

You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen V.U. Paul Van Deun VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - januari 2016 D/2016/6030/3 De DrugLijn is een initiatief van VAD - VAD wordt gefinancierd

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken 10 goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken Intact Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem en hun naasten, ongeacht welke verslaving. De eerste stap

Nadere informatie

Digitale Suïcidepreventie

Digitale Suïcidepreventie Digitale Suïcidepreventie Stichting 113Online Han Smit, psychotherapeut Cindy Bekkers, psycholoog 31-05-2013 Uitzending Altijd Wat, met Alje Kamphuis http://youtu.be/tj5dh11htpk?t=1m Advies Informatie

Nadere informatie

Jongerenhulp op het wereld wijde web. een rough guide

Jongerenhulp op het wereld wijde web. een rough guide Jongerenhulp op het wereld wijde web een rough guide Jongeren Advies Centrum zo laagdrempelig mogelijk informatie, advies en begeleiding jongeren van 12 tot 25 jaar gratis en anoniem, beroepsgeheim Jongeren

Nadere informatie

CROSS-OVER 2/12/2014

CROSS-OVER 2/12/2014 CROSS-OVER 2/12/2014 SKILLVILLE: Alcohol, tabak en cannabis Historiek Start Projectmatig Wetenschappelijk Onderzoek (PWO) september 2012 Impact van het ontwikkelen en inzetten van een educatieve game ter

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

Onlinehulpverlening en Mediawijsheid. in het sociaal werk

Onlinehulpverlening en Mediawijsheid. in het sociaal werk Onlinehulpverlening en Mediawijsheid in het sociaal werk Infobrochure vormingsaanbod Onlinehulpverlening en Media-W 2015 Project Mediawijsheid Een smartphone, laptop, tablet, computer en internet zijn

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU. Online Alcohol- en Drughulp in Europa

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU. Online Alcohol- en Drughulp in Europa 1 Online Alcohol- en Drughulp in Europa 2 1. DOEL PRESENTATIE» Geen wetenschappelijk onderzoek, wel idee van wat bestaat» Voorzichtige conclusies» Probleem: taal 3 2. INLEIDING Hoe werden de gegevens verzameld?»

Nadere informatie

Het Brugse Model de flow chart

Het Brugse Model de flow chart Het Brugse Model de flow chart De flowchart is een nuttig instrument dat in de eerste plaats ontwikkeld werd om te gebruiken in een therapeutische situatie. Uiteraard kan je dit ook gebruiken tijdens een

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand.

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Theoretische achtergrond: - Miller en Rollnick De motivering van cliënten en het verminderen van weerstand zijn centrale thema's.

Nadere informatie

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Aanmelden informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Vind je dat je in het weekend te veel coke, speed of xtc gebruikt? Heb je weer geblowd of gedronken, terwijl je dat

Nadere informatie

Internet als medium van andragogische nabijheid

Internet als medium van andragogische nabijheid Internet als medium van andragogische nabijheid dr. Albert Benschop Universiteit van Amsterdam Homo Anonymous www.sociosite.net AlumniKring Andragologie A dam 12 maart 2011 Menu van de dag 1. Therapeuten

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

De ervaring is een goede aanvulling op mijn studie

De ervaring is een goede aanvulling op mijn studie Christel, vrijwilliger bij de Kindertelefoon: De ervaring is een goede aanvulling op mijn studie Ik ben Christel, 25 jaar oud en werk sinds maart 2005 als vrijwilliger bij de Kindertelefoonlocatie in Utrecht.

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN STEVEN VANACKERE VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Vraag nr. 257 van 25 juni

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

RUZIE MET VRIENDEN, LIEFDESVERDRIET EN DE RELATIE TOT DE OUDERS AAN DE LIJN OF OP HET SCHERM BIJ AWEL.

RUZIE MET VRIENDEN, LIEFDESVERDRIET EN DE RELATIE TOT DE OUDERS AAN DE LIJN OF OP HET SCHERM BIJ AWEL. RUZIE MET VRIENDEN, LIEFDESVERDRIET EN DE RELATIE TOT DE OUDERS AAN DE LIJN OF OP HET SCHERM BIJ AWEL. HALLO Hallo. Ik ben een meisje van 12, mijn ouders zijn gescheiden en mijn moeder heeft nu een nieuwe

Nadere informatie

COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN

COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN COMPLEMENTAIRE ZORG EN STEUN DOOR PATIENTENVERENIGINGEN VOOR CHRONISCH ZIEKEN S T U D I E N A M I D D A G P A T I E N T E N E D U C A T I E B I N N E N C H R O N I S C H E Z O R G L E U V E N 1 1 / 0 9

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd:

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Samenvatting De opkomst van Health 2.0 en e-health zorgt ervoor dat de patiënt verandert naar zorgconsument. Health 2.0 zorgt voor een grote mate van patiënt-empowerment; zorgconsumenten nemen zelf de

Nadere informatie

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding

Programma. Programma. Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande. Inleiding Na zelfdoding: De hulpverlener als nabestaande Ilse Conserriere Suïcidepreventiewerker CGG CGG Eclips Lange Violettestraat 84 9000 Gent 9000 Gent Email : i.conserriere@cggeclips.be Email : kdw@fdgg.be

Nadere informatie

DE OUDER-KIND RELATIE EEN KWALITATIEVE ANALYSE VAN GESPREKKEN MET AWEL

DE OUDER-KIND RELATIE EEN KWALITATIEVE ANALYSE VAN GESPREKKEN MET AWEL DE OUDER-KIND RELATIE EEN KWALITATIEVE ANALYSE VAN GESPREKKEN MET AWEL HALLO Hallo. Ik ben een meisje van 12, mijn ouders zijn gescheiden en mijn moeder heeft nu een nieuwe man en ik kan hem niet goed

Nadere informatie

STUDIEVOORMIDDAG. Polydruggebruik en psychische problemen bij alcohol- en druggebruikers in behandeling

STUDIEVOORMIDDAG. Polydruggebruik en psychische problemen bij alcohol- en druggebruikers in behandeling STUDIEVOORMIDDAG Polydruggebruik en psychische problemen bij alcohol- en druggebruikers in behandeling 18 JUNI 2012 INLEIDENDE TEKST Zowel in Europa als in de Verenigde Staten stelt men vast dat polydruggebruik

Nadere informatie

Forum Opvoedingsondersteuning Westhoek. 8 10 2013 Jonkershove (Houthulst)

Forum Opvoedingsondersteuning Westhoek. 8 10 2013 Jonkershove (Houthulst) Forum Opvoedingsondersteuning Westhoek 8 10 2013 Jonkershove (Houthulst) Programma Timing 9u00-9u15 9u15-10u15 10u15-10u30 10u30-11u30 11u30 Inhoud Verwelkoming Workshop deel I Pauze Workshop deel II Broodjesmaaltijd

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Hoe begeleid je mensen bij het realiseren van veranderingen in hun leven? Jaarcongres 2013 Merel van Uden Waar gaat MGV over? Cliënt / cliëntsysteem worstelt met door ziekte

Nadere informatie

De Zelfmoordlijn in cijfers 2012

De Zelfmoordlijn in cijfers 2012 De Zelfmoordlijn in cijfers De Zelfmoordlijn is een erkende en anonieme nooddienst voor mensen die aan zelfdoding denken, hun omgeving en nabestaanden na zelfdoding. De vrijwillige beantwoorder tracht

Nadere informatie

Stoppen met drank, drugs, pillen of gokken

Stoppen met drank, drugs, pillen of gokken Stoppen met drank, drugs, pillen of gokken V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - april 2012 (herziene herdruk) - D/2012/6030/7

Nadere informatie

Leerdoelen. Feedback the motor of learning. Waarom is feedback belangrijk? Generiek model van het leren. Hoe goed is onze feedback?

Leerdoelen. Feedback the motor of learning. Waarom is feedback belangrijk? Generiek model van het leren. Hoe goed is onze feedback? the motor of learning Leerdoelen Algemene principes van goede feedback Voordelen en pitfalls van Pendleton René van Gent Nigel Turner Inleiding op de Learning Conversation Nadruk op Advanced Life Support

Nadere informatie

Charter collectieve rechten en plichten

Charter collectieve rechten en plichten Charter collectieve rechten en plichten Van Begeleid Wonen Zennestreek vzw het voor Personen met een ( VAPH) (erkenningsnummer 409200333) Ons adres: In dit charter leggen we duidelijk uit hoe we werken

Nadere informatie

'UXJSUHYHQWLHLQKHW RQGHUZLMV

'UXJSUHYHQWLHLQKHW RQGHUZLMV 'UXJSUHYHQWLHLQKHW RQGHUZLMV +HWJHPHHQWHOLMNDDQERGYDQGUXJSUHYHQWLHHQ YURHJLQWHUYHQWLHLQ$VVHQHGH 'UXJSUHYHQWLHGLHQVW$VVHQHGH 0DUNW*HPHHQWHKXLV $VVHQHGH %HVWHGLUHFWLH %HVWHOHHUNUDFKWHQHQOHHUOLQJHQEHJHOHLGHUV

Nadere informatie

Inhoudstafel. Auteur Tom Evenepoel, coördinator DrugLijn. Lay-out Greet Van Holsbeek, VAD

Inhoudstafel. Auteur Tom Evenepoel, coördinator DrugLijn. Lay-out Greet Van Holsbeek, VAD Jaarverslag 2014 Inhoudstafel Hoe vaak werd De DrugLijn gecontacteerd?...3 Aantal beantwoorde vragen...3 Evolutie aantal beantwoorde vragen...3 Overige contacten...4 Totale duur van beantwoording...4 Wie

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld

Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld Symposium Slachtofferhulp Grenzen in het geding Den Haag, 20 februari 2015 Bruno Vanobbergen Kinderrechtencommissaris

Nadere informatie

BECCI: Behaviour Change Counselling Inventory

BECCI: Behaviour Change Counselling Inventory Pagina 1 van 7 BECCI: Behaviour Change Counselling Inventory Voorafgaand aan het gebruik van de BECCI checklist: Maak a.u.b. gebruik van de toegevoegde handleiding met een gedetailleerde uitleg over hoe

Nadere informatie

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online Jaarverslag 2012 Stichting 113Online Voorwoord Stichting 113Online is er voor iedereen die te maken krijgt met zelfmoord. Voor mensen die zelf suïcidale gedachten of gevoelens hebben, voor mensen die een

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Het klopt in mijn hoofd!

Het klopt in mijn hoofd! PERSBERICHT Brussel, 21 september 2011 Het klopt in mijn hoofd! Sinds 2009 vulden ruim 140.000 mensen de zelftest in over mentaal welbevinden op de website van de Vlaamse overheid, www.fitinjehoofd.be.

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Stichting 113Online

Jaarverslag 2013. Stichting 113Online Jaarverslag 2013 Stichting 113Online Voorwoord Stichting 113Online is er voor iedereen die te maken krijgt met zelfmoord. Voor mensen die zelf suïcidale gedachten of gevoelens hebben, voor mensen die een

Nadere informatie

Ondersteuning en ondersteuningsplan.

Ondersteuning en ondersteuningsplan. Definitieve versie. Mei 2011. Emoties en hersenletsel horen bij elkaar. Het hebben van niet aangeboren hersenletsel roept emoties op. Emoties als woede, verdriet en angst. Cliënten van de Mantelmeeuw moeten

Nadere informatie

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken Trainingsaanbod Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken 1 Trainingsaanbod Als beroepskracht hoort en ziet u veel en bent u vaak de eerste die mogelijke

Nadere informatie

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel.

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Goed in je vel zitten Vandaag: 1) Wat is geestelijk gezond? 2) Fit in je Hoofd en 10 positieve stappen 1) Wat is geestelijk gezond? Wie zich mentaal goed voelt kan zijn

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie

Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie Presenteert Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie (9 september 2014) http://www.skillville.be 1 Doelstelling van het pakket Alcohol-, tabak-, en drugspreventie... 4 1.1 Alcohol... 4 1.2 Tabak...

Nadere informatie

Onlinehulp rond alcohol en drugs Philippe Bocklandt en Davy Nijs Juni 2011 Onlinehulp Hulp die instellingen bieden bij psychische, sociale of maatschappelijke problemen waarbij gebruik gemaakt wordt van

Nadere informatie

WAAR BEMOEI IK ME MEE?

WAAR BEMOEI IK ME MEE? WAAR BEMOEI IK ME MEE? Omgaan met zelfbeschikking van zelfstandig wonende cliënten met een LVB die alcohol of drugs gebruiken Els Bransen & Brigitte Althoff Trimbos-instituut Netherlands Institute of Mental

Nadere informatie

Welkom aan de opleiding logopedie en audiologie!

Welkom aan de opleiding logopedie en audiologie! Welkom aan de opleiding logopedie en audiologie! Programma fase 1 Introductieweek voor werkstudenten Instructies opdracht OPO Professioneel Handelen 1 Vrijblijvend programma Inschrijven voor module statistiek

Nadere informatie

Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel

Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel Observatielijst bezoek op de werkplek Competentieprofiel 1) Kunnen vragen en luisteren naar informatie over de kinderen Sleutelcompetentie: communicatie Je luistert naar wat je ouders hoort vertellen over

Nadere informatie

ER OVER PRATEN HELPT ECHT

ER OVER PRATEN HELPT ECHT Zorg om Boer en Tuinder Aan de keukentafel Agrivaknet Bennekom 2 december 2015 ER OVER PRATEN HELPT ECHT INHOUD PRESENTATIE Wie zijn we? Wat doen we? Voor wie? Wat kunnen we voor agrariërs/gezinnen betekenen?

Nadere informatie

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN

TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN TOELICHTING HANDVEST SUCCESVOL VRIJWILLIGEN Het Handvest succesvol vrijwilligen is opgevat als een handig en visueel aantrekkelijke tool. Het moet organisaties toelaten zich te profileren als vrijwilligersorganisatie(-dienst

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

KENNISMAKING MET TELE-ONTHAAL WEST-VLAANDEREN. Kortrijk, donderdag 12 februari 2015

KENNISMAKING MET TELE-ONTHAAL WEST-VLAANDEREN. Kortrijk, donderdag 12 februari 2015 KENNISMAKING MET TELE-ONTHAAL WEST-VLAANDEREN Kortrijk, donderdag 12 februari 2015 EEN KENNISMAKING MET TELE-ONTHAAL 2 TELEFONISCHE EN CHATHULP TELEFONISCHE HULP 24 uur op 24 uur 7 dagen op 7 Via het gratis

Nadere informatie

Let s motivate the patient

Let s motivate the patient LET S MOTIVATE THE PATIENT Melissa.Ooms@Ugent.be Let s motivate the patient 1. Wat is motivatie? 2. Het belang van motivationele gespreksvoering (MG) 3. Theoretische achtergrond 4. Basisprincipes in MG

Nadere informatie

Pagina 1 van 6 HOE EN WAAROM. Handleiding voor een professioneel curriculum vitae, sollicitatiebrief en selectiegesprek

Pagina 1 van 6 HOE EN WAAROM. Handleiding voor een professioneel curriculum vitae, sollicitatiebrief en selectiegesprek Pagina 1 van 6 HOE EN WAAROM Handleiding voor een professioneel curriculum vitae, sollicitatiebrief en selectiegesprek Solliciteren is geselecteerd worden, een selectieproces, met een eigen selectietaal

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

Werk. Omdat een andere blik je leven verrijkt

Werk. Omdat een andere blik je leven verrijkt Werk vanuit bekeken Omdat een andere blik je leven verrijkt (Samen)werken met autisme Autisme heeft invloed op het hele leven, dus ook op de werkplek. Autisme brengt talenten en kwaliteiten met zich mee

Nadere informatie

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud Voorwoord Ongeveer twee jaar geleden publiceerde het Nibud Geld en Gedrag, Budgetbegeleiding voor de beroepspraktijk. Het boek werd enthousiast ontvangen door het werkveld, vooral vanwege de competenties

Nadere informatie

Waarom zijn we hier. Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden?

Waarom zijn we hier. Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden? Waarom zijn we hier Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden? Waar gaat het over Coachen Uitlokken en ondersteunen van leren* * Verschillende leerdomeinen:

Nadere informatie

Wat je zaait is wat je oogst

Wat je zaait is wat je oogst opvoeden & persoonlijke ontwikkeling Wat je zaait is wat je oogst In de vorige Spiegelbeeld stond een artikel over een nieuwe, integrale visie op kinderen, opvoeden en persoonlijke ontwikkeling. U hebt

Nadere informatie

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast?

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent Stellingen 2 We moeten de patiënt zover krijgen dat hij zijn stoma aanvaardt. Ja Ik

Nadere informatie

brugfiguren 5 praktische aanbevelingen voor organisaties die een beroep doen op

brugfiguren 5 praktische aanbevelingen voor organisaties die een beroep doen op 5 praktische aanbevelingen voor organisaties die een beroep doen op brugfiguren Jouw organisatie wil een brugfiguur inzetten. Met welke factoren moet je rekening houden? Hier vind je vijf essentiële voorwaarden

Nadere informatie

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach Studiedag: in de kijker workshop: de ergotherapeut als coach Opbouw workshop Korte duiding van de theorie ( theorie wordt aangehaald) Kennismaking adhv exploreren Zelf in de ervaring stappen: oefenen op

Nadere informatie

Toegankelijkheid van de CAW s volgens de verenigingen waar armen het woord nemen. April 16

Toegankelijkheid van de CAW s volgens de verenigingen waar armen het woord nemen. April 16 Netwerk tegen Armoede Vooruitgangstraat 323 bus 6-1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@netwerktegenarmoede.be / www.netwerktegenarmoede.be Toegankelijkheid van de CAW s volgens de

Nadere informatie

Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM. De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - www.gevoeligopvoeden.

Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM. De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - www.gevoeligopvoeden. Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - 1 Wat is HSP? Highly Sensitive Person of hooggevoelig persoon 15 tot 20 % is

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding

Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Inzet maatschappelijk werk voor tinnitusbegeleiding Marieke Rutgers Maatschappelijk werker Dag der Akoepedie 24 april 2014 Inhoud van presentatie Tinnitusspreekuur Kerntaak maatschappelijk werk Model somato-psychische

Nadere informatie

Investing In Children Durham, Engeland

Investing In Children Durham, Engeland Investing In Children Durham, Engeland Investing In Children (IIC) is een organisatie die zich richt op het verbeteren van de levens van kinderen en jongeren door op te komen voor hun rechten. Ze proberen

Nadere informatie

Als een lopend vuurtje: rookstop in de alcohol- en drughulpverlening

Als een lopend vuurtje: rookstop in de alcohol- en drughulpverlening Als een lopend vuurtje: rookstop in de alcohol- en drughulpverlening Onderzoek naar de houding van alcohol- en drughulpverleners over roken: vergelijking 2001-2012 1. Onderzoeksopzet Eind 20 e eeuw: onderzoek

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk?

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Hulp, informatie en advies voor iedereen die het nodig heeft Bij NIM Maatschappelijk Werk kan iedereen die het nodig heeft (in Nijmegen en de regio) aankloppen voor gratis

Nadere informatie

Meander Nijmegen. Samen groot worden. Zorg voor jeugdigen. Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor kinderen, jongeren en gezinnen BEGELEID (KAMER) WONEN

Meander Nijmegen. Samen groot worden. Zorg voor jeugdigen. Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor kinderen, jongeren en gezinnen BEGELEID (KAMER) WONEN BEGELEID (KAMER) WONEN OPVOEDINGS- ONDERSTEUNING HULP OP MAAT LOGEERHUIS Meander Nijmegen stgmeander.nl Zorg voor jeugdigen Begeleiding en (tijdelijk) wonen voor kinderen, jongeren en gezinnen Samen groot

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Landelijke Stichting Ouders en Verwanten van Drugsverslaafden

Landelijke Stichting Ouders en Verwanten van Drugsverslaafden 0900-5152244 E lsovd@hotmail.com W.www.lsovd.nl Landelijke Stichting Ouders en Verwanten van Drugsverslaafden Telefonische Hulpdienst Digitale Hulpdienst Jaarverslag 2011 Landelijke Stichting Ouders en

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie