Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek BESSENSAP 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek BESSENSAP 2015"

Transcriptie

1 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek BESSENSAP 2015

2 Voorwoord Welkom bij de vijftiende editie van Bessensap. Voor u ligt een dag vol wetenschap, inspiratie en ontmoetingen. Dagvoorzitter Frénk van der Linden zal Bessensap 2015 openen. Van der Linden zal tevens optreden als moderator bij de twee debatten die op het programma staan. Het ochtenddebat gaat over de grenzen van Big Science: welke keuzes moeten we maken en zijn miljoeneninvesteringen nog wel de moeite waard, of komen de grenzen van wat we kunnen in zicht? In het middagdebat gaan wetenschappers uit verschillende disciplines met elkaar en met de zaal in discussie over de (on)mogelijkheden van het Human Brain Project. Keynote-spreker is dit jaar de Amerikaanse journalist Adam Marcus. Marcus is een van de oprichters van de website Retraction Watch. Hij bespreekt welke lessen we kunnen trekken recente gevallen van integriteitsschending in de wetenschap. Gedurende de hele dag presenteren wetenschappers hun eigen onderzoek en geven brede updates over hun vakgebied als geheel. Voor onderzoekers zijn er diverse workshops over hoe zij hun onderzoek beter aan journalisten en aan het grote publiek kunnen presenteren. Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers interviewt Sjoerd Repping over de come-back van de eugenetica. Moeten we gaan sleutelen aan menselijke embryo s? En wat zijn de praktische en ethische dilemma s die op ons afkomen? In de middag geven (wetenschaps)redacties een Kijkje in de Keuken: hoe bepalen zij wat ze wel en niet in hun krant of uitzending willen? Voor onderzoekers is het een uitgelezen kans om meer inzicht te krijgen in hoe de pers werkt. Een nieuw onderdeel op Bessensap is De Etalage. Hierin presenteren zes onderzoekers in twee sessies hun onderzoek zo overtuigend mogelijk aan een kritisch panel van journalisten. De winnaar krijgt bovendien een radiointerview met De Kennis van Nu. Aan het eind van de middag maakt NWO-voorzitter Jos Engelen bekend wie de Spinozapremies 2015 krijgen, de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap. 1

3 In dit programmaboekje staan korte samenvattingen van de presentaties en workshops en de contactgegevens van alle sprekers op Bessensap De nummers in het boekje komen overeen met de nummers op het programma. Achterin staan voorstellen en contactgegevens van niet-geselecteerde sprekers. Wij wensen u een plezierige en inspirerende dag, De organisatie van Bessensap Bessensap wordt georganiseerd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en de Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en -communicatie Nederland (VWN). De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek is een van de belangrijkste wetenschapsfinanciers in Nederland en zorgt voor kwaliteit en vernieuwing in de wetenschap. NWO investeert jaarlijks ruim 650 miljoen in nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek en onderzoek rond maatschappelijke uitdagingen. Op basis van adviezen van deskundige wetenschappers en relevante experts uit binnen- en buitenland selecteert en financiert NWO onderzoeksvoorstellen. NWO stimuleert nationale en internationale samenwerking, investeert in grote onderzoeksfaciliteiten, bevordert kennisbenutting en beheert onderzoeksinstituten. NWO financiert meer dan onderzoeksprojecten aan universiteiten en kennisinstellingen. 2

4 Dagvoorzitter Frénk van der Linden Frénk van der Linden (57), freelance journalist, werkt voor onder meer NTR-radio (Kunststof), KRO/NCRV-televisie (Brandpunt) en de Volkskrant. Hij publiceerde sinds eind jaren zeventig talloze interviews, reportages en documentaires. Schoolvoorbeelden van prestaties op zeer hoog niveau, oordeelde de jury die hem de Prijs voor de Nederlandse Dagbladjournalistiek toekende voor vraaggesprekken in NRC Handelsblad. Van zijn hand verscheen onder meer de bundel Tot op het bot gesprekken over ziel & zaligheid (ca. 50 interviews, met o.a. Freddy Heineken, Johan Cruijff, Frits Bolkestein en Jan Wolkers), door Paul Witteman omschreven als een interviewbijbel. Een tweede verzameling, Laten we eerlijk zijn 25 jaar spraakmakende gesprekken werd opgenomen in de Canon van de Journalistiek. Onlangs werd Frénk genomineerd voor de Interview-Tegel 2014, de prijs voor het beste vraaggesprek van het jaar: een ontmoeting met schrijver Tommy Wieringa, in de serie Mijn moeder en ik (zie 28 dec. 2014). 3

5

6 1 Keynote-spreker: Journalist Adam Marcus (Retraction Watch) Adam Marcus (1968) is een Amerikaanse journalist uit New York en is een van de oprichters van Retraction Watch, een virtuele waakhond voor de integriteit van de wetenschap. Wanneer in wetenschappelijke publicaties ondeugdelijk onderzoek, fraude of plagiaat aan het licht komt, volgt uiteindelijk een officiële retraction ( terugtrekking ), maar daar wordt in het tijdschrift zelf vaak weinig ruchtbaarheid aan gegeven. Op de website van Retraction Watch worden teruggetrokken artikelen gesignaleerd en besproken. Ook worden andere wetenschappelijke integriteitskwesties aangekaart en van kritisch commentaar voorzien. In zijn lezing zal Marcus een aantal spraakmakende voorbeelden van wetenschappelijke integriteitsschending behandelen. Ook zal hij zijn denkbeelden ontvouwen over versterking van de integriteit van het wetenschappelijke proces. Adam Marcus is, behalve drijvende kracht achter Retraction Watch, managing editor van Gastroenterology & Endoscopy News en Anesthesiology News. Zijn freelance artikelen verschenen onder andere in Science, The Economist, The Christian Science Monitor en The Scientist. 5

7 2 Eurekaprijsuitreiking NWO en KNAW Met de Eurekaprijs voor Wetenschapscommunicatie bundelen NWO en de KNAW sinds 2012 hun krachten voor het bevorderen van betrokkenheid bij en toegankelijkheid van wetenschappelijke kennis en inzichten voor een breed publiek. De prijs omvat twee gelijkwaardige geldprijzen en wordt iedere twee jaar uitgereikt. Elke geldprijs van euro is bestemd voor een project of activiteit op het gebied van wetenschapscommunicatie naar keuze van de laureaat. Wetenschappers, journalisten en personen uit andere beroepsgroepen (zowel individuen als teams) die in staat zijn gebleken wetenschappelijk onderzoek op een uitstekende manier naar een breed publiek uit te dragen komen voor de prijs in aanmerking. De prijs wordt dit jaar uitgereikt door juryvoorzitter Marcel Dicke. 6

8 3 Debat: De grenzen van Big Science, olv Frénk van der Linden Ondergrondse deeltjesversnellers in de natuurkunde, supercomputers in de wiskunde en gigantische datasets in bijvoorbeeld de genetica en zelfs in de geesteswetenschap. Het zijn voorbeelden van Big Science: wetenschappelijke projecten die ambitieus, complex, internationaal en vooral groot zijn. Financieel en praktisch komen de grenzen van wat we kunnen in zicht. Waar liggen de grenzen bij het investeren in dergelijke projecten? Wat is nog zinvol? En als we investeren moeten we keuzes maken. Geven we duizend ambitieuze promovendi en postdocs een aanstelling of kiezen we toch voor de aanschaf van één supercomputer? Hierover gaat het publiek in debat onder leiding van Frénk van der Linden, aan de hand van scherpe stellingen. 7

9 4 Debat: de (on)mogelijkheden van het Human Brain Project, olv Frénk van der Linden Het Human Brain Project is het grootste en duurste neurowetenschappelijke project ooit. De doelstellingen zijn dan ook even bijzonder als ambitieus. Met het Human Brain Project willen wetenschappers binnen 10 jaar een menselijk brein simuleren in een computer. Hoe bouw je een brein na, welke technieken zijn er voor nodig en wat verwachten we ervan te leren? En mocht het project volledig slagen, mogen we dan zomaar proefjes doen met dit nieuwe menselijke brein? Of laat het brein zich helemaal niet vangen in een computer, omdat de twee fundamenteel anders zijn? Tijdens dit debat, onder leiding van Frénk van der Linden, gaan wetenschappers uit verschillende disciplines met elkaar en met de zaal in discussie over deze en andere wetenschappelijke vragen rond dit project. 8

10 5 Bekendmaking NWO-Spinozalaureaten 2015 De NWO-Spinozapremie is de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland. NWO kent deze prestigieuze prijs jaarlijks toe aan maximaal vier in Nederland werkzame onderzoekers die naar internationale maatstaven tot de absolute top van de wetenschap behoren. De laureaten ontvangen 2,5 miljoen euro. Het is een eerbewijs en een stimulans voor verder onderzoek. Hiermee stimuleert NWO toponderzoek in Nederland. Dit jaar reikt NWO de NWO-Spinozapremies voor de 21 ste keer uit. Na de bekendmaking zullen de NWO-Spinozalaureaten beschikbaar zijn voor interviews, foto s en het maken van afspraken. 9

11 6 Workshop: Van bloggen naar vloggen? Quinten van Geest Vloggen (video bloggen) is het nieuwe bloggen. Gewapend met huis-tuin-en-keukenapparatuur bereikt menig vlogger met filmpjes over koken, make-up of kledingtips een sterrenstatus. Dat je ook succesvol over wetenschap kunt vloggen bewijst de Australisch- Canadese filmmaker Derek Muller. Met zijn YouTube kanaal Veritasium trekt hij een miljoenenpubliek. Maar moeten wetenschappers er zelf ook aan geloven? Kunnen zij hun tijd niet beter besteden? Hoe maak je zo n filmpje? Hersenwetenschappers van de VU Quinten van Geest en Svenja Kiljan bloggen op msweb.nl. Samen met wetenschapsplatform Science ON AIR startten zij begin mei een vlogexperiment. In deze workshop presenteren Quinten van Geest en Hermen Visser (Science ON AIR) hun bevindingen als opmaat naar een gesprek met het publiek. Is een vlog uw eigen kanaal naar het brede publiek? Wilt u zelf gaan vloggen of bent u een pro en heeft u tips voor starters? Praat mee over deze trend in wording voor online wetenschapscommunicatie. Bekijk de resultaten van het experiment alvast op 10

12 7 Workshop: Pas op! Een journalist! Michel van Baal en Roy Meijer Een interview doen kan best eng zijn. De hele wereld luistert mee, stel je voor dat je iets doms zegt. En dan die journalisten: ze snappen het niet, stellen niet de juiste vragen, of proberen je woorden in de mond te leggen. Herkenbaar? Toch heb je meer invloed op het verloop van een interview dan je denkt. Besef dat het geen normaal gesprek is, jullie zien elkaar niet zomaar. De journalist verwacht een heldere boodschap. Een succesvol interview begint met een goed voorgesprek: wat wil de journalist, en kan en wil jij dat leveren? Als je een interview goed voorbereidt, heb je het belangrijkste werk al gedaan. Wat is de boodschap die je zelf wilt overbrengen, welke voorbeelden kun je gebruiken? Tijdens het interview zijn er manieren om zelf het gesprek de goede kant op te sturen. Dat leer je allemaal tijdens mediatraining. In deze workshop een voor-proefje. Michel van Baal wetenschapsjournalist Roy Meijer wetenschapsjournalist 11

13 8 Workshop Topteksten: Je onderzoek pitchen in twee zinnen? Het kan! Wat vertel je wél en wat vertel je niet in een krantenkop of lead van een populairwetenschappelijk artikel? Hoe grijp je de aandacht van een lekenpubliek? Ja, het is behoorlijk lastig om je onderzoek in twee zinnen samen te vatten; je zit zelf zo diep in de materie en kent de nuances maar al te goed. Maar ook jij kan het! En tijdens de introducerende workshop Topteksten leren we je hoe. We bespreken een aantal leads van gepubliceerde populairwetenschappelijke artikelen. Aan de hand van deze leads gaan we aan de slag om zelf (delen uit) een aantal voorbeeldonderzoeken in twee pakkende zinnen te formuleren. Na afloop van de workshop krijg je een checklist die houvast biedt bij het pitchen van je eigen onderzoek. Claudia Ruigendijk Taalcentrum-VU 12

14 9 Discussie: Waarom bloggen wetenschappers? Edda Heinsman Heeft bloggen zin? Waarom zou je als wetenschapper je kostbare tijd verdoen? Laat het lekker aan journalisten over om over wetenschap te schrijven. Wetenschappers moeten zich bij wetenschap houden! Wat vind jij? Geef je mening tijdens de discussiebijeenkomst over de zin en onzin van bloggende wetenschappers, georganiseerd door Faces of Science, het blogproject van de KNAW en Kennislink.nl. Faces of Science Edda Heinsman 13

15 10 Workshop 1: Je beste quote op camera Door TV-maker Jeroen Kortschot Hoe reageer je op jounalisten die een deskundige maar korte uitleg vragen? Hoe breng je je onderzoek helder onder woorden? Wat doe je als er plotsklaps pers op je stoep staat? Jeroen Kortschot, TV-maker bij de NTR, gaat met 5, eerder geselecteerde, wetenschappers aan het werk. Hij geeft tips en gaat met hen oefenen voor de camera. Publiek is van harte welkom om vragen te stellen tijdens deze sessie. Kennis van Nu Jeroen Kortschot 14

16 11 Workshop 2: De ideale quote op band Door TV-maker Jeroen Kortschot Een analyse van de opgenomen interviews van workshop 1. Wat werkt en wat niet? En hoe wapen je je voor het volgende interview? Hoe zorg je dat zowel jij als de journalist tevreden zijn met het resultaat? Kennis van Nu Jeroen Kortschot 15

17 12 De Kennis van Nu radio! Het NTR radioprogramma De Kennis van Nu is de hele dag aanwezig op Bessensap. DKVNredacteuren lopen rond om de onderzoekers die presentaties houden uit te nodigen op het open podium waar ze geïnterviewd zullen worden door presentator Martijn van Calmthout. De winnaars van de NWO-Spinozapremie worden ook geïnterviewd, direct na de uitreiking. Zij zijn s avonds op radio 5 in De Kennis van Nu te horen. Het publiek kan de interviewmiddag en de opnamen bijwonen en contact leggen met de redactie. De Kennis van Nu radio is een populairwetenschappelijk programma van de NTR en zendt iedere werkdag uit om uur op Radio 5 (747 AM) of via de luister live knop op radio5. nl of een dag later via dekennisvannu.nl. Alle uitzendingen zijn ook via de populaire podcast te beluisteren

18 13 Reinoud Gosens Kapotte longen repareren Het toekomstige medicijn tegen de ongeneeslijke longziekte COPD zit misschien al verborgen in het menselijk lichaam. WTN-groeifactoren zijn wellicht de sleutel naar het repareren van kapotte longen. De groeifactoren voeren namelijk reparaties uit in ons lichaam. Bij een schaafwondje of longontsteking zorgen zij voor de groei van nieuw weefsel dat schade kan herstellen. Het probleem is dat de groeifactoren hun werk niet meer goed uitvoeren bij mensen met COPD. Hun longen raken zo ontstoken en beschadigd dat zij het vaak benauwd krijgen. Door middel van stamcellen en geneesmiddelen willen we weefselherstel bij deze patiënten een nieuwe stimulans te geven. Prof. dr. Reinoud Gosens RUG 17

19 14 Myron Best Kanker opsporen in bloed Kanker wordt nu nog vaak ontdekt op scans, maar het zou een enorme vooruitgang betekenen wanneer kanker te detecteren is via het bloed. Bloed voorziet een tumor van zuurstof en voedingsstoffen, maar neemt daarbij ook moleculen uit de tumor op. We hebben recent ontdekt dat bloedplaatjes, bekend van hun rol in bloedstolling, andere genetische RNA-moleculen bevatten bij patiënten met kanker. Door de RNA-profielen van de bloedplaatjes uit te lezen kunnen wij met een grote waarschijnlijkheid bepalen of iemand kanker heeft en welk type tumor dit waarschijnlijk is. Momenteel werken wij aan een snel toepasbare bloedkankertest voor de vroegdiagnostiek van kanker. Myron Best VUmc Cancer Center Amsterdam 18

20 15 Teun Bousema Menselijk bloed als middel tegen malaria Malaria is nauwelijks uit te roeien omdat het zich duizelingwekkend efficiënt verspreidt: een mens kan vele muggen met malaria besmetten en de mug op haar beurt vele mensen. Alleen als we die verspreiding blokkeren, kunnen we malaria uitroeien. Nieuwe ontdekkingen bieden hoop: wij gebruiken een ontwormingsmiddel dat in combinatie met malariamiddelen zowel de parasiet als de mug doodt. Het menselijk bloed verandert tijdelijk in een dodelijke cocktail voor muggen. Daarnaast ontdekten we een menselijke afweerrespons die de malariaparasiet in de mug onschadelijk maakt. Dat is de basis voor een malariavaccin dat we in de komende jaren in mensen gaan testen. Dr. Teun Bousema RadboudUMC 19

21 16 Rob Henning Leven op de waakvlam: de trukendoos van winterslapers vertaald naar de mens Tijdens winterslaap alterneren dieren tussen periodes van weken met zeer lage lichaamstemperatuur -meestal 1 tot 4 0 C en korte periodes (< 1 dag) waarin ze volledig opwarmen. De koude periodes (torpor) worden veroorzaakt door een actieve onderdrukking van het metabolisme, met als gevolg de daling in lichaamstemperatuur. Ondanks de enorme en snelle schommelingen in metabolisme en essentiële lichaamsfuncties tonen de organen van winterslapers geen enkel teken van schade. Rob Henning gaat in op de mechanismen die winterslapers benutten om hun organen te beschermen. Ook bespreekt hij hoe de ontdekking van het mechanisme geleid heeft tot het ontwikkelen van geneesmiddelen die hetzelfde bij niet-winterslapers doen. Prof. dr. Robert H. Henning UMCG 20

22 17 Tim de Meij en Nanne de Boer Geur bekent kleur Tim de Meij en Nanne de Boer bedachten dat het mogelijk moest zijn om de geur van ontlasting te gebruiken voor het stellen van bepaalde diagnoses. Ze leenden een elektronische neus (enose), een apparaat ontworpen door het Amerikaanse leger om chemische wapens te detecteren. Door geuranalyse met een enose blijkt het mogelijk om bepaalde ziekten in een vroeg stadium te herkennen, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa bij kinderen, necrotiserende enterocolitis (een vaak fatale ziekte bij couveuzekinderen) en darmkanker. De toekomst: Geen prik, scopie of scan maar een scheetanalyse met een enose voor het stellen van de diagnose? Dr. Tim de Meij VUmc Dr. Nanne de Boer VUmc 21

23 18 Femke Bouwman Wat hebben geelwortel en Alzheimer gemeen? De ziekte van Alzheimer staat in de top 10 van doodsoorzaken en vormt een van de grootste maatschappelijke en sociaaleconomische uitdagingen van de toekomst. Het netvlies in het oog is makkelijk zichtbaar via de pupil met een ooglamp en heeft een weefselstructuur die vergelijkbaar is met hersenweefsel. Het kan dus ziekteprocessen in de hersenen weerspiegelen. Al langer is bekend dat de specerij curcumine (= geelwortel) specifiek bindt aan het Alzheimereiwit amyloid. En Curcumin is fluorescent, dus zichtbaar voor de ooglamp. Zo kan een kruid uit het keukenkastje de sleutel vormen tot vroege opsporing van een veel voorkomende en zeer ontluisterende hersenziekte. Dr. Femke H. Bouwman VUmc 22

24 19 Bram van Ginneken Robots redden de gezondheidszorg De robots komen eraan, en dat is goed nieuws, want zij kunnen onze gezondheidszorg betaalbaar houden. In mijn onderzoeksgroep leren we computers medische beelden te interpreteren en zien we de laatste jaren spectaculaire vooruitgang. Een voorbeeld is longkankerscreening met CT scans, waardevol, maar peperduur. Wij hebben laten zien dat een computer die scans net zo goed, sneller, en veel goedkoper kan beoordelen. Zulke computeralgoritmen detecteren ook tuberculose in landen in Afrika en Azië, waar geen experts beschikbaar zijn om X-rays te beoordelen, en voorkomen blindheid door automatisch retinafoto s te analyseren. Zo komt de hoge kwaliteit van onze gezondheidszorg voor een fractie van de kosten wereldwijd beschikbaar. Prof. dr. Bram van Ginneken RadboudUMC 23

25 20 Jeffrey Beekman Sleutelen aan longen door te knutselen in darmen: een individuele aanpak voor de behandeling van taaislijmziekte Taaislijmziekte is een erfelijke en levensverkortende ziekte die de luchtwegen aantast. Een nieuw kostbaar medicijn geeft voor het eerst uitzicht op genezing, maar onduidelijk is wie reageert op behandeling. Een eenmalige afname van een stukje rectaal weefsel stelt ons in staat om in het laboratorium minidarmpjes te kweken. Hiermee kan binnen vijf weken de effectiviteit van dit medicijn worden getest op het weefsel van de patiënt. De eerste persoon wordt nu succesvol behandeld op basis van deze toepassing. Een grote doorbraak, maar wanneer zullen alle patiënten die baat kunnen hebben van dit medicijn hier daadwerkelijk over beschikken? Dr. Jeffrey Beekman UMCU 24

26 21 Nynke Dekker Fouten tellen geeft nieuw inzicht in de fitheid van virussen Hoe optimaliseert een viruspopulatie haar fitheid aan de hand van haar genomisch RNA? Als het polymerase eiwit dat het RNA kopieert te weinig fouten maakt, kan het virus zich niet snel genoeg meer aanpassen aan veranderende omstandigheden en sterft uit. Een teveel aan fouten maakt het virus echter instabiel. Het begrip van hoe zo n eiwit de juiste balans vindt tussen een overvloed of juist een tekort aan fouten kan inzicht bieden in de werking en ontwikkeling van antivirale middelen. Wij hebben een experiment ontwikkeld om de tijd te meten die het polymerase eiwit nodig heeft om kopieën te maken van alle delen van het RNA molecuul. Daaruit blijkt dat er een verband is tussen de pauzes die het polymerase eiwit maakt en het inbouwen van een onjuist nucleotide (een fout ). Wij stellen een model voor dat voorspelt onder welke omstandigheden dit eiwit geneigd is om relatief veel fouten te maken. Prof. dr. Nynke Dekker TUD 25

27 22 Joost Batenburg Door muren kijken met Wifi Wifi-signalen zijn niet alleen geschikt voor draadloze communicatie, maar kunnen ook gebruikt worden om door muren heen te kijken. Uit het interferentiepatroon van een serie wifi-antennes kunnen met slimme rekentrucs specifieke bewegingen in een ruimte afgeleid worden. Joost Batenburg pioniert in Nederland met deze technologie. Omdat wifi-sensoren goedkoop zijn en ook op batterijen werken, zijn er verrassende toepassingen mogelijk. Dit zijn o.a. ouderen langer veilig thuis laten wonen (detecteren wanneer een persoon ten val komt), vermiste wandelaars opsporen (uitstrooien van sensoren over een groot gebied), grote terreinen beveiligen (bewegingsdetectie) of vaststellen of zich in een brandend gebouw nog personen bevinden. Prof. dr. Joost Batenburg CWI 26

28 23 Tessa Diphoorn Veiligheid is de staat voorbij Hoge muren met prikkeldraad, geüniformeerde mannen en emblemen van beveiligingsbedrijven kenmerken veel steden wereldwijd: het aantal particuliere beveiligingsbedrijven neemt globaal toe. Veiligheid is niet meer alleen de verantwoordelijkheid van de staat, maar wordt steeds vaker geleverd door andere actoren. Dit heeft allerlei gevolgen en als postdoctorale onderzoeker binnen een groter onderzoeksproject over de privatisering van veiligheid (SECURCIT), analyseer ik hoe de particuliere beveiligingsindustrie opereert in Jamaica, Kenia en Israël. Hiermee draag ik ook bij aan het grotere debat over hoe wij als burgers geconfronteerd worden met een toenemende angstcultuur en de keuzes die wij hierin maken. Dr. Tessa Diphoorn UvA 27

29 24 André Mischke Wat ALICE ons leert over de oersoep Natuurkundigen vermoeden dat het heelal heel kort na de oerknal enkele miljoensten van een seconde was gevuld met quark-gluonplasma, een gloeiend hete en zeer compacte soep van elementaire deeltjes. Met de LHC in CERN, de grootste en krachtigste deeltjesversneller ter wereld, is het de afgelopen jaren voor het eerst goed gelukt om dit quarkgluonplasma na te maken. Experimenteel natuurkundigen van onder meer de Universiteit Utrecht onderzoeken met de speciaal voor dit doel gebouwde detector ALICE hoe deze oersoep zich gedraagt. Na een onderhoudspauze van anderhalf jaar, worden dit voorjaar de experimenten met de LHC weer opgestart. André Mischke vertelt aan de hand van mooi film en beeldmateriaal wat de onderzoekers inmiddels te weten zijn gekomen over het quark-gluonplasma en waar ze de komende jaren naar op zoek gaan. Dr. André Mischke UU 28

30 25 Ivo van Vulpen Extra ruimte dimensies en mini zwarte gaten Net zoals een mier op een tafelblad geen weet heeft van de ruimte boven en onder hem, zo zou onze 3-dimensionale wereld wel eens rond kunnen zweven in een grotere ruimte die we niet kunnen voelen of zien. Deze fascinerende mogelijkheid levert nieuwe inzichten in zowel de ruimte-tijd als de zwaartekracht. Zaken waar we zo veel van weten, en tegelijkertijd ook weer zo ontzettend weinig Nu de deeltjesversneller in Geneve eindelijk op volle kracht deeltjes zal laten botsen is het misschien mogelijk om effecten van deze extra dimensies te zien. En die zijn spectaculair: gravitonen en mini zwarte gaten. Dr. Ivo van Vulpen Nikhef 29

31 26 Timea Bagosi Creating effective human-robot collaboration with ontologies Obtaining an optimal collaboration between humans and machines has been a problem since the invention of computers. Ontologies, in my opinion, are the solution to bridge this gap. Ontologies provide both human language terms, and (a) machine-readable structures, satisfying the needs of both. Describing a domain in which humans and machines need to work together, ontologies have a reasoning power to draw implicit conclusions, in a way similar to human thinking. Currently, we are working on applying ontologies for urban search and rescue missions, to create effective teamwork between firefighters and ground and aerial robots. Timea Bagosi TUD 30

32 27 Davide Iannuzzi PriceLock: when electronics meets the social sciences Suppose that you step into a shop and notice that your favorite brand of coffee is in rebate. How much coffee are you going to buy? This talk will show how social scientist Maurits Kaptein and physicist Davide Iannuzzi are trying to adapt the algorithms used in the electronics of complex physics experiments to find the perfect strategy to trick you, and induce you to buy the amount of coffee that maximizes the revenue for the shop. Unfortunately, even if you know it, you will not be able to avoid it or will you? Prof. dr. Davide Iannuzzi VU 31

33 28 Corné Pieterse Ruftende bacteriën voor weerbare plant Net als mensen en dieren verzamelen planten miljarden goedaardige micro-organismen op hun lichaam. Gezamenlijk stimuleren deze organismen het immuunsysteem van hun gastheer. Vooral het wortelstelsel van planten is bezaaid met bacteriële weldoeners. Zij worden aangetrokken door voedzame stoffen die door plantenwortels worden uitgescheiden. Om hun wortelmicrobioom te voeden, investeren planten tot wel 25% van de suikers die zij in het blad via fotosynthese vastleggen. Om hun microbiële vrienden van pathogene vijanden te kunnen onderscheiden vindt er een levendige communicatie plaats tussen wortels en weldoeners. Via vluchtige signaalstoffen geven goedaardige bodembacteriën de plant belangrijke informatie over wie zij zijn en hoe daar optimaal op te reageren. Ruftende wortelbacteriën kunnen zo een duurzame bijdrage leveren aan de weerbaarheid van onze gewassen. Prof. dr. Ir.Corné Pieterse UU 32

34 29 Robbert Slappendel Ben ick van Duytschen Bloedt? Nederlands bloed is het duurste bloed in Europa (214 euro per zakje). De Duitse kostprijs is 85 euro. En dit terwijl de kwaliteit vergelijkbaar is. Het ligt ook niet aan de efficiëntie van de Nederlandse dokters. Het aantal bloedtransfusies daalt al sinds Uit meerdere studies blijkt dat een bloedtransfusie een negatieve invloed heeft op het herstelproces van de patiënt (hogere kans op een infectie en langere opnameduur). Dit alles overwegend maakt het zinvol de Duitse situatie aangaande bloedmanagement eens onder de loep te nemen als alternatief voor het Nederlandse model. Prof. dr. Rob Slappendel TIAS 33

35 30 Monica Baár Ogen die leiden: hoe blindengeleidehonden ons denken over dieren veranderden Toen in 1916 de eerste blindengeleidehondenschool ter wereld zijn deuren opende, ontstond er een nieuwe fase in de verhouding tussen mens en dier. Kenmerkend voor deze relatie is dat zij berust op onderling vertrouwen, mogelijk gemaakt door een unieke eigenschap van de blindengeleidehond, namelijk het vermogen om onafhankelijk beslissingen te nemen. Gifgas had in de Eerste Wereldoorlog duizenden soldaten blind gemaakt en honden werden het oog van de blinden. Dit vermogen speelde een grote rol in de ontdekking dat honden geen passieve dieren zijn, maar denkende wezens. Blindengeleidehonden dragen nadrukkelijk bij tot een betere integratie van blinden in de maatschappij en verbeteren hun levenskwaliteit. Dr. Monica Baár RUG 34

36 31 Update uit het vakgebied: Leo Lucassen Soldaten en expats zijn ook migranten Hoe hebben de ervaringen van zwarte Amerikaanse soldaten tijdens hun naoorlogse verblijf in Duitsland bijgedragen aan het succes van de Civil Rights Movement in de VS? Hoe verandert het Chinese familiesysteem onder invloed van de massale interne migraties van het platteland naar de stad? Dit zijn enkele vragen die beantwoord kunnen worden door de cross-cultural benadering van migratie. Deze nieuwe aanpak neemt culturele grenzen als uitgangspunt en wijkt daarmee af van de mainstream migratiestudies, die zich beperken tot mensen die een nationale grens overschrijden om zich elders te vestigen. In de oude aanpak worden interne en kortdurende migraties de facto uitgesloten. Recentelijk is er meer aandacht gekomen voor tijdelijke, hooggeschoolde en organisationele migranten (missionarissen, diplomaten, soldaten, zeelieden, werknemers van NGO s). Deze verbreding van de horizon is cruciaal als we willen begrijpen waarom en hoe samenlevingen sociale, economische en culturele veranderingen doormaken. Prof. dr. Leo Lucassen IISG/Universiteit Leiden 35

37 32 Eliane Fankhauser Middeleeuwse muziekfragmenten: stille getuigen van Nederlandse cultuur De Universiteitsbibliotheken van Utrecht en Leiden bewaren fragmenten met meerstemmige muziek uit de late middeleeuwen. Op het eerste gezicht geven deze fragmenten weinig prijs. Niet alleen zijn ze door de eeuwen heen gedeeltelijk beschadigd, maar ook naar hun herkomst en naar de gelegenheden waarbij de muziek werd uitgevoerd moeten we gissen. Bij nadere inspectie bevatten de fragmenten echter informatie die tot deels verrassende conclusies leidt. Zo wijzen ze naar een stad die tot nu toe in de Nederlandse muziekgeschiedenis nauwelijks een rol speelde en laten ze door hun repertoire zien met welke andere regio s deze stad cultureel was verbonden. Eliane Fankhauser MA UU 36

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Samen komen we verder Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Uw bijdrage zorgt voor vooruitgang Juan Garcia, onderzoeker bij VUmc CCA: Ik studeerde geneeskunde omdat ik mensen wilde

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

De 3 monsters van public speaking. Leer je valkuilen kennen met Okab, Whiha en Ted PR PR... PRESENTATION PROFS

De 3 monsters van public speaking. Leer je valkuilen kennen met Okab, Whiha en Ted PR PR... PRESENTATION PROFS De 3 monsters van public speaking Leer je valkuilen kennen met Okab, Whiha en Ted PR PR... PRESENTATION PROFS De 3 monsters van public speaking Als spreker of presentator ben je, als het ware, de held

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Samenvatting Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Deze samenvatting gaat over hoofdstuk 4; eerst publiceren dan filteren,

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder 100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement informatiefolder 1 Juist u, de 100-plusser die niet dement is Bent u ouder dan 100 jaar en helemaal helder, of kent u misschien iemand voor wie dit opgaat?

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Wat is jouw verhaal?

Wat is jouw verhaal? E E N E - B O O K V A N L E T T E R S & C O N C E P T S Wat is jouw verhaal? Passie en plezier overbrengen in een notendop Storytelling Verhalen vertellen is een belangrijk onderdeel van ons leven. Het

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap

Schooljaar 2015-2016. Wetenschap op Stap Schooljaar 2015-2016 Wetenschap op Stap Inhoudstafel Over VIB 7 Schoolproject Wetenschap op Stap 10 Wetenschapper in de klas 14 Test jouw brein 20 OVER VIB Vlaams Instituut voor Biotechnologie De wetenschappers

Nadere informatie

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING

GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LEERLINGENHANDLEIDING ZO GOED ALS NIEUW BIOLOGIE LES 1: GEKWEEKTE WEEFSELS Als er in ons lichaam iets kapot gaat, kan dat een probleem opleveren. Sommige onderdelen zijn te vervangen, maar zo goed als het origineel wordt het

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Sensoren en maatschappij

Sensoren en maatschappij PROJECT Sensoren en maatschappij Informatie voor de leerlingen Inhoud 1 De opdracht 2 Het beroep 3 De organisatie 4 Begeleiding 5 Beoordeling en evaluatie [1] PROJECT Sensoren en maatschappij [Technasium]

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Gene silencing samenvatting

Gene silencing samenvatting Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Gene silencing zet een doelgerichte stap voorwaarts Doelgerichte

Nadere informatie

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Minisymposium KNAW Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Wat is een Orgaan- of menselijk ziektemodel -op-een chip? Is het een stukje

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan.

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. merkpaspoort Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. Dit paspoort is voor iedereen die op een of andere

Nadere informatie

Vetmoleculen en de hersenen

Vetmoleculen en de hersenen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Speciale 'hersen-vet' injectie heeft positief effect in ZvH muis

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA

Ka nke r, hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen. met het door jouw opgehaalde geld. Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Ka nke r, 21 november 2015 hoe we meer kunnen bereiken in de strijd ertegen met het door jouw opgehaalde geld Dr. Jeanine Boesen-de Cock, MBA Het team Geldbesteding Dr. Maaike Alderliesten Onderzoekscoördinator

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

Medialandschap werkgroep 5 presenteren! HvA - IAM - P - Medialandschap - Presenteren!

Medialandschap werkgroep 5 presenteren! HvA - IAM - P - Medialandschap - Presenteren! Medialandschap werkgroep 5 presenteren! HvA - IAM - P - Medialandschap - Presenteren! 1 wat gaan we doen? HvA - IAM - P - Medialandschap - Presenteren! 2 wat gaan we doen? presenteren! HvA - IAM - P -

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser Medische Toepassingen van pixel detectors Courtesy ATLAS collaboration Jan Visser Viva Fysica, Amsterdam January 2015 Courtesy Linda B. Glaser Foto s maken in Hoge Energie Fysica Vertex resolutie ~ 15

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland.

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. In de andere twee testen werd duidelijk dat de stem de activiteit

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 1 dinsdag 17 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Checklist Presentatie geven 2F - handleiding

Checklist Presentatie geven 2F - handleiding Checklist Presentatie geven 2F - handleiding Inleiding De checklist Presentatie geven 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een presentatie moeten kunnen geven op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Waarom we zout nodig hebben

Waarom we zout nodig hebben Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. High-power hersenscans laten natrium veranderingen zien bij ziekte

Nadere informatie

SMART citizens. Art in Progress

SMART citizens. Art in Progress Art in Progress 150 jongeren van het Hyperion Lyceum werken 16-20 september samen met zes internationaal bekende kunstenaars: Esther Polak en Ivar van Bekkum, Simon van der Linden/Jorrit Thijn van Monobanda,

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

beurs - congres Veerkracht voed de weerbaarheid tegen stress Extra 10% NATUURDIËTISTENKORTING inschrijven op atabc.nl met de code

beurs - congres Veerkracht voed de weerbaarheid tegen stress Extra 10% NATUURDIËTISTENKORTING inschrijven op atabc.nl met de code Arts Therapeut Apotheker beurs - congres Veerkracht voed de weerbaarheid tegen stress Extra 10% NATUURDIËTISTENKORTING inschrijven op atabc.nl met de code AT A Veerkracht voed de weerbaarheid tegen stress

Nadere informatie

Doorbraak in onderzoek naar ME

Doorbraak in onderzoek naar ME Doorbraak in onderzoek naar ME Gezaghebbende Amerikaanse overheidsinstanties hebben opnieuw bij MEpatiënten een virus aangetroffen. Al eerder berichtte EenVandaag over de ontdekking van het XMRV-virus

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven.

wat is het? Dit doe ik door een combinatie van sprekende foto s met een bijpassende tekst, die de situatie op een authentieke manier omschrijven. Met visual storytelling voeg ik een andere dimensie toe aan verhalen vertellen én fotografie. Ik geef een (levens)event niet alleen een gezicht, maar ook een stem en breng hiermee het ware en pure gevoel

Nadere informatie

Hoe help jij jouw doelgroep om de keuze te maken voor jou?

Hoe help jij jouw doelgroep om de keuze te maken voor jou? Hoe help jij jouw doelgroep om de keuze te maken voor jou? INHOUD! Introductie! Begrijp je doelgroep! Onderscheiden ten opzichte van de concurrentie! Jouw verhaal INTRODUCTIE Storen of helpen? INTRODUCTIE

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

MAAK JE EIGEN ELEVATORPITCH

MAAK JE EIGEN ELEVATORPITCH TOOLKIT TER VOORBEREIDING OP DE WORKSHOP MIJN KLUS IS TOP MAAK JE EIGEN ELEVATORPITCH Wat is een elevatorpitch? Een elevatorpitch (elevator = lift; pitch = verkooppresentatie), heel soms ook elevatorspeech

Nadere informatie

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen f PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen Module Artikel (titel) 1, Heelal: Higgs deeltjes Naam: Deeltjes fysica van morgen Uitgeverij: NWT magazine Datum: november 2012 Maker: George van Hal 1. Verhelder

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Live Radio. Bordes op de Borrel

Live Radio. Bordes op de Borrel Live Radio Bordes op de Borrel Bordes op de Borrel Live Radio tijdens jouw vrijdagmiddagborrel 2 Bordes op de Borrel bij jou Nodig Bordes uit op de Borrel bij jouw bedrijf. En maak samen een echt Radio

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

NLP Practitioner: De weg naar succes!

NLP Practitioner: De weg naar succes! NLP Practitioner: De weg naar succes! Kracht ervaren en gebruiken Sneller en diepgaander communiceren Emoties leren beheersen Onderscheidend zijn Genieten van het leven Jouw eigen weg leren gaan Waarom

Nadere informatie

Quantummechanica 5/6 VWO

Quantummechanica 5/6 VWO Lessenserie Quantummechanica 5/6 VWO Docentenhandleiding Quantumtheorie WAAR? In ieder geval: RAAR! Opzet en doelen In deze serie van 3 lessen wordt voor leerlingen in klas 5 of 6 VWO een introductie gegeven

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 -

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 - Workshops Top Secretaries 2012 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2-1 TRAININGSCARROUSEL - 3-1.1. Projectmanagement - 3-1.2. Overtuigend beïnvloeden - 4-1.3. Communiceren met NLP - 5-1.4. Effectiever met emotionele

Nadere informatie

De logica van bacteriele groei

De logica van bacteriele groei The dream of every cell is to become two cells (Francois Jacob, 1971) De logica van bacteriele groei Bij ideale condities: dubbeling binnen 20 min een top-downbenadering Na 24 uur: 1021 cellen Hoe krijgt

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations Programma Stichting Educatie Atrium Innovations Laat uw voeding uw medicijn zijn en uw medicijn uw voeding Hippocrates Groeien in gezondheid door kennis Gezondheid is een kostbaar bezit. Wij willen graag

Nadere informatie

Wat zijn polyq ziektes?

Wat zijn polyq ziektes? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zijn er genetische verbanden tussen neurodegeneratieve ziektes?

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP)

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Hallo, ik ben Joep. Dit zijn mijn zusje Mieke en mijn vader en moeder Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Boekje met informatie voor jonge mensen Je hebt net te horen gekregen dat je FAP hebt. Of misschien

Nadere informatie

Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners. Cilia Linssen, ICISZ

Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners. Cilia Linssen, ICISZ Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners Cilia Linssen, ICISZ Meneer van Dam heeft het koud Workshop Reflectie op ervaring als naaste Patronen rond naasten van de palliatieve

Nadere informatie

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN?

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? EMOTIE EN INTUÏTIE ZIJN MEER DE BAAS DAN ONS VERSTAND WIL TOEGEVEN. NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK (deel 2 uit een serie van 6 whitepapers)

Nadere informatie

Tijdens de training gaan we op de volgende vragen in:

Tijdens de training gaan we op de volgende vragen in: Wat is een campagne? Tijdens de training gaan we op de volgende vragen in: 0 Wat is een campagne? 0 Hoe geef je een campagne vorm? 0 Hoe pitch je je initiatief? Campagnes zijn er allerlei soorten en maten.

Nadere informatie

De logo s heb ik zelf gemaakt.

De logo s heb ik zelf gemaakt. Voorwoord: Mijn tijdschrift gaat vooral over YouTube, want dat is een van mijn grootste hobby s. Ook zit er veel van mijn persoonlijkheid in. Voor deze opdracht heb ik vooral naar mezelf gekeken en het

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

Speel het spel. stimulansen

Speel het spel. stimulansen Speel het spel In een mix van hints, pictionary, ganzenbord en spijker slaan staan we stil bij belevingsgericht werken. In twee teams strijden we om de eer: wie is het meest belevingsgericht? Hierbij moeten

Nadere informatie

Waar gaat de hype eigenlijk over?

Waar gaat de hype eigenlijk over? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Is een nieuwe ZvH studie op het juiste spoor? Een recente ZvH dierenstudie

Nadere informatie

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Powered by Over Your Own Impact Your Own Impact is een gratis evenement over duurzaamheid. Het thema van het evenement is 'duurzaamheid in verbinding met

Nadere informatie

Acquisitie met LinkedIn. Acquisitie met LinkedIn

Acquisitie met LinkedIn. Acquisitie met LinkedIn Acquisitie met LinkedIn Acquisitie met LinkedIn Acquisitie met LinkedIn 1. Introductie 2. Wat is acquisitie 3. Wat betekent acquisitie voor jou 4. Social Media facts 5. Acquisitie en LinkedIn 6. Tips Voorstellen

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Frans Kok en Marco Mensink Hoogleraar voeding en gezondheid en universitair docent, afdeling humane voeding Wageningen Universiteit

Frans Kok en Marco Mensink Hoogleraar voeding en gezondheid en universitair docent, afdeling humane voeding Wageningen Universiteit Frans Kok en Marco Mensink Hoogleraar voeding en gezondheid en universitair docent, afdeling humane voeding Wageningen Universiteit Wie de sportbladen opslaat kan er niet omheen: stevig trainen lijkt onmogelijk

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

LESBRIEF. De Kartonbewoners

LESBRIEF. De Kartonbewoners LESBRIEF De Kartonbewoners 1 Inleiding Op het epitaaf van het grafmonument van de negentiende- eeuwse spiritist Allan Kardec op Père Lachaise in Parijs staat:«naître, mourir, renaître encore et progresser

Nadere informatie

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000.

1,5 miljoen Fout. Dit is het aantal dierproeven dat in 1978 werd gedaan. In 2008 is het aantal dierproeven gehalveerd naar 580.000. Quiz over dierproeven Hier kun je alle vragen en antwoorden van de quiz nalezen. Stel de vragen ook eens aan je klasgenoten na afloop van een spreekbeurt of presentatie over dierproeven. Hoe ga je te werk?

Nadere informatie