Steeds in het midden, zonder begin; over rizomen en vluchtlijnen: een Deleuziaanse bijdrage aan de relationele orthopedagogiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Steeds in het midden, zonder begin; over rizomen en vluchtlijnen: een Deleuziaanse bijdrage aan de relationele orthopedagogiek"

Transcriptie

1 Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Academiejaar Tweede Examenperiode Steeds in het midden, zonder begin; over rizomen en vluchtlijnen: een Deleuziaanse bijdrage aan de relationele orthopedagogiek Een nomadische zwerftocht naar anders denken Promotor: Prof. Dr. G. Van Hove Begeleidster: Lic. E. De Schauwer Hanne Vandenbussche Masterproef ingediend tot het behalen van de graad van master in de pedagogische wetenschappen, afstudeerrichting orthopedagogiek

2 Ondergetekende, Hanne Vandenbussche, geeft toelating tot het raadplegen van de masterproef voor derden. 2

3 Abstract Steeds in het midden, zonder begin; over rizomen en vluchtlijnen: een Deleuziaanse bijdrage aan de relationele orthopedagogiek Een nomadische zwerftocht naar anders denken. Promotor: Prof. Dr. Geert Van Hove Hanne Vandenbussche Pedagogische wetenschappen, optie orthopedagogiek Academiejaar In deze thesis wordt getracht anders te kijken naar de wereld en mensen. We willen ons toespitsen op mensen met een beperking en inclusief onderwijs en volgen hiertoe een meisje, Anna, dat inclusief onderwijs volgt. De bedoeling gaat uit naar een multidisciplinaire aanpak waar filosofie en orthopedagogiek worden samengebracht en elkaar tot vernieuwing kunnen brengen. Welke mogelijkheden biedt filosofie, waarbij aldus Deleuze & Guattari, nieuwe concepten creëren centraal staat, voor de (relationele) orthopedagogiek? We volgen een filosoof Gilles Deleuze, meestal in samenhang met zijn compagnon Félix Guattari en liëren enkele van hun concepten aan Anna s leven. Om hiertoe te komen wordt eerst een pleidooi gehouden voor een relationele mens- en wereldvisie. Dit gebeurt vanuit Paulo Freire, Carlina Rinaldi en Jeannette Pols en loopt over naar enkele andere bijdragen vanuit disability studies. Hier wordt al een eerste introducerende verbinding gelegd met filosofie via de filosofen Leo Apostel, Arne Naess en Martin Buber. Daarna wordt overgestapt naar het verhaal van Anna en volgen we enkel nog de filosofen Deleuze en Guattari. Een conceptueel schema wordt gevolgd om na te gaan wat deze laatsten kunnen bieden aan Anna haar complexe bestaan. We hebben het over rizomen en vluchtlijnen, affect en desire, stratificatie en uitvlakken, de- en reterritorialisatie, nomaden en Bodies without Organs, becoming... In het derde en laatste deel wordt een poging gedaan zelf tot conceptcreatie te komen om Anna s participeren in een klasgebeuren en een leven werkzaam te zien. Hier wordt gezocht naar een invulling van participatie die openheid laat tot nieuwe dingen en toekomsten. Participatie wordt opnieuw gedacht na even de meest courante weg te hebben bewandeld van de invulling hiervan. Van hieruit hoop ik participatie als affirmatieve participatie te kunnen belichten. 3

4 Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Academiejaar Tweede Examenperiode Steeds in het midden, zonder begin; over rizomen en vluchtlijnen: een Deleuziaanse bijdrage aan de relationele orthopedagogiek Een nomadische zwerftocht naar anders denken Promotor: Prof. Dr. G. Van Hove Begeleidster: Lic. E. De Schauwer Hanne Vandenbussche Masterproef ingediend tot het behalen van de graad van master in de pedagogische wetenschappen, afstudeerrichting orthopedagogiek

5 It is always against a background of the already begun that man is able to reflect on what may serve for him as origin. For man, then, origin is by no means the beginning a sort of dawn of history from which his ulterior acquisitions would have accumulated. Origin, for man, is much more the way in which man in general, any man, articulates himself upon the alreadybegun of labour, life and language; it must be sought for in that fold were man in all simplicity applies his labour to a world that has been worked for thousands of years, lives in the freshness of his unique, recent and precarious existence a life that has its roots in the first organic formations, and composes into sentences which have never before been spoken (even though generation after generation has repeated them) words that are older than all memory (Foucault Order, pp geciteerd in Colebrook, 2004) ii

6 WOORD VOORAF Dit werk werd zeker niet alleen geschreven. Heel wat mensen hebben me mee helpen bouwen, knutselen, schrijven, piekeren en denken. Ik wil dan ook mijn speciale dank betuigen aan Anna, mijn personnage conceptuel, die het mogelijk heeft gemaakt de lezing van Deleuze (meestal samen met Guattari) vanuit een orthopedagogisch perspectief te belichten. Haar ouders, vrienden en vriendinnen, leerkrachten, ondersteuners en compagnons de route zijn hier onvermijdelijk aan vastgehaakt en leverden mij het bewijs van de kracht van een relationele visie. Ook speciale dank aan Prof. Dr. Geert Van Hove, mijn promotor. Hij bood een mogelijke vluchtlijn aan om mijn scriptie aan te vatten, loodste me mee naar een mogelijk terrein waar filosofen en orthopedagogen samenwerken. Hij gaf de aanzet om tot dit werk te komen en toonde zich steeds bereid me van tips en bemoedigende commentaar te voorzien. Verder wil ik Elisabeth De Schauwer, mijn begeleidster, heel erg bedanken. Zij zette mijn denken onophoudelijk weer op weg, liet toe samen rond te dwalen en te zwerven waardoor wat we vonden zoveel rijker werd. Zij heeft daarenboven alles wat ik schreef heel nauwgezet gelezen en verbeterd, reikte mij heel wat literatuur aan en leidde me binnen in de wondere wereld van Carlina Rinaldi. Haar motivationele rol kan tevens niet voldoende beklemtoond worden. Ik wil ook mijn familie heel erg bedankend, waar ik Sofie, mijn oudste zus, speciaal in wil vermelden. Zij zag het zitten om na mijn eerste thesis, ook deze thesis helemaal te lezen, verbeteren en er, via filosofische hersenspinsels, avondlijke discussies over aan te wakkeren. Tot slot wil ik Fré, mijn vriend, bedanken voor de eeuwige aanmoediging en vrolijkheid. iii

7 INHOUDSTAFEL WOORD VOORAF...iii INHOUDSTAFEL...iv INLEIDING...1 Introductie...1 Methode...3 DEEL 1. SITUERING DENKKADER Een relationele orthopedagogiek Naar een relationele orthopedagogiek: dialoog, luisteren en burgerschap De mens als dialoogwezen Omgeven door een Pedagogy of listening In een relationeel burgerschap Over mensen en relaties: van onafhankelijkheid en afhankelijkheid naar spaces between Een filosofische bijdrage aan een relationele orthopedagogiek Leo Apostel & Arne Naess: eenheid en verscheidenheid in totaliteit Martin Buber: een aanklacht tegen subject-objectverhoudingen DEEL 2. ANNA AND DELEUZE AND GUATTARI AND Anna Wie is Anna? Anna aan Deleuze s hand Over rizomen en vluchtlijnen Desire & affect: becoming-other How to make yourself a Body without Organs? Over subjecten, nomaden en multipele zelven Het subject her-dacht in becoming-process Hoe maakt Anna zichzelf een lichaam zonder organen? Een nomadisch verkennen van smooth spaces DEEL 3. PARTICIPATIE OPNIEUW GEDACHT Wat is filosofie? Van: wat is participatie? naar: hoe werkt participatie? Ter inleiding: participatie in conceptcreatie, een filosofische activiteit? Participatie opnieuw gedacht Affirmatieve participatie wervelend actief tussen Anna en UITLEIDING iv

8 BIBLIOGRAFIE v

9 INLEIDING Introductie Something in this world forces us to think. This something is an object not of recognition but of a fundamental encounter (DR pp in Colman, 2005 p. 151, klemtoon origineel; zie ook Prado, 1999, p.10; Moss, 2001, p.14). In deze scriptie willen we het denken toelaten nieuwe mogelijkheden te verkennen. Vanuit een relationele visie zullen we pogen de filosofie van Deleuze (en heel vaak Guattari) te verbinden aan de orthopedagogiek. We zoeken een actueel thema binnen dit laatste vakgebied (inclusie) te koppelen aan een aantal van Deleuze s en veelal Guattari s concepten in de hoop nieuwe vluchtlijnen te exploreren voor een meisje - Anna - dat inclusief onderwijs volgt. Mijn vooropleiding in de moraalwetenschappen heeft me grotendeels naar dit onderwerp gelokt. Maar zeker ook mijn huidige opleiding in de orthopedagogiek gidst mij en scherpt mijn denken aan binnen deze speurtocht naar een ander denken. Deleuze toont zich een meester in het aanwakkeren en opwekken van nieuwe denkpistes. Colebrook (2002) stelt dat de hoofdreden om Deleuze te lezen niet is omwille van zijn duidelijke relevantie of resonantie, maar omwille van zijn weigering van wie we zijn (p.66). Een andere manier van denken en kijken, wat we met Deleuze hopen te bereiken, vertroebelt enkele stereotypen en categorieën die tot nog toe het leven van veel mensen met een beperking bepalen. Daar willen we het over hebben in deze scriptie. Welke mogelijkheden biedt filosofie, waarbij aldus Deleuze & Guattari, nieuwe concepten creëren centraal staat, voor de (relationele) orthopedagogiek? Mijns inziens kunnen veel meer filosofen hun waardevolheid demonstreren voor dit orthopedagogische gebied. Ik heb me verdiept in de werken van Leo Apostel en Arne Naess om mijn eindwerk in de moraalwetenschappen vorm te geven. Ik voel me nog steeds erg aangetrokken en geïnspireerd door hun ideeën. Ik wil ze dan ook toelaten verbindingen aan te gaan met wat D&G ons aanreiken. Vanuit een fascinatie voor Martin Buber en zijn relevantie naar mijn aanvoelen voor een relationele orthopedagogiek wordt ook hij even in de kijker geplaatst. Naast die filosofische interesse wil ik me de weg laten wijzen door die zaken in de orthopedagogiek die mijn specifieke aandacht kregen, zoals de kritische pedagogiek van Freire en de inclusiegedachte. Deze diversiteit aan denkers en inspiratiebronnen laat ik aan het woord in mijn eerste deel. In mijn onderneming staat een voorkeur voor een multi- en interdisciplinaire aanpak voorop. Ik hoop binnen dit raamwerk alvast twee disciplines naar elkaar toe te leiden: filosofie en (relationele) orthopedagogiek. Pas in de volgende hoofdstukken komt Gilles Deleuze - meestal samen met Félix Guattari - aan bod, een veelzijdig filosoof die zich niet laat vangen binnen een hokje, maar verdeeldheid zaait (zie Nobus, 2007) en misschien van daaruit net zijn mijns inziens meesterlijke, maar bescheiden, bijdrage levert. Hoewel ik hierin een stuk afstand neem van positivistische wetenschappen, wil ik het belang van wetenschap en 1

10 empirisch wetenschappelijk onderzoek niet ontkennen. In dit werk zal de klemtoon echter op een ander domein komen te liggen. Ik volg McLaughlin & Goodley (2008) dat: Social theory and philosophical exploration of changes in social life and the dynamics of identity do not have to be founded in empirical research in order to be legitimate contributions. Their validity comes from the expansive contribution they make to thinking differently and moving social theory and philosophy out of its own certainties and forms of knowing (p.322). Ik bepleit een ander kennen en denken via een relationele orthopedagogiek vanuit een intiem verbonden wereldbeeld. Ik hoop dat deze visie ons meeneemt naar een andere verhouding ten opzichte van elkaar. Misschien tot een verhouding waar een echte ontmoeting tussen mensen kan plaatsvinden (Buber, 1973). In dit werk zullen we de link met de praktijk trachten te bewaren via Anna. 1 Zij volgt inclusief onderwijs en helpt ons deze andere manier van kijken op te nemen en ermee aan de slag te gaan. Dit komt in het tweede deel centraal te staan. Hier zullen we pogen de aaneenschakeling te maken tussen een aantal concepten van Deleuze en Guattari en Anna s in de wereld staan. Ik heb Anna nooit persoonlijk ontmoet, ik heb haar wel leren kennen via nauwgezette observaties, interviews, een portret en enig videomateriaal. Die gegevens verleenden me steeds meer ingang in het leven van dit meisje, dat zich intussen ontpopt heeft tot een jonge vrouw. Anna kan niet verbaal communiceren, zij is genoodzaakt nieuwe vluchtlijnen te gaan verkennen, nieuwe openingen te zoeken en voortdurend te experimenteren en creëren. Ik wil nagaan wat zich afspeelt in Anna s leven, hoe ze in relatie staat met zovele andere actoren en hoe dit relationele gebeuren werkt. Hiertoe liëren we vluchtlijnen, rizomen, stratificatie en destratificatie, territorialisatie en deterritorialisatie, affect, desire, becoming, nomadisme aan haar leven en dikwijls specifiek aan haar deelname aan het regulier onderwijs. Deleuze en Guattari reiken ons via hun denkstijl, rizomatische methode, en deze fascinerende concepten een nieuw wereldbeeld aan, ze geven ons een ander beeld van wat er is. Hun ontologie bestaat uit een immanent wereldbeeld, waarbij alles kracht en intensiteit is, maar ook alles voortdurend wordt en stroomt, en intiem verbonden is Ze sluiten op die manier gedeeltelijk aan bij de ontologie van Naess, Apostel, Freire en Buber. Met hun conceptuele tools willen we voor Anna (voor iedereen), een nieuw participatieconcept creëren, het concept her-denken en zo nieuwe vluchtlijnen toelaten. Deze onderneming staat te lezen in het derde deel. Na een uiteenzetting van filosofie als conceptcreatie hoe Deleuze en Guattari de taak van filosofie afspiegelen willen we via hun methode een eigen invulling trachten te geven aan participatie. Cruciaal bij deze her-denking zal het vermijden van uitsluiting zijn (Foucault, 1983 in Albrecht-Crane, 2005b; Vandenbroeck, 2008, p.12). Om hiertoe te komen zullen we heel kort enkele andere invullingen van het participatieconcept onder de loep nemen. Hiermee willen we achterhalen of deze definiëringen erin slagen uitsluiting te vermijden, maar ook zicht krijgen op wat in de gangbare definities van participatie meespeelt. 1 Alle namen uit praktijkvoorbeelden zullen geanonimiseerd worden doorheen deze tekst. 2

11 Methode I think the narrator has a method; he does not know it at the beginning, he learns it by following different rhythms, on very different occasions, and this method, literally, is the spider strategy (Deleuze, 2006, p.45). Het lezen van en over Deleuze kent geen oorsprong. Om mijn literatuuronderzoek aan te vatten, zwierf ik door de teksten heen op zoek naar houvast. Uiteindelijk kwam ik tot de ontdekking dat mij enkel onzekerheden wachtten, maar hoopgevende onzekerheden, onzekerheden die de mogelijkheid bieden iets nieuws te creëren, te experimenteren en te filosoferen (Goodley, 2007a,b; Lloyd, 2000). Eerst leidde deze onzekerheid soms tot wanhoop, ik kon onmogelijk inschatten waar deze scriptie me heen zou voeren. Ik betrapte mezelf er voortdurend op vooral goed te willen begrijpen wat D&G bedoelen, waar ze naartoe willen, met een zekere angst hen verkeerd te begrijpen. Tot, I ( ) [was] beginning to understand that I will have to give up on asking directions, take some risks, and use the practice of failure (Lather, 1996, p. 3) ( ) (St. Pierre, 1997, p. 369). Honan (2007) en St. Pierre (1997) beschrijven eenzelfde zwoegen. Ze laten me tevens toe de waardevolheid van dit ploeteren in te zien. Ik wil zeker niet pretenderen dat ik D&G begrepen heb ( if there is such a thing, zie Styhre, 2001, p. 5), maar D&G schrijven niet om op orthodoxe manier gevolgd te worden (Bogue, 2004, p. 333). Tijdens een leven zullen steeds momenten van onzekerheid en zekerheid samengaan (Mclaughlin, & Goodley, 2008). We willen in dit werk steeds in het achterhoofd houden dat we nooit volledig achteruit zullen deinzen voor enkele (weliswaar voorlopige) zekerheden, deze hebben we nodig. De klemtoon zal echter liggen op wat nog heel onzeker is, dit krijgt meestal vorm in een wisselwerking met zekerheden. Wat volgt zal uiteindelijk iets heel persoonlijks uitdrukken, waarbij mijn gedrevenheid als persoon en toekomstige orthopedagoog spreekt, maar tezelfdertijd wil ik proberen (een) (mogelijke) toekomst(en) bestaansgrond te geven voor Anna en vele anderen. Of beter, iets virtueels, reëel, maar (nog) niet actueel (Deleuze, 2002; D&G, 1987; Deleuze, 1995; zie ook Patton, 2005). In mijn lees- en schrijfwerk ging ik gedeeltelijk rizomatisch aan de slag. Ik wilde niet enkel teksten over Deleuze lezen, maar ook beroep doen op zijn eigen werken. Ik sprong van het ene op het andere. Aanvankelijk leek het aangewezen te starten met bijdragen die reeds toegespitst waren op Deleuze zelf en orthopedagogiek. Hierin is Julie Allan (2008) belangrijk gebleken. Zij vormde het vertrekpunt om deze scriptie te schrijven. Na een poosje voelde ik de drang Deleuze en Guattari zelf onder handen te nemen. Dit werd weer aangevuld met wat anders, zoals het observatiemateriaal van Anna, het boeiende werk van Carlina Rinaldi, etc. Dit verliep alles behalve lineair, het werd een oefening in empirical wandering 2 (Derrida, 1992a in Allan, 2008; Allan, 2004), een nomadic inquiry (St. Pierre, 1997) waarbij ik langs een bewegende horizon (Deleuze, 2004, p.xix in Allan, 2008, p.121; in Allan, 2004, p. 425) experimenteel aan de slag ging. In onderstaand schema 2 In gesprek met mijn begeleidster Elisabeth De Schauwer wees zij me op de overeenstemming tussen mijn methode en deze invulling van Allan. 3

12 onderneem ik een poging om de gevolgde weg(en) bij het (vaak) doorspartelen van de literatuur weer te geven. 6. ATP Freire Buber Rinaldi Desert islands Deleuze (&Guatta ri) Qu est-ce que la φ? Apostel Relat. ortho+ φ Ferguso n regimes of madness Immanen ce: a life Naess Booth & Booth Pols Bogdan & Taylor ;9. Coversto ry interview s Observat iemap Anna portret Gesprek Elisabeth videomat eriaal 1.; Allan Khalfa Tambouk ou Bogue Honan Deleuze uit cult. St; ed φ Zembylas Overzicht swerken D. Gibson St. Pierre Roets & Van Hove Colebroo k Stivale 2. In mijn schrijven stootte ik op een aantal moeilijkheden. Deleuze s fragmentaire - maar tegelijk intens verbonden - ideeën leiden immers tot een versplinterd schrijven, waarbij overal waardevolle en boeiende splinters afketsen, maar waar de rest van ontbreekt, net omdat het splinters zijn. De rest moet erbij worden bedacht, gecreëerd, door je denken, en de filosofie aan het werk te zetten. Dit plaatste me vaak 4

13 voor raadsels. Ik heb het samengesprokkelde in de mate van het mogelijke trachten te knutselen in een hiërarchisch aanvaarde vorm opdat het leesbaar zou zijn Met St.Pierre (1997) kunnen we stellen dat I felt trapped by the careless habits of accuracy (Kermode, 1996, p.43) of the overdetermined plotting I was expected to produce, an accuracy that focuses on the facile comfort for a beginning and an end and slips carelessly over the spectacular trajectories in the middle that demand our most rigourous attention (p.368). Deze splinters werden in twee werkteksten neergeschreven. Van daaruit maakte ik een schema over de mogelijke schakels voor het verbinden van Deleuze aan Anna s levensverhaal. Hiertoe volgde ik een indeling aan de hand van enkele concepten van Deleuze & Guattari: rizomen & vluchtlijnen; (de)stratificatie en (de)territorialisatie; affecten & desire; BwO & (de)subjectivering; nomadisme, met overal doorheen becoming. Om de stukken te schrijven ben ik begonnen in het midden, met deel 2. Daarna volgde deel 3 en tot slot kwam deel 1 aan de beurt. Na de nodige bijsturingen schreef ik nu eens hier dan weer daar enkele lijntjes, woorden en/of zinnen bij (D&G, 1987). Volgens Honan (2007) is het onmogelijk om een lineaire beschrijving te geven van een reis die doorheen en over een rizoom loopt (p. 533). Ik weet dat ik niet volledig rizomatisch zal schrijven binnen het kader van deze scriptie. Ik schrijf met een inleiding, een midden, een slot. 3 Echt rizomatisch schrijven, vertrekt enkel vanuit het midden (Honan, & Sellers, 2006). De volgorde van de delen en tussentitels hoeft evenwel niet noodzakelijk zo gefixeerd te zijn. Waar ik wel rizomatisch in te werk ga, is dat in mijn schrijven lijnen samenkomen van mijn persoon, mijn academische opleiding(en), belichaamde en abstracte delen van mezelf (Honan, 2007, p. 534). Lines of writing confugate with other lines, life lines, lines of luck or misfortune, lines productive of the variation of the line of writing itself, lines that are between the lines of writing (D&G, 1987, p.215, cursief origineel). In zekere zin kan het ook niet anders dan dat ik enigszins rizomatisch schrijf, gewoon al omwille van mijn pogingen tot een ander denken en tot het benaderen van Anna via Deleuze en Guattari. De weg die je hebt gevolgd is bovendien nooit volledig terug op te sporen als je rizomatisch ronddwaalt. Honan (2007) maakt dit mooi duidelijk met een vergelijking met een strandwandeling This path, though, is never fixed as the tide and shifting sands erase footprints almost as they are made (p. 535). 3 St. Pierre (1997) maakt gebruik van the aside om dit lineaire patroon te doorbreken. Ze biedt verzet tegen de hiërarchische vorm, maar worstelt ermee. Haar schrijven toont wondermooi hoe Deleuziaans schrijven een noeste arbeid en verzetsdaad kan zijn. Ze werkte heel inspirerend en stelde ook gerust om deze methode deels te durven volgen. Ze reikte een leidraad om de gevolgde methode beter onder woorden te kunnen brengen. 5

14 DEEL 1. SITUERING DENKKADER Binnen dit deel wil ik vertrekken vanuit een relationele visie op de mens en de wereld. Ik wil dit werk dan ook aanvatten vanuit een uiteenzetting van die visie waar ik me ent op gedachtegangen en ideeën van diverse personen. Ik poog hierbij filosofie en relationele orthopedagogiek te verbinden. Binnen de eerste discipline betreft dit Arne Naess - een Noorse filosoof die voornamelijk bekendheid verwierf met zijn actieve bijdrage aan de deep ecology movement - en Leo Apostel - een totaliteitsdenker die mee de moraalwetenschappen heeft opgericht aan onze universiteit. Daarnaast herken ik een grote waardevolheid in het denken van Martin Buber. Hun ideeën komen hier slechts heel bondig aan de oppervlakte, de tijd en ruimte ontbreken mij om dit uitgebreider te doen. Ze tonen echter mijn denkproces over de jaren heen aan om tot dit werk te komen. De belangrijkste persoon binnen het orthopedagogische vakgebied zal voor mij Paulo Freire zijn. Al van bij de start van deze opleiding fascineerde hij me, waardoor ik sedert de eerste kennismaking in zijn voetsporen wilde blijven stappen. Diverse andere bijdragen zullen mijn denken hierin echter helpen verrijken waarin zeker Carlina Rinaldi en Jeannette Pols vermeld moeten worden. Aan de hand van die bijdragen hoop ik binnen dit deel via een andere kijk een andere manier van omgaan met mensen met een beperking te realiseren waar ze worden erkend als people first (Gilman et al., 1997, p. 690 geciteerd in Goodley, 2001, p.218, cursief origineel). 1. Een relationele orthopedagogiek 1.1. Naar een relationele orthopedagogiek: dialoog, luisteren en burgerschap Omkeer is het herkennen van het midden, het zich-weer-toe-wenden. In deze wezensdaad herrijst de bedolven relatiekracht van de mens, de golf in alle relatiesferen zwelt aan tot levende stromen en vernieuwt onze wereld (Buber, 1973, p.117) De mens als dialoogwezen Een belangrijk boegbeeld in de kritische orthopedagogiek is Paulo Freire. Hij blijkt heel wat gemeen te hebben met de filosofen die mijn denken vergezellen (zie 2.). Van daaruit valt mijn bijzondere voorkeur voor deze pedagoog deels te verklaren. Freire werd een grote inspiratiebron en stimulans om deze scriptie onder handen te nemen, daarenboven vormt hij mede het uitgangspunt voor een uitgesproken pleidooi voor een relationele orthopedagogiek. Een relationele orthopedagogiek hangt voor mij noodzakelijk 6

15 samen met een mens- en wereldbeeld. Freire reikt boeiende denkpistes aan om een relationele mens- en wereldvisie te bepleiten. Freire meent dat mensen als bewuste wezens de mogelijkheid hebben tot creatief denken en de werkelijkheid te transformeren in plaats van zich eraan aan te passen (Blackburn, 2000, p.5; Freire, 1985 in Bruss & Macedo, 1985; Roberts, 2003a). Dit laatste wordt mogelijk door het stellen van daden waardoor we ruimte creëren to become more fully human (Freire, 1972, p.41 in Blackburn, 2000, p.5). Freire stelt als streefdoel immers humanisering voorop, een doel dat weliswaar nooit volledig kan worden bereikt, het vereist namelijk een steeds voortschrijdende ontmoeting met de realiteit die tevens voortdurend aan verandering onderhevig is (Blackburn, 2000, p.5; Roberts, 2003a). Die ontmoeting en way of being-in-theworld (Glass, 2000, p.280) representeert de dialoog waar Freire op hamert (Blackburn, 2000; zie ook Freire & Shor, 1987, p. 98 in Apple, 2003, p.117). Freire ziet de mens als een dialoogwezen dat met zijn medemensen over de omringende wereld heen en met de omringende wereld door de dialoog verbonden is. Dialoog vindt evenwel niet louter plaats tussen mensen, maar ook tussen de participant en de wereld (Blackburn, 2000). Dialogue seals the relationship between the cognitive subjects, the subjects who know, and who try to know (Shor & Freire, 1987, p.13, cursivering origineel; zie ook Allman, 1994). Freire beklemtoont dat dialoog een epistemologische positionering betreft (Shor & Freire, 1987), ik wil ervoor pleiten dat het tevens om een ontologisch in de wereld staan gaat. Dialogische ruimtes worden gecreëerd waar noties als proces, context, relatie en verandering aanwezig zijn (Rule, 2004). In de dialoog vindt reflectie plaats om kritisch over te gaan tot verandering van de realiteit (Shor & Freire, 1987, p.13). We herkennen een eerder holistische invulling van bestaan waar as humans we are, ( ), in a permanent process of searching and our being in the world is far more than just being, it is a presence that is relational to the world and to others (Freire, 1998, pp in Weiner, 2003, p.101). Zijn wordt niet gezien als een statische wezens vorm, het gaat eerder om een voortdurend proces van becoming, a continual coming into existence (Freire, 1987; Ferguson, 1995 in McPhail, 2001). De mens overstijgt zijn eigen grenzen door als praktijkwezen als communicerend wezen (Shor & Freire, 1987, p. 13; Roberts, 2003b, p.452) in de wereld te staan. Communiceren betreft geen oeverloos verbaal heen en weer gepraat (ibid.). Het gaat mijns inziens om een lijn die verbindt, het cement tussen mensen. De realiteit is binnen Freire s conceptie dan ook geen verzameling van geïsoleerde fenomenen, maar een complex samenspel waar alles samenhangt. Het is de ontologische bestemming van de mens dat hij, door zijn houding ten opzichte van zijn omgeving te bepalen, aan het tot stand komen van zijn eigen menswording, zijn oneindig meer worden meewerkt. Hij is het grenswezen, het praktijkwezen, dat in de onverbrekelijke eenheid van actie en reflectie, van het wereldonthullende woord en de wereldveranderende daad, geroepen en bestemd is om zijn omgeving en daarmee zichzelf te veranderen (Freire, 1972, p.18). Zijn visie is doordrongen van een dialogiserende horizontale relatie. Hij wil afstappen van een verticale machtsverhouding door iedereen als evenwaardig lid van de samenleving te laten spreken en vooral aan te zetten tot handelen. 7

16 For me what is important when we try to say something is, first, to try to be with the people, not to assume an attitude which implies that we are more above the people than with the people (Freire, 1985 in Bruss & Macedo, 1985, p.8). Freire s verlangen om voor empowerment te ijveren hangt noodzakelijk samen met deze sociale (!) - actietendens, het gaat niet om het inplanten van een nieuw bewustzijn, maar om het bewerkstelligen van nooit eindigende transformatie (Shor & Freire, 1987, p ; zie ook Jackson, 2007, p. 205). Het betreft steeds een samen met in de plaats van voor de mensen werken (Freire, 1972; zie ook Apple, 2003, p.108). Praxis wordt in Freire s opvattingen sterk geaccentueerd. Dit houdt in dat het handelen waar transformatie uit volgt, steeds wordt begeleid door een grondige en kritische reflectie gestoeld op theoretische kennis (Freire, 1972; Freire, 1972a in Roberts, 1994; Freire, 1985, pp in Allman, 1994; zie ook Van Hove, Roets & Goodley, 2005, pp ; Apple, 2003, p ; Allman and Wallis, 1990 in Mayo, 1997, p.365; in Allman, 1994). Knowledge emerges only through the restless, impatient, continuing, hopeful inquiry men pursue in the world, with the world, and with each other (Freire, 1972, pp. 45/46 in Blackburn, 2000, p. 6). Er wordt veel beroep gedaan op Freire s denken binnen de orthopedagogiek, vooral omdat zijn ideeën verder reiken dan louter een verandering teweegbrengen in de nabije omgeving. Zijn doelstelling kent een maatschappijveranderende opzet. Freire zou aldus Howitt (2001) een vruchtbare voedingsbodem bieden om hegemonische categorieën te overschrijden waardoor nieuwe visies van mogelijke landschappen ontstaansgrond krijgen (p.151). Hij benadrukt het belang van de emancipatorische tendens om mensen zelf mondigheid te laten bereiken via conscientização (consciëntisering) (Freire, 1972, p.11). Consciëntisering draagt het potentieel in zich om humanisering te realiseren en de realiteit te veranderen (Blackburn, 2000, p.7; zie ook Roberts, 1994). Freire benadrukt dat opvoeding nooit neutraal kan zijn (Freire, 1976, 1985 in Bruss & Macedo, 1985; zie ook Jackson, 1997; Roberts, 1994; Mayo, 1997). Onze activiteiten met mensen met een beperking berusten op een horizontaal samenspel waar we uit de klauwen trachten te blijven van hiërarchische machtssituaties die steeds weer indelen in categorieën, maar waar we ook een politiek statement mee maken (zie ook Roberts, 2003a, p.160). Machtsrelaties die bijdragen tot de reproductie en productie van onderdrukking worden aangeklaagd (Bruss & Macedo, 1985), maar daarvoor is het nodig er kritisch inzicht in te krijgen. Freire pleit hier voor een pedagogy of the question waar een language of possibility wordt aangeboden om transformatie te verwezenlijken (ibid.). We zouden ons vaak slechts schoorvoetend tot dergelijke methode durven wenden omdat we nooit zeker zijn van zekerheden wat het gevaar in zich draagt verloren te lopen. Freire meent echter dat het de enige manier is om jezelf te vinden If I don t get lost, how is it possible to find myself? And even more, because I begin no longer to be absolutely sure of my ideas and my dreams, I begin to get certainties! ( ) We don t reach this state as a gift from professors, or friends, or bishops. We must create this state. We must experience ourselves in the process of creating it (Freire, 1985 in Bruss & Macedo, 1985, p.9). 8

17 Daarenboven reikt Freire ons een beeld aan op de mens als een geïntegreerde totaliteit, niet zomaar opsplitsbaar in delen waardoor één deel het kan overnemen: From a Freirean point of view, no one aspect of being human can explain who and what we are, even if some dimensions of our existence may assume greater significance than others in some contexts (Roberts, 2003b, p.457, zijn cursief). Freire roept op een strijd te leveren tegen discriminatie, dit is een duty whatever the conditionings that have to be confronted (Freire, 1998c, p.41 in Roberts, 2003b, p.459). It is, Freire says, in this very struggle and duty that the charm, even the beauty, of our humanity resides (Freire, 1998c, p.60 in Roberts, 2003b, p.459). Hiermee zullen we misschien de eenheid en solidariteit (ibid., p.462) bereiken die hij voorstaat. Om dat te kunnen doen, zal het noodzakelijk zijn to crossing borders (Giroux, 1992 in Jackson, 1997) waar traditionele disciplinaire grenzen vervagen. Maar ook Crossing the cultural, psychological and geographical boundaries which sometimes hold us prisoner inside stereotypes, commonplaces and convictions; and which generate separateness, exclusion, isolation, absence of dialogue ( ) (Rinaldi, 2006 in Rinaldi, 2004a p. 168). Zo kunnen we mensen mogelijks uitdagen to think differenly, ( ), to go beyond a certain kind of mental bureaucratization ( ) (Freire, 1985 in Bruss & Macedo, 1985, p.14). We delen hun visie waar er voornamelijk kritiek wordt gespuid op een individualistische benadering van in de wereld staan en een Utopian devotion to making it on your own (Shor in Shor & Freire, 1987, p.23) leidt tot een verarming in intermenselijke verhoudingen en onderdrukking in de hand werkt. Freire laat openheid voor concrete dreaming (Weiner, 2003) wat een moment van mogelijkheid zou inhouden zonder de realiteit van dat moment uit het oog te verliezen (ibid., p. 101). Het gaat om een dimensie van escape, not from, but toward, ( ) a dimension of knowing and being not yet known (ibid., cursivering origineel). We willen een betoog houden voor een visie op het leven (hier vaak met toepassing op onderwijs) waar afstand wordt gedaan van instrumenteel marktdenken en categorisch opsplitsen, en plaats wordt geruimd voor een interdependent samenleven waar diversiteit en differentie de toon zetten (Lloyd, 2000) Omgeven door een Pedagogy of listening Het is ook precies het afzetten tegen een technology of normalisation (Dahlberg & Moss, 2006, p. 2) dat wordt verdedigd door Carlina Rinaldi. Scholen zouden hier nog steeds veel aan ten prooi vallen. Rinaldi - die zich tussen 1970 en 1999 verwoed inzette voor gemeentescholen voor kinderen van 0 tot 6 jaar in Reggio Emilia (ibid., p. 1) - houdt er een andere conceptie op onderwijs op na. School wordt gezien als een publieke ruimte, een plaats waar ontmoeting en verbondenheid samenhangen met interactie en dialoog tussen de burgers, zowel jong en oud, harmonisch samenlevend in de gemeenschap (ibid.). Het is 9

18 dit beeld dat haar leidt naar een pedagogy of listening (ibid., p.12; Rinaldi, 1995/8; Moss, 2001, p.8; Macartney, 2009). Er worden verschillende invullingen gegeven aan de term listening. Met de eerste invulling springt Rinaldi onmiddellijk over naar het brede wereldbeeld dat ik voorsta waarin alles verbonden is: Listening as sensitivity to the patterns that connect, to that which connects us to others; abandoning ourselves to the conviction that our understanding and our own being are but small parts of a broader, integrated knowledge that holds the universe together (Rinaldi, 1995/8, p.65, vet origineel). Luisteren wordt daarenboven niet gelinkt aan ons hoorvermogen, maar impliceert een gevoeligheid met al onze zintuigen, waarmee het tevens openheid creëert naar de honderd (misschien duizenden) talen 4 (Malaguzzi, 1993 in Dahlberg & Moss, 2006, p.7; Rinaldi, 1996, p.59; 1995/8a; 2000b, p.126; 1998c, p.154; 2004a, p ; 2004b) waarmee we ons uitdrukken (Rinaldi, 1995/8). Deze houding en activiteit wordt gestuwd door verlangen, twijfels, interesses, en leidt tot vragen in plaats van tot antwoorden (ibid., zie ook Freire ut supra). Het samen zoeken naar (mogelijke) antwoorden wordt een activiteit bruisend van (relationele) creativiteit (Rinaldi, 2000a). Children listen to life in all its shapes and colours, and they listen to others (adults, peers) (Rinaldi, 1995/8, p. 65). Relationeel samenleven vloeit hier onafwendbaar uit voort. Kinderen groeien in de idee dat de ander noodzakelijk is om te kunnen bouwen aan een eigen identiteit en bestaan (Rinaldi, 2000a, p ). Elk subject wordt geconcipieerd als een constructie, both self-constructed and socially constructed within a context and a culture (Rinaldi, 2001, p.138). Ze verkiest het niet zozeer te hebben over persoon of individu omdat de relationele en reflexieve aspecten die van tel zijn bij het construeren van een subject daarmee worden onderbelicht (ibid.). Rinaldi houdt er een kindbeeld op na dat competent is (Rinaldi, 1998b, p.92; Rinaldi, 1999, p.105; Rinaldi, 2000b, p.123). Ze doelt hiermee op een competentie in het relateren met de wereld. Competent because he has a body, a body that knows how to speak and listen, that gives him an identity and with which he identifies things. A body equipped with senses that can perceive the surrounding environment (Rinaldi, 1998b, p. 92). Relaties worden ook aangegaan met objecten en plaatsen waardoor relationele ruimtes worden gecreëerd (ibid., p.70; Rinaldi, 1998a, p. 85). Ik herken een mooie illustratie in volgend citaat: This complicit view [waar naar een kind wordt gekeken en een gemeenschappelijk verlangen voelbaar wordt voor begrijpen en weten] can also lead to the realisation that what underlies the children s observations are the many whys, their attempts to explain to themselves why a flower is like it is, why mommy says flower and what a flower is. But in a flower there is the meaning of life, and in the relationship with a flower there is the search for the meaning of life (Rinaldi, 2000a, p.113). 4 Het gaat dan om grafische, beeldende, plastische, mathematische, poëtische etc. talen die mede dialogisch gevormd worden over culturele en historische grenzen heen (Rinaldi, 1998c, p. 154) 10

19 We zien het kind tevens in relatie met een eigen verhaal, familie, culturele historische context, maar ook met de verhalen van anderen (Rinaldi, 1998c, p.145). Zo zien we telkens verbintenissen ontstaan, die weer kunnen worden ontbonden, dan wel opnieuw geëxploreerd. Dergelijk wereldbeeld draagt verandering in zich. Het zal hier rekening mee houden in de benadering van kinderen: ( ) we accompany their changes and their search for new identities, their search for the meaning of growth and for identity within change, their search for the meaning of change (Rinaldi, 1999, p.105). Net als bij Freire benadrukt Rinaldi met klem het samengaan van theorie en praktijk (zie bijv. Rinaldi, 1996; 1995/8, p.66; 2004b). Dit hoort daarenboven bij een pedagogy of listening, waar ieder een eigen theorie over de werkelijkheid en over zin opbouwt en daarover in interactie treedt (Rinaldi, 1995/8; zie ook Rinaldi, 2000b, p.127; Rinaldi, 1998c, p.160). In representing our theories, we re-know or re-cognize them, making it possible for our images and intuitions to take shape and evolve through action, emotion, expressiveness, and iconic and symbolic representations ( the hundred languages ). Understanding and awareness are generated through sharing and dialogue (Rinaldi, 1995/8, p.66). Praktijk is zelfs een actief deel van de theorie zelf waar het deze bevat, maar ook genereert en erdoor wordt gegenereerd (Rinaldi, n.d., p.75). Differentie wordt hoog gewaardeerd (zie bijv. Rinaldi, 2001). Rinaldi vraagt ruimte om difference te begrijpen in plaats van het te willen verwerpen. Er worden geen gestandaardiseerde verwachtingen gesteld aan de kinderen waar hun functioneren wordt afgetoetst aan enig statisch model (zoals die talrijk aanwezig zijn in de ontwikkelingspsychologie) (zie bijv. Rinaldi, 2004b, p.182; Macartney, 2009, p.5; Moss, 2001; Moss, 2007). Men wil net afstappen van een totalitarianism of the same (Dahlberg & Moss, 2006, p. 14). Hiertoe kan een luisterende houding naar de differences niet ontbreken (Rinaldi, 2001, p.140). Om differentie boven de reductie tot een kleurloze eenheidsworst uit te tillen, grijpt Reggio naar een Lévinasiaanse geïnspireerde invulling van de ontmoeting (Dahlberg & Moss, 2006; Moss, 2001). A pedagogy of listening listening to thought exemplifies for us an ethics of an encounter built on welcoming and hospitality of the Other an openness to the difference of the Other, to the coming of the Other. It involves an ethical relationship of openness to the Other, trying to listen to the Other from his or her own position and experience and not treating the Other as the same (ibid., p.15). Deze visie kan onmogelijk tot school of onderwijs beperkt blijven. Het gaat om een brede relationele visie op het samenleven waar denken en praktijk in Reggio telkens vorm krijgen door relaties met de wijde wereld aan te gaan (ibid., p.17). Een pedagogy of listening kan dan ook nog ruimer worden omschreven als een approach to life (Rinaldi, 2000a, p.114), waar listening is an attitude that requires the courage to abandon yourself to the conviction that our being is just a small part of a broader knowledge; listening is a metaphor for openness to others, sensitivity to listen and be listened to, with all your senses. It is a word that should not be aimed only at children but also toward others. ( ) Behind each act of listening there is desire, emotion, openness to differences, to different values and points of view (ibid.). 11

20 Net als Freire plaatst Rinaldi de dialoog heel centraal. Voor haar betekent dialoog eveneens meer dan een methode, ze spreekt over een transformational dialogue (Rinaldi, n.d., p.76) waarin relatie aan verandering onderhevig is, een idee waar ik haar graag in volg. Dialogue is of absolute importance. It is an idea of dialogue not as an exchange but as a process of transformation where you lose absolutely the possibility of controlling the final result. And it goes to infinity, it goes to the universe, you can get lost. And for human beings nowadays, and for women particularly, to get lost is a possibility and a risk, you know? (Rinaldi, 2004b, p.184) Het gaat met andere woorden om dingen op een andere manier te zien en te begrijpen (ibid.). In Reggio wil men een contextbepaalde visie hanteren waar interrelaties binnen een omgeving leiden tot een maximum aan beweging, interafhankelijkheid en interactie (Malaguzzi, 1994, p.56 in Dahlberg & Moss, 2006, p.6) en zo de weg plaveien voor real participation (Rinaldi, 1984a) in een web of relations (ibid., p.43; zie ook Rinaldi, 1984b). Fascinerend aan Rinaldi haar bijdrage is de afwijzing van een neo-liberaal autonoom subject, waarmee ze zich distantieert van een modern verlichting individu en toenadering zoekt naar een relationele subjectiviteit. I can discover this individuality because you exist (Rinaldi, 2004b, p.188). Bepalend hierin is het innemen van een positie waar doubt, uncertainty and feelings of crisis are seen as resources and qualities to value and offer, conditions for openness and listening, as requirements for creating new thinking and perspectives (Dahlberg & Moss, 2006, p.18; Rinaldi, 1998, p.79). Rinaldi toont zich nogmaals heel dicht bij het gedachtegoed van Paulo Freire waar ze stelt dat pedagogie niet neutraal is (Rinaldi, 2004a, p.170). It takes sides, it participates in deep and vital ways in the definition of this project whose central theme is not mankind, but his relations with the world, his being in the world, his feeling of interdependence with what is other than himself (ibid., cursivering origineel) In een relationeel burgerschap Speciale aandacht voor een contextuele benadering van een relationeel burgerschap duikt op bij Pols. Net als Freire en Rinaldi zet zij zich af tegen een opsplitsing in onwrikbare categorieën. Divisions do not run between the mad and the sane, the private and the public, the patient and the citizen, the autonomous and the dependent, the clean and the dirty, but between situations with specific characteristics. Spatial metaphors of private and public spheres do not hold for relational citizens. Relational citizens move through time in differing and changing connections from one place to another, in and out of the hospital and even to the bathroom (Pols, 2006, p.100). Pols (2006) gaat na wat burgerschap betekent en welke waarden en kennis impliciet werkzaam zijn door ze te expliciteren. Ze onderzoekt hoe deze invullingen zich manifesteren binnen een psychiatrisch ziekenhuis. 12

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0)

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) De wasstraat Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) 20 370 51 42 hello@fonk-amsterdam.com Why? Een van de belangrijkste vragen die je jezelf moet vragen als startup is

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Annick Hedlund-de Witt a.dewitt@tudelft.nl Post-doctoral researcher Biotechnology and Society 2 40 Yoga is not

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Thomas Friedman (2005) The world is flat Onderwijs is zeer traag

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

Identiteit in de methode

Identiteit in de methode Identiteit in de methode Bram de Muynck Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool. Zie ook www.christelijkleraarschap.nl.

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger.

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. 1 What do you want to be? Lees de tekst. Kruis daarna één van de zinnen aan. De tekst gaat over beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. grow up job future choose space groot worden baan toekomst

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving André van der Zande, DG RIVM Inhoud 1. Sociaal robuuste kennis 2. Triple Helix en policy window van Kingdon 3. Casus Volksgezondheid Toekomst Verkenning

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Cultuur ComPass Report

Cultuur ComPass Report Cultuur ComPass Report John Smith Land van interesse: China Land van herkomst: Verenigde Staten Uw rol: ledinggevende Datum: 10.11.2015 Dit rapport is samengesteld na analyse van uw antwoorden. Itim international

Nadere informatie

Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder!

Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder! Slim & Leuk Buffelen in de Zorg Alleen ga je sneller, samen kom je verder! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor Briljante

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

IT auditor en veranderen in 5 kleuren. origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé. door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT

IT auditor en veranderen in 5 kleuren. origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé. door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT IT auditor en veranderen in 5 kleuren origineel van: prof.dr. Leon de Caluwé door: dr.lec. Barry Derksen MMC CISA CGEIT En hoe verander je de mens?...... kennis van denk en werkwijze is van belang! Kleur

Nadere informatie

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2"

HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2 HVA CMD 2012/13 Afstudeerproject Onderzoektechnieken deel 1/2" HTTP://NSE.NL/ " Zoek nog 2 afstudeerders die tegen vergoeding op open dag willen staan en voorlichting geven aan aankomende studenten" OPEN

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig?

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig? Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Disability Studies en Par1cipa1e van mensen met een beperking. Over coöpera1ef onderzoek en complexe processen. Geert Van Hove, Dr.

Disability Studies en Par1cipa1e van mensen met een beperking. Over coöpera1ef onderzoek en complexe processen. Geert Van Hove, Dr. Disability Studies en Par1cipa1e van mensen met een beperking. Over coöpera1ef onderzoek en complexe processen. Geert Van Hove, Dr. Overzicht van de lezing Enkele cijfers om de context te schetsen. Disability

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Autonomie en Paternalisme in Mediation. Hugo Prein / Dorothy DellaNoce 21 April 2009 www.transformatieve-mediation.nl. Agenda

Autonomie en Paternalisme in Mediation. Hugo Prein / Dorothy DellaNoce 21 April 2009 www.transformatieve-mediation.nl. Agenda Autonomie en Paternalisme in Mediation Hugo Prein / Dorothy DellaNoce 21 April 2009 www.transformatieve-mediation.nl Agenda Autonomie en paternalisme? Analyse van enkele video clips Discussie 2 1 Cliënt-

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl)

Graphic Design. Keuzevak GD1. Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 1 Graphic Design Keuzevak GD1 Raul Martinez-Orozco (r.d.martinez.orozco@hro.nl / raul@thecombine.nl) Graphic Design 2 Expectations Attendance, creativity, motivation and a professional attitude

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie