ENERGIE-ONDERZOEK BIJ DE R.1J.P. door. J. Nicolai Cdw augustus PA.- ;4qj-~L=,?,,(, ' I

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ENERGIE-ONDERZOEK BIJ DE R.1J.P. door. J. Nicolai. 1982-208 Cdw augustus PA.- ;4qj-~L=,?,,(, ' I 7110 -"

Transcriptie

1 W E R K D O C U M E N T ENERGIE-ONDERZOEK BIJ DE R.1J.P (- r! ' I door PA.- ;4qj-~L=,?,,(, J. Nicolai Cdw augustus S T E R I E V A N V E R K E E R E N W A T E R S T A A T n S D I E N s T V O O R D E I J S S E L M E E R P O L D E R S S M E D I N G H U I S - L E L Y S T A D

2

3 Inhoud 1. INLEIDING 2. ENERGIE4NDERZOEK OP LANDELIJK NIVEAU 3. AANDACHTS- EN TOEPASSINGSGEBIEDEN DIE VAN BELANG ZIJN VOOR DE R.1J.P. 4. VERRICHTE EN LOPENDE STUDIES 5. INTERNE EN EXTERNE WERKGROEPEN 6. NOG AAN TE VATTEN STUDIES Bi jlagen 1. De IEA-indeling van energie-onderzoek 2. Aanbevelingen van de Raad voor het Energie-onderzoek 3. IEA-samenwerkingsprojecten 4. Overzicht demonstratieprojecten in Nederland 5. Tot nu toe bij de R.1J.P. gemaakte werkdocumenten e.d.

4 1. INLEIDING Het inrichten van de IJsselmeerpolders heeft 0.a. tot gevolg dat in dit gebied massa en energie op allerlei manieren worden omgezet in (andere vormen van) energie; een verschijnsel overigens, dat overal waar mensen wonen, voorkomt en daarom geen speciale aandacht behoeft. De manier van omzetting, alsmede de hoeveelheid omgezette energie. worden echter voor een belangrijk deel bepaald door de inrichting, en door de manieren van energie-omzetting die men bij die inrichting(en) mogelijk maakt. Zo bepalen het verkavelingsplan en het bouwplan voor het landelijk gebied voor een deel, welke chemische energie in welke hoeveelheid zal worden geproduceerd, en hebhen het bouwkundig plan, het structuur- en het streekplan voor stedelijke gebieden invloed op de omzetting van massa in thermische en kinetische energie. Ten einde bij de inrichting en het beheer van de IJsselmeerpolders bijdragen te leveren aan zowel een zo goed mogelijke energieproduktie als aan een efficient energiegebruik wordt bij de R.1J.P. energieonderzoek verricht. Onderzoek, dat zich richt op de aandachts- en toepassingsgebieden die voor de R.1J.P. van belang kunnen zijn. Onderzoek ook, dat zich op verschillende manieren manieesteert: in het op de hoogte blijven van technische ontwikkelingen, in beleidsvoorbereidende studies, in evaluerende studies en in projectgerichte adviezen. Onderzoek ten slotte,,dat probeert in te spelen op elders lopend onderzoek, en dat gebruik maakt van elders verkregen resultaten. Deze notitie beoogt een kader te leveren voor het energie-onderzoek bij de R.1J.P. Zij noemt daartoe eerst de aandachtsgebieden die de Raad voor het Energie-Onderzoek in haar meerjarenplan 1981 noemt, en daarna de aandachts- en toepassingsgebieden die voor her energieonderzoek bij de R.1J.P. van belang (kunnen) zijn. Vervolgens wordt beschreven, welke activiteiten tot nu toe binnen de R.1J.P. zijn of worden ontplooid, en welke werkverbanden daarvoor bestaan. En daarna noemt zij enkele onderwerpen die bestudering vragen. 2. ENERGIE-ONDERZOEK OP LANDELIJK NIVEAU* Op landelijk niveau wordt nogal wat energie-onderzoek verricht. Hoofddoelstelling is, "door middel van energie-onderzoek, - ontwikkeling en - demonstratie een zo goed mogelijke bijdrage te leveren zowel aan het velligstellen van de energiehuishouding van Nederland als aan de versterking van de positie van het Nederlandse bedrijfsleven op de Nederlandse en/of buitenlandse markt". Voor her energie-onderzoek zijn de volgende criteria geformuleerd: - de mogelijke bijdragen aan de nationale energievoorziening in het jaar 1985, 2000 en 2025; * De inhoud van deze paragraaf is ontleend aan het Meerjarenplan van de Raad voor het Energie-Onderzoek (R.E.O.) september /MS/WPX

5 - de mogelijkheden voor industrisle inovatie; - de invloed op milieu en volksgezondheid; - de mogelijkheden voor internationale samenwerking. In het energie-onderzoek worden een aantal aandachtsgebieden onderscheiden. De I.E.A. (International Energy Agency) heeft daamoor een indeling gemaakt. Die indeling is vermeld in bijlage 1. De R.E.O. zet ze, gebruikmakend van de eerder genoemde criteria, in de volgende prioriteitsvolgorde: energiebesparing; steenkool; ondersteunende technologieen (conversie en opslag); olie en gas; wind; thermische reactoren; zonne-energie; biomassa; - kweekreactor; - andere bronnen en sectoren (waterstof); - kernfusie; - aardwarmte; - energie uit de oceaan. De aanbevelingen van de R.E.O. voor het onderzoek op elk van deze aandachtsgebieden zijn vermeld in bijlage 2. In ons land heeft de overheid twee adviesraden op energiegebied, de Algemene Energieraad en de Raad voor het Energie-onderzoek. De eerste adviseert over het algemene energiebeleid, de tweede over het te verrichten energie-onderzoek. De coiirdinatie van onderzoek in het kader van nationale programma's wordt verzorgd door twee projectmanagementbureaus, het Bureau Energie Onderzoek Projecten (B.E.O.P.) en het Projectbureau Energie-onderzoek T.N.O. (P.B.E.). De R.E.O. constateert een explosieve groei in het aantal instanties, werkgroepen, stichtingen en raden dat op een of andere manier coiirdinerend, adviserend of besturend op dit terrein bezig is. De R.E.O. verwachtte in 1981 dat overheid en bedrijfsleven samen in dat jaar f 900 mln zouden uitgeven aan energie-onderzoek, ontwikkeling en demonstratie. Voor 1985 wordt een uitgavenniveau verwacht tussen f en f mln. Op verschillende gebieden werken landen samen. De 1.E.A.-projecten waaraan Nederland deelneemt zijn in bijlage 3 genoemd. De demonstratieprojecten die in Nederland lopen, zijn genoemd in bijlage AANDACHTS- EN TOEPASSINGSGEBIEDEN DIE VAN BELANG ZIJN VOOR DE R.1J.P. Energie komt voor in verschillende vormen. Voor het werkgebied van de R.1J.P. zijn van belang: - mechanische energie (de energie van een bewegend systeem). Wind, waterkracht, getijden, en golfenergie behoren hiertoe; - thermische energie (de energiestroom als gevolg van temperatuurverschillen); - elektrische energie (de energiestroom als gevolg van de beweging van elektrisch geladen deeltjes van een hoge naar een lage potentiaal); - chemische energie (de energie die is opgeslagen in moleculen en bij een chemisch proces vrijkomt);

6 - kinetische energie (de energie aanwezig in een voorwerp ten gevolge van de beweging van dit voorwerp); - massa. De omzettingsprocessen (van energie in energie of van massa in energie) die 0.a. door de inrichting van het IJsselmeergebied zijn of (kunnen) worden beinvloed, zijn: a. van zonne-energie naar thermische energie, via 1) collector of 2) instraling; b. van zonne-energie naar chemische en/of thermische energie via 1) planten, 2) landdieren en 3) waterdieren; c. van windenergie naar elektrische energie via windmolens; d. van waterenergie naar elektrische energie via waterval, getijden of golven; e. van thermische energie naar thermische energie via 1) een warmtewisselaar of 2) aardwarmte; f. van biomassa naar thermische of chemische energie via 1) verbranding of vergassing van hout of stro, 2) vergisting van reststoffen; g. van massa naar mechanische of kinetische energie via motoren (wegverkeer, machines). Het rendement van elk omzettingsproces kan men veranderen, respectievelijk vergroten door: - te zoeken naar thermische verbeteringen in elk proces. De activiteiten van de R.1J.P. richten zich vooral op het bijhouden van ontwikkelingen bij derden (leveranciers e.d.) - twee of meer processen te combineren (warmte-kracht-koppeling, biogas met windenergie) - tijdelijke opslag van energie; dit bevordert primair de continuiteit van de energievoorziening. Daarnaast kan men de behoefte aan thermische energie (gebouwen) verkleinen of zo klein mogelijk houden door een gunstige ori8ntatie, een goede bezonning, een klein buitenoppervlak, beschutting tegen wind, isolatie, een klein raamoppervlak en een gunstige verhouding tussen het buitenoppervlak en het volume aan te houden. De behoefte aan mechanische energie (vervoer en verkeer) kan men verkleinen of zo klein mogelijk houden door korte, rechtlijnige verbindingen tussen plaats van herkomst en bestemming te maken, en door voorzieningen te maken die het gebruik van energie-arme methoden van vervoer bevorderen (busbaan). De produktie van chemische energie kan men o.a. beynvloeden met de keuze van de gewassen. Bij de inrichting van een gebied kan men nu op verschillende plan- of werkniveaus een of meer omzettingsprocessen of bezuinigingsmaatregelen beinvloeden of optimaliseren. Deze zijn: 1. het streekplan 2. het structuurplan stedelijk gebied 3. het verkavelingsplan stedelijk gebied 4. het bouwkundig plan 5. het structuur-/verkavelingsplan landelijk gebied 6. het bouwplan (incl. gewasopvolging) 7. het bosbouwplan 8. specifieke installaties voor verwerking of hergebruik van reststoffen (afval, rioolwater, materialen). Het is nu mogelijk een overzicht te maken van de niveaus waar bepaalde omzettingen bij de inrichting of het gebruik worden bexnvloed.

7 Energie-omzettingen en het niveau waarop men elk bij de inrichting van een gebied kan bernvloeden. bron omzettingsproces produkt te bernvloeden in niveau zon kollektor zon instraling zon fotosynthese zon fotosynthese + bioprocessen zon fotosynthese wind windmolen aarde wamtepomp * aarde aardwarmte ** biomassa verbranding biomassa gisting massa verbrandingsmotor therm. en. 394 them. en. 394 chem. en. 1,5,6 chem. en. 1,596 them. en. 5,6,7 elektr. en. 2 them. en. 2 ~ 3 them. en. 2 them. en. 5,6,7 elektr. en. - 8 kin. en. 1,2,3,5 * de warmteleverende laag ligt op m diepte ** de wamteleverende laag ligt op km diepte Daarnaast moet hier worden vermeld dat het "stookgedrag", een factor die een vrij grote invloed heeft op het energiegebruik (ten behoeve van vervoer en verkeer, en van ruimteverwarming), wellicht door middel van voorlichting kan worden bernvloed. Het energie-onderzoek bij de R.1J.P. zou zich op elk van deze aandachts- en toepassingsgebieden moeten richten. In beginsel zou men daarbij zorgvuldig moeten afwegen, in welke volgorde allerlei studies zouden moeten worden uitgevoerd. Energetisch en/of financieel rendement zouden 0.a. als criterium kunnen dienen. De praktijk verloopt lets anders, namelijk op twee sporen. Enerzijds proberen de leden van de Werkgroep Energie Onderzoek op de hoogte te blijven van technische en maatschappelijke ontwikkelingen. Anderzijds worden allerlei studies en verkenningen verricht, deels op verzoek van anderen, deels omdat de initiatiefnemer verwacht zo doende een zinvolle bijdrage te kunnen leveren aan het energieaspect van de inrichting van het gebied. 4. VERRICHTE EN LOPENDE STUDIES Op het ogenblik zijn de volgende onderzoeken/adviezen verricht of in uitvoering: 1. Verkenning van de mogelijkheden voor het gebruik van zonne-energie voor thermische energie. De resultaten zijn nog niet expliciet toegepast. Daarnaast leiden externe publikaties tot de conclusie dat kollektoren nog onvoldoende rendabel zijn. 2. Studie over de Markerwaard als producent van thermische en chemische energie.

8 Conclusie: een volledig ingepolderde Markerwaard levert bij blijvende landbouwku dige exploitatie van h per jaar via het gewas x 108 MJ, en via het stro 878 x 108 MJ aan energie. De opbrengst aan landbouwgewassen is voldoende om ruim 1,4 miljoen mensen van voedsel te voorzien, het stro kan men in een strostookinstallatie verbranden. Omzetting van de landbouwgewassen in thermische energie of in ethanol is bedrijfseconomisch niet rendabel: de (bedrijfse onomische) kostprijs van ethanol bedraagt f 20,- B f $0,- per 105 MJ, de consumptieprijs van aardgas f 16,- per 10 MJ. 3. Een studie naar de energieproduktie op griendbedrijf Y 66. Conclusie: De netto-energie-o brengst bedraagt, afhankelijk van de produktiecyclus, + 25 x 10 s MJ/ha (Y 66 heeft een oppervlakte van 124 ha). De ( edri fseconomische) kostprijs bedraagt f 70,- 1 f 80,- per 10 j MJ. 4. Bepaling van het drogestofgehalte en van de energetische waarde van landbouwontginningsgewassen, rietmonsters en griendhoutmonsters. Conclusie: het drogestofgehalte bedraagt voor de gewassen 88%, voor de monsters 47%, de energetische waarde van de gewassen MJ/kg ODs, van de monsters 18 B 19 MJ/kg ODs. 5. Studie naar de mogelijkheid, de Markerwaard met windenergie droog te malen. Conclusie: voor een goede peilbeheerssng is, naast windmolens, in elk geval een conventioneel gemaal nodig. De besparing op de bemalingskosten is te gering om de investering in windmolens te rechtvaardigen. 6. Verkenning van de toepassingsmogelijkheden van een windmolen bij het museum te Ketelhaven. Conclusie: realisering is, gezien het sterk variit'rend stroomverbruik en de daardoor lange terugverdientijd, niet verantwoord. 7. Vergelijkende studie van de kenmerlcen van ruimteverwaming d.m.v. warmtepompen, c.v.-ketels en w.k.-koppeling ten behoeve van Almere- Stad en Almere-Buiten. Conclusie: w.k.-koppeling toepassen. 8. Verkenning van de mogelijkheden stro (via briketten) te verbranden. Conclusie: uitvoering is mogelijk en rendabel. Voor realisering van een proef wordt een voorstel gemaakt. 9. Verkenning van de mogelijkheid de reststoffen van een rioolwaterzuiveringsinstallatie te vergisten. Conclusie: uitvoering is mogelijk. De afdeling C.W. zal de realisering (in Lelystad, Almere en Zeewolde) bevorderen. 10.Vervanging en verbetering van het gebruik van de installaties van het Smedinghuis. Is in uitvoering. 11.Studie naar de verbetering van installatie en isolatie van het museum Ketelhaven. Uitvoering installatie is in voorbereiding, van de rendabele isolatiemaatregelen eveneens. 12.Verkenning van de mogelijkheden tot verbetering van de installatie en isolatie van de gebouwen van de Werktuigkundige Dienst. 13.Studie naar het feitelijl energieverbruik van R.IJ.P.-woningen in Almere-Haven over de perigde Conclusie: het gasverbruik bedraagt gem ddeld 3500 m per woning per jaar, of eveneens gemiddeld, 9 m 3 per m woning-inhoud per jaar. Het elektriciteitsverb ik bedraagt gemiddeld 2600 kwh per woning per jaar, of 9 kwh per m 5" woning-inhoud per jaar. Het eerste verbruik tendeert in de tijd naar een verlaging, het tweede naar een verhoging. TUSsen woningtypen bestaan aanwijsbare verschillen.

9 14.Vergelijkende studie naar he kosten van het energieverbruik in woningen met stadsverwarming in Almere-Stad en met c.v.-ketels in Almere-Haven. Conclusie: van een grote groep woningen bedragen de gemiddelde energiekosten, gerekend per jaar, bij stadsverwarming f 2.000,- (verwarming plus elektriciteit), bij c.v.-ketels f 2.100,- (idem). Grootste individuele afwijkingen van het gemiddelde van 6611 woningtype van 10%-30% komen regelmatig, afwijkingen van 100%-400% van dat gemiddelde incindenteel voor. 15.Verkenning van de mogelijkheden om bij de Werktuigkundige Dienst een windmolen te plaatsen. Een werkdocument is in voorbereiding. Op korte termijn wordt daarnaast begonnen met de volgende verkenningen: 16.De toepassingsmogelijkheden van een windmolen bij de rioolwaterzuiveringsinstallaties. 17.De ruimteverwarming in Zeewolde. De mogelijke opties zijn: H.R.- ketel, energie-arm bouwen, warmtepomp, aardwarmte. 5. INTERNE EN EXTERNE WERKGROEPEN De R.1J.P. is betrokken bij drie werkgroepen; een vierde wordt wellicht binnenkort gevormd. Enkele jaren geleden is binnen de R.1J.P. de Werkgroep Energie Onderzoek (W.E.O.) ingesteld. Een groep, die als haar doe1 ziet - bijdragen te leveren aan de vergroting van kennis en inzicht omtrent een efficient energiegebruik in het werkgebied van de R.1J.P. - de co6rdinatie van alle energieprojecten van de R.1J.P. De W.E.O. ziet als haar taak: - Het uitvoeren dan we1 doen uitvoeren van studies. - InitiSren en stimuleren van energiebesparende maatregelen en van (alternatieve) methoden van energie-opwekking bij de R.1J.P. - Bespreken van en oordelen over aankoopadviezen en investeringen waarbij het energie-aspect een rol speelt. De W.E.O. rapporteert aan de Stuurgroep Onderzoek en/of de Kernvergadering H.C.R. of H.S.O.W. Enkele jaren geleden is, ten behove van een studie de Werkgroep Energie en Stedebouw ingesteld.de werkgroep heeft later de studie stadsvewarming Almere-Buiten begeleid. Deze studie is afgerond; de werkgroep is incidenteel actief. Ten slotte is de R.1J.P. vertegenwoordigd in een departementale commissie energie-aangelegenheden. De Studieafdeling van het Ministerie "trekt" deze commissie. Het laatste jaar heeft zij, voor zover bekend, geen activiteiten ontplooid. Tenslotte dient hier te worden vermeld dat het ministerie van Economische Zaken initiatief heeft genomen voor overleg met de diensten van Verkeer en Waterstaat over energie(bespar1ngs)projecten.

10 5. NOG AAN TE VATTEN STUDIES Naast uitwerking, verbreding, verdieping en realisering van de in par, 3 genoemde thema's acht de Werkgroep Energie Onderzoek bestudering van de volgende onderwerpen gewenst; een werkplan, dat op basis van profijt, kosten en middelen prioriteiten stelt, is in voorbereiding. Uitbesteden: wachten tot mensen van andere afd. opdracht geven. 18. evaluerend onderzoek van het feitelijk energiegebruik in woningen te Almere-Haven en Almere-Stad; 19. de mogelijkheden van/voor een windmolenpark in Flevoland; 20. m.b.t. waterenergie de ontwikkelingen bijhouden; 21. een energiebalans voor de Markerwaard; 22. ontwerp en uitvoering van een boerderij met autonome energievoorziening; 23. vermindering van het energiegebruik bij het grootlandbouwbedrijf; 24. vermindering van het energiegebruik ten behoeve van vervoer en verkeer; 25. financieringsmethoden voor verbeterde isolatie van nieuwbouwwoningen; 26. studie naar de feitelijke en mogelijke thermische en chemische energie-produktie van Flevoland. 27. Notitie over het (gewenste) energiebeleid van de R.1J.P.). J. Nicolai 29 juli 1982

11 De I EA-indeling van energie-onderzoek y4- I.Group I 1.1. Industry Conservation Residential Transportation 1.4. Others Total Group I Bijlage I Group II Oil and Gas, Coal, ~uclear (non-breeder) 2. Oil & Gas 2.1. Enhanced Oil and Gas 2.2. Refining, Transportation and Storage of Oil and Gas 2.3. Oil shale and Tar Sands 2.4. Others Total 2. Oil and Gas 3. Coal 3.1. Coal Production, Preparation - and Transport 3.2. Coal Combustion 3.3. Coal Conversion 3.4. Others Total 3. Coal 4. Nuclear (non-breeder) 4.1. LWR 4.2. Other Convertor Reactors 4.3. Fuel Cycle 4.4. Nuclear Supporting Technoly Total 4. Nuclear (non-breeder) Total Group I I Group II I 5. Solar energy 5.1. Heating and Cooling 5.2. Photo Electric Thermal Electric 6. Wind 7. Ocean 8. Biomass.. 9. Geothermal Energy Total Group I II Group IV Advanced nuclear 10. Nuclear Breeder 11. Nuclear Fusion Total Group IV Group V 12. Other Sources and New Vectors Group VI Electric Power Conversion Support~ng Electricity Transmission technologies and Distribution Energy Storage Energy System Analysis Others Total Group VI

12 DEFINITIONS OF TECHNOLOGY AREAS Group Technology Areas Typical examples of content corresponding EE& sector or subsectqr I 1.1. Industry R, D & D related to: - reduction of energy consumption in 1.I. Industry industrial processes including combustion,. development of new techniques, new processes and new equipment in metallurgical, petro-chemical, chemical, glas, paper and pulp, textile, food industries 1.2. Residential R, D & D related to: and Commercial - space heating and cooling, venti Residential lation and lighting control systems; and commercial - low energy housings design and performance; - new insulating and building materials, thermal performance of buildings; - domestic appliances Transportation R, D & D related to: - analysis and optimization of energy 1.3. Transportation consumption in the transportation sector, public transportation systems; - engine-fuel optimization; use of alternative fuel; fuel additives; - diesel engines, stirling motors, electric cars, hybrid cars Others R, D & D related to: - waste heat utilisation (heat maps, 1.4. low-grade total energy systems, low temperature Energy thermo-dynamical cycles); Utilisation - district heating; - heat pump development; - industrial wastes; - use of wastes and low-temperature 1.5. Others heat in the agricultural sector (drying, glasshouses). I I 2.1. Enhanced oil R, D & D related to: Oil, Gas and gas - secondary and tertiary recovery 2.7. Oil and Gas Coal, of oil and gas Production Nuclear (only a portion thereof) 2.2. Refining, R, D & D ;elated to: Transport and - refining;, 2.8. Refining and storage of Derivates - gasification of naphtha and feedoil and gas (excl. alternastocks; tive fuels) - transport of liquid hydro-carbons;

13 G~oup Technology Areas Typical examples of content corresponding EEC sector or subsector -,.5 - pipeline network system evaluation; - submarine pipelines (shallow and deep 2.9. Transport of sea) ; Oil - transport of gaseous hydro-carbons; 2.lO.Transport of Gas safety aspects of LNG transport; - pipeline network system evaluation; 2.11.Storage of Oil - storage of liquid hydro-carbons 2.12.Storage of (strategic storage); Gas - submarine (large scale storage units); - storage of gaseous hydro-carbons (strategic storage); - submarine large scale storage units; - safety aspects of LNG storage Oil Shale and R, D & D related to: tar Sands.. - Oil shale and tar sands thet-s 2.4. Others R, D & D related to: - development of advanced exploration 2.6. Oil and Gas methods (geophysical, geochemical, Assessment and seismic, magnetic) for on-shore and Exploration off-shore prospection; (excl. oil and gas deposit sur- - on-shore and off-shore deep-drilling vey and mapequipment.. and techniques; ping) and - safety aspects of off-shore structures; - hydro-fracturating - techniques; 2.7. Oil and Gas Production - alleviation of environmental impact (excl. seconof off-shore oil and gas dary and tertiary recovery) 3. Coal 3.1. Coal Production, Preparation and R, D & D related to: - mining techniques (operations under Coal explora- Transport ground and control of operations, tion techniques mine safety; mechanical preparation of coal; - coal degasification and desulphurization; - coking, blending and briquetting of coal; - coal slurries; - coal transport techniques. (excl. geological survey tech- niques, deposits evaluation)

14 Group Technology Areas Typical examples of content corresponding EEG sector or subsector., 3.2. Coal Combustion R, D & D related to: - fluidised bed combustion 2.5. Coal Combustion - industrial applications 3.3. Coal Conversion R, D & D related to: - coal gasification, ~ncluding under Coal Gasiground (in situ) gasification. low fication Btu gasification, high Btu gasification; - coal liquefaction, including 2.3. Coal Liquehydro-genation, Fischer-Tropsch- faction synthesis Others R, D & D related to: - coal, lignite and peat geological 2.1. Coal Explorasurvey techniques, deposit evaluation tion and Extractechniques; tion (excl. mining peat production and conversion; ) - R & D on environmental, safety and health aspects of coal. 4. Nuclear Fission (non-breeder) 4.1. LWR including safety, environmental etc Proven Reactors R & D specifically related to LWR (excl. HWR, AGR, SGHWR) Other Convertor e.g. HWR, HTR, AGR, SGHWR including See 3.2. Reactors safety, environmental etc. R & D specifically related to this item 3.1. Proven Reactors (excl. LWR) Fuel cycle R, D & D related to: - ore, Uranium and Thorium extraction 3.4. Fuel Cycle and conversion; - enrichment; - reprocessing; - transport of radioactive materials; - nuclear parks siting studies (regional) nuclear fuel cycle centres; - nuclear waste treatment, disposal and storage Waste Treatment and Disposal 4.4. Nuclear Supporting R, D & D related to: Technologies - General nuclear safety; 3.5. Nuclear Safety - General nuclear environmental pro Radiation, tection; Protection & Decommissioning - radiation protection and decommisof power plants sioning of power plants and related nuclear fuel cycle installations;

15 ~ ~ Group Technology Areas Typical examples of content corresponding EEC sector or subsector - fissile materials control Fissile material Note: nuclear ship R, D 81 D is control excluded. I I I 5. Solar New Energy 5.1. Heating and 4.3. Solar energy sources Cooling Photo Electric Thermal Electric 6. Wind 4.5. Wind 7. Ocean 4.4. Ocean 8. Biomass 4.3. Solar Energy 9. Geothermal energy -- I V 10. Nuclear Breeder - metal-cooled fast breeder Advanced gas-cooled fast breeder Nuclear - other breeders Geothermal energy 3.3. Breeders 11. Nuclear Fusion - macinetic - confinement 4.1. Thermonuclear Fusion - laser applications V 12. Other Sources e.g. hydro-electric 4.6. Hydrogen as Other and New Vectors - hydrogen an energy Sources vector and New Vectors VI 13. Supporting Suppor- technologies 13.1 Electric Power - turbo-engines, multifuel gas Electricity logies Conversion turbines, conventional and combined. Generation cycles; Equipment (except district - super-conducting generating machines; heating) - magnetohydrodynamic conversion; - heat/electricity combined production; - electricity generators and components; - dry cooling towers; - thermal pollution from power plants; - air pollution from power plants; - boiler R 81 D

16 Group Technology Areas Typical examples of content corresponding EEC sector or subsector 13.2 Electricity, - electricity transmission and 5.2: Transport of- Transmission distribution (e.g. control systems Electricity and Distribution network problems, superconducting 9. Transport of cables, SF insulation, AC and DC hig&. voltages ckles, HVDC transmission Transport of Gas Energy Storage - All forms of energy storage 5.5. Electro- Chemical Storage 5.6. Other Storage Energy System System analysis related to energy 6.1. Analytic Analysis R & D; sociological, economical and environmental impact of energy which Studies on Energy are not specifically related to a Systems technology area listed in the sections above Others - energy technology information dissemination; - studies not related to a specific technology area listed above.

17 Bijlage 2 AANBEVELINGEN VAN DE RAAII VOOR HET ENERGIE-ONDERZOEK (BRON: MEERJARENPLAN, SEPTEMBER 1981) A. Aanbevelingen m.b.t. besparing van energie 1. CInde3zgek - Experimentele en theoretische studie naar omvang en aard van energieverbruik in de diverse sectoren, in samenwerking met het C.B.S. - Integrale systeemstudies gericht op optimale inzet van energiedragers en energiegebruikstechnieken. Deze studies moeten de basis vormen voor het vaststellen van prioriteiten bij de ontwikkeling van systeemcomponenten, bij het opzetten van demonstratieprojecten en bij het verkennen van de genoemde randvoorwaarden. 2. Ontwikkeling (Componenten voor) warmtepompsystemen voor diverse toepassingen. - Integratie van gebruikswensen en energetische aspecten in de gebouwde omgeving (integraal ontwerpen). - Rekenprograma's voor het bepalen van optimale combinaties van besparingsmaatregelen. - Toepassing van uitgezochte energiebesparende systemen en combinaties van systemen in woningen en andere gebouwen; ondersteunend onderzoek bij deze demonstraties. - Toepassing van energiebesparende maatregelen, processen en produkten in de industrie. B. Aanbevelingen m.b.t. olie en gas - Onderzoek naar verhoging van het rendement van het gebruik van aardgas. - Studie omtrent het toekomstig gebruik van gassen van verschillende herkomst. - Het bestuderen van het produceren, reinigen en mengen van gas van verschillende herkomst, zodanig dat met minimale kosten kwalitatief en kwantitatief aan de vraag wordt voldaan. C. Aanbevelingen m.b.t. steenkolen Algem$$!! In verband met de beperkte middelen kan Nederland slechts een relatief bescheiden bijdrage leveren aan het veel omvattende onderzoeken ontwikkelingswerk dat wereldwijd op het gebied van steenkool verricht wordt. Het is daarom noodzakelijk dat een sterke afweging en selectie plaatsvindt alvorens middelen voor onderzoek ingezet worden. Hiertoe is het van belang dat studies uitgevoerd worden waarbij naast de technisch-economische haalbaarheid ook een afweging van maatschappelijk relevante aspecten aangeven wordt (b.v. op het gebied van de algemene koleninzet met integrale milieu- en risicoaspecten en maatschappelijke acceptatie, transport en opslagketen, steenkoolreiniging, centrale brandstofbereiding, rookgaszuivering, verbranding van kolen en huisvuil door middel van wervelbedverbranding onder druk, toepassing vergassing bij de industrie, verwerkingsmogelijkheden steenkoolresiduen, etc.).

18 Onderzoek... en ontwikkeling - Inventarisatie Nederlandse kolenvoorkomens. In de toekomst kunnen zich omstandigheden voordoen waardoor het van belang is de in de Nederlandse bodem aanwezige kolenvoorraden te benutten. In dit verband wordt veel waarde gehecht aan het programma van de Rijksgeologische Dienst betreffende de exploratie naar steenkool in Nederland. Daarnaast moet aandacht besteed worden aan het verwerven van deskundigheid op het gebied van niet-conventionele winningsmethoden, 0.a. door uitbouw van het hoger onderwijs op dat gebied, zodat Nederland een betere gesprekspartner wordt en in staat is om aan internationale projecten deel te nemen. - Nuttig gebruik van afvalstoffen. De verwerking van de bij verbranding, zuivering of vergassing vrijkomende residuen zal een belangrijk knelpunt kunnen worden bij de steenkoolintroductie. Daarbij zal aan hergebruik hoge prioriteit moeten worden toegekend. De marktintroductie van steenkoolresiduen zal doeltreffend georganiseerd moeten worden, waarbij technisch-wetenschappelijke begeleiding nodig is. - Milieu-aspecten. De kolenketen: opslag-transport-verwerking, kan een belangrijk effect op het milieu hebben. De kolenintroductie zal op een verantwoorde wijze plaats moeten vinden door toepassing van aan het milieu aangepaste technieken. Hierbij zal aanvullend onderzoek nodig zijn op het gebied van dosis-effect-relaties, uitloging, water-, bodem- en luchtverontreiniging, veiligheidsonderzoek betreffende op- en overslag van steenkool, emissie van sporenelementen, enz. - Karakterisering en bemonstering. In de komende decennia zullen grote hoeveelheden kolen geimporteerd worden van verschillende geologische oorsprong en met grote variaties in eigenschappen en kwaliteit. In dit verband zullen technieken ontwikkeld moeten worden, die representatieve monsters opleveren, geavanceerde analysetechnieken alsmede snelle, automatische analysemethoden. Er dient een dusdanige expertise opgebouwd te worden dat de gebruiksmogelijkheden en milieuconsequenties van steenkool en residuen op basis van analyseresultaten voorspeld kunnen worden. Op het gebied van onderzoek en ontwikkeling zal een groot aantal projecten en ontwikkelingsinstallaties moeten worden opgezet, b.v. op het gebied van reiniging, "handling" en opslag van kolen, suspentie-transport, milieu-beschermende technieken bij directe verbranding, wervelbedverbranding (atmosferisch en onder druk), katalytische vergassingsprocessen en afvalverwerking. Dergelijk onderzoek kan tevens vernieuwende effecten hebben op de gebruikte technieken (b.v. regeneratieve processen). Demonstratie Teneinde een snelle introductie van kolen te kunnen bewerkstelligen zal op korte termijn een aantal demonstratieprojecten moeten worden opgezet. Aangezien met de opzet van demonstratieprojecten veel geld gemoeid is, zal de selectie ervan zeer zorgvuldig moeten geschieden. Tevens zal om de slaagkans te vergroten ten behoeve van deze projecten een hoeveelheid begeleidend onderzoek dienen te worden uitgevoerd.

19 Dit begeleidend onderzoek zal uit de aard der zaak een hoge prioriteit in financieringlen mankracht moeten krijgen en een nauwe samenhang met de demonstratieprojecten moeten hebben. - Vergassing van steenkool. Op het gebied van kolenvergassing zijn (door energieleveranciers) reeds, op eigen kosten, omvangrijke activiteiten gepland of aan de gang die gebaseerd zijn op vergassingsprocessen die tenzij in Nederland hetzij in het buitenland ontwikkeld zijn. De beschikbare gelden moeten niet zo zeer voor de ontwikkeling van vergassingstechnieken zelf aangewend worden, maar we1 voor de ontwikkeling van inpassingsmogelijkheden van vergassing in de bestaande gasinfrastructuur of in de energiehuishouding van lokale industrigle comp lexen. - Atmosferische wervelbedverbranding (AFBC). Orndat toepassing van deze techniek technischeenmilieu-technische voordelen biedt, is verdere ontwikkeling door middel van ontwikkelings- en demonstratieprojecten voor verschillende toepassingsgebieden gewenst. Speciale aandacht vergt de beperking van de hoeveelheid residuen en de verantwoorde verwerking daarvan. Originee1 en innoverend ontwikkelingswerk zal noodzakelijk zijn opdat de Nederlandse industrie een eigen marktpositie kan veroveren. - Rookgasreiniging. Het zal in Nederland niet nodig zijn nationale onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten te entameren op het gebied van rookgasontzwaveling. We1 is het van belang dat buitenlandse expertise in de vorm van licentiename via de Nederlandse industrie in demonstratieprojecten wordt toegepast, waarbij het nuttig gebruik van de hierbij geproduceerde afvalstoffen een belangrijk aspect is. - Nuttig gebruik van afvalstoffen. Demonstratieprojecten op het terrein van toepassingsmogelijkheden (b.v. als toeslag voor bouwmaterialen) van de bij verbranding, zuivering of vergassing vrijkomende residuen zijn noodzakelijk teneinde de introductie van steenkool op een milieuhygiznisch aanvaardbare wijze te laten plaatsvinden. D. Conclusies en aanbevelingen m.b.t. thermische reactoren 1. De Raad acht de nadruk vanhet.onderzoek;in Nederland op veiligheidsaspecten, betrouwbaarheidsaspecten en afvalberging, juist. 2. De Raad beveelt aan dat het onderzoek met betrekking tot ther-. mische reactoren vooralsnog tot het LWR-type beperkt blijft. 3. De mogelijkheden, geboden in buitenlandse samenwerkingsverbanden dienen zo volledig mogelijkte worden gebruikt. 4. Het werk aan de berging van het kernsplijtingsafval dient hoge prioriteit te hebben. De Raad beveelt aan dat het onderzoek op dit terrein, met name de verkenning van de Nederlandse zoutformaties zonder verdere vertragingen ter hand wordt genomen. 5. Ten aanzien van het proliferatieprobleem meent de Raad dat Nederland in deze een bijzondere verantwoordelijkheid heeft door de verrijkingswerkzaamheden van Urenco te Almelo. Daarom dient nagestreefd te worden dat in Nederland mede door onderzoekswerkzaamheden voldoende kennis van safeguardingstechnieken aanwezig is om een passende inbreng te hebben in de internationale discussie over de vaststelling van de internationale regels voor de splijtstofbewaking.

20 6. Daar de HFR een belangrijke rol speelt in het materiaal- en splijtstofonderzoek dient de beschikbaarheid daarvan voor dit onderzoek voor het komende decennium veilig gesteld te worden. E. Conclusie m.b.t. zonne-energie 1. Nederland heeft op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en demonstratie met betrekking tot zonne-energie een achterstand ten opzichte van het buitenland. 2. In Nederland vinden geen gecocrdineerde acties plaats met betrekking tot onderzoek voor de opslag en het gebruik van warmte bij lage temperatuur uit verschillende bronnen. 3. De toepassing van zonne-energie voor warmwater-bereiding is nu technisch mogelijk en waarschijnlijk binnen enkele jaren ook economisch haalbaar. 4. Ruimteverwarmingssystemen op basis van zonne-energie kunnen gebouwd worden maar vooralsnog zijn deze niet economisch. 5. Toepassing van seizoenopslag is noodzakelijk om de zonne-bijdrage aanzienlijk te verhogen (verdubbelen). ~anbevelingen m.b.t. zonne-energie 1. Op het gebied van de laag-calorische toepassing dient het onderzoek sterk gericht te zijn op kostprijsverlaging van componenten en systemen 0.a. door verhoging van rendement b.v. door toepassing van nieuwe materialen. 2. Voorts dient de aandacht uit te gaan naar economische optimalisatie van ruimteverwarmingssystemen, b.v. geintegreerd in woningen en gebouwen. 3. Het onderzoek naar goede en goedkope methoden voor seizoenopslag dient met kracht uitgevoerd te worden, eventueel als onderdeel van een meer omvattend programma van onderzoek naar opslag van laagcalorische energie. Seizoenopslag vraagt een nsast elkaar uitvoeren van meerdere demonstratieprojecten op eenschaal van 50 tot 100 woningen per project. De projecten dienen verschillende vormen van opslag (water, bodem) te omvatten en gedifferentieerd te worden naar bouwdichtheid, plaats en conditie van de bodem (hoge en lage grondwaterstand, grondsoort). Het na elkaar uitvoeren van de projecten moet worden voorkomen om een tijdige, snelle invoering van de meest aantrekkelijke oplossingen mogelijk te maken. 4. Op het gebied van fotovoltai'sche, fotochemische en biologische processen dient de steun en stimulering vooralsnog beperkt te blijven tot gericht fundamenteel onderzoek. Voor steun aan verdere ontwikkelingen zullen duidelijke eisen gesteld moeten worden ten aanzien van toepassingsmogelijkheden van deze processen in Nederland of daar buiten. F. Aanbevelingen m.b.t. windonderzoek 1. Er dient op korte termijn een marktverkenning voor kleine windturbines uitgevoerd te worden. 2. De ontwikkeling van industrigle activiteit dient te worden gestimuleerd. In dit kader past een aantal demonstratieprojecten van gecentraliseerde en gedecentraliseerde opwekking. 3. De positie die Nederland heeft opgebouwd op enkele terreinen van het onderzoek dient te worden vastgehouden en verbeterd door krachtige voortzetting en uitbreiding van het huidige onderzoek.

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen

Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen 1 Kansen en milieuaspecten van de verschillende nieuwe transportbrandstoffen, 11 februari 2014 2 Inhoud 1. Brandstofopties 2. Kansen en onzekerheden 3. Milieuaspecten 4. Conclusies & aanbevelingen 3 Alternatieve

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie. 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie. 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Deel II: zonne-energie Hernieuwbare Energiebronnen Oorsprong: Kernfusie in de zon Benutting Indirect Drukverschillen in de atmosfeer: wind Windenergie Verdamping

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

Restwarmte en riothermie

Restwarmte en riothermie Restwarmte en riothermie Early Morning Toast Bijeenkomst Stichting kiemt, netwerk Arnhem Hoenderloo, 26 maart 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Goede adviezen Voor betere bedrijfsprocessen

Goede adviezen Voor betere bedrijfsprocessen Goede adviezen Voor betere bedrijfsprocessen Themadag Energiebesparing Stoomplatform Energiewetten en pinch technologie KWA Bedrijfsadviseurs - Bas Oldenhof Maxima Centrale te Lelystad 20 september 2012

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

Alternatieve energievormen. Vakgroep Mechanica van Stroming, Warmte en Verbranding Universiteit Gent UGent

Alternatieve energievormen. Vakgroep Mechanica van Stroming, Warmte en Verbranding  Universiteit Gent UGent Alternatieve energievormen Actieve technieken Prof. M. De Paepe 13u15 tot 14u45 www.floheacom.ugent.be Inhoud Inleiding Verwarming Biomassa WKK Warmtepompen KWO BEO- betonkernactivering Gaswarmtepompen

Nadere informatie

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012 Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen Welkom Jan de Wit, 20 juni 2012 Vragen? Trends: 1. Energiebesparing door monitoring & procesbeheersing 2. Energiebesparing

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Overzicht van de presentatie Overzicht aanbod van restwarmte. Aanpak restwarmte in de papierindustrie.

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

Het dak als energiebron

Het dak als energiebron Optimaal gebruik van je dak Rotterdam heeft 14,5 vierkante kilometers aan platte daken. Die ruimte biedt volop kansen om benut te worden voor het opwekken van energie, voor regenwaterbuffering, voor het

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Toestandsgrootheden en energieconversie

Toestandsgrootheden en energieconversie Toestandsgrootheden en energieconversie Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Faculty of Technology, Policy and Management Industry and Energy Group PO Box 5015, 2600 GA Delft, The Netherlands Eemscentrale, Eemshaven,

Nadere informatie

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Deze lezing wordt u aangeboden door Introductie Strukton STRUKTON GROEP Strukton Rail Strukton

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Warmtepompen bij Rik van den Bosch. C.S. Löhr

Warmtepompen bij Rik van den Bosch. C.S. Löhr Warmtepompen bij Rik van den Bosch C.S. Löhr INTRODUCTIE Introductie Carrier / UTC Rik van den Bosch warmtepompen Warmtepomptechniek en systeemkeuze Case : Smart Cities Product or service 2 UTC BUSINESSES

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag R. de Boer Oktober 2013 ECN-L--13-068 Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Workshop flexibele BioWKK op de energiemarkt 2 oktober 2013 Robert de Boer

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel

Agenda. De uitdaging. Euro normen ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY. De uitdaging. Dubbele strategie. Hybride techniek & potentieel Agenda De uitdaging Dubbele strategie Hybride techniek & potentieel Methaan-diesel techniek & potentieel ENVIRONMENTAL VEHICLE STRATEGY p2 De uitdaging Euro normen Wettelijk kader Opwarming van de aarde

Nadere informatie

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven 1. Algemene bedrijfsgegevens a) Land : BELGIË b) Aantal personeelsleden: 0 9 10 49 50-99 100-249 250 c) Jaarlijkse omzet (Miljoen EUR): < 2 2-5 5 10 10-25

Nadere informatie

T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE. door. H. J. Snel. 1979-56 Abw f ebruari

T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE. door. H. J. Snel. 1979-56 Abw f ebruari W E R K D O C U M E N T T. B.V. DE WERKHYPOTHESE: DE ONTWIKKELING VAN DE ENERGIESITUATIE door H. J. Snel 1979-56 Abw f ebruari R I J K S D I E N S T V O O R D E I J S S E L M E E R P O L D E R S S M E

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA

Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA S u s t a i n a b l e E n e r g y S o l u t i o n s Voordelen van stoom door WKK in België : Projectaanpak THEOLIA Promotiedag STOOM 18 mei 2006 VITO te Mol Frederic Vermeulen Marketing en Sales Manager

Nadere informatie

GROEN AARDGAS via VERGASSING

GROEN AARDGAS via VERGASSING ECN-M--07-069 GROEN AARDGAS via VERGASSING A. van der Drift Gepresenteerd tijdens het Minisymposium Groen Gas, Maarssen, 28 juni 2007 Augustus 2007 GROEN AARDGAS via VERGASSING Bram van der Drift www.ecn.nl

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1

Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 v Wij helpen u op weg! Partner in duurzaamheid Presentatie 29 februari 2012 Waterstof Net 1 Hans van Wermeskerken Ballast Nedam Ballast opgericht in 1877, Nedam in 1899 Fusie Ballast Nedam 1969 4000 medewerkers

Nadere informatie

Energie aspecten EPT en SiB

Energie aspecten EPT en SiB 26 Februari 2015 Energie aspecten EPT en SiB Jan Gielen DLV Plant MUSHROOMS j.gielen@dlvplant.nl 1 Energiebesparende opties EPT en SiB EPT www.energiekepaddenstoelentelers.nl Houtkachel Zonnepanelen WKO

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Presentatie 18 dec. VV. Berkum Eddy Bramer

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Onderzoek aan kernenergie

Onderzoek aan kernenergie Onderzoek aan kernenergie Jan Leen Kloosterman Technische Universiteit Delft RIVM, 5 april 2007 1 RID: Reactor Instituut Delft huisvest faciliteiten en diensten op het gebied van stralingsonderzoek en

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

Leefmilieu Brussel - BIM. Hernieuwbare energie

Leefmilieu Brussel - BIM. Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie 1 1 Leefmilieu Brussel - BIM Gesticht in 1989, Leefmilieu Brussel - BIM is de administratie voor energie en leefmilieu van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het is de gesprekspartner

Nadere informatie

Technische aspecten van EnergiePrestatieContracten (EPC) Oostende, 16 mei 2013 Factor4, Charles-Henri Bourgois

Technische aspecten van EnergiePrestatieContracten (EPC) Oostende, 16 mei 2013 Factor4, Charles-Henri Bourgois Technische aspecten van EnergiePrestatieContracten (EPC) Oostende, 16 mei 2013 Factor4, Charles-Henri Bourgois Agenda Inleiding Typische maatregelen voor EPC Voorbeelden Interactie met onderhoud, comfort,

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

ISOLATIE: VERGETEN ONDERWERP GEMISTE KANS

ISOLATIE: VERGETEN ONDERWERP GEMISTE KANS HERTEL PLANT INTEGRITY ISOLATIE: VERGETEN ONDERWERP GEMISTE KANS Peter Stulen INHOUD Presentatie: Peter Stulen (Manager Plant Integrity, Hertel Group) Inhoud: Introductie Hertel Potentieel en besparingen

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

Groningen, 14 februari 2014. Martien Visser Lector netintegratie Hanzehogeschool

Groningen, 14 februari 2014. Martien Visser Lector netintegratie Hanzehogeschool Groningen, 14 februari 2014 Martien Visser Lector netintegratie Hanzehogeschool 1. Rekenen met Energie 2. De energierekening 3. Elektriciteit en gas 4. Duurzame Energie & Energietransitie 5. Uitdagingen

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I

De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I De Ontwikkeling van een Electrostatische Windenergie Convertor I Samengevat eindrapport van EET KIEM01001/4800000253 Periode 1 Jan 2002 31 December 2002 Gefinanceerd door: Project partners: 3 De Ontwikkeling

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie Diepe geothermie heeft vele voordelen Characteristics Geothermal Geothermal

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie