Het belang van High Performance Computing voor Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het belang van High Performance Computing voor Nederland"

Transcriptie

1 Het belang van High Performance Computing voor Nederland december 2008

2

3 Het belang van High Performance Computing voor Nederland december 2008

4 Inhoud Zonder hoogwaardige infrastructuur geen hoogwaardige wetenschap: High Performance Computing in Nederland 7 Computational Science 8 Vormen van onderzoek waarbij supercomputers onmisbaar zijn 9 De noodzaak van supercomputers 11 HPC is een hoge prioriteit voor ESFRI 12 Internationale investeringen in HPC 12 Ook in Nederland! 13 De kenniseconomie 14 Het belang van High Performance Computing voor Nederland 15 Referenties en literatuur 16 Toponderzoek 18 Prof. dr. E.J. (Evert Jan) Baerends, Vrije Universiteit Amsterdam 20 Prof. dr. ir. B.J. (Bendiks Jan) Boersma, Technische Universiteit Delft 22 Prof. dr. A.P.J. (Antal) van den Bosch, Universiteit van Tilburg 24 Prof. dr. J. (Jeroen) van den Brink, Universiteit Leiden 26 Prof. dr. R. (Ria) Broer, Rijksuniversiteit Groningen 28 Prof. dr. H.J.H. (Herman) Clercx, Technische Universiteit Eindhoven 30 Prof. dr. ir. H.A. (Henk) Dijkstra, Universiteit Utrecht 32 Prof. dr. U.M. (Ute) Ebert, CWI Amsterdam en Technische Universiteit Eindhoven 34 Prof. dr. C. (Claudia) Filippi, Universiteit Leiden 36 Prof. dr. ir. J.G.E.M. (Hans) Fraaije & dr. G.J.A. (Agur) Sevink, Universiteit Leiden 38 Prof. dr. ir. B.J. (Bernard) Geurts, Universiteit Twente 40 Prof. dr. W.J. (Wim) Goedheer, FOM-Instituut voor Plasmafysica en Universiteit Utrecht 42 Prof. dr. M.A.M. (Martien) Groenen, Wageningen Universiteit en Researchcentrum 44 Prof. dr. ir. S. M. (Majid) Hassanizadeh, Universiteit Utrecht 46 Prof. dr. H.J. (Jaap) van den Herik, Universiteit van Tilburg

5 48 Prof. dr. V. (Vincent) Icke, Universiteit Leiden 50 Prof. dr. M.I. (Mikhail) Katsnelson, Radboud Universiteit Nijmegen 52 Prof. dr. P.J. (Paul) Kelly, Universiteit Twente 54 Prof. Dr.-Ing. habil. R. (Roland) Klees, Technische Universiteit Delft 56 Prof. dr. ir. C.R. (Chris) Kleijn, Technische Universiteit Delft 58 Prof. dr. ir. B. (Barry) Koren, CWI Amsterdam, Technische Universiteit Delft en Universiteit Leiden 60 Prof. dr. G.J. (Geert-Jan) Kroes, Universiteit Leiden 62 Prof. dr. ir. J.A.M. (Hans) Kuipers, Universiteit Twente 64 Prof. dr. D. (Detlef) Lohse, Universiteit Twente 66 Prof. dr. W.L. (Leo) Meerts, Radboud Universiteit Nijmegen 68 Prof. dr. J.W. (Hans) Niemantsverdriet & dr. D. (Daniel) Curulla, Technische Universiteit Eindhoven 70 Dr. S.F. (Simon) Portegies Zwart, Universiteit van Amsterdam 72 Prof. dr. H.A. (Hans) de Raedt, Rijksuniversiteit Groningen 74 Prof. dr. D.J.E.M. (Dirk) Roekaerts, Technische Universiteit Delft 76 Prof. dr. ir. W. (Wim) van Saarloos, Universiteit Leiden 78 Prof. dr. R.A. (Rutger) van Santen, Technische Universiteit Eindhoven 80 Prof. dr. W.H.A. (Wil) Schilders, Technische Universiteit Eindhoven en Philips Research 82 Prof. dr. P.M.A. (Peter) Sloot, Universiteit van Amsterdam 84 Prof. dr. ir. G.S. (Guus) Stelling, Technische Universiteit Delft 86 Prof. dr. A.E.P. (Arthur) Veldman, Rijksuniversiteit Groningen 88 Prof. dr. ir. P. (Pier) Vellinga & dr. ir. L.N. (Laurens) Ganzeveld, Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen Universiteit en Researchcentrum 90 Dr. J. Vilà-Guerau de Arellano, Wageningen Universiteit en Researchcentrum 92 Prof. dr. J. (Jacob) de Vlieg, Schering-Plough en Radboud Universiteit Nijmegen 94 Prof. dr. H.A. (Henk) van der Vorst, Universiteit Utrecht 96 Prof. dr. ir. F.N. (Frans) van de Vosse, Technische Universiteit Eindhoven 98 Prof. dr. G. (Gert) Vriend, Radboud Universiteit Nijmegen 100 Prof. dr. ir. H.H. (Harrie) Weinans, Erasmus Universiteit Rotterdam

6

7 Zonder hoogwaardige infrastructuur geen hoogwaardige wetenschap: High Performance Computing in Nederland Op welke wijze kunnen we het leefklimaat in Nederland verbeteren als het gaat om de verspreiding van vervuilende stoffen? Hoe kunnen we macroscopische materiaaleigenschappen afleiden uit kwantummechanische fenomenen? Hoe kunnen we het geluid van vliegtuigmotoren verminderen? Hoe verspreiden algen zich en klonteren ze samen in meren en kustzeeën? Welke invloed hebben de snelle veranderingen in de Atlantische oceaancirculatie op ons klimaat in West-Europa? Welke invloed heeft atmosferische turbulentie op ons weer? Hoe ontwikkelen we materialen voor het post-silicon elektronicatijdperk? Welke aërodynamische eigenschappen hebben windturbineparken? 7 Nederland is een kenniseconomie bij uitstek. Ons land kan zich gelukkig prijzen met een wijdvertakt netwerk van kennis- en onderzoeksinstituten. Hun wetenschappelijke output is bekend bij vakgenoten en vindt zijn weg naar toepassingen in de technologie, industrie, onderwijs en economie. Maar daarbuiten is er vaak maar weinig over bekend. Daarom is SARA, in samenwerking met de stichting Nationale Computerfaciliteiten (NCF) er trots op om in deze publicatie een groot aantal vormen van belangwekkend, baanbrekend en maatschappelijk relevant wetenschappelijk onderzoek bijeen te brengen. Alle onderzoekers die in deze bundel een tipje van de sluier oplichten, hebben één ding gemeen: ze werken al jaren met de meest geavanceerde faciliteiten op het gebied van High Performance Computing (verder HPC) die in Nederland beschikbaar zijn en hebben op dit moment allemaal reeds concrete grote (Petascale) wetenschappelijke uitdagingen. Hun hoogwaardige berekeningen zijn in samenwerking met het HPC-team van SARA uitgevoerd op de nationale supercomputer Huygens en op de voorgangers daarvan: Teras/Aster, en de Cray en CDC-vectormachines. Sterker nog: zonder deze HPC-faciliteiten zou hun onderzoek onmogelijk zijn.

8 8 De wetenschappers die ons in deze bundel een kijkje in de keuken gunnen, werken met zeer complexe berekeningen, algoritmen en modellen. Dit type onderzoek maakt het mogelijk problemen te analyseren en op te lossen die we ons vroeger amper konden voorstellen. Daarom is het niet overdreven te stellen dat een hoogwaardige infrastructuur op het gebied van HPC een essentiële voorwaarde is voor geavanceerd onderzoek op een groot aantal verschillende gebieden. En omdat dit type onderzoek de voedingsbodem vormt voor de ontwikkeling van industriële en technologische toepassingen, is een hoogwaardige HPC-infrastructuur van levensbelang voor de ontwikkeling van de kenniseconomie. Computational science Computational Science wordt wel de derde methodologie genoemd, naast theorie en experiment. De term derde methodologie geeft al aan dat het om een nieuwe werkwijze gaat, met een eigen karakter en toepassingsgebied. Computational Science maakt het mogelijk theoretische modellen toe te passen op praktische problemen met behulp van computersimulaties. Dit is een snel groeiend multidisciplinair veld, waar geavanceerde computers en modelleringtechnieken gebruikt worden om ingewikkelde problemen te begrijpen en op te lossen. Supercomputers zijn onmisbare instrumenten in computational science bij het oplossen van complexe wetenschappelijke, maatschappelijke en industriële uitdagingen. Ze zijn daardoor strategisch van belang voor research en development in een groot aantal wetenschapsgebieden. Met behulp van supercomputers kunnen onderzoekers verschijnselen simuleren die ze anders niet kunnen onderzoeken omdat experimenten te gevaarlijk, te duur, onethisch of gewoon onmogelijk zijn. De wetenschap formuleert steeds nieuwe uitdagingen, de zogenaamde 'Grand Challenges'. Het gaat hierbij om berekeningen die op moderne supercomputers miljoenen (!) processoruren rekentijd vergen. Een dergelijke 'Grand Challenge' neemt de huidige nationale supercomputer enkele maanden volledig in beslag. Overigens zullen er ook bij veel snellere supercomputers altijd 'Grand Challenges' blijven: in een geavanceerde maatschappij is het noodzakelijk de grenzen van wetenschap, technologie en kennis voortdurend te verleggen.

9 Vormen van onderzoek waarbij supercomputers onmisbaar zijn: Weer, klimaat en milieu: nauwkeurige hoge-resolutiemodelleringen van lange termijn voorspellingen voor klimaatverandering, luchtverontreiniging en extreme weersituaties Watermanagement: waterstroombeheer in extreme situaties en adviezen bij calamiteiten Nanotechnologie: voorspelling van eigenschappen van samengestelde nanosystemen om te komen tot innovatieve oplossingen voor energieproblemen, moleculaire elektronica en biomoleculaire materialen Levenswetenschappen, biotechnologie: nauwkeurige dynamische moleculaire simulatie van eiwitten, interacties van medicijnen, modellering van complete cellen Medische wetenschappen: ontwikkeling botstructuren onder stress, simulatie bloedstromen en hartfunctie, computational neurology (hersenonderzoek) Energieonderzoek: begrijpen van hoge-energieplasma's, kernfusie, zonne-energie; modellering van verbrandingsprocessen voor efficiënte en schone energie Astrofysica: studie van de evolutie van sterrenstelsels, van energieomzettingen onder extreme omstandigheden, ontstaan van het heelal Chemie en materiaalkunde: katalyse voor chemische processen bij lage(re) temperaturen, berekening en verklaring chemische eigenschappen van materialen, moleculaire dynamica.

10 Nationale Supercomputer Huygens.

11 De noodzaak van supercomputers Zijn supercomputers altijd nodig om complexe en omvangrijke berekeningen te maken? Is het niet veel eenvoudiger om grote aantallen computers of processors te koppelen in een cluster (capacity computing) of via een wide area netwerk (grid computing)? Helaas, was het leven maar zo eenvoudig. Koppeling van computers of processors kan zeker een bijdrage leveren bij de oplossing van wetenschappelijke, sociale en economische vraagstukken. Je kunt hiermee zeer grote modelberekeningen en simulaties uitvoeren, maar er is één essentiële beperking: de berekeningen, modellen en algoritmes moeten uitgesplitst kunnen worden en parallel (asynchroon) oplosbaar zijn. Dat is vaak niet het geval. Bij berekeningen die supercomputers uitvoeren, gaat het om capability computing. Hierbij combineren we een groot aantal van de krachtigste processors, een groot gemeenschappelijk toegankelijk geheugen en een hoge communicatiesnelheid tussen de processors onderling en tussen de processors en het geheugen. Dit is in een cluster of grid op fundamenteel fysische gronden nooit te realiseren. Daarnaast werken onderzoekers vaak met gigantische hoeveelheden data. De permanente opslag en de toegankelijkheid van deze data vereisen een grootschalige opslaginfrastructuur met supersnelle verbinding met de processors. Het is daarom van zeer groot belang dat onderzoekers toegang hebben tot hoogwaardige faciliteiten op het vlak van High Performance Computing. Hiertoe voert de stichting Nationale Computerfaciliteiten (NCF) onder de vlag van NWO al bijna twintig jaar een speciaal op dit onderzoeksgebied gericht nationaal beleid. NCF streeft ernaar onderzoekers een meerjarig perspectief te bieden op de aanwezigheid en beschikbaarheid van dergelijke voorzieningen. NCF richt zich dan ook op rekenfaciliteiten op nationale schaal, die individuele instellingen niet kunnen bekostigen. Het duidelijkste voorbeeld hiervan is de nationale supercomputer, momenteel het IBM Power6 systeem Huygens met een rekencapaciteit van 60 Tflop/s*) (0,06 Pflop/s). Deze systemen vormen nationaal de absolute top van de piramide. Daarnaast investeert NCF regelmatig in aanvullende faciliteiten, onder andere bij SARA en de Rijksuniversiteit Groningen. SARA is als nationaal supercomputercentrum verantwoordelijk voor de complete dienstverlening aan de wetenschappelijk gebruikers van deze nationale faciliteit. *) Pflop/s komt overeen met floating-point operations per seconde (flop/s). 11

12 12 HPC is een hoge prioriteit voor ESFRI In september 2006 heeft het Europese Strategie Forum voor Research Infrastructuren (ESFRI) de European Roadmap voor onderzoeksinfrastructuren 1 vastgesteld. ESFRI heeft High Performance Computing geïdentificeerd als een strategische prioriteit voor Europa. Als Europa in internationaal verband wil blijven concurreren, moeten wetenschappers toegang hebben tot de snelste supercomputers in de wereld. Het ESFRI-rapport heeft geleid tot het samenwerkingsverband PRACE, Partnership for Advanced Computing in Europe 2. Hieraan neemt een groot aantal Europese landen deel. Dit partnership is bezig met de voorbereiding van een permanente pan-europese HPCservice en infrastructuur, die Europese onderzoekers toegang biedt tot een aantal Europese topsystemen met Petascale performance, zgn. Tier-0 systemen. Onder Petascale wordt verstaan het bereiken van 1 Pflop/s performance. Europese wetenschappers krijgen hiermee de beschikking over supercomputerfaciliteiten van wereldklasse, met een rekenkracht die minimaal gelijk is aan de rekenkracht waarover onderzoekers in de Verenigde Staten en Japan beschikken. Nederland heeft met zijn aantal inwoners en inkomen per hoofd van de bevolking de kritische massa om samen met Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Spanje, vorm en inhoud te geven aan deze infrastructuur. Op dit moment zijn de belangrijkste nationale supercomputers in Europa al verbonden via het netwerk DEISA (Distributed European Infrastructure for Supercomputing Applications) 3. Internationale investeringen in HPC Hightech-bedrijven in de VS en Europa worden in toenemende mate afhankelijk van overheidsondersteuning van hun R&D. Dit komt vooral doordat investeringen in de research-infrastructuur, met geavanceerde supercomputers en optische netwerken, alleen op lange termijn (10-20 jaar) terugverdiend kunnen worden. De snel groeiende economieën in China en Korea kennen al jaren grootschalige publiekprivate samenwerking op dit gebied. Het belang van de HPC-infrastructuur en van geavanceerde kennistechnologie krijgt tegenwoordig daarom in de VS, Japan en de grote landen in Europa veel meer nadruk. Een aantal voorbeelden: De VS gaf in 2006 meer dan $500 miljoen subsidie aan IBM en Cray om de generatie Petaflops Supercomputers 4 tot ontwikkeling te brengen. De National Science Foundation 5 schreef een projecttender uit van $200 miljoen voor de wetenschappelijke inzet van de Petaflop-machines. Het Department of Energy publiceerde in 2007 zijn tienjaars visie 6 op wetenschappelijke innovatievraagstukken. Deze visie omvat enkele miljarden investering in computational science en in Exa-schaal (1000 Pflop/s) computing.

13 Ook in Nederland! Kan Nederland niet bij zijn buurlanden terecht om computercapaciteit in te kopen voor de oplossing van wetenschappelijke problemen? Een dergelijke benadering negeert een aantal serieuze langetermijneffecten op onze kenniseconomie: 1 Bij de ontwikkeling van Computational science-toepassingen werken materiedeskundigen, computerspecialisten en informatici nauw samen. Echte samenwerking kan alleen op locatie, in situ. 2 Scholing en training van studenten op gebied van computational science vereist toegang tot HPC-faciliteiten en is van buitengewoon belang voor de beschikbaarheid van gekwalificeerd HPC-personeel en de ontwikkeling van de kenniseconomie in Nederland Als Nederland eenzijdig supercomputercapaciteit inkoopt in het buitenland, plaatst dat de gebruikers in een ondergeschikte, afhankelijke positie. Dat is strijdig met strategische ambities om in de internationale voorhoede te opereren op het vlak van computational science. 4 Als inkoper van capaciteit heb je aanzienlijk minder invloed op belangrijke keuzes van architectuur, software en beleidzaken die grote impact hebben op de innovatiesnelheid en concurrentiepositie van Nederland. 5 Gebruik door het Nederlandse bedrijfsleven ondervindt een extra barrière als rekentijd in het buitenland ingekocht dient te worden.

14 14 Deze investering maakt het mogelijk om tot revolutionaire benaderingen te komen van de wereldvraagstukken op gebied van energie, duurzaamheid en veiligheid. Japan investeert circa 1.2 miljard in het bouwen van een 10 Pflop/s-systeem. Dit project 7 is gericht op het bouwen van de snelste en efficiëntste supercomputer ter wereld per Frankrijk kondigde investeringen aan voor 100 miljoen in de komende vier jaar. Ook Duitsland 8, Engeland en Spanje hebben concrete plannen voor Petaflop-systemen. Ook Finland, Zwitserland en Italië werken aan plannen voor investering in de ontwikkeling van Petaflop-systemen. De kenniseconomie Het wetenschappelijk onderzoek, de technologische research en het onderwijs die mogelijk worden gemaakt met geavanceerde HPCvoorzieningen hebben een directe betekenis voor ons concurrentievermogen. Om HPCinvesteringen een langetermijnimpact te geven bij de nationale onderzoeksbehoeften is het noodzakelijk de HPC-faciliteiten in te zetten voor een breed spectrum van wetenschappelijke en technische vraagstukken. We moeten nu al anticiperen op de behoefte van academische en industriële onderzoekers. Zij moeten rond toegang hebben tot HPC-systemen die: permanente rekencapaciteit in de Petaflopsrange leveren voor uiteenlopende wetenschappelijke en technische toepassingen; geïntegreerd zijn in een internationale gridomgeving; en ondersteund worden op nationaal, regionaal en campusniveau. Onderzoeken in Europa 9 en de Verenigde Staten 10,11 tonen aan dat de hightech-sector een cruciale rol vervult in de nationale economische voorspoed. Het aantal patenten verleend in Korea, India en China zal aan het einde van het decennium groter zal zijn dan in Europa en Japan. De hightech-export vanuit Europa is afgenomen van 43% in 1980 tot 34% in 2001, terwijl die van de opkomende economieën in dezelfde periode steeg van 7% tot 25%. De hightech-sector droeg in de VS tot 2001 bij aan de verbetering van de betalingsbalans van de Amerikaanse economie, maar sinds 2001 is de waarde van de hightech-import in de VS groter dan de hightech-export. Het Ohio Supercomputer Center (OSC) in de VS lanceerde daarom met steun van de federale overheid eind 2005 het Blue Collar Computing initiatief 12. Dit initiatief wil het gebruik van HPC-systemen stimuleren om productontwikkeling en innovatie in technische, financiële en maatschappelijke sectoren te ondersteunen.

15 Op deze manier werd bijvoorbeeld Proctor & Gamble bewust gemaakt van de mogelijkheden van supercomputing. De fabrikant van Always, Dreft en Pampers gebruikt HPC-systemen en geavanceerde visualisatietechnieken voor de ontwikkeling van toekomstige productgeneraties. Bandenfabrikanten maken ook intensief gebruik van supercomputing bij de ontwikkeling van nieuwe banden. Goodyear zet bijvoorbeeld complexe simulatietechnieken in om het ontwerp en de veiligheid van hun banden te verbeteren. Daarmee kon tegelijk de investering in het bouwen en testen van prototypes verminderd worden van 40% tot nog maar 15% van het totale R&D-budget. Het belang van High Performance Computing voor Nederland Computational science wordt tegenwoordig toegepast in bijna elke sector, van de traditionele beta- en technische domeinen tot sleutelgebieden als ecologie, klimaat, gezondheid, veiligheid en economische ontwikkeling. Vooruitgang in hardware, software en connectiviteit maken het mogelijk nieuwe rekenmodellen toe te passen en gigantische hoeveelheden experimentele waarnemingen en meetgegevens te analyseren. Hiermee kunnen we vraagstukken aanpakken die voorheen buiten ons voorstellingsvermogen lagen. In deze publicatie komt u een groot aantal voorbeelden tegen van dergelijke vraagstukken; het gaat steeds om concrete en actuele wetenschappelijke uitdagingen op Petascale-niveau vanuit de Nederlandse onderzoekswereld. Om uitdagend en innovatief wetenschappelijk onderzoek te kunnen doen, en daarmee onze concurrentiepositie te versterken, is op bijna elk terrein de inzet van computational science vereist. Dat vraagt significante investeringen in de beschikbaarstelling van een Petascale HPC-infrastructuur, in de ontwikkeling van bijbehorende software en algoritmes, en in de scholing van informatici. Om te zorgen dat de infrastructuur in de pas blijft met de ontwikkelingen van de technologie, zijn bovendien regelmatige upgrades van hardware en software nodig. 15

16 Topfaciliteiten in Nederland op Petascaleniveau zijn noodzakelijk om een klimaat van wetenschappelijke research en innovatie te creëren, voor samenwerking bij productontwikkeling en voor het opleiden van toekomstige generaties specialisten in computational science. Samenwerking en partnerschap met andere Europese en internationale organisaties is hierbij belangrijk om schaalgrootte te bewerkstelligen en om nieuwe kansen voor onderzoek en economische groei te benutten. Zo kan Nederland ook in de toekomst een centrum blijven van hoogwaardig, actueel en maatschappelijk relevant onderzoek het onderzoek waarvan u in deze bundel zulke bijzondere voorbeelden aantreft. Dr. ir. A. Osseyran, directeur SARA Reken- en Netwerkdiensten Dr. P.J.C. Aerts, directeur Stichting Nationale Computerfaciliteiten 16 Referenties en literatuur 1 European roadmap for research infrastructures 2006, ESFRI, ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/esfri/docs/esfri-roadmap-report _en.pdf 2 PRACE: 3 DEISA Digest: Benefits of supercomputing, Zie ook Creating a Petascale Computing Environment for Science and Engineering, 6 Simulation and Modeling at the Exascale for Energy, Ecological Sustainability and Global Security, Third European Report on Science & Technology Indicators 2003, 10 The knowledge economy, Is the United States losing its Competitive Edge? 11 Science and Engineering indicators 2004, 12

17 Toponderzoek

18 18 Een cruciale elektronische factor in de oxidatie van (vervuilende) organische stoffen, de z.g. acceptor orbital op het ferryl ion FeO 2+. Deze orbital wordt geactiveerd door de specifieke omringing ( ligand-omgeving ) die het z.g. EDTA ligand biedt.

19 Prof. dr. E.J. (Evert Jan) Baerends Vrije Universiteit Amsterdam Onderzoeksgebied Theoretische chemie Korte beschrijving van het onderzoek De Theoretische Chemie houdt zich bezig met het voorspellen en begrijpen van de chemie op basis van de fenomenen op atomaire schaal: de bewegingen van atomen en kernen zoals beschreven door de kwantummechanica. Hieruit zijn alle macroscopische eigenschappen van materiële systemen af te leiden, zowel (anorganische) materiaaleigenschappen als het gedrag van zachte gecondenseerde materie. Om dit ambitieuze programma tot stand te brengen zijn grootschalige berekeningen op basis van de Schrödinger-vergelijking of de (relativistische) Dirac-vergelijking nodig. Het gaat om systemen die uit zeer veel elektronen en kernen kunnen bestaan. Maatschappelijke relevantie/impact Toepassingen van ons werk vinden plaats op verscheidene maatschappelijk relevante gebieden. Heterogene katalyse (bijv. de autokatalysator) wordt bestudeerd met dynamica van kleine moleculen die botsen met en uiteenvallen op metaaloppervlakken. Oxidatiekatalyse, bijvoorbeeld oxidatie met behulp van waterstofperoxide met behulp van ijzerionen als katalysator, is een voorbeeld van homogene katalyse die direct verband houdt met allerlei industriële blekingsprocessen en met zuivering van afvalwater. Een deel van ons onderzoek betreft zware elementen als uranium en thorium, waarvoor relativistische effecten in rekening moeten worden gebracht. Dit draagt bij aan de oplossing van het afvalprobleem van kernenergie. Een ander onderzoek betreft de reacties die bij de opbouw van het DNAmolecuul in ons lichaam betrokken zijn, en dragen bij aan inzicht dat fundamenteel kan bijdragen aan bijvoorbeeld kankertherapieën. Petascale challenge voor de toekomst Veel van ons werk draait om (zeer) grote systemen. Hetzij het aantal atomen is zeer groot (DNA), hetzij het aantal elektronen per atoom is zeer groot (uranium), hetzij het goed meenemen van de effecten van de omgeving (bijvoorbeeld oplosmiddel, zoals water voor oxidatiekatalyse) leiden tot zeer grote systemen. Grote systemen vragen zeer veel rekentijd, omdat de benodigde rekentijd zeer snel toeneemt (veel sneller dan lineair) met de grootte van het systeem. Hoe meer rekenkracht, hoe realistischer de simulaties worden. 1

20 20 Een ronde, turbulente straal. Akoestische druk plus vorticiteit, Re=5.000 en Ma=0,9.

21 Prof. dr. ir. B.J. (Bendiks Jan) Boersma Technische Universiteit Delft Onderzoeksgebied Turbulence Dynamics, Computational Fluid Dynamics Korte beschrijving van het onderzoek De (samendrukbare) Navier-Stokes vergelijkingen worden opgelost met behulp van Directe Numerieke Simulatie of Large Eddy simulatietechnieken en high order numerieke methodes. Toepassingen liggen op het terrein van turbulente verbranding, aëroakoestiek en multifase stromingen. Petascale challenge voor de toekomst De CPU-tijd en het geheugengebruik in turbulente stromingen komen overeen met de derde macht van het Reynoldsgetal. Voor verdubbeling van het Reynoldsgetal is een computer nodig die acht keer groter (sneller) is. Op dit moment hebben de Reynoldsgetallen die we kunnen simuleren een te lage waarde om echt relevante stromingen te bestuderen. Met een Petascale computer zullen we reële problemen kunnen onderzoeken, zoals het lawaai van straalmotoren. Maatschappelijke relevantie/impact Hogesnelheidstromingen genereren geluid. Een van de bekendste voorbeelden is het lawaai dat wordt veroorzaakt door de straalmotoren van vliegtuigen. Dat lawaai is voor een groot deel toe te schrijven aan de turbulente stroming achter de motor. Computerondersteunde tools waarmee de turbulente stroming en het daardoor veroorzaakte lawaai voorspeld kunnen worden kunnen uiterst nuttig zijn in de ontwerpfase. 21

22 22 Antal van den Bosch praat met het publiek na afloop van een lezing voor kinderen over de slimme domme kracht van robots en computers, bijvoorbeeld van het vertaalsysteem van Van den Bosch dat, zoals ook het vertaalsysteem van Google, helemaal geen taalkundige kennis bezit van de talen waartussen het vertaalt.

23 Prof. dr. A.P.J. (Antal) van den Bosch Universiteit van Tilburg Onderzoeksgebied Computerlinguïstiek (theorie) / taal- en spraaktechnologie (toepassing) Korte beschrijving van het onderzoek In het Tilburg centre for Creative Computing worden technieken uit de kunstmatige intelligentie, zogenaamde zelflerende systemen, toegepast op taalverwerkingstaken: vertalen, het uitspreken van tekst, het detecteren van fouten in tekst, het beantwoorden van vragen, en het voeren van dialogen. Zelflerende systemen leren deze complexe taken door uit te gaan van grote hoeveelheden voorbeelden, zoals verzamelingen van reeds vertaalde teksten. Maatschappelijke relevantie/impact In de dagelijkse praktijk van zowel kenniswerkers als andere computergebruikers is automatisch ingebouwde taalondersteuning van groot belang voor het ontsluiten van informatie en kennis, bijvoorbeeld als die alleen in een andere taal beschikbaar is dan die de gebruiker kent. Ook voor mensen die een achterstand hebben in het kunnen verwerken van taal zijn automatische hulpmiddelen van groot belang. Sectoren waarin taal- en spraaktechnologie gebruikers grote diensten kunnen verlenen, zijn zorg, onderwijs, veiligheid en media. Petascale challenge voor de toekomst De taalverwerkingstaken die zelflerende systemen te leren krijgen drijven deze technieken tot het uiterste in het gebruik van zowel geheugen als verwerkingscapaciteit. Om een goede vertaalservice te ontwikkelen als die van translate.google.com, is de capaciteit van een supercomputer nodig. Lerende systemen laten zich doorgaans uitstekend parallelliseren, maar wat hun geheugengebruik betreft geldt dat het nooit genoeg is; met een Petascale systeem kan verder getest worden dan nu nog mogelijk is. 23

24 24 De elektronische bandstructuur van grafeen afgezet op boornitride. De inzet toont een vergroting van de banden rond het K-punt, waar een kloof zichtbaar is.

25 Prof. dr. J. (Jeroen) van den Brink Universiteit Leiden Onderzoeksgebied Theoretische vaste stof fysica Korte beschrijving van het onderzoek Het onderzoek richt zich op het fundamenteel begrip van elektronische eigenschappen van materialen zoals supergeleiding, ferroelektriciteit en magnetisme, door middel van kwantummechanische berekeningen op atomair niveau. Onze focus is met name materialen waarin gecorreleerd, collectief gedrag van elektronen een essentiële rol speelt, zoals koperoxide en ijzer-arseen verbindingen die bij hoge temperatuur supergeleiden, mangaanoxiden met kolossale magnetoweerstand en bepaalde stroomgeleidende plastics. Maatschappelijke relevantie/impact Een fundamenteel begrip van de elektronische structuur en eigenschappen van materialen is buitengewoon waardevol om tot toepassingen van nieuwe materialen te komen. Petascale challenge voor de toekomst Ferro-elektrische materialen worden veelvuldig toegepast in moderne micro-elektronica, bijvoorbeeld in RAM-geheugens en elektromechansiche sensoren. De toegepaste ferro-elektrica zijn tot zo ver anorganisch. Recent is de speurtocht naar organische, plastic ferro-elektrische materialen ingezet. Een voordeel is dat zij flexibel zijn en in principe geïntegreerd kunnen worden met biologisch weefsel. Ons doel is te berekenen hoe sterk de intrinsieke ferro-elektrische polarisatie van veelbelovende organische verbindingen is. Omdat de moleculaire structuren in kwestie zeer complex en omvangrijk zijn, is daarvoor grote rekenkracht vereist. 25

26 26 [Ni 4 O 18 ] 24- -cluster, omgeven door 18 Y 3+ en 16 Ni 3+ positieve ionen (die met behulp van daarmee corresponderende potentialen worden beschreven) en ingesloten in puntladingen. Dit geheel vormt een klein deel van het ab-vlak van een YNiO 3 -kristal. Voor dit embedded cluster worden kwantumchemische CASSCF-berekeningen uitgevoerd om ladingsdisproportionering in YNiO 3 -kristallen te bestuderen. Aymeric Sadoc, Coen de Graaf en Ria Broer, in voorbereiding. Theoretische Scheikunde, Zernike Institute for Advanced Materials, Universiteit Groningen.

Kabinetsvisie supercomputers en supernode in Nederland

Kabinetsvisie supercomputers en supernode in Nederland Kabinetsvisie supercomputers en supernode in Nederland Hoofdpunten De grote maatschappelijke uitdagingen waar ons land, Europa en de wereld voor staan vragen om krachtige, soms ook niet conventionele oplossingen.

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

math inside Model orde reductie

math inside Model orde reductie math inside Model orde reductie Model orde reductie Met het voortschrijden van de rekenkracht van computers en numerieke algoritmen is het mogelijk om steeds complexere problemen op te lossen. Was het

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF Paul Rullmann, vz SURF Barneveld, 18 september 2014 Grensverleggende ICT-innovaties In SURF werken hoger onderwijsen onderzoeksinstellingen samen aan de verbetering

Nadere informatie

ENlIGhTEN YOUR RESEARch 3 de winnaars

ENlIGhTEN YOUR RESEARch 3 de winnaars Enlighten Your Research3 de winnaars Take your e-infrastructure to the next level Met gepaste trots presenteren we de winnaars van Enlighten Your Research 3. Het thema van de wedstrijd was Take your e-infrastructure

Nadere informatie

#doorbraakmetmkb #doorbraakmetbigdata. High Performance Computing, Data Science & Data Storage solutions

#doorbraakmetmkb #doorbraakmetbigdata. High Performance Computing, Data Science & Data Storage solutions #doorbraakmetmkb #doorbraakmetbigdata High Performance Computing, Data Science & Data Storage solutions Overzicht Introductie - SURFsara en het bedrijfsleven - Type vraagstukken - SURFsara ICT Infractructuur

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post

Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Love and Fear of Water: Water Dynamics around Charges and Apolar Solutes S.T. van der Post Samenvatting Water is meer dan een oplosmiddel Het leven op aarde is gebaseerd op water: vrijwel alle organismen,

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 33, lid 1c, van de Wet op het voortgezet onderwijs; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32957 30 september 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 21 september 2015, nr. HO&S/805204,

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert

Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert Wat is Cloud computing Voorbeelden Cloud Soorten Cloud SaaS (Software as a Service) Software die als een dienst wordt aangeboden, bijv. google calendar,

Nadere informatie

CFD Tankputbrand; Toelichting CFD en validatie

CFD Tankputbrand; Toelichting CFD en validatie CFD Tankputbrand; Toelichting CFD en validatie Ed Komen - NRG Rene Sloof Antea Group Symposium Warmtecontouren Rozenburg, 3 april 2014 2 Inhoud Wat is CFD? / Hoe werkt CFD? NRG s CFD Services Team Samenwerking

Nadere informatie

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Examens (CvE). Het CvE is verantwoordelijk voor de afname van

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11109 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/403948, houdende

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Samenvatting voor de leek

Samenvatting voor de leek Samenvatting voor de leek Niet-vluchtig geheugen (NVG), computergeheugen dat informatie bewaart zelfs als er geen spanning op de chip staat, wordt steeds belangrijker in elektronische apparatuur. De meest

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

Polymeren zijn grote moleculen die zijn opgebouwd uit een beperkt aantal soorten bouwblokken waarvan er een groot aantal in een molecuul zijn verwerkt. Meestal bestaat een polymeermolecuul uit een lange

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld Bachelor vooraanmeldingen UT opleidingen (Bron IBG) 17-07-2006 ADVANCED TECHNOLOGY 50002 naam studie 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % ADVANCED TECHNOLOGY UNIVERSITEIT

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters

Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters Dusty Plasma : Vorming van C-nanoclusters Sammy De Souter Abstract Een MD simulatie werd uitgevoerd om te onderzoeken hoe nanoclusters gevormd worden in een acetyleen plasma en hoe dit varieert in functie

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa

The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa The Color of X-rays. Spectral Computed Tomography Using Energy Sensitive Pixel Detectors E.J. Schioppa Samenvatting Het netvlies van het oog is niet gevoelig voor deze straling: het oog dat vlak voor het

Nadere informatie

Vervolg op het STEVIN Programma

Vervolg op het STEVIN Programma Vervolg op het STEVIN Programma Onderzoek en Ontwikkeling Internationaal Europa Focus op Multilingual en Cross-lingual Information Processing Meer development dan Research Kan verschuiven in de komende

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift gaat over Monte Carlo simulatie van polymeersystemen. Polymeren zijn grote moleculen die opgebouwd zijn uit kleinere chemische eenheden die monomeren genoemd worden. Bekende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

SCHEIKUNDE VWO - NIEUWE EXAMENPROGRAMMA VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

SCHEIKUNDE VWO - NIEUWE EXAMENPROGRAMMA VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 SCHEIKUNDE VWO - NIEUWE EAMENPROGRAMMA VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk

Nadere informatie

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid IT is deel van het CO2 probleem... maar vooral ook van de oplossing dr. ir. A. Osseyran Directeur SARA en Vancis Waarom Green IT? 50% meer energie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten dit vakgebied Modellen Lego voor het leven Wij mensen houden van modellen. Als kinderen beginnen wij de opbouw van dingen te begrijpen door ze met

Nadere informatie

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model.

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model. Samenvatting In dit proefschrift worden planningsproblemen op het gebied van routering en roostering bestudeerd met behulp van wiskundige modellen en (numerieke) optimalisatie. Kenmerkend voor de bestudeerde

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht Economie en Recht Bedrijfskunde Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Wageningen University 238 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Erasmus Universiteit Rotterdam 2.204 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Maastricht University**

Nadere informatie

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer

NO, NO2 en NOx in de buitenlucht. Michiel Roemer NO, NO2 en NOx in de buitenlucht Michiel Roemer Inhoudsopgave Wat zijn NO, NO2 en NOx? Waar komt het vandaan? Welke bronnen dragen bij? Wat zijn de concentraties in de buitenlucht? Maatregelen Wat is NO2?

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dunnen, Angela den Title: Surface-structure dependencies in catalytic reactions

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Het eindexamen (februari 2007) Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Een beter imago begint bij jezelf

Een beter imago begint bij jezelf Een beter imago begint bij jezelf David Kok in gesprek met Thomas Marzano Gemeenten, ambtenaren, de politiek, de overheid als geheel: we kampen met een imagoprobleem. We doen ons werk (vaak) niet goed,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verbiest, Gerard Jan Title: Unravelling heterodyne force microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32149 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Renema, Jelmer Jan Title: The physics of nanowire superconducting single-photon

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Samenvatting. Klassieke! deeltjes. Bosonen

Samenvatting. Klassieke! deeltjes. Bosonen Samenvatting Dit proefschrift gaat over kwantummaterie, oftewel de collectieve gedragingen van een veelheid aan kwantumdeeltjes. In een stukje metaal of legering zitten circa 10 26 atomen die zich meestal

Nadere informatie

Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken

Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken LEUVEN t Master in de ingenieurs - wetenschappen: wiskundige ingenieurstechnieken Faculteit Ingenieurswetenschappen De steeds toenemende computercapaciteit voor de verwerking van metingen, de opslag van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

slides2.pdf 2 nov 2001 1

slides2.pdf 2 nov 2001 1 Opbouw Inleiding Algemeen 2 Wetenschap Informatica Studeren Wetenschap en Techniek Informatica als wetenschap Informatica studie Wetenschappelijke aanpak Organisatie Universiteit Instituut Piet van Oostrum

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen.

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. Tentamen vragen DEEL B Materiaalkunde dec. 1999 Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. a). Wanneer treedt deze toestand

Nadere informatie

1 De essentie van escience is dat breed toepasbare ICT-systemen ontwikkeld en ingezet worden voor onderzoek in sterk verschillende vakgebieden en dat hiermee ook samenwerking binnen en tussen vakgebieden

Nadere informatie

De digitale windtunnel

De digitale windtunnel De digitale windtunnel CFD modellen. Erik den Tonkelaar(DGMR), Hannes Sanders(ARCADIS) De digitale windtunnel In deze presentatie: CFD in het algemeen Onderzoek WinMiskan in kader van COB Voor- en nadelen

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde vwo

Examenprogramma natuurkunde vwo Examenprogramma natuurkunde vwo Ingangsdatum: schooljaar 2013-2014 (klas 4) Eerste examenjaar: 2016 Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Samenvatting Optische metamaterialen zijn kunstmatige materialen opgebouwd uit elementen die typisch kleiner zijn dan de golflengte van

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

subnanoseconde-tijdschaal.

subnanoseconde-tijdschaal. 183 Samenvatting Baanbrekende wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen hebben ons in deze en de vorige eeuw geholpen om Moeder Natuur beter te begrijpen, en een veelvoud aan mysteries te ontrafelen.

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

INNOVATIEMANAGEMENT. Herman van den Bosch

INNOVATIEMANAGEMENT. Herman van den Bosch INNOVATIEMANAGEMENT Herman van den Bosch INNOVATIEMANAGEMENT wat is innovatie? hoe staan Nederland en België er voor? waarom is innovatie belangrijk? Hoe kan innovatie worden gemanaged? Wat is de rol van

Nadere informatie

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum:

QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE. Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE QUANTUMFYSICA FOTOSYNTHESE Naam: Klas: Datum: FOTOSYNTHESE FOTOSYNTHESE ANTENNECOMPLEXEN Ook in sommige biologische processen speelt quantummechanica een belangrijke rol. Een van die processen

Nadere informatie