Transport en innovatie. ambitie / ijver / vuur. van/voor en door de Delftse techniekstudent. November Nr. 5 - Jaargang 3

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Transport en innovatie. ambitie / ijver / vuur. van/voor en door de Delftse techniekstudent. November 2011 - Nr. 5 - Jaargang 3"

Transcriptie

1 - Nr. - Jaargang 3 ambitie / ijver / vuur van/voor en door de Delftse techniekstudent Transport en innovatie Bulkvervoer en overslag Naar efficiënt vervoer OV Terminals belicht Wetenschapsdag succes Dreamteams voorgesteld Mister Dreamteam? Hologrammen uitgelegd boekentips hozen Op de politieke toer Smartgrid onderzoek Drinken ter overbrugging

2 ver vooruit in duurzame technologie ZeaL HET NLR is dé organisatie in Nederland op het gebied van lucht- en ruimtevaart. Zo doen we onderzoek naar veiliger, milieuvriendelijker en efficiënter vliegverkeer. Met hypermoderne faciliteiten en excellente medewerkers. Medewerkers die aan de frontlinie willen staan van de technologische innovatie. Je krijgt bij het NLR alle ruimte om je talenten te benutten en je persoonlijk te ontplooien. Het NLR is dé plek voor medewerkers met een passie voor techniek. R&D EnginEER MEasuREMEnt techniques De afdeling Instrumentation & Controls verzorgt de meettechnieken en besturingssystemen voor proeven in DNW windtunnels. Hierin simuleren en meten we de aerodynamische en aeroakoestische eigenschappen van raketten, vliegtuigen, helikopters en (vracht-) auto s. DE functie Je draagt op junior niveau bij aan: De implementatie van nieuwe meettechnieken in een industriële windtunnelomgeving; Het uitvoeren en rapporteren van interne projecten; Het toepassen van statistische- en andere mathematische technieken; Strain-gauge balances; Optische meettechnieken; De optimalisatie en verdere ontwikkeling van meettechnieken en kalibratietechnieken; Regeltechniek voor windtunnels en hulpsystemen. Wij vragen Opleiding Lucht- en Ruimtevaarttechniek of Technische Natuurkunde (WO); Kennis van de fysica van luchtstromingen; Ervaring met mathematisch software, zoals Matlab; Ondernemerschap, resultaatgerichtheid en enthousiasme. HOE ENERGIE EFFICIENT BEN JIJ? Draag met je scriptie bij aan een duurzame wereld! Ben jij masterstudent aan de TU Delft en heb jij een innovatief idee op het gebied van energy efficiency en duurzaamheid? Cofely geeft 1 x 7.00,- en 2 x 2.00,- weg aan masterstudenten met de meest innovatieve oplossingen. Stuur vóór 18 december 2011 jouw project, afstudeer- of onderzoeksverslag in en maak kans! Kijk voor meer informatie op win 7.00,- ONTWERPEN DigiTAAl DRUKKEN Interesse? Voor meer informatie kan je contact opnemen met Koen Artois, Teamleider, Je sollicitatie kan je mailen naar Kijk voor meer informatie op AFWERKEN DRUKKEN PRiNTEN Drukkerij Van de Sande Kwaliteit, flexibel en concurrerend Drukkerij Van de Sande mag zich terecht een compleet en modern grafisch bedrijf noemen, waar alle grafische disciplines zijn ondergebracht (ontwerpen, grafische voorbereiding, drukken, digitaal drukken, printen, afwerken en verzenden). Het van huis uit familiebedrijf waarin vakmanschap en flexibiliteit de uitgangspunten zijn, is al zo n 3 jaar gevestigd in Nootdorp en bekend in de regio. Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium, Amsterdam / Flevoland Drukkerij Van de Sande bv adres: Ambachtshof BB Nootdorp telefoon: fax: internet: 2

3 verschijnt x per jaar en is gratis verkrijgbaar op de campus van de Tu Delft, bij inholland en de HTs van de Haagse Hogeschool. Het is het enige studentenblad dat zich exclusief richt op de techniekstudent in Delft. heeft als motto: ambitie, passie en vuur. is een blad van/voor en door studenten. uitgever: sandedruk Nootdorp reactieadres: ambachtshof BB Nootdorp Telefoon: redactie: eric van Houten ron labordus Hans van de sande medewerkers: Julia Cramer annemieke van der Pol Joyce lustenhouwer Fotografi e: eric van Houten Jasper Bos Ontwerp: Theo van vliet vormgeving: lisette Tegelberg acquisitie: monique van de sande Druk: Drukkerij van de sande, Nootdorp internet: verantwoording: De redactie werkt met zorg aan de inhoud van de artikelen. uitgever noch redactie zijn verantwoordelijk voor de inhoud ervan of de gevolgen en zijn derhalve niet aansprakelijk. Van A naar Beter?! Het kan altijd beter, sneller, hoger, verder en meer!? is dat zo? Zijn er grenzen? en als er grenzen zijn: waar liggen die dan? en hoe ver kan je ze toch over? misschien kan je grenzen verleggen? immers: waar vroeger grenzen leken te liggen, blijken ze niet, nauwelijks of in het geheel niet te liggen. Dit is ware wetenschap? Of toch weer niet? Toch weer grenzen? ach laat maar. lees maar in deze hoe het in de diverse artikelen met onze grenzen aan het bevattingvermogen is gesteld. Grensverleggende prestaties op het gebied van transport en verkeer zetten we in dit nummer centraal. Wat dacht je van alle Dreamteams? De snelste auto, racewagen, boot en nu zelfs ook de snelste fi ets. kunnen de records nog verbeterd worden? Wat dacht je van opslag? kan de bulkvervoerder nog meer meenemen? Nog meer wegwerken? Zijn er grenzen aan capaciteit? als je de grenzen verlegt, verdien je dan echt meer geld? Hoe is het gesteld met veiligheid? met duurzaamheid? kunnen onze openbaar vervoer terminals die grootsheid aan? Hoe denkt de studentenpolitiek erover? Hoe zit het in de brains van door ons geïnterviewde studenten? Hoe was het op de wetenschapsdag? Zo maar weer een greep uit deze. lezen dus dit nummer. en laat eens weten wat je ervan vindt. laat ons ook weten als je mee wilt doen als fotograaf of schrijver. even een mailtje met je beweegredenen is voldoende en we nemen contact met je op. veel leesgenoegen namens alle medewerkers. ron labordus (redacteur/mede-uitgever) breenintro Colofon stukken breken. Het lossen van een schip moet zo snel mogelijk gebeuren, des te eerder een schip weer aan de volgende klus kan beginnen des te hoger de omzet. Aangezien de kosten van een schip kunnen oplopen tot euro per dag levert het flink wat op als je snel kunt lossen. Grote loscapaciteiten zijn dus wenselijk, dit kan mogelijk gemaakt worden door grote grijpers met korte cyclustijden in te zetten. Hierbij moet wel rekening gehouden worden met bestaande infrastructuur zoals de beschikbare kadekranen. Grijpers De grootte van de grijper hangt af van de hijscapaciteit van de kraan: een zware kraan kan meer hijsen en kan dus een grotere grijper aan. De grootste grijpers die bij de firma Nemag in Zierikzee gemaakt worden hebben een inhoud van 60 m 3. Het gewicht van een grijper zit tussen de 3 en 40 procent van de hijscapaciteit. Dit betekent dat voor de kraan bij TATA steel met een hijscapaciteit van 40 ton de grijper ongeveer 14 ton weegt en de lading die hij kan meenemen 26 ton bedraagt. Het grote gewicht van de grijper is noodzakelijk om er voor te zorgen dat de grijpbak vol gaat. Door het gewicht zakt de grijper naar beneden en graaft hij zich in wanneer de machinist hem sluit. Elke ton die een grijper lichter gemaakt wordt, betekent dus niet automatisch dat hij een ton extra aan lading mee kan nemen. Welke grijpervorm nu de meest ideale verhouding heeft tussen gewicht, capaciteit en sterkte is onduidelijk: de huidige aanpak om hier achter te komen is het bouwen van een prototype en het testen bij een klant. Dit is financieel onaantrekkelijk met hoge risico s. Onderzoek Simulatie met de discrete elementen methode kan hier een uitweg bieden. Door het stortgoed en de grijper beide te simuleren is het in feite mogelijk om virtuele prototypes te ontwikkelen, te testen en vervolgens te evalueren. Essentieel hiervoor is een correcte representatie van het stortgoed in de simulatie, kies je de verkeerde instellingen dan optimaliseer je een grijper voor bijvoorbeeld m&m s in plaats van ijzererts. Tijdens mijn afstuderen heb ik gekeken naar hoe je de indringeigenschappen van verschillende ijzerertsen kunt karakteriseren en simuleren. Dit gebruik ik in mijn promotieonderzoek met als doel virtueel prototyping voor grijpers te ontwikkelen en op basis hiervan ontwerprichtlijnen op te stellen. De grote uitdaging in dit onderzoek blijft een simulatie te ontwikkelen die de werkelijkheid goed benadert. Voor de hoogovens van een staalfabriek zijn enorme hoeveelheden kolen en ijzererts nodig. Zo heeft de TATA staalfabriek in IJmuiden jaarlijks zo n 8 tot 9 miljoen ton ijzererts en 4, miljoen ton kolen nodig. Deze materialen worden gewonnen in mijnen verspreid over de wereld en worden uit onder andere Brazilië, India, Noorwegen, Canada en Australië gehaald. Het transport gaat met grote zeeschepen, de zogenaamde bulkcarriers die tot ton aan lading kunnen meenemen. Deze schepen komen vervolgens aan in de bulkterminal van een zeehaven waar ze gelost worden. Op de bulkterminal wordt na het lossen het stortgoed opgeslagen en vervolgens via transportband, spoor of binnenvaart naar de eindbestemming vervoerd. Bulkterminals Bulkterminals kunnen worden onderverdeeld in twee categorieën. Een waar zeeschepen gelost worden (importterminal) en de terminal in bijvoorbeeld Brazilië waar de schepen beladen worden (exportterminal). In een importterminal worden de schepen gelost met grijpers. Grijpers zijn grote, stalen constructies die aan een kadekraan gehangen worden en die met flinke happen de ruimen van een zeeschip legen. Bij het laatste stukje van het lossen, wanneer het schip bijna leeg is, wordt een bulldozer in het schip gehesen die de resten stortgoed bij elkaar veegt zodat de grijper het kan oprapen. Lossen vakwerk Het lossen is overigens een vak apart, doe je het ongelijkmatig dan kan het schip kapseizen of in twee Binnen de zeetransportsector zijn drie grote ladingstromen te onderscheiden: natte bulk zoals olie (43%), droge bulk zoals kolen en ijzererts (23%) en containers (18%). Voor velen is de droge bulk een onbekende wereld, ondanks dat kolen energiecentrales van brandstof voorzien en ijzererts de staalfabrieken voeden voor de productie van nieuw staal. Hoe steekt deze wereld in elkaar en hoe kunnen oude gewoontes met nieuwe methodes verbeterd worden? TEKST: STEF LOMMEN BEELD: NEMAG Grijp de toekomst Virtual prototyping in de wereld van bulkoverslag Stef Lommen De auteur van dit artikel, Stef Lommen, is cum laude afgestudeerd op bulkoverslag in de haven bij de afdeling Marine and transport technologie van 3mE. Column Column Entrepreneurs Zaterdag uur. Oude Delft. De deurbel gaat. Er staan twee kinderen op de kokosmat. Een meisje en een jongetje allebei net twee turven hoog. Ze groeten me. Zij heeft twee vlechtjes, sprekende blauwe oogjes, ruikt naar parfum en heeft een stralend wit gebit. Het knulletje heeft krullen, donkere ogen en wisselt. Ik groet terug en vraag of ik iets voor ze kan doen. Heeft u ook lege flessen? wil vlechtjes weten. Ze spreekt goed gearticuleerd en het lijkt alsof ze ieder woord weegt voordat ze het uitspreekt. Ja juift, slist de jongen, die van fijfenfintig fent Het meisje kijkt de jongen schuin en met samengeknepen lippen streng aan en schut alsof ze wil roepen: niet zeggen!. Mijn twijfel is zichtbaar. Het is voor het goede doel, articuleert zij snel om mij te overtuigen. Juift! vult de jongen haar weer aan, totaal niet onder de indruk van haar kwade blik, Foor Kenia of vo! Hier klopt iets niet. Voor zover ik weet, is er op dit moment geen ellende in Kenia. Ik heb althans geen vreselijke beelden en speciale giro- nummers voorbij zien komen. Ergo, het laatste wat ik van Kenia aan publicatie heb gezien was een vakantieposter bij een reisbureau. Ik ga de twee eens flink uithoren. Is het een project van school en van welke school dan. Hebben ze een legitimatie mee en kan ik de school bellen, of nog spannender hun ouders? Dan valt mijn blik op een plastic tas die ze mee hebben. Er zitten al enkele lege PET-flessen in. Ik bedenk me. Misschien zijn ze bezig met het starten van een onderneming. Ik ga naar binnen en vind op het aanrecht een lege colafles. Royaal overhandig ik het ding. Ze zijn tenslotte zojuist begonnen met sparen en eens zullen ze samen een eerlijke multinational runnen. Hennes & Mauritz, Vroom en Dreesman, Dolce & Gabana. Hoe zijn die ooit begonnen? Zelfs Rolls Royce. In ieder geval voel ik me goed omdat ik hoe dan ook mee heb gewerkt aan hun toekomstig succes door hiermee dit mini entrepreneurship te stimuleren. Een uurtje later loop ik over het Agathaplein. In het najaarszonnetje zitten blauwoogje en de slisser. Ze hebben allebei een megabag chips op schoot en ieder twee blikken energydrink. De zak met flessen is leeg. Niets H&M, niets V&D, Dolce &Gabana of Rolls Royce. Nee dat gaat hem niet worden. Maar toch zo komen ze er wel, al is het als Bonnie & Clyde. Hendricus van Oosteinde ZeaL Column NOVeMBer 2011 ZeaL NOVeMBer 2011 ZeaL 4 JUNI 2011 ZeaL 20 JUNI 2011 ZeaL 21 Jan Flach, hoofd transportcoördinatie Damen Shipyards: Zonder transport staat alles stil Zonder transport staat alles stil, begint Jan Flach (43) met merkbaar genoegen het gesprek over het omvangrijke werk dat hij met zijn afdeling coördineert. Stilstand is een economisch probleem, stilstand kost immers geld, veel geld. Dat geldt voor werk op een werf dat niet vooruit kan, dat geldt voor een schip dat niet vaart, enzovoort, enzovoort. Een opeenstapeling van kosten veelal, want ook ander werk kan erdoor in Damen Shipyards bouwt schepen in Nederland en op eigen werven in het buitenland. Vele honderden schepen bevaren al tientallen jaren alle wereldzeeën. Scheepswerven in het buitenland, professioneel onderhoud en snelle reparatie: hoe krijgt Damen alle benodigde materialen tijdig op de juiste plek en plaats? Jan Flach, hoofd transportcoördinatie bij Damen Shipyards in Gorinchem, vertelt over het omvangrijke werk om grote scheepsonderdelen tot en met het kleinste, specifieke schroefje probleemloos naar het werk te vervoeren met bijbehorende juiste documenten en vergunningen. het gedrang komen, producten worden eventueel niet op tijd afgeleverd, medewerkers werken niet en moeten toch betaald worden. Service, klantgerichtheid en leverbetrouwbaarheid staan dus hoog in ons vaandel. Transport van alle materialen Hoe is de afdeling transport van Damen erop voorbereid? Jan Flach: In ons centraal magazijn in Gorinchem hebben we veel gangbare materialen en onderdelen op voorraad liggen en vooral hebben we goede contacten met onze toeleveranciers. Dus kunnen we snel anticiperen op een (nood)situatie, als de klant hierom vraagt. Onze afdeling zorgt dat het juiste vervoer wordt gekozen afhankelijk van te verzenden onderdelen en materialen, op basis van de gemaakte afspraken tussen onze verkopers en onze klanten. Meestal per schip, maar ook per vliegtuig, koerier of over de weg en afhankelijk van de grootte soms zelfs hand carried. Dan zijn er natuurlijk ook de materialen die nodig zijn op een van de eigen scheepsbouwwerven in Nederland of het buitenland. Een compleet team van logistiek medewerkers zorgt vanuit Gorinchem dat de bouw tijdig kan beginnen en vooral voortgang vindt. De afdeling transport is vaak de laatste schakel en zorgt ervoor dat de werf in bijvoorbeeld Vietnam de juiste hoeveelheid staal op het juiste moment op de werf ter plekke heeft, soms vervoeren we zelfs grote delen van in ons land gemaakte onderdelen, die aldaar worden geassembleerd. Uitdagend proces Jan Flach: Een uitdagend logistiek proces, dat al bij de inkoopafdeling begint. In Gorinchem laten we de meeste scheepsonderdelen centraal bij elkaar komen en moeten we ervoor zorgen dat alle benodigde materialen, gereedschappen en machines uit onze magazijnen en van onze leveranciers volgens een strakke planning aan- en afgevoerd worden. Materialen worden vervolgens zorgvuldig en nauwkeurig in onze eigen Damen- of rederijcontainers geladen of in andere laadeenheden, die vervolgens wereldwijd vervoerd worden. Het tijdsschema is essentieel. Te laat op een werf of bij een klant komen is uit den boze, te vroeg komen eigenlijk ook. Want: waar sla je materialen op? En als ze ergens liggen, raken de soms kostbare onderdelen dan niet beschadigd of lopen ze ander risico? Er kunnen zich ook andere problemen voordoen: een vervoer kan vertraging oplopen. Niet alles kan je voorzien. Nogmaals, het is een boeiende uitdaging om alles wat je kan voorzien en kan plannen goed op de rit te krijgen. Ook papierwinkel regelen Bij Damen beseffen we terdege dat onze kracht ook zit in de goede planning van en voor het werk, aldus Jan Flach tot slot. Service naar klanten die vertrouwen hebben in ons bedrijf en die je dus beslist niet in de steek mag en kan laten. Service ook intern: immers als vanuit Gorinchem het transport van materialen van grote onderdelen tot en met een miniem onderdeeltje goed geregeld is, verloopt het werk op een werf ook goed en komt dat natuurlijk de kwaliteit van onze schepen ten goede. Mensen ter plekke hebben veelal geen weet, wat er zoal komt kijken in de voorbereidende fase. Los van wat ik net vertelde, moet er ook veel papier- werk worden verricht. Denk aan in- en uitvoerrechten, ladingpapieren, verzekeringen, havenfaciliteiten, vergunningen, gevaarlijke stoffen, documentaire kredieten, enzovoort; dat kan per land en zelfs per stad en haven verschillen. Ook die zaken moeten geolied verlopen. Fantastisch werk om met mijn afdeling die bijdrage aan het bedrijfsproces van Damen te leveren. TEKST: RON LABORDUS BEELD: PR DAMEN & RON LABORDUS interview reportage recept review innovatie uitgelicht medisch onderzoek medisch onderzoek NOVeMBer 2011 ZeaL 20 NOVeMBer 2011 ZeaL 21 Damen Shipyards: Scheepsbouw over de hele wereld volgens een uniek concept Damen Shipyards is de grootste scheepsbouwer van Nederland met ruim 6000 werknemers werkzaam op 3 werven verspreid over de hele wereld. Jaarlijks bouwt Damen tussen de 120 en 10 schepen. Snelheid van leveren op basis van een bijzonder standaardconcept is de kracht: het bedrijf heeft op de werven schepen op voorraad. Die standaardschepen worden afgebouwd naar de wensen van klanten. Tegelijk bouwt Damen uiteraard ook unieke schepen waar er maar één van is. Hoogopgeleide medewerkers houden zich voortdurend bezig met research, productverbetering en productontwikkeling. Nadrukkelijk zoekt het bedrijf de samenwerking met TU, Marin en TNO. Naast kwaliteit staat ook duurzaamheid hoog in het vaandel. Een uitgebreide range schepen vindt wereldwijd hun weg. Standaardschepen in lengte van 10 tot 10 meter. De product-markt-combinaties zijn benoemd als: harbour services, offshore support, naval & patrol, yachting, shipping, public transport, dredging, fishing en pontoons & barges. Damen verzorgt ook componenten en voert reparaties en onderhoud uit. Schepen bouwen ze desgewenst waar ook ter wereld on site, eventueel met gebruikmaking van lokale werknemers en onderaannemers. Medewerkers van Damen zijn dan betrokken bij het project als bijvoorbeeld projectmanagers en natuurlijk kunnen ze ter plekke of in Nederland trainingen verzorgen en de know-how leveren die noodzakelijk is om een schip of meerdere schepen op kwalitatief hoog niveau en volgens de Damen standaard te bouwen. Damen is voor medewerkers een interessante werkgever met voortdurend uitdagend werk, veel kansen en een aanlokkelijk toekomstperspectief. OPgEWEKT DOOR DE BUURT 12 illustratie: c Kolen-, gas- of kerncentrale Substation Distributiestation op stadsniveau Distributiestation op wijkniveau Transformatorhuisje Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer 6 Luchtcompressie in mijnschacht energieopslag in lucht 8 Hydro-opslag in Noorse bergen water de berg op pompen, terugwinnen met turbine Huis met zonnepanelen Boer met windmolen Tuinder met warmtekrachtinstallatie kv 10 kv 0 kv 10 kv 230 V Elektriciteitsnet van morgen Decentrale opwekking, bidirectionale distributie Door de opkomst van zonnepanelen en windturbines worden afnemers ook producenten. Wijken kunnen (tijdelijk) zelfvoorzienend worden in hun elektriciteitsverbruik. Het distributienetwerk wordt een uitwisselingspodium tussen verbruikers en opwekkers. De boomstructuur wordt een netwerk van eilanden. Bottum-up distributie Windmolens, zonnepanelen en warmtekrachtinstallaties wekken lokaal stroom op en voorzien hun omgeving van stroom. Als er meer stroom wordt opgewekt dan er lokaal gevraagd wordt, wordt de stroom naar hogere niveau s gebracht om daar aan de vraag te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente knooppunten regelen de vermogenstromen tussen vragers en aanbieders. Lokale opslag Intelligente knooppunten OPgEWEKT DOOR DE BUURT 18 Kolen-, gas- of kerncentrale Onderstation Distributiestation op stadsniveau Distributiestation op wijkniveau Transformatorhuisje Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer Luchtcompressie in mijnschacht energieopslag in lucht Hydro-opslag in Noorse bergen water de berg op pompen, terugwinnen met turbine Huis met zonnepanelen Boer met windmolen Tuinder met warmtekrachtinstallatie Elektriciteitsnet van morgen Decentrale opwekking, tweeweg distributie Door de opkomst van ondermeer zonnepanelen, windturbines en stroomopwekkende Cv-ketels veranderen steeds meer afnemers van elektriciteit tijdelijk in producenten. Hierdoor kunnen wijken (tijdelijk) zelfvoorzienend worden in hun elektriciteitsverbruik. Het distributienetwerk is niet langer een verdeelstation in het eenrichtingsverkeer van centrale naar gebruiker, maar een uitwisselingspodium tussen gebruikers en opwekkers. Uit de boomstructuur van het traditionele elektriciteitsnetwerk groeit zo een netwerk van onderling verbonden eilanden. Bottum-up distributie Windmolens, zonnepanelen en warmtekrachtinstallaties wekken lokaal stroom op waarmee ze in eerste instantie in hun eigen behoefte en die van de directe omgeving voldoen. Als het aanbod de lokale vraag overtreft, vloeit de energie naar een hoger spanningsniveau om elders aan de vraag te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente knooppunten regelen als een soort elektrische verkeersleiders de vermogenstromen tussen gebruikers en aanbieders. Lokale opslag Intelligente knooppunten 13 SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND Monte Carlo methode De Monte Carlo methode (ook wel Monte Carlo simulatie genoemd) is een verzamelnaam voor rekentechnieken die herhaalde berekeningen gebruiken met willekeurige ingangssignalen. De methode wordt gebruikt voor de simulatie van fysische en mathematische systemen, vooral wanneer een exacte wiskundige beschrijving van het systeem niet haalbaar is. bijvoorbeeld omdat het systeem te complex is of omdat er teveel verschillende variabelen in het spel zijn. Ook is de Monte Carlo simulatie geschikt voor de beschrijving van een complex systeem (zoals het elektriciteitsnet) dat te kampen heeft met grote variaties in de input. Denk aan variaties in zonlicht en wind in een elektriciteitssysteem met veel zonnepanelen en windmolens. Een Monte Carlo simulatie vertaalt variaties in de ingangsvariabelen in variaties in de uitgangsvariabelen van het systeem. De ingangsvariaties zijn gebaseerd op waarschijnlijkheidsverdelingen uit de praktijk, of ze worden aan relevante theorieën ontleend. In feite bestaat een Monte Carlo simulatie uit een groot aantal simulaties van het systeem voor telkens een andere set ingangswaarden (die tot stand komen door een willekeurige steekproef uit de waarschijnlijkheidsverdelingen). De verzameling van alle berekeningen vormt zo een waarschijnlijkheidsverdeling van de uitkomst. Of uitkomsten als er meer dan een uitgangswaarde berekend wordt. Het resultaat is dan, anders dan bij een deterministische berekening, niet één enkele uitkomst, maar een waarschijnlijkheidsverdeling van mogelijke uitkomsten. Op die manier geeft een Monte Carlo simulatie informatie over de mogelijke waarden van de uitkomsten en de waarschijnlijkheden ervan voor bepaalde systeemkeuzes. De Monte Carlo methode is ook geschikt voor de simulatie van zeer complexe of niet-lineaire systemen. beleidsmakers maken er gebruik van om in hun beslissingen rekening te houden met onzekerheden. Het is een veelgebruikte techniek geworden in tal van disciplines van de financiële markten tot elektriciteitsnetwerken. De eerste toepassingen stammen uit het werk aan kernwapens in Los Alamos (VS) in de tweede helft van de jaren 40 van de vorige eeuw. De Poolse wiskundige Stanislaw Ulam had bedacht dat je de uitkomst van ingewikkelde processen (hij dacht aan patiencen) soms beter kon achterhalen door het een (groot) aantal keren uit te proberen, dan te proberen het precies te berekenen. Hij werkte het idee uit met de computerpionier John von Neumann, omdat het Ulam wel duidelijk was dat de herhaalde simulaties het best met een computer gedaan konden worden. Zoals alles in Los Alamos National Laboratory was ook dit project geheim en moest daarom een codenaam krijgen. Ulam koos voor Monte Carlo vanwege het casino waar Ulam s oom geregeld zijn spaargeld verspeelde. output variabelen input verdelingen model Monte Carlo methode De Monte Carlo methode (ook wel Monte Carlo simulatie genoemd) is een verzamelnaam voor rekentechnieken die herhaalde berekeningen gebruiken met willekeurige ingangssignalen. De methode wordt gebruikt voor de simulatie van fysische en mathematische systemen, vooral wanneer een exacte wiskundige beschrijving van het systeem niet haalbaar is. bijvoorbeeld omdat het systeem te complex is of omdat er teveel verschillende variabelen in het spel zijn. Ook is de Monte Carlo simulatie geschikt voor de beschrijving van een complex systeem (zoals het elektriciteitsnet) dat te kampen heeft met grote variaties in de input. Denk aan variaties in zonlicht en wind in een elektriciteitssysteem met veel zonnepanelen en windmolens. Een Monte Carlo simulatie vertaalt varia- Een Monte Carlo simulatie vertaalt variaties in de ingangsvariabelen in variaties in ties in de ingangsvariabelen in variaties in de uitgangsvariabelen van het systeem. De de uitgangsvariabelen van het systeem. De ingangsvariaties zijn gebaseerd op waaringangsvariaties zijn gebaseerd op waarschijnlijkheidsverdelingen uit de praktijk, of schijnlijkheidsverdelingen uit de praktijk, of ze worden aan relevante theorieën ontleend. ze worden aan relevante theorieën ontleend. In feite bestaat een Monte Carlo simu- In feite bestaat een Monte Carlo simulatie uit een groot aantal simulaties van latie uit een groot aantal simulaties van het systeem voor telkens een andere set het systeem voor telkens een andere set ingangswaarden (die tot stand komen ingangswaarden (die tot stand komen door een willekeurige steekproef uit de door een willekeurige steekproef uit de waarschijnlijkheidsverdelingen). De verwaarschijnlijkheidsverdelingen). De verzameling van alle berekeningen vormt zo zameling van alle berekeningen vormt zo een waarschijnlijkheidsverdeling van de een waarschijnlijkheidsverdeling van de uitkomst. Of uitkomsten als er meer dan uitkomst. Of uitkomsten als er meer dan een uitgangswaarde berekend wordt. Het een uitgangswaarde berekend wordt. Het resultaat is dan, anders dan bij een deterresultaat is dan, anders dan bij een deterministische berekening, niet één enkele ministische berekening, niet één enkele uitkomst, maar een waarschijnlijkheidsuitkomst, maar een waarschijnlijkheidsverdeling van mogelijke uitkomsten. verdeling van mogelijke uitkomsten. 19 SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND illustratie: c Kolen-, gas- of kerncentrale Substation Distributiestation op stadsniveau Distributiestation op wijkniveau Transformatorhuisje Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer 6 Luchtcompressie in mijnschacht energieopslag in lucht 8 Hydro-opslag in Noorse bergen water de berg op pompen, terugwinnen met turbine Huis met zonnepanelen Boer met windmolen Tuinder met warmtekrachtinstallatie kv 10 kv 0 kv 10 kv 230 V Elektriciteitsnet van morgen Decentrale opwekking, bidirectionale distributie Door de opkomst van zonnepanelen en windturbines worden afnemers ook producenten. Wijken kunnen (tijdelijk) zelfvoorzienend worden in hun elektriciteitsverbruik. Het distributienetwerk wordt een uitwisselingspodium tussen verbruikers en opwekkers. De boomstructuur wordt een netwerk van eilanden. Bottum-up distributie Windmolens, zonnepanelen en warmtekrachtinstallaties wekken lokaal stroom op en voorzien hun omgeving van stroom. Als er meer stroom wordt opgewekt dan er lokaal gevraagd wordt, wordt de stroom naar hogere niveau s gebracht om daar aan de vraag te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente knooppunten regelen de vermogenstromen tussen vragers en aanbieders. Lokale opslag Intelligente knooppunten Kolen-, gas- of kerncentrale Onderstation Distributiestation op stadsniveau Distributiestation op wijkniveau Transformatorhuisje Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer Luchtcompressie in mijnschacht energieopslag in lucht Hydro-opslag in Noorse bergen water de berg op pompen, terugwinnen met turbine Huis met zonnepanelen Boer met windmolen Tuinder met warmtekrachtinstallatie Elektriciteitsnet van morgen Decentrale opwekking, tweeweg distributie Door de opkomst van ondermeer zonnepanelen, windturbines en stroomopwekkende Cv-ketels veranderen steeds meer afnemers van elektriciteit tijdelijk in producenten. Hierdoor kunnen wijken (tijdelijk) zelfvoorzienend worden in hun elektriciteitsverbruik. Het distributienetwerk is niet langer een verdeelstation in het eenrichtingsverkeer van centrale naar gebruiker, maar een uitwisselingspodium tussen gebruikers en opwekkers. Uit de boomstructuur van het traditionele elektriciteitsnetwerk groeit zo een netwerk van onderling verbonden eilanden. Bottum-up distributie Windmolens, zonnepanelen en warmtekrachtinstallaties wekken lokaal stroom op waarmee ze in eerste instantie in hun eigen behoefte en die van de directe omgeving voldoen. Als het aanbod de lokale vraag overtreft, vloeit de energie naar een hoger spanningsniveau om elders aan de vraag te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente knooppunten regelen als een soort elektrische verkeersleiders de vermogenstromen tussen gebruikers en aanbieders. Lokale opslag Intelligente knooppunten Een korte geschiedenis van elektrisch licht Gloeilamp De eerste lamp was een gloeilamp (Thomas Edison, 1879) die ook ruim 130 jaar later nog heel herkenbaar is. Binnen het glazen bolletje zit een dun draadje dat de stroom geleidt. Dat gloeit op en begint licht begint uit te stralen. Om oxidatie van de gloeidraad te voorkomen is de glazen bol gevuld met een inert (chemisch inactief) gas. De gloeilamp produceert naast licht vooral veel warmte (typisch 9 procent); het is een zeer gewaardeerde maar geen efficiënte lichtbron. Een gloeilamp is een pure Ohmse weerstand. Dat betekent dat de stroom door de lamp in fase is met de spanning over de lamp. Het vermogen (40, 60, 7 Watt) wordt gebruikt als kengetal om onderscheid te maken tussen de aangeboden lampen. De helderheid van een lamp is in te stellen met een dimmer die de amplitude van de voedingspanning regelt. Regelbare transformatoren of weerstanden zijn daarvoor te gebruiken, maar die zijn groot, duur en inefficiënt. Moderne dimmers werken elektronisch: ze hakken de voedingsspanning in stukken, waardoor de vorm van de spanning verandert, en daarmee het vermogen dat door de lamp vloeit en ook de hoeveelheid licht. Een bijverschijnsel van dimmers is vervorming van de netspanning. Dimmers sturen namelijk niet-sinusvormige stromen door het elektriciteitsnet. Die stoorstromen veroorzaken een spanningsval over iedere impedantie die ermee in serie geschakeld staat en dat leidt tot vervormingen van de netspanning. Vooral hoger-orde harmonische kunnen leiden tot een aanzienlijke spanningsval omdat de inductieve impedantie toeneemt met de frequentie, en daarmee ook de spanningsval over de impedantie. Het gevolg van de vervormingen is dat de netspanning op het aansluitingspunt bij de klant niet meer de ideale sinusvorm heeft. Halogeenlamp De halogeenlamp is een verbeterde versie van de gloeilamp. In een gewone gloeilamp verdampt de gloeidraad langzaam en de metaaldamp slaat neer op de binnenwand van de glazen bol. Uiteindelijk brandt de gloeidraad door en moet de lamp vervangen worden. Bij een halogeenlamp is het glazen omhulsel gevuld met een halogeengas dat zich bindt aan de metaaldamp en de metaaldeeltjes terugzet op de gloeidraad. Dit zelf-reparerende mechanisme maakt dat de temperatuur van gloeidraad hoger kan worden dan in een gewone gloeilamp. Hierdoor heeft een halogeenlamp een grotere lichtopbrengst. TL-balk Tegenwoordig is de fluorescentielamp de meest voorkomende lichtbron. Hierbinnen vinden elektrische ontladingen plaats waarbij door de botsingen van elektronen met kwikionen ultraviolette straling vrijkomt. Fluorescerend poeder aan de binnenkant van de lamp zet ultraviolette straling om in zichtbaar licht. Fluorescentielampen geven minder warmte af (dan gloeilampen bij dezelfde hoeveelheid licht) en ze gaan ook langer mee. Maar anders dan een gloeilamp kunnen ze niet zondermeer op de netspanning aangesloten worden. Er is een ballast nodig (uitgevoerd als een spoel in serie met de lamp) om de stroom van de gasontlading door de lamp te beperken. Daarnaast is er een starter nodig om de gasontlading tot Verlichting was historisch een van de eerste toepassingen van elektriciteit. De netspanningen 110 en 220 Volt en de gestandaardiseerde netfrequenties 0 of 60 Hertz vinden er hun oorsprong in. OPgEWEKT DOOR DE BUURT 36 Houtsnippers waren gewoon goedkoper PRAKTIJK WKK: Intussen is de prijs voor houtsnippers verdubbeld en is het bedrijven van de installatie volgens Vink moeizamer geworden. Nog steeds is hij de enige tuinder in Nederland met een houtgestookte wkk-installatie. Warmtekrachtkoppeling (wkk) is een veelgebruikte techniek onder tuinders. Omdat tegelijkertijd elektriciteit wordt opgewekt en de restwarmte gebruikt wordt voor verwarming van de kassen, is het rendement van dergelijke systemen heel hoog. Voor centrales worden waarden tot 8 procent genoemd. De bio-wkk installatie van Jaap Vink komt zelfs hoger uit omdat relatief veel warmte vrijkomt bij de condensatie van rookgassen van houtsnippers. Veel tuinders kiezen voor gasmotoren die een generator aandrijven en waarvan de koelwarmte gebruikt wordt om de kas te verwarmen. Om houtsnippers te gebruiken is een ingewikkelder installatie nodig met een stoomketel. De ketel wordt verhit tot er stoom ontstaat van 400 graden Celsius onder 0 bar druk. Die stoom drijft een turbine aan en een generator. De restwarmte uit de stoom en uit de rookgassen wordt gebruikt om het retourwater uit de kassen mee te verwarmen. De installatie bij Vink Sion bv levert 1,1 megawatt aan elektrisch vermogen en, megawatt aan warmte (waarvan 1, megawatt door condensatie van de rookgassen). zelf gebruikt het bedrijf 1 tot 20 procent van de elektriciteit, zodat het aan het net geleverd vermogen iets minder dan 1 megawatt bedraagt. Daarvoor ontvangt Vink een stroomprijs van ongeveer 6 cent per kilowattuur plus 9,6 cent subsidie volgens de MEP-regeling (milieukwaliteit elektriciteitsproductie), een subsidieregeling die in 2006 werd gestopt en in 2008 werd vervangen door de stimuleringsregeling duurzame energie (SDE). Het was niet uit milieuoverwegingen dat tuinder Jaap Vink uit beetgum een houtgestookte wkk-installatie aanschafte. Het leek destijds, rond 200, gewoon heel concurrerend vanwege de lage brandstofprijs. OPgEWEKT DOOR DE BUURT 44 stand te brengen. Meestal zijn ballast en starter in de armatuur van de lamp aangebracht. Tegenwoordig bestaat ook de elektronische ballast die zowel de stroom beperkt als een startspanning opwekt. Fluorescentielampen hebben door de ballast een inductief karakter en de stroom loopt bijna 90 graden achter bij de voedingsspanning. In grote kantoorgebouwen resulteert dat in een grote blindstroom (een stroom die + /- 90 graden uit fase is met de spanning) en een aanzienlijk reactief vermogen. Dat is elektrisch vermogen dat als gevolg van het faseverschil tussen stroom en spanning niet geregistreerd wordt door de verbruiksmeter. Daarom zijn in kantoren tl-buizen vaak gecompenseerd met condensatoren, zodat de condensatoren het reactief vermogen leveren, en niet het elektriciteitsbedrijf. Spaarlamp Compacte fluorescentielampen of spaarlampen hebben een ballast die geïntegreerd is in de behuizing. De spaarlampen zijn tegenwoordig zo ontworpen dat ze niet meer plaats innemen dan een gloeilamp. ze kunnen daardoor gemakkelijk gebruikt worden in plaats van gloeilampen. Een nadeel is dan wel dat ze niet te dimmen zijn. LED Het is te verwachten dat op termijn alle verlichting vervangen zal worden door LED-verlichting. Het belangrijkste voordeel van een light emitting diode (LED) is het lage energiegebruik, gekoppeld aan een lange levensduur. Die eigenschappen dragen eraan bij dat LEDs, veelal in (gekleurde) clusters, steeds vaker de voorkeur genieten boven gloeilamp en spaarlamp. Gloeilamp Spaarlamp LED Levensduur Watt equivalent Prijs per lamp 1,2 3,9 3,9 KWh over uur Kosten verbruik uur ( 0,20/kWh) 600,- 140,- 60,- Aantal lampen uur 42 1 Kosten lampen uur 2,0 19,7 3,9 Totaal kosten uur 62,0 19,7 9,9 Gegevens: 37 SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND Houtsnippers waren gewoon goedkoper Vink nam de installatie in 2007 in gebruik. Het eerste jaar waren er veel problemen en storingen. Het was allemaal nieuw wat ze deden met een ketel van Stork, een turbine uit Duitsland en dat werd allemaal samengebouwd. ze hebben het bij mij geleerd. Na een jaar echter waren de kinderziektes voorbij en sindsdien loopt het systeem, gebouwd door Ingenieursbureau HoSt en Imtech-Vonk, probleemloos. Toch is het niet waarschijnlijk dat er veel van dergelijke installaties bij zullen komen. De prijs van houtsnippers is namelijk flink gestegen. (2, kilogram droge houtsnippers geeft evenveel warmte als 1 kubieke meter gas). Volgens Vink is dat het gevolg van het Duitse groene energiebeleid: Duitsland is zo verschrikkelijk groen dat er een flinke subsidie wordt gegeven op het stoken op houtsnippers. Daardoor is de vraag de afgelopen vijf jaar flink toegenomen. Tot in Friesland is de aantrekkingskracht van de Duitse subsidie te merken. Vink vat het bondig samen: Hoe meer subsidie, hoe hoger de prijzen. Qua CO 2 -uitstoot presteert de installatie voorbeeldig, wat met het oog op de uitstoot van broeikasgassen en de klimaatverandering een pre is. Dat komt door de unieke combinatie van rendement, biobrandstof en filtering van rookgassen. Een hoog rendement minimaliseert de uitstoot van kooldioxide, dat geldt voor iedere wkk-installtie. In dit geval komt daar bij dat de CO 2 -uitstoot anders dan bij fossiele brandstof niet bijdraagt tot de verhoging van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer omdat bij de groei van hout (vrijwel) net zoveel CO 2 wordt opgenomen als dat er bij verbranding vrijkomt. Kort gezegd: biobrandstof is CO 2 -neutraal. Tot slot bevat de installatie een filter (een wasser in het jargon) dat kooldioxide uit de rookgassen afvangt. Het is de bedoeling dat te gebruiken als extra meststof in de acht hectare paprika- en komkommerkassen. Als dat lukt, en dat hangt ervan af of er geen schadelijke gassen met het CO 2 meekomen, dan heeft Vink-Sion netto geen CO 2 -uitstoot, maar een CO 2 -opname. Vink zelf lijkt het milieuaspect niet bovenmate te interesseren. Hij is vooral bezig zijn bedrijf te runnen te midden van diverse subsidieregelingen, veranderende brandstofprijzen en recentelijk ook nog de voedselhysterie. Vanwege de onrust rondom de EHEC-bacterie heeft hij zijn komkommers maar eerder geruimd dan hij van plan was. Wanneer over drie weken de eerste pluk weer plaats kan vinden, is het weer als vanouds komkommertijd. 4 SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND NOVeMBer 2011 ZeaL 14 Houtsnippers waren gewoon goedkoper SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND Intelligente energievoorziening: nu en in de toekomst Elektriciteit wordt de energiedrager van de toekomst. Het elektriciteitsvoorziening systeem is daarbij een onmisbare schakel, want het faciliteert het transport van elektriciteit van de primaire bronnen van energie naar de consumenten. De noodzaak van balanshandhaving tussen opwekking en consumptie en de noodzaak van robuustheid, veiligheid, stabiliteit en van een hoge leveringszekerheid waren van oudsher de drijfveren achter het ontwerp en de bedrijfsvoering van het net zo we dat nu kennen. Onder invloed van een aantal actoren (CO 2 reductie, duurzame bronnen, marktwerking en betrouwbaarheid) is het elektriciteitsvoorzieningsysteem zich aan het ontwikkelen, met doel meer decentrale opwekking te kunnen faciliteren, maar daarnaast ook grote elektriciteitstransporten bij hoge spanningen mogelijk te maken. De bedrijfsvoering van het net krijgt in toenemende mate te maken met onzekerheden. Daarom is een nieuwe wijze van besturen, van monitoring en van beveiliging noodzakelijk. Hierbij speelt, gegeven de grootschaligheid van kleine autonome opwekkers, toepassing van informatie en communicatietechnologie een belangrijke rol. Het Ministerie van Economische Zaken heeft zich de ontwikkelingen tijdig gerealiseerd en in 2002 is, in het kader van een Innovatiegericht OnderzoeksProgramma (IOP), het onderzoek op het gebied van de Elektro Magnetische Vermogens Techniek, met daarin het programma Intelligente Netten, van start gegaan. Het IOP- EMVT heeft op landelijk niveau de banden tussen de industrie en de drie Technische Universiteiten verstevigd en de industriële partners aangezet nieuwe producten te ontwikkelen. In het Europese netwerk, zoals dat gecreëerd is door de Brusselse FP~7 projecten, zijn de Nederlandse deelnemers kundige en gewaardeerde partners geworden. Zo hebben de consultancy activiteiten van onderzoeksinstituten als KEMA in landen waar de energievoorziening in de lift zit, denk hierbij in het bijzonder aan China, mede door het IOP-EMVT kunnen bloeien. De studenten en promovendi die door middel van hun onderzoek aan de resultaten van het IOP hebben bijgedragen, zijn nu immers op het wereldtoneel actief om de uitdagingen die het verwezenlijken van een betrouwbare, robuuste, betaalbare maar vooral intelligente energievoorziening, zowel nu als in de toekomst, mogelijk te maken. Michel Antal, voorzitter IOP-EMVT. ZeaL Column Toonaangevend boek over smartgrid onderzoek in Nederland "Het boek is een weergave van acht jaar onderzoek. Prof.ir. Lou van der Sluis TEKST: RON L ABORDUS BEELD: ERIC VAN HOUTEN ( PORTRETFOTO VAN DER SLUIS) Lou van der Sluis: Onze elektriciteitcentrales zijn centrale plekken van waaruit elektriciteit via verdeelcentra in woningen en bij bedrijven komt. In de toekomst wordt elektriciteit voor een belangrijk deel (ook) anders opgewekt, wat wel zal moeten trouwens, als we naar een duurzame samenleving willen streven. Ook op lagere spanningsniveaus en door particulieren zal elektriciteit geproduceerd worden. Denk onder andere aan windmolens, zonnecollectoren, aardwarmte, wkk-centrales, warmte terugwinmethodes en andere moderne vormen van alternatieve energiewinning. Sensors en vermogenselektronica De gewonnen energie zal vanuit meerdere richtingen door het net vloeien en zal zelfs opgeslagen moeten worden. Van der Sluis: Studenten en promovendi hebben individueel en in teamverband onderzoek gedaan naar de noodzaak van aanpassing van ons net op basis van de vraag wat er nodig is om ons net smart te krijgen in die zin dat er een intelligent netwerk wordt gecreëerd om de elektriciteitsvoorziening stabiel, de spanning constant en de levering betrouwbaar te houden. Een tiental studenten is inmiddels gepromoveerd op deze problematiek en daar zijn helder geformuleerde probleemstellingen, vernieuwende inzichten en bruikbare oplossingen uit voortgekomen. Er zal in de toekomst - zo blijkt - een zwaar beroep gedaan worden op grootschalige introductie van sensors en van vermogenselektronica. Het boek doet op basis van de proefschriften van de promovendi verslag van hun bevindingen. Boek gratis Het boek is een initiatief van de in AgentschapNL participerende ministeries van economische zaken, landbouw en innovatie en schetst een beeld van de onderzoeksvraag van het acht jaar durende innovatief onderzoeksprogramma elektromagnetische vermogenstechniek (IOP-EMVT). Drukkerij Van de Sande uit Nootdorp verzorgde en drukte het 70 pagina s tellende fullcolour boekwerk dat opvalt door zijn leesbare tekst, verhelderende illustraties en fraaie foto s. Het boek is niet in de winkel te koop. Belangstellenden kunnen het bestellen via of via het wordt dan gratis toegestuurd. Het boekwerk is zeker de moeite waard. interview reportage recept review innovatie uitgelicht medisch onderzoek medisch onderzoek NOVeMBer 2011 ZeaL 1 Onder de veelzeggende, creatieve titel Opgewekt door de buurt verscheen 4 oktober jongstleden een nu al toonaangevend boek over smartgridonderzoek in Nederland. Auteur en samensteller is Lou van der Sluis, hoogleraar elektriciteitsvoorziening aan de TU Delft. Het boek gaat over de toekomst van onze elektriciteitsvoorziening en vooral hoe het bestaande elektriciteitsnet daar op slimme wijze op aangepast moet worden. Tien promovendi hebben er hun belangrijke bijdrage aan geleverd. Bevindingen van tien promovendi In het kader van het IOP-EMVT onderzoeksprogramma hebben tien promovendi gewerkt aan de TU's van Delft en Eindhoven. In Delft lag het accent op hoogspanning en transportnet, in Eindhoven op distributienetten en het laagspanningsniveau. De promovendi zochten uit hoe het huidige elektriciteitsnet intelligenter en flexibeler gemaakt kan worden. Georgios Papaefthymiou ontwikkelde een wiskundig model dat wisselende belastingen van het elektriciteitsnetwerk simuleert. Muhamad Reza berekende het maximale aandeel van duurzame elektriciteit zonder dat er stabiliteitsproblemen optreden. Andrej Jokic onderzocht de veranderingen op de elektriciteitsmarkt als gevolg van het groeiend aandeel groene stroom. Jody Verboomen laat zien hoe om te gaan met grootschalige rush-ins van groene stroom vanuit het buitenland. Cai Rong toonde aan dat gloeilampen een stuk gevoeliger zijn voor flikkeringen - als gevolg van snelle spanningsvariaties - dan spaar- en ledlampen. Sjef Cobben ontwikkelde een kwaliteitslabel voor elektriciteit aan de meterkast. Anton Ishchenko berekende de stabiliteit van een smartgrid. Frans Provoost wijst plekken aan in het elektriciteitsnet waar intelligente knooppunten ingebracht kunnen worden. Johan Morren laat zien dat vermogenselektronica een belangrijke rol speelt bij de invoering van groene stroom. Roald de Graaff laat zien welke rol vermogenselektronica speelt in intelligente knooppunten van het net en in intelligente onderstations. Het boek is een initiatief van de in AgentschapNL participerende ministeries van economische zaken, landbouw en innovatie en schetst een beeld van de - atief onderzoeksprogramma elektromagnetische vermogenstechniek (IOP-EMVT). Drukkerij Van de - gina s tellende fullcolour boekwerk dat opvalt door zijn leesbare tekst, verhelderende illustraties en Belangstellenden kunnen het bestellen via reportage Opgewekt door de buurt smartgridonderzoek in nederland lou van der sluis Opgewekt door de buurt Smartgridonderzoek in Nederland de elektriciteitsvoorziening in nederland gaat veranderen. naar verwachting zal steeds meer opwekking in de buurt plaatsvinden, en steeds minder in grote centrales op afstand. maar wat betekent dat voor de stabiliteit van de netspanning? is er eigenlijk wel een stabiele stroomvoorziening samen te stellen uit wisselvallige bronnen als windmolens en zonnepanelen, en uit autonome wkk-installaties? Het huidige elektriciteitsnet is er in elk geval niet op ingericht; het is grotendeels een erfenis van de vorige eeuw. is dat om te vormen naar een intelligent en flexibel netwerk dat toekomstbestendig is? dat is de onderzoeksvraag van het acht jaar durende innovatief onderzoeksprogramma elektromagnetische vermogenstechniek (iop-emvt) waarvan dit boek een beeld schetst. de conclusie? Het huidige nederlandse elektriciteitsnet is tamelijk geschikt voor de omvorming tot smartgrid, maar dat vereist wel een grootschalige introductie van sensors en vermogenselektronica. ISBN Opgewekt door de buurt smartgridonderzoek in nederland lou van der sluis NOVeMBer 2011 ZeaL 8 NOVeMBer 2011 ZeaL 9 Fugro: de wereld is je werkterrein Na het afstuderen begon het zoeken naar een baan. Boudewijn Possel: Uit eigen ervaring kan ik overigens aanbevelen om deze periode in je leven te gebruiken om een paar maanden op reis te gaan. Voor het vinden van een baan bleek het benaderen van oud-studiegenoten een goed startpunt, resulterende in een traineeship, toevalligerwijs wederom bij Fugro. Dit traineeship bestond uit tweemaal een periode bij verschillende werkmaatschappijen: een half jaar bij Fugro Survey (Offshore divisie) en een half jaar bij Fugro GeoServices (GeoScience divisie). Dit bleek een goede mogelijkheid om meerdere kanten van het bedrijf te bekijken vanuit verschillende oogpunten. De ervaringen waren heel divers en erg leerzaam; van het aansturen van een landmeter tot aan het meehelpen met metingen verrichten aan oliepijpleidingen op 100 meter diepte voor de kust van Angola. Survey Na het traineeship kon Boudewijn starten in een vaste functie bij Fugro Survey. Een snel groeiend onderdeel, met een leuke groep, enthousiaste mensen. Deze tak van Fugro richt zich op offshore Geofysisch- en geotechnisch onderzoek, positionering, ondersteuning van offshore bouwprojecten en overige survey diensten voornamelijk voor de offshore-industrie. In eerste instantie een wat overrompelende ervaring met een overload aan nieuwe informatie en bijbehorende terminologie. Maar op basis van de technische achtergrond en analytische vaardigheden die vanuit Delft meegegeven worden, was het wel iets wat goed te doen was. Zeker aangezien het hele proces ook ondersteund werd door middel van diverse cursussen varierend van dataprocessing tot en met project management. Studie en werk?! Boudewijn Possel (29) studeerde op de TU Delft en heeft er een Geodesie (Bachelor) en Geomatics (Master) behaald. Sinds anderhalf jaar werkt hij bij Fugro. Hoe verhouden studie en werkelijk werk zich tot elkaar? Boudewijn vertelt er met zichtbaar genoegen over: Het eerste contact met Fugro ontstond op het moment ik een afstudeeronderwerp zocht. Via navraag bij een aantal docenten kwam er een voorstel op tafel dat gebruik maakte van data ingewonnen door een onderdeel van Fugro (FLI-MAP), met behulp van een helicopter." Remote services De huidige functie van de oud-tu-er heeft alles te maken met Remote Services. Dat houdt ondermeer in dat we de computers aan boord van schepen kunnen overnemen en (geautomatiseerd) gegevens kunnen terughalen. Zo is het mogelijk voor gebruikers om te monitoren waar schepen varen en waar ze mee bezig zijn. De tendens is dat steeds meer zaken offshore vanuit kantoor geregeld moeten kunnen worden, al is het maar ter ondersteuning van het personeel aan boord. Aansturen nieuwe software Boudewijn: Mijn taken bestaan op het moment voornamelijk uit het aansturen van nieuwe software ontwikkelingen. Er zijn genoeg mogelijkheden voor ontwikkelingen, met veel ruimte voor eigen initiatief. Dit levert veel vrijheid op in je werk en het benutten van je eigen capaciteiten. Het werk zelf is soms wat hectisch, zeker als dingen snel geregeld moeten worden. Maar dan weet je in ieder geval dat je morgen weer met een nieuwe uitdaging bezig bent. Daarnaast vergt dit proces veel samenwerking met verschillende partijen. Het heeft echt voordeel als je hiermee ervaring hebt opgedaan bijvoorbeeld door middel van een bestuursjaar of deelname aan een studententeam. Mijn ervaring is dat een analyse van een probleem met een kritische blik van toegevoegde waarde kan zijn. De technische achtergrond die je in Delft meekrijgt, is erg belangrijk en helpt bij het begrijpen van nieuwe concepten en ideëen. Op basis van mijn ervaring bij Fugro weet ik nu dat er zeker veel mogelijk is nadat je in Delft klaar bent met je studie. NOVeMBer 2011 ZeaL 8 NOVeMBer 2011 ZeaL 9 Over Fugro Fugro verzamelt en interpreteert gegevens over het aardoppervlak en de (zee)bodem en geeft adviezen, veelal ten behoeve van de olie- en gasindustrie, de mijnbouw en de bouw. Fugro is wereldwijd actief op zee, op het land en vanuit de lucht en beschikt over professionele, gespecialiseerde medewerkers en geavanceerde technologieën en systemen. Fugro biedt wereldwijd een uniek scala aan activiteiten aan. Deze activiteiten zijn ondergebracht in drie divisies: Geotechniek, Survey en Geoscience. Fugro groeit en heeft zo'n medewerkers in dienst in meer dan 0 landen. TEKST: JOyCE LUSTENHOUWER BEELD: PAUL DENISSEN Natuurlijk doet hij dit project niet alleen, in totaal werken er 2 mensen aan het project. Vijf andere Delftse studenten werken samen met Paul fulltime, daarnaast werken er studenten parttime en bij dit project werken er ook studenten van de VU uit Amsterdam mee. Deze Amsterdamse studenten studeren bewegingswetenschappen en zorgen voor de selectie van de fietsers, voor de trainingen en kijken ook naar de ergonomie. Paul: Wij zijn natuurlijk techneuten en we kunnen precies berekenen wat voor motor er in de fiets zou moeten en met welke specificaties, maar wat voor sporter we zoeken, daar weten wij niet zo veel van af. De VU-studenten zetten een uitgebreid selectieproces op voor de fietsers waarbij ze ligfietsers uitnodigen, maar ook wielrenners, roeiers, hardlopers, of andere sporters. Fietsen in the middle of nowhere Afgelopen zomer is het team afgereisd naar Battle Mountain, Nevada voor de allereerste poging het wereldrecord te verbreken. Samen met 10 andere teams mochten zij door de woestijn rijden om de snelste tijd neer te zetten met hun fiets de VeloX. Maar hoe werkt zo n wereldrecordpoging precies? Je hebt 8 km om op snelheid te komen. Je wordt eerst vanuit stilstand 1 meter geduwd, anders valt de fiets om, en dan gaat de fiets 8 km accelereren, legt Paul uit. De laatste 200 meters wordt de snelheid gemeten, daar moet je het record van 133 km/uur verbreken en dan heb je nog 2 km om af te remmen. Het Human Power Team zette dit jaar een tijd neer van 129,6km/uur, helaas niet goed genoeg voor een nieuw wereldrecord. Maar ze hebben wel in hun allereerste poging de gewonnen en zelfs de wereldrecordhouder verslagen, een knappe prestatie voor een nieuw team. Beeldhouwer vs techneut De oorspronkelijke wereldrecordhouder, Sam Whittingham, doet al 30 jaar aan deze mee. Zijn human powered vehicle de Varna wordt gebouwd door Georgi Georgiev, oorspronkelijk beeldhouwer van beroep. Hij is ooit begonnen met een mooie vorm fiets en is na 30 jaar trial-and-error tot een kleinere, efficiëntere fiets gekomen. Wel een mooi verschil met het Delftse/Amsterdamse team. Na veel onderzoek en testen kwamen ze er al snel achter dat ze met hun kennis meteen al een goede gooi zouden kunnen doen naar het wereldrecord. Een wereldrecord had er misschien zelfs in gezeten als de weersomstandigheden beter waren geweest. Nog een wereldrecordpoging Naast een sprintrecord, doet het Human Power Team ook mee aan een uurrecord. Hier worden dan ook andere fietsers voor geselecteerd die een uur lang zo hard mogelijk kunnen fietsen. Hoewel de focus bij het bouwen van de fiets op sprint ligt, kan de fiets ook goed gebruikt worden voor het uurrecord. Je moet zoveel mogelijk afstand afleggen in een uur, waar dan ook je snelheid uit volgt, vertelt Paul, maar ook hier waren de weersomstandigheden weer van grote invloed. Hoewel we zagen dat het vermogen van de fietser exact gelijk bleef, gingen we op het eind 10 km/uur langzamer dan in het begin. Met een gemiddelde tijd van 88 km/uur werd ook hier het wereldrecord net niet gehaald dat op 91,6 km/uur bleef staan. Omdat bij deze poging de locatie zelf uitgezocht kan worden, kan er gezocht worden naar een plaats en datum met nog betere weersomstandigheden. Maar Strijden voor wereldrecords in een human powered vehicle Human Power Team Sinds vorig jaar is er weer een nieuw Dreamteam opgestaan bij de TU Delft. Het Human Power Team gaat de strijd aan met andere teams, door te proberen een wereldrecordpoging te rijden met een zelfontwikkeld human powered vehicle. Dit maakt ze meteen uniek binnen de andere dreamteams in Delft, want ze hebben dus als enige geen motor. Paul Denissen, de jaars student, vertelt over het project waar hij sinds dit jaar de projectleider van is. NOVeMBer 2011 ZeaL Column Keessie en een student Heel zelden kom ik nog op een kringetjesverjaardag. Een aantal bekenden om een salontafel met hapjes en drank, zeg maar. Op een van die zeldzame avonden raakte ik in gesprek met een voor mij onbekende oude buurman, zeg maar Keessie!, van de jarige die na een paar kleine pilsjes zijn mening tierend afschoot op iedereen. Ook op hen die het niet wilde horen. Van tevoren had de gastvrouw me gesouffleerd niet over politiek, buitenlanders, studenten of geld met hem te praten; daarom juist probeerde ik hem uit. Ik werk bij de TU Delft, drukte ik na zijn tweede bokbier af. Leuk, man! Al die jonge gasten. Het timide gekeuvel rond de tafel verstomde toen de buurman brullend begon: Wat nou leuk? Die studenten van jou zijn vadsige, luidruchtige, brallende en bezopen, onplezierige dikzakken die eenmaal onder de beschermende vleugels van moeder vandaan zich hier foute dingen permitteren die zij in hun achtergebleven Limburgs gat van waaruit zij in onze stad zijn neergestreken nooit hadden durven dromen. Vanaf dag een nemen ze bezit van mijn mooie stad, trekken van sociëteit naar sociëteit om daar met hun eeltloze handen deel te nemen aan en als plafonnière hangen, pils kantellen en worstelen op de vierkante meter. Om uiteindelijk laveloos als een baby aan de gracht in slaap te vallen. En dat allemaal van mijn belastinggeld. Laat die stuutjes maar eens meekomen naar de haven dan leer ik ze wel wat anders dan a kwadraat is b kwadraat min c kwadraat! Dit ging nog even verder zo, vooral opdat ik hem constant voedde. De perceptie van Keessie hield mij daags erna nog bezig. Want wat weten we eigenlijk van de Delftse student? De docent zal zeggen: Een buitengewoon intelligent jongmens die leergierig is en weet wat hij wil, en zich door niets of niemand van zijn uiteindelijke doel zal laten afbrengen. Dat doel is een bijzondere bijdrage leveren aan enige maatschappij. Hij is zich terdege bewust van zijn uiterst verantwoordelijke taak, die hij als hooggeleerde tot zijn overlijden zal moeten volbrengen. Hij zal tenslotte zijn leven lang blijven leren. En de encyclopedie? Wat zegt die? Iemand die hoger onderwijs volgt. Tja, daar kan niemand wat mee. Blijft natuurlijk over de student zelf. Die is er in het algemeen duidelijk over. Hij/zij is probleemoplossend, breed georiënteerd en hardwerkend. Hij wil uiteindelijk snel flink geld verdienen, veel reizen en vroeg met pensioen. Je kunt wel stellen dat de waarheid ergens in het midden ligt, althans dat is mijn perceptie, maar niet die van Keessie. Eric van Houten ZeaL Column 22 NOVeMBer 2011 ZeaL 23 natuurlijk valt er ook nog genoeg te verbeteren aan de fiets en daar gaat het team dan ook komend jaar aan werken. Plan naar perfectie Dit jaar gaan ze veel onderzoek doen om de fiets nog beter te maken, een onderdeel waar nog veel winst valt te behalen is de aerodynamica. Paul licht toe. We zijn op zoek naar nieuwe, betere vormen die we in CFD-programma s zetten. De afweging is dat je de overkapping zo aerodynamisch mogelijk wilt maken maar de fietser moet er nog steeds comfortabel in passen. Omdat het doel van het team is dat iedereen heel veel leert over alle facetten van het ontwerpen, proberen ze zo veel mogelijk de fiets zelf te maken. In samenwerking met bedrijven hebben ze de VeloX helemaal zelf ontwikkeld. En natuurlijk gaan ze opnieuw bekijken of er iets aan het ontwerp kan worden veranderd voor het beste resultaat. Maken ze wel gebruik van de beste wielen of hoe kan je het zicht van de rijder verbeteren? Met vele testen en trainingen, in windtunnels en op de weg, zullen uiteindelijk de puntjes op de i worden gezet om in 2012 wel het wereldrecord in handen te krijgen voor de sprint, en het liefst natuurlijk ook voor het uurrecord. Huldiging van de winnaars in de D:Dreamhal in Delft (Beeld Jasper Bos) Human Power Team Het Human Power Team werkt fulltime in de TU wijk, in de Dreamteam hal op Stevinweg 4. Hier is ook de VeloX gestald voor iedereen die graag een kijkje zou willen nemen. Het Human Power Team zoekt ook altijd versterking, vooral de laatste maanden tijdens de productie, dit is zeker interessant als je altijd al eens hebt willen helpen meebouwen aan een echt Dream Team project van de TU Delft. Voor meer informatie en blogs en video s van de trip naar Battle Mountain, kijk op We gaan altijd om te winnen, maar verliezen hoort er ook bij Wim Thijs supervisor OWee en D:DreamTeams: Supervisor van de OWee en D:DreamTeams, Wim Thijs (66), is duidelijk over zijn inzet en omgang met de studenten: Out of the box denken. Verder denken dan je neus lang is. We gaan altijd voor het beste, we willen altijd winnen, maar het is goed voor je om ook eens te verliezen. Daar leer je vaak nog meer van... interview reportage recept review innovatie uitgelicht medisch onderzoek medisch onderzoek TEKST: RON L ABORDUS BEELD: ERIC VAN HOUTEN Wim Thijs is geboren in Breda (Princenhage) en woont in Scheveningen. In de zeventiende-eeuwse Renaissance zou hij zeker een homo universale d.w.z. universeel mens genoemd worden: een alles-weter-enkunner. Altijd op zoek naar de lagen achter de directe verschijningsvorm van de dingen; naar het verborgen verhaal, zegt hij zelf. Eigenlijk is hij nog steeds die universele mens gezien zijn activiteiten en kwaliteiten. Een greep daaruit. Hij legde de basis voor het windsurfen in Nederland en behoorde met zijn zus en broer tot de nationale en internationale top. Met elkaar richtten ze toonaangevende surfscholen op en hadden ze een florerende import van Windglider zeilplanken, Laser zeilboten en Pridle catamarans. Wim leidde 8 jaar het wereldomvattend watersportcircus, zoals hij het professionele windsurfcircuit noemt. Hij jureerde surfen en zeilen in de hele wereld (ook de Olympische Spelen in Los Angeles!). Later werd hij directeur van de Nederlandse Watersportbond, toen een van de grootste sportbonden in ons land. Op de middelbare school vond hij alles leuk en deed dat met genoegen: toneelspelen, decor bouwen, tekenen en schilderen, schoolkrant maken, in een bandje spelen en piano- en orgelspel. Nog steeds speelt hij regelmatig op het orgel van de Grote Kerk in Breda en in Scheveningen bespeelt hij vaak het orgel van de Anthonius Abt Kerk. Nog tijd voor studie? Was er nog tijd om te studeren? Wim Thijs: Nauwelijks. Ik deed het eigenlijk een beetje tussen de rest van mijn bezigheden door, waaronder ook filosofische vakken o.a. in Leiden en medische zaken in Rotterdam. Het mocht toen gelukkig nog wèl lang duren! In 1967 ging ik werktuigbouw studeren in Delft. Ik studeerde af in 1979 en promoveerde bij professor Henk Stassen in 1987 op het onderwerp Fault Management / Beslissingstheorie, iets halverwege techniek en psychologie. De filosoof-wiskundige Roger Cooke, die onlangs als hoogleraar afscheid heeft genomen, heeft nog stevig bijgedragen aan de wiskundemodellen die ik toepaste op operatorbeslissingen. Ik begon een eigen bedrijf, raakte daardoor later weer betrokken bij werkzaamheden op de TU, uiteindelijk trad ik 1 jaar geleden hier in vaste dienst en werd docent Wetenschappelijk Onderzoeken. Los van alles wat ik doe en deed ben ik gefascineerd door de omgang met jonge, bevlogen, intelligente mensen. Dat ik nu supervisor ben van de D:DreamTeams en de OWee is geweldig. Er zijn op dit moment zo n 14 DreamTeams actief, totaal ca. 400 studenten! Door mijn bekendheid in en om de TU heb ik voor de DreamTeams veel kunnen regelen en ritselen. Dat is inmiddels aardig uitgegroeid in allerlei richtingen en voorziet in een gunstige context om te presteren. Niet meer en niet minder. Alle sucessen hebben de DreamTeams echt helemaal zelf verdiend en behaald." Uitingen Day-Dreams Wat is het belang van DreamTeams? Wim Thijs: Het zijn uitingen van Day-Dreams. Van out of the box denken. Van denken in oplossingen. Van begeesterd zijn door techniek en genieten van je eindresultaat: wat is er nou nog mooier dan dat werkelijk werkt wat je met elkaar vanuit diverse vakdisciplines hebt bedacht, getekend, uitgerekend, ontworpen, gefabriceerd, getest en verbeterd? Dan de strijd aangaan met collega-teams van andere universiteiten en ook nog winnen van gerenommeerde teams. Dat is fantastisch, en niet een enkel keertje winnen, maar heel vaak! Af en toe verliezen kan daarbij geen kwaad, heeft zelfs grote vormende waarde. De resultaten zeggen hoe goed de studenten van de TU zijn. Een compliment voor allen. Alle dreamprojecten zijn een enorm waardevolle leerschool voor de deelnemers. Niet voor niets is de naam D:DREAM ontstaan uit de eerste letters van de woorden Delft: Dream Realisation of Extremely Advanced Machines. Daar wil toch iedereen graag aan meedoen en bijhoren? NOVeMBer 2011 ZeaL 18 NOVeMBer 2011 ZeaL 19 Naam: yonna Welschen Studie: Bachelor Werktuigbouwkunde Delft: Omdat het een leuke stad is om te studeren en om jezelf te ontwikkelen naast je studie. Struikelvak: Ik heb drie keer over Statica gedaan, maar uiteindelijk wel een tien gehaald. Het kwartje moest even vallen! Food: Zalm met zeekraal. Seizoen: Zomer! Chillen in de zon! Vakantieland: Australië, hele mooie natuur! Uitgaan: Festivals en borrels in Delft. Bijbaan: Lingerieverkoper, verzorger en bewindvoerder. Lijfspreuk: Een lijfspreuk heb ik niet echt. Ik probeer zoveel mogelijk dingen te doen die ik nooit eerder heb gedaan of nog niet kan. Ambitie: Afstuderen, nog veel reizen en daarna zie ik het wel. Verder nog iets: Nee. Hoos ZeaL BEELD: JASPER BOS Human Power Team, Beeld: Paul Denissen nee/nee sticker breen magazine wordt super op prijs gesteld zo horen we van veel van onze lezers. breen vind je op alle faculteiten en bij studie- en studentenverenigingen in onze bekende presentatiezuil. breen wordt ook huis-aan-huis bezorgd in studentenflats. ook als er een nee-nee sticker op de bus zit, krijg je een breen in de bus. Wil je breen echt niet ontvangen, mail dan je adres naar de redactie dan wordt breen niet meer ongeadresseerd bij je bezorgd. ZeaL 3

4 Grijp de toekomst Virtual prototyping in de wereld van bulkoverslag De emo TermiNal in rotterdam, BeelD: emo B.v. Binnen de zeetransportsector zijn drie grote ladingstromen te onderscheiden: natte bulk zoals olie (43%), droge bulk zoals kolen en ijzererts (23%) en containers (18%). Voor velen is de droge bulk een onbekende wereld, ondanks dat kolen energiecentrales van brandstof voorzien en ijzererts de staalfabrieken voeden voor de productie van nieuw staal. Hoe steekt deze wereld in elkaar en hoe kunnen oude gewoontes met nieuwe methodes verbeterd worden? TeksT: stef lommen BeelD: NemaG B.v. voor de hoogovens van een staalfabriek zijn enorme hoeveelheden kolen en ijzererts nodig. Zo heeft de TaTa staalfabriek in ijmuiden jaarlijks zo n 8 tot 9 miljoen ton ijzererts en 4, miljoen ton kolen nodig. Deze materialen worden gewonnen in mijnen verspreid over de wereld en worden uit onder andere Brazilië, india, Noorwegen, Canada en australië gehaald. Het transport gaat met grote zeeschepen, de zogenaamde bulkcarriers die tot ton aan lading kunnen meenemen. Deze schepen komen vervolgens aan in de bulkterminal van een zeehaven waar ze gelost worden. Op de bulkterminal wordt na het lossen het stortgoed opgeslagen en vervolgens via transportband, spoor of binnenvaart naar de eindbestemming vervoerd. Bulkterminals Bulkterminals kunnen worden onderverdeeld in twee categorieën. een waar zeeschepen gelost worden (importterminal) en de terminal in bijvoorbeeld Brazilië waar de schepen beladen worden (exportterminal). in een importterminal worden de schepen gelost met grijpers. Grijpers zijn grote, stalen constructies die aan een kadekraan gehangen worden en die met flinke happen de ruimen van een zeeschip legen. Bij het laatste stukje van het lossen, wanneer het schip bijna leeg is, wordt een bulldozer in het schip gehesen die de resten stortgoed bij elkaar veegt zodat de grijper het kan oprapen. lossen vakwerk Het lossen is overigens een vak apart, doe je het ongelijkmatig dan kan het schip kapseizen of in twee 4

5 stukken breken. Het lossen van een schip moet zo snel mogelijk gebeuren, des te eerder een schip weer aan de volgende klus kan beginnen des te hoger de omzet. aangezien de kosten van een schip kunnen oplopen tot euro per dag levert het flink wat op als je snel kunt lossen. Grote loscapaciteiten zijn dus wenselijk, dit kan mogelijk gemaakt worden door grote grijpers met korte cyclustijden in te zetten. Hierbij moet wel rekening gehouden worden met bestaande infrastructuur zoals de beschikbare kadekranen. Grijpers De grootte van de grijper hangt af van de hijscapaciteit van de kraan: een zware kraan kan meer hijsen en kan dus een grotere grijper aan. De grootste grijpers die bij de fi rma Nemag in Zierikzee gemaakt worden hebben een inhoud van 60 m 3. Het gewicht van een grijper zit tussen de 3 en 40 procent van de hijscapaciteit. Dit betekent dat voor de kraan bij TaTa steel met een hijscapaciteit van 40 ton de grijper ongeveer 14 ton weegt en de lading die hij kan meenemen 26 ton bedraagt. Het grote gewicht van de grijper is noodzakelijk om er voor te zorgen dat de grijpbak vol gaat. Door het gewicht zakt de grijper naar beneden en graaft hij zich in wanneer de machinist hem sluit. elke ton die een grijper lichter gemaakt wordt, betekent dus niet automatisch dat hij een ton extra aan lading mee kan nemen. Welke grijpervorm nu de meest ideale verhouding heeft tussen gewicht, capaciteit en sterkte is onduidelijk: de huidige aanpak om hier achter te komen is het bouwen van een prototype en het testen bij een klant. Dit is fi nancieel onaantrekkelijk met hoge risico s. Onderzoek simulatie met de discrete elementen methode kan hier een uitweg bieden. Door het stortgoed en de grijper beide te simuleren is het in feite mogelijk om virtuele prototypes te ontwikkelen, te testen en vervolgens te evalueren. essentieel hiervoor is een correcte representatie van het stortgoed in de simulatie, kies je de verkeerde instellingen dan optimaliseer je een grijper voor bijvoorbeeld m&m s in plaats van ijzererts. Tijdens mijn afstuderen heb ik gekeken naar hoe je de indringeigenschappen van verschillende ijzerertsen kunt karakteriseren en simuleren. Dit gebruik ik in mijn promotieonderzoek met als doel virtueel prototyping voor grijpers te ontwikkelen en op basis hiervan ontwerprichtlijnen op te stellen. De grote uitdaging in dit onderzoek blijft een simulatie te ontwikkelen die de werkelijkheid goed benadert. stef lommen De auteur van dit artikel, stef lommen, is cum laude afgestudeerd op bulkoverslag in de haven bij de afdeling marine and transport technologie van 3me. mail naar: Column entrepreneurs Zaterdag uur. Oude Delft. De deurbel gaat. er staan twee kinderen op de kokosmat. een meisje en een jongetje allebei net twee turven hoog. Ze groeten me. Zij heeft twee vlechtjes, sprekende blauwe oogjes, ruikt naar parfum en heeft een stralend wit gebit. Het knulletje heeft krullen, donkere ogen en wisselt. ik groet terug en vraag of ik iets voor ze kan doen. Heeft u ook lege flessen? wil vlechtjes weten. Ze spreekt goed gearticuleerd en het lijkt alsof ze ieder woord weegt voordat ze het uitspreekt. Ja juift, slist de jongen, die van fijfenfintig fent Het meisje kijkt de jongen schuin en met samengeknepen lippen streng aan en schut alsof ze wil roepen: niet zeggen!. mijn twijfel is zichtbaar. Het is voor het goede doel, articuleert zij snel om mij te overtuigen. Juift! vult de jongen haar weer aan, totaal niet onder de indruk van haar kwade blik, Foor kenia of vo! Hier klopt iets niet. voor zover ik weet, is er op dit moment geen ellende in kenia. ik heb althans geen vreselijke beelden en speciale gironummers voorbij zien komen. ergo, het laatste wat ik van kenia aan publicatie heb gezien was een vakantieposter bij een reisbureau. ik ga de twee eens flink uithoren. is het een project van school en van welke school dan. Hebben ze een legitimatie mee en kan ik de school bellen, of nog spannender hun ouders? Dan valt mijn blik op een plastic tas die ze mee hebben. er zitten al enkele lege PeT-fl essen in. ik bedenk me. misschien zijn ze bezig met het starten van een onderneming. ik ga naar binnen en vind op het aanrecht een lege colafl es. royaal overhandig ik het ding. Ze zijn tenslotte zojuist begonnen met sparen en eens zullen ze samen een eerlijke multinational runnen. Hennes & mauritz, vroom en Dreesman, Dolce & Gabana. Hoe zijn die ooit begonnen? Zelfs rolls royce. in ieder geval voel ik me goed omdat ik hoe dan ook mee heb gewerkt aan hun toekomstig succes door hiermee dit mini entrepreneurship te stimuleren. een uurtje later loop ik over het agathaplein. in het najaarszonnetje zitten blauwoogje en de slisser. Ze hebben allebei een megabag chips op schoot en ieder twee blikken energydrink. De zak met fl essen is leeg. Niets H&m, niets v&d, Dolce &Gabana of rolls royce. Nee dat gaat hem niet worden. maar toch zo komen ze er wel, al is het als Bonnie & Clyde. Hendricus van Oosteinde ZeaL

6 Stationsprojecten belicht Openbaar Vervoer Terminals voor de toekomst voor ieder station WareN GeDeTailleerDe TekeNiNGeN en visualisaties OP De TaFels uitgelegd. TiJDeNs De TeNTOONsTelliNG WareN verschillende maquettes van De stations Te BeZiCHTiGeN. roderick TrOmPerT, FraNs BOCHaNeN en TimO CarDOl Te midden van De station CeNTraal TeNTOONsTelliNG. Gedurende twee weken in september jl. was in de faculteit Bouwkunde de tentoonstelling Station Centraal te bezichtigen. Bouwkunde studenten Frans Bochanen, Timo Cardol en Roderick Trompert brachten hier tien belangrijke stationsprojecten bij elkaar om een uniek overzicht te bieden van deze architectonische en infrastructurele hoogstandjes-in-aanbouw. Er is op het moment nauwelijks een groot station te noemen dat niet door bouwwerkzaamheden gekenmerkt wordt! Allemaal gaan ze op de schop. TeksT: roderick TrOmPerT BeelD: rutger kraal een groeiend aantal reizigers, aansluiting op de hoge snelheidslijn of betere overstapmogelijkheden: het zijn allemaal aanleidingen voor de grootschalige verbouwing van de Nederlandse stations; de Ov-Terminals voor de toekomst. als student reis je veel met het openbaar vervoer en beleef je als geen ander de gigantische bouwputten die bij deze grote stations ontstaan zijn. maar wat wordt er nou werkelijk gerealiseerd? Hoe het station eruit komt te zien hebben we vaak al eens langs zien komen op artist impressions. maar hoe zit het gebouw van binnen in elkaar? Welke beweegredenen waren er om het station zo te ontwerpen? Wie zijn er nu allemaal bij zo n project betrokken? Projecten onder de loep allemaal vragen waar we eigenlijk geen antwoord op wisten. Genoeg reden om deze projecten eens onder de loep te nemen. Zo is het initiatief ontstaan om van enkele belangrijke stations de maquettes en tekeningen bij elkaar te brengen om deze aan onze mede-studenten te tonen. Tijdens de eerste gesprekken ontdekten we al snel hoe veel partijen bij de bouw van een station betrokken zijn. Zo zijn alleen al bij de planvorming de gemeente, Prorail, de Ns, de spoorbouwmeester en de architect nauw betrokken; en bij ieder station weer in een andere samenstelling. Het werd al snel duidelijk dat we met de maquettes en tekeningen alleen niet het hele verhaal konden vertellen. met sprekers Naast de tentoonstelling zijn we daarom sprekers gaan benaderen voor een aansluitend symposium op 21 september. Hier hebben architecten koen van velsen en Jan Benthem uitgebreid de door hen ontworpen stationsprojecten toegelicht. Daarnaast hebben sprekers van Prorail, Ns Poort, strukton, Besix en mijksenaar allerlei facetten van het ontwerpen uitvoeringstraject van deze grote Nederlandse stations verhelderd. voor de tentoonstelling hebben we acht Nederlandse en twee Belgische stations uitgezocht: de Nationale sleutelprojecten (NsP) amsterdam Centraal, arnhem, Breda, Den Haag Centraal, rotterdam Centraal en utrecht, aangevuld met Delft en amsterdam Bijlmer arena. Daarnaast toonden we van onze zuiderburen de stations antwerpen Centraal en liège-guillemins (luik); twee prachtige reeds gerealiseerde spoorkathedralen die interessant discussiemateriaal vormden naast de Nederlandse stationsprojecten die tentoongesteld stonden. maquettes en bouwtekeningen Naast een brede en gevarieerde samenstelling van maquettes, hadden we voor ieder station plattegronden en doorsneden verzameld. Deze bouwtekeningen gaven heel gedetailleerd weer hoe ieder station in elkaar zit en maakten ze goed vergelijkbaar. Bovendien waren er van veel stations a3 boeken beschikbaar gesteld door de architectenbureaus waarin de verschillende 6

7 nader bekeken interview Wetenschapsdag in Science Center Delft reportage recept review innovatie uitgelicht afsluitend DeBaT ONDer leiding van rob van Der BiJl TiJDeNs station CeNTraal symposium. medisch Op zondag 23 oktober was het weer tijd voor de onderzoek koen van velsen en medisch onderzoek JaN BeNTHem in DeBaT ontwerpfasen tot in de kleinste details te zien waren. Gedurende de twee weken dat de tentoonstelling in de Oostserre van de faculteit stond werd hier dan ook geregeld gebruik van gemaakt; studenten zaten aan de tafels om de tekeningen en a3 boeken te lezen, of stonden bij de maquettes om alle details van dichtbij te bekijken. station Centraal was de tweede grote tentoonstelling op Bouwkunde sinds de verhuizing naar het nieuwe gebouw ruim twee jaar geleden. Dit heeft te maken met het wegbezuinigen van de tentoonstellingscommissie en een gebrek aan tentoonstellingsruimte. De beschikbare ruimte wordt beheerd door de afdeling marketing en Communicatie van de faculteit, die daar zelf ook activiteiten organiseert. Je moet als student dan ook strijden voor een plekje in een agenda die vaak al maanden van tevoren wordt bepaald. Daarbij maken door herstructurering de ondersteunende diensten geen onderdeel meer uit van Bouwkunde, maar worden deze door de faculteit ingehuurd. Dit maakt dat voor het verplaatsen van tafels of het verduisteren van de ruimte nu hoge bedragen worden gerekend, die een student natuurlijk niet zelf op kan hoesten. Hoge kosten studenten worden door het huidige kabinet al ontmoedigd om actief te zijn naast de studie, maar zo wordt het op je eigen faculteit ook niet makkelijk gemaakt. Gelukkig waren we ruim op tijd begonnen met het initiatief voor station Centraal, waardoor we tijdig sponsoren konden benaderen. Daarbij word je zo gedwongen creatief met de situatie om te gaan. is het duur om de tafels te verplaatsen? Dan plaatsen we de tentoonstelling op de tafels! met station Centraal wilden we dan ook aantonen dat er nog altijd veel mogelijk is op Bouwkunde en studenten motiveren tot nieuwe initiatieven. studenten weten immers zelf het beste wat studenten interessant vinden en wat er tijdens de studie onderbelicht blijft. maak daar gebruik van en inspireer je medestudent! meer De vele positieve reacties op station Centraal van zowel studenten, docenten als bezoekers van buitenaf, hebben ons in ieder geval laten zien dat er vraag naar is. Het zijn ook die reacties die alle maanden van voorbereiding de moeite waard maken! Benieuwd naar wat er tijdens het symposium allemaal besproken is? Houd binnenkort de website in de gaten voor de video-opname van het symposium. Wetenschapsdag in Delft. Oktober is de Nationale Kennismaand, die in het teken staat van actie en reactie. Natuurlijk was het Science Center Delft het middelpunt van de wetenschapsdag. Maar ook de afdeling Biotechnologie van de TU, Festo, Rijkswaterstaat, de Botanische Tuin en Spoorzone Delft werkten mee aan deze dag in het teken van de wetenschap. Daarbij komt nog dat verschillende bedrijven aanwezig waren in het goed bezochte Science Center Delft om te laten zien hoe leuk hun wetenschap is. ruben de robot van het robotlab in het science Center nam de kinderen mee langs allerlei aspecten die met robots en artifi ciële intelligentie te maken hebben. maar de wetenschap stond vooral in het teken van zelfdoen. Zo kon je vliegen over Nederland in de flightsimulator simona, die gemaakt voor het science Center door lucht- en ruimtevaartstudenten is. Ook konden er serious games worden gespeeld in het Game lab, zo voerden kinderen operaties uit. Daarnaast kwam het echte knipen plakwerk aan bod. in de chique Faculty room, waar normaal gesproken het CvB vergadert, werden vliegtuigjes gevouwen en geschilderd. Ook kon er in het bouwlab aan gebouwen worden gewerkt, die vervolgens een aardbeving ondergingen. Tussen de bedrijven door was het tijd voor de fun science show, waarbij allerlei leuke trucjes werden uitgehaald. Zo kregen kinderen de opdracht een plastic interview zak met reportage droog ijs (stikstof) recept dicht te maken. Deze review knalde natuurlijk innovatie direct uit uitge elkaar tot plezier van de zaal. Namens de wetenschapsdag Delft werden er op meerdere plekken in Delft leuke activiteiten georganiseerd. Het zelf ontwerpen van een nieuwe smaak chips bij Dsm was een van de grote favorieten. kortom, de wetenschapsdag was medisch weer een succes. onderzoek (JC) uitgaan evenement proj ZeaL 7 medisch onderzoek

8 Ze Ze Studie en werk?! Fugro: de wereld is je werkterrein Boudewijn Possel (29) studeerde op de TU Delft en heeft er een Geodesie (Bachelor) en Geomatics (Master) behaald. Sinds anderhalf jaar werkt hij bij Fugro. Hoe verhouden studie en werkelijk werk zich tot elkaar? Boudewijn vertelt er met zichtbaar genoegen over: Het eerste contact met Fugro ontstond op het moment ik een afstudeeronderwerp zocht. Via navraag bij een aantal docenten kwam er een voorstel op tafel dat gebruik maakte van data ingewonnen door een onderdeel van Fugro (FLI-MAP), met behulp van een helicopter." Na het afstuderen begon het zoeken naar een baan. Boudewijn Possel: uit eigen ervaring kan ik overigens aanbevelen om deze periode in je leven te gebruiken om een paar maanden op reis te gaan. voor het vinden van een baan bleek het benaderen van oud-studiegenoten een goed startpunt, resulterende in een traineeship, toevalligerwijs wederom bij Fugro. Dit traineeship bestond uit tweemaal een periode bij verschillende werkmaatschappijen: een half jaar bij Fugro survey (Offshore divisie) en een half jaar bij Fugro Geoservices (Geoscience divisie). Dit bleek een goede mogelijkheid om meerdere kanten van het bedrijf te bekijken vanuit verschillende oogpunten. De ervaringen waren heel divers en erg leerzaam; van het aansturen van een landmeter tot aan het meehelpen met metingen verrichten aan oliepijpleidingen op 100 meter diepte voor de kust van angola. survey Na het traineeship kon Boudewijn starten in een vaste functie bij Fugro survey. een snel groeiend onderdeel, met een leuke groep, enthousiaste mensen. Deze tak van Fugro richt zich op offshore Geofysisch- en geotechnisch onderzoek, positionering, ondersteuning van offshore bouwprojecten en overige survey diensten voornamelijk voor de offshore-industrie. in eerste instantie een wat overrompelende ervaring met een overload aan nieuwe informatie en bijbehorende terminologie. maar op basis van de technische achtergrond en analytische vaardigheden die vanuit Delft meegegeven worden, was het wel iets wat goed te doen was. Zeker aangezien het hele proces ook ondersteund werd door middel van diverse cursussen varierend van dataprocessing tot en met project management. 8

9 al al remote services De huidige functie van de oud-tu-er heeft alles te maken met remote services. Dat houdt ondermeer in dat we de computers aan boord van schepen kunnen overnemen en (geautomatiseerd) gegevens kunnen terughalen. Zo is het mogelijk voor gebruikers om te monitoren waar schepen varen en waar ze mee bezig zijn. De tendens is dat steeds meer zaken offshore vanuit kantoor geregeld moeten kunnen worden, al is het maar ter ondersteuning van het personeel aan boord. aansturen nieuwe software Boudewijn: mijn taken bestaan op het moment voornamelijk uit het aansturen van nieuwe software ontwikkelingen. er zijn genoeg mogelijkheden voor ontwikkelingen, met veel ruimte voor eigen initiatief. Dit levert veel vrijheid op in je werk en het benutten van je eigen capaciteiten. Het werk zelf is soms wat hectisch, zeker als dingen snel geregeld moeten worden. maar dan weet je in ieder geval dat je morgen weer met een nieuwe uitdaging bezig bent. Daarnaast vergt dit proces veel samenwerking met verschillende partijen. Het heeft echt voordeel als je hiermee ervaring hebt opgedaan bijvoorbeeld door middel van een bestuursjaar of deelname aan een studententeam. mijn ervaring is dat een analyse van een probleem met een kritische blik van toegevoegde waarde kan zijn. De technische achtergrond die je in Delft meekrijgt, is erg belangrijk en helpt bij het begrijpen van nieuwe concepten en ideëen. Op basis van mijn ervaring bij Fugro weet ik nu dat er zeker veel mogelijk is nadat je in Delft klaar bent met je studie. Over Fugro Fugro verzamelt en interpreteert gegevens over het aardoppervlak en de (zee)bodem en geeft adviezen, veelal ten behoeve van de olie- en gasindustrie, de mijnbouw en de bouw. Fugro is wereldwijd actief op zee, op het land en vanuit de lucht en beschikt over professionele, gespecialiseerde medewerkers en geavanceerde technologieën en systemen. Fugro biedt wereldwijd een uniek scala aan activiteiten aan. Deze activiteiten zijn ondergebracht in drie divisies: Geotechniek, survey en Geoscience. Fugro groeit en heeft zo'n medewerkers in dienst in meer dan 0 landen. ZeaL 9

10 politici, zodat ze vaak echt in discussie kunnen over de verschillen in standpunten. Zo is Oras van mening dat de technische student slechter af is met de langstudeerboete dan sommige andere studenten. Hester legt een verschil uit: Bijvoorbeeld, andere/veel studenten hebben maar 1 jaar master en hebben ook 1 jaar uitloop, zij kunnen dus twee keer zo lang doen over hun master. Wij hebben natuurlijk een 2 jarige master, dus wij kunnen er niet 2 keer zo lang over doen. als technische student heb je dus minder ruimte voor uitloop. en dat terwijl Oras vindt dat de Tu technische studies een stuk zwaarder zijn en ook veel meer contacturen hebben dan niet technische studies. Daarnaast doen veel studenten zaken als commissiewerk of het organi- voor de gemotiveerde student die actief is in het Delftse studentenleven ORAS Studentenraad TU Delft Het studiejaar is van start gegaan en iedereen is al druk bezig met zijn vakken. Dit jaar ligt de studiedruk misschien nog hoger dan ooit want het BSA (bindend studie advies) is verhoogd naar 4 punten en de gevreesde langstudeerboete zal na dit jaar voor het eerst worden uitgedeeld. En terwijl wij druk bezig zijn om alle punten bij elkaar te sprokkelen, is achter de schermen de studenteraad al een tijdje druk bezig met deze en nog veel meer TU Delft-gerelateerde thema s. TeksT: JOYCe WesTeNHOuWer BeelD: JasPer BOs elk jaar wordt er weer een nieuwe Oras fractie gevormd om op te komen voor de belangen van de studenten, deze studentenfractie zal zich hier een jaar lang fulltime mee bezig houden. We spraken met voorzitter, Hester van der Waa, en de commissaris vereniging, remco op het veld, over Oras. Beiden hadden al veel ervaring met commissies en evenementen organiseren en waren wel klaar om een jaar er tussen uit te gaan. in plaats van studeren willen zij dit jaar samen met hun andere fractiegenoten echt wat bijdragen aan de Tu Delft. Dit jaar waren de verkiezingen extra spannend met de nieuwe partij lijst βèta die meedeed, maar uiteindelijk wonnen ze 7 van de 10 zetels en is er een goede samenwerking tussen de twee partijen ontstaan in de studentenraad. De langstudeerboete een hot topic is natuurlijk de langstudeerboete, een boete die je krijgt opgelegd als je meer dan een jaar extra nodig hebt bij dan wel je bachelor of je master. voor veel studenten is het nog onduidelijk wat de politiek precies heeft besloten, dus vroegen we Oras of zij dit voor ons konden ophelderen. Hester: Het is een boete bovenop je collegegeld, je betaalt dan 3000 euro meer collegeld. Het plan is er helemaal doorheen. alleen wat heel leuk is, is dat in de Tweede kamer waarschijnlijk een meerderheid voor collegegeldvrij besturen is. Dus als je een fulltime bestuur van bijvoorbeeld een studie- of studentenvereniging doet, kan je je een jaar uitschrijven. voordelen hiervan zijn dat je geen extra jaar studievertraging hebt maar wel kan blijven huren bij de duwo en lenen bij de DuO. Wel vertellen de bestuurders erbij dat de staatssecretaris van onderwijs, Halbe Zijlstra, het nog niet eens is met dit plan dus dat het nog afwachten wordt of het erdoorheen komt. maar er komen heel veel positieve geluiden uit Den Haag, vertelt remco. Oras in contact met politiek via Oras komen remco en Hester in contact met vele 10 < Hester van der Waa

11 Kolom NLR meten in de windtunnel; altijd weer een nieuwe uitdaging Windtunnels; iedereen kent ze wel van de F1-auto s, de schaatspakken of de solar cars. en ja, zo nu en dan worden die ook wel eens getest in één van onze Nlr windtunnels. maar het merendeel van de tijd werken wij voor vliegtuigfabrikanten. airbus, Boeing, embraer, Bombardier, Cessna, allemaal hebben ze wel wat te testen bij ons. Hoewel onze tunnels best groot te noemen zijn, past er geen heel vliegtuig in. Testen doen we dus met schaalmodellen. De eerste uitdaging is dan ook het zo representatief mogelijk nabootsen van de werkelijkheid met deze modellen. Daarbij wordt van alles uit de kast gehaald: gedetailleerde modellen met verstelbare slats, fl aps en stuurvlakken, draaiende schaalmotoren, of een lopende band op de vloer om de landingsbaan te simuleren. seren van een (sport)evenement. Dit kan ook veel tijd kosten en de Tu verwacht eigenlijk dat je die tijd in je studie steekt. Oras vindt juist dat je door deze extra activiteiten een betere ingenieur wordt en zou graag willen dat hier wel de ruimte voor blijft. Daarom hebben ze het idee dat deze uitloop zou moeten worden opgesomd als nominaal+1jaar+rasmaanden, waarbij rasmaanden de maanden zijn die je krijgt van de universiteit voor tijd die je steekt in activiteiten. extra zwaar jaar eerstejaars Dit jaar is het rapport van Brakels uitgebracht vanuit de universiteit. een breed rapport voor de verbetering van het onderwijs, één punt daarvan is de verhoging van het Bsa van 30 naar 4 punten. remco: Wij zijn tegen het Bsa zoals dat er volgend jaar komt te liggen. een Bsa vorm van 4 punten vinden wij slecht. Hij stelt dat deze norm nergens op is gebaseerd, zij zien juist in dat het voor eerstejaars studenten nog erg lastig is om goed aan de nieuwe studie te beginnen in een nieuwe stad. remco: Bij 30 punten was de intentie nog, pas jij wel bij deze studie? kun jij het en vind je het leuk? een soort van matching, vult Hester aan, in plaats van wegsturen, 4 punten, slaat eigenlijk gewoon door! remco op het veld > Oras in actie Naast het werk achter de schermen, doet Oras ook nog veel andere dingen. Op het initiatief van Oras hebben studenten de afgelopen weken langer in de ub kunnen zitten, er werd dankbaar gebruik gemaakt van de nieuwe openingstijden. Ook hebben ze een online systeem opgezet om de beschikbaarheid van werkplekken te bekijken voor elke faculteit, kijk maar op was.tudelft.nl. Natuurlijk is Oras altijd groots aanwezig tijdens de campagne voor de verkiezingen, ook organiseren zij elk jaar een groot debat voor studenten op een goed bereikbare en toegankelijke plaats. en ze hebben elk jaar de 'Oras komt naar je Tu week', waar ze echt de Tu wijk in gaan om met de studenten te praten en enquetes af te nemen. remco: De geluiden horen van de studenten. interview als jij ook graag je mening wilt laten horen aan Oras kan je ze altijd bereiken via de nieuwe site, info daar kan je ook lezen hoe het gaat met alle ontwikkelingen en projecten waar Oras hard aan bezig is. De volgende uitdaging is meten. een windtunnelmodel wordt doorgaans volgepropt met meetapparatuur. Zoals een balans om krachten te meten en ook een drukmeetsysteem om op honderden punten verdeeld over het vliegtuig de lokale druk te meten. Ook buiten het model stikt het van de instrumentatie: microfoons voor akoestisch onderzoek, camera s voor optische meettechnieken en natuurlijk allerlei sensoren voor het regelen van de wind. al deze instrumentatie valt onder de verantwoordelijkheid van mijn afdeling: een gezellig clubje rasechte technici van verschillend allooi, stuk voor stuk specialisten op hun terrein. koen artois Deze gastcolumn wordt geschreven door telkens wisselende jongeren die werkzaam zijn bij het NLR. Koen Artois (30) is in 200 afgestudeerd aan de TU Delft (Lucht- en Ruimtevaarttechniek, richting Aerodynamica) en is bij het NLR werkzaam als Teamleader Instrumentation & Controls bij de Duits-Nederlandse Windtunnels (DNW). ZeaL 11 Tekst reportage recept review innovatie uitgelicht medisch onderzoek

12 Lijst βèta Studentenraad Nieuwe vis in studentenraadvijver met onderwijs op nummer één lijst βèta haalde tijdens hun eerste verkiezing 34% van de stemmen, net niet genoeg voor vier zetels maar toch een goed begin met 3 zetels in de studentenraad. Jeroen: voor de eerste keer een derde van de stemmen, we hebben wel een klein feestje gehouden! Tijdens de afgelopen studentenraadverkiezing was er een nieuwe partij om uit te kiezen, Lijst βèta. Deze nog relatief onbekende partij moest snel naam maken om ook zetels te krijgen in de studentenraad naast het meer bekende ORAS. En dat is ze gelukt, Lijst βèta is nu deel van de studentenraad en is van plan om dit jaar het fundament te leggen voor een succesvolle partij. TeksT: JOOsT lustenhouwer BeelD: Pr Jeroen rohner en Thijs Durieux, fractieleden van lijst Beta, vertelden ons alles over de nieuwe partij. Het allereerste idee ontstond tijdens de Belgische bieren borrel van l&r. Toen hebben we het kort met elkaar erover gehad, maar begin februari dit jaar hebben we het er nog eens over gehad, vertelt Thijs. Jeroen: Half februari gingen we kijken wat we er allemaal voor moesten doen en bij wie we moesten zijn. Wat er geregeld moest worden om een partij te zijn, maar dat viel eigenlijk nog wel mee. De redenen voor de jongens om een nieuwe partij op te richten? Jeroen: De politieke realiteit is heel erg veranderd, je kan niet meer heel lang over je studie doen. De universiteit is heel hard bezig om er maatregelen op te maken, maar bijvoorbeeld de kwaliteit van onderwijs wordt niet goed genoeg aangepakt. Daarom wilden wij één focus, op het onderwijs. Thijs: De tweede reden is dat het voor de studentenraad heel goed is als er wat te kiezen is, maar dat was meer mooi meegenomen dan een hoofdzaak. Daardoor vonden we meer steun in de universiteit, het opende deuren voor ons. Daarna begon lijst βèta steeds meer te lopen, maar ze moesten ook wel want alles moest rond zijn voor de verkiezingen begonnen in eind mei. spannende verkiezingen Tijdens de verkiezing moest er hard gepromoot worden. Thijs: Het was erg leuk. mensen waren nieuwsgierig omdat we een nieuwe partij waren, er waren veel leuke reacties. De studie werd wel een tijdje stilgezet, lijstduwers werden gezocht en met de hele partij gingen we promoten, vult Jeroen aan. We hadden een rotsvast vertrouwen dat we 3 of 4 zetels zouden hebben, grappen ze. Nee eigenlijk wisten we niet hoe het zou lopen, zo n situatie had zich nog nooit voorgedaan. We wisten niet of onze boodschap was aangekomen bij het grote publiek, maar uiteindelijk was het voor ons een goed resultaat. Wetenschappelijk benaderen samenwerking is belangrijk in de studentenraad en lijst βèta gaat proberen met Oras samen sterk te staan voor zaken die zij belangrijk vinden. Toch gaat lijst βèta proberen zijn eigen koers te varen. Ze willen problemen die er nu zijn zo veel mogelijk aan wetenschap koppelen, zodat ze goede onderbouwde oplossingen kunnen presenteren gebaseerd op hun eigen (onderzoeks)resultaten. Jeroen: Zodat je na een onderzoek daadwerkelijk kan zeggen, dit is geen goed idee, we doen het zo. Om zo met plannen te komen gebaseerd daarop. Natuurlijk vroegen we lijst βèta ook naar de langstudeerboete. Jeroen: aan de boete zelf is niets meer te doen. Thijs: mochten we een mogelijkheid zien dan zullen we die grijpen, maar die kans is eigenlijk heel erg klein. Jeroen: Waar we dan naar kijken, is het vermijden dat een student die boete te pakken krijgt. Wij krijgen hem zelf ook., vult Thijs aan, Bij l&r heb je 3 maanden stageruimte in je master, maar dit vinden bedrijven vaak te kort dus loop je op je master uit. maar als studentenraad zien we dat geen enkele studie een nominaal afstudeertraject heeft. Jeroen: er zijn veel punten, zowel aan het einde van de bachelor als de master, waar het onderwijs kan worden verbeterd. veel struikelvakken of slechte begeleiding kan worden aangepakt. meehelpen studenten die geïnteresseerd zijn, kunnen lid worden van lijst βèta. Ze kunnen meedenken in hun workshops en input leveren over bestaande problemen of nieuwe problemen aankaarten. Of zelf ook verkiesbaar gesteld worden als ze dat ambiëren. Jeroen: mensen met ideeën zijn van harte welkom. kijk voor meer informatie over lijst βèta op de website en blijf op de hoogte van alle ontwikkelingen. interview reporta medis 12 info

13 ekolectric: uniek project van Accenda Ombouwen van een brandstofauto interview reportage recept review innovatie uitgelicht naar een elektrische auto medisch onderzoek medisch onderzoek Nieuw ontworpen elektrische fietsen, motoren, boten uitgaan en auto s ken evenement je wel. Maar wat vind project van de brandstofauto die wordt omgebouwd tot elektrische auto? Accenda is de ontwikkelaar, de gemeente Delft maakt het project mede mogelijk en maar liefst 60 studenten zijn erbij betrokken. sprak met de bevlogen bedrijfspartners van Accenda, de broers Martin en John Seiffers. TeksT: ron labordus BeelD: Pr & eric van HOuTeN martin seiffers is van beide broers de ervaren bedrijfseconoom: Het project is een van de mooie en duidelijke voorbeelden van waar accenda voor staat. We zien mogelijkheden in en van een bepaald product, al dan niet door ons bedacht, door studenten van de Tu, door particulieren of door kleinere en grotere bedrijven. eenmaal gezamenlijk enthousiast dan gaan we op pad om binnen ons netwerk de juiste faciliteiten en kennis te vinden om een concept op te starten en te ontwikkelen. innovatie en duurzaamheid zijn voor ons leidend. Natuurlijk moet een product kansrijk en op den duur economisch verantwoord zijn. Zo werkt accenda veel en graag met Tustudenten en Tu-onderzoekers, er komen tal van ondernemers met een droom op ons pad en al geruime tijd zijn we o.a. actief in de tuinbouw, een branche ge recept review innovatie uitgelicht ch onderzoek bekend om zijn innovatieve karakter. een aantal van deze gerealiseerde dromen zijn: een audiofi ets voor het spookbos in eemnes, een educatieve saxofoon met game opties, een visuele rustregelaar voor het basisonderwijs, een spierdrukmeter voor fysiotherapeuten. De eigen droom die nu loopt: De ekolectric. uitvindingen en bruikbaarheid Binnen de unieke samenwerking in accenda is broer John seiffers de techneut. Op de Tu draagt hij deels nog bij in het mechatronica onderwijs waarvan hij van 1991 tot 2009 verantwoordelijk docent is geweest. Hij heeft volgens broer martin op basis van zijn kwaliteit en ervaring een gevoelige neus voor innovatiemogelijkheden en de bruikbaarheid ervan in de praktijk. John zoomt in op de ekolectric: Om allerlei redenen wordt elektrisch vervoer op de weg belangrijker voor bedrijven en particulieren. Dat zet ons voortdurend aan het denken. vooral denken buiten bestaande kaders is onze kracht en dit wordt versterkt door onze contacten binnen de Tu s en het onderwijs. De ekolectric werd uiteindelijk niet een nieuwe, elektrische auto. Het nieuwe concept is gebaseerd op het ombouwen van bestaande auto s die op brandstof rijden naar auto s die op elektriciteit rijden. er zijn inmiddels zo n 60 studenten bij het project betrokken. De grootste uitdagingen zijn de aandrijving, de energiemodule, het klimaat, de veiligheid en duurzaamheid. uniek is dat in het project mbo- (mondriaan), hbo- (Haagse Hogeschool) en Tu-studenten samenwerken. alledisciplines en niveaus zijn immers nodig, van bedenkers tot en met constructeurs. Onze ervaring is dat een ideale mix van kennis en praktijk de beste weg is voor het uitwerken en realiseren van innovatieve ideeën. De ekolectric richt zich op de kleinere auto s en die betaalbaar ombouwen. Hiermee maken wij elektrische mobiliteit toegankelijk voor de consument. Toevoegen en ontsteken John en martin seiffers tot slot nog over de meerwaarde van hun bedrijf: accenda staat voor jonge ondernemers en bedrijven met een team praktisch ingestelde professionals klaar om het management van onze klanten te ondersteunen. Die ondersteuning is erop gericht strategische plannen te formuleren, te accelereren en tactisch te begeleiden naar meer rendement. vandaar onze naam. Bewust en zorgvuldig gekozen. accenda is de vervoeging van het latijnse woord accendo: 'toevoegen' en 'ontsteken'. Zeker is dat we meerwaarde bieden; accenda ontsteekt nieuwe ideeën en innovaties en helpt daarna de vlam brandende te houden. Onze naam en logo staan voor: kwaliteit, toegevoegde waarde, dynamiek, compleet concept, netwerk en projectgeoriënteerd werken. ZeaL 13

14 WEKT DOOR DE BUURT illustratie: c Prof.ir. Lou van der Sluis Toonaangevend boek over smartgrid Onder de veelzeggende, creatieve titel Opgewekt door de buurt verscheen 4 oktober jongstleden een nu al toonaangevend boek over smartgridonderzoek in Nederland. Auteur en samensteller is Lou van der Sluis, hoogleraar elektriciteitsvoorziening aan de TU Delft. Het boek gaat over de toekomst van onze elektriciteitsvoorziening en vooral hoe het bestaande elektriciteitsnet daar op slimme wijze op aangepast moet worden. Tien promovendi hebben er hun belangrijke bijdrage aan geleverd. TeksT: ron labordus BeelD: eric van HOuTeN (POrTreTFOTO van Der sluis) "Het boek is een weergave van acht jaar onderzoek. lou van der sluis: Onze elektriciteitcentrales zijn centrale plekken van waaruit elektriciteit via verdeelcentra in woningen en bij bedrijven komt. in de toekomst wordt elektriciteit voor een belangrijk deel (ook) anders opgewekt, wat wel zal moeten trouwens, als we naar een duurzame samenleving willen streven. Ook op lagere spanningsniveaus en door particulieren zal elektriciteit geproduceerd worden. Denk onder andere aan windmolens, zonnecollectoren, aardwarmte, wkk-centrales, warmte terugwinmethodes en andere moderne vormen van alternatieve energiewinning. sensors en vermogenselektronica De gewonnen energie zal vanuit meerdere richtingen door het net vloeien en zal zelfs opgeslagen moeten worden. van der sluis: studenten en promovendi hebben individueel en in teamverband onderzoek gedaan naar de noodzaak van aanpassing van ons net op basis van de vraag wat er nodig is om ons net smart te krijgen in die zin dat er een intelligent netwerk wordt gecreëerd om de elektriciteitsvoorziening stabiel, de spanning constant en de levering betrouwbaar te houden. een tiental studenten is inmiddels gepromoveerd op deze problematiek en daar zijn helder geformuleerde probleemstellingen, vernieuwende inzichten en bruikbare oplossingen uit voortgekomen. er zal in de toekomst - zo blijkt - een zwaar beroep gedaan worden op grootschalige introductie van sensors en van vermogenselektronica. Het boek doet op basis van de proefschriften van de promovendi verslag van hun bevindingen. Monte Carlo methode De Monte Carlo methode (ook wel Monte input verdelingen Carlo simulatie genoemd) is een verzamelnaam voor rekentechnieken die herhaalde berekeningen gebruiken met willekeurige ingangssignalen. De methode wordt gebruikt voor de simulatie van fysische en mathematische systemen, vooral wanneer model een exacte wiskundige beschrijving van het systeem niet haalbaar is. bijvoorbeeld omdat het systeem te complex is of omdat er teveel verschillende variabelen in het Het is een veelgebruikte techniek geworden in tal van disciplines van de financiële markten tot elektriciteitsnetwerken. De eerste toepassingen stammen uit het werk aan kernwapens in Los Alamos (VS) in de tweede helft van de jaren 40 van de vorige eeuw. De Poolse wiskundige Stanislaw Ulam had bedacht dat je de uitkomst van ingewikkelde processen (hij dacht aan patiencen) soms beter kon achterha kv Elektriciteitsnet van morgen Elektriciteitsnet Decentrale opwekking, van bidirectionale morgen distributie Decentrale opwekking, tweeweg distributie Door de opkomst van zonnepanelen en windturbines Door de opkomst van ondermeer zonnepanelen, windturbines en stroomopwekkende worden afnemers Cv-ketels ook producenten. veranderen Wijken steeds kunnen meer afnemers (tijdelijk) van elektriciteit zelfvoorzienend tijdelijk worden in producenten. in hun elektriciteitsverbruik. Hierdoor kunnen Het wijken (tijdelijk) distributienetwerk zelfvoorzienend wordt worden een in uitwisselingspodium hun elektriciteitsverbruik. tussen Het distributienetwerk verbruikers opwekkers. is niet langer De boomstructuur een verdeelstation wordt in een het eenrichtingsverkeer van centrale naar gebruiker, maar een netwerk van eilanden. uitwisselingspodium tussen gebruikers en opwekkers. Uit de boomstructuur van het traditionele elektriciteitsnetwerk groeit zo een netwerk van onderling verbonden eilanden. 1 Huis met zonnepanelen 2 Huis Boer met zonnepanelen windmolen Een korte geschiedenis van elektrisch licht Verlichting was historisch een van de eerste toepassingen van elektriciteit. De netspa 220 Volt en de gestandaardiseerde netfrequenties 0 of 60 Hertz vinden er hun oorsp Gloeilamp over iedere impedantie die ermee in serie lamp verdampt de g De eerste lamp was een gloeilamp (Thomas Edison, 1879) die ook ruim 130 jaar mingen van de netspanning. Vooral nenwand van de gla geschakeld staat en dat leidt tot vervor- en de metaaldamp s later nog heel herkenbaar is. Binnen het hoger-orde harmonische kunnen leiden brandt de gloeidraa glazen bolletje zit een dun draadje dat de tot een aanzienlijke spanningsval omdat lamp vervangen wor stroom geleidt. Dat gloeit op en begint de inductieve impedantie toeneemt met licht begint uit te stralen. Om oxidatie van de frequentie, en daarmee ook de span- Bij een halogeenlamp spel zijn. Ook is de Monte Carlo simulatie len door het een (groot) aantal keren uit geschikt voor de beschrijving van een complex systeem (zoals het elektriciteitsnet) te berekenen. Hij werkte het idee uit met dat te kampen heeft met grote variaties in Op die manier geeft een Monte Carlo simu- de computerpionier John von Neumann, de input. Denk aan variaties in zonlicht en latie informatie over de mogelijke waarden omdat het Ulam wel duidelijk was dat de wind in een elektriciteitssysteem met veel van de uitkomsten en de waarschijnlijkhe- herhaalde simulaties het best met een zonnepanelen en windmolens. den ervan voor bepaalde systeemkeuzes. computer gedaan konden worden. Zoals output variabelen te proberen, dan te proberen het precies alles in Los Alamos National Laboratory Een Monte Carlo simulatie vertaalt varia- De Monte Carlo methode is ook geschikt was ook dit project geheim en moest ties in de ingangsvariabelen in variaties in voor de simulatie van zeer complexe of daarom een codenaam krijgen. Ulam koos de uitgangsvariabelen van het systeem. De niet-lineaire systemen. beleidsmakers voor Monte Carlo vanwege het casino ingangsvariaties zijn gebaseerd op waar- maken er gebruik van om in hun beslissingen rekening te houden met onzekerheden. verspeelde. ze worden aan relevante theorieën ontleend. In feite bestaat een Monte Carlo simu- latie uit een groot aantal simulaties van het systeem voor telkens een andere set ingangswaarden (die tot stand komen door een willekeurige steekproef uit de waarschijnlijkheidsverdelingen). De ver- zameling van alle berekeningen vormt zo een waarschijnlijkheidsverdeling van de uitkomst. Of uitkomsten als er meer dan een uitgangswaarde berekend wordt. Het resultaat is dan, anders dan bij een deter- ministische berekening, niet één enkele uitkomst, maar een waarschijnlijkheids- verdeling van mogelijke waar Ulam s oom geregeld zijn spaargeld schijnlijkheidsverdelingen uit de praktijk, of uitkomsten Bottum-up distributie Windmolens, Bottum-up distributie zonnepanelen en warmtekrachtinstallaties wekken lokaal stroom Windmolens, op waarmee zonnepanelen ze in eerste en instantie warmtekrachtinstallaties hun eigen behoefte wekken en die lokaal van stroom de op directe en voorzien omgeving hun omgeving voldoen. Als van het stroom. aanbod Als de er lokale meer vraag stroom overtreft, wordt opgewekt vloeit de energie naar een hoger spanningsniveau om elders aan de vraag dan er lokaal gevraagd wordt, wordt de stroom naar hogere niveau s gebracht te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente knooppunten om daar aan de vraag te voldoen of om te worden opgeslagen. Intelligente regelen als een soort elektrische verkeersleiders de vermogenstromen tussen knooppunten gebruikers regelen en aanbieders. de vermogenstromen tussen vragers en aanbieders. 10 kv 7 Intelligente Intelligente knooppunten knooppunten 0 kv kv 3 Lokale Lokale opslag opslag V Boer Transformatorhuisje met windmolen Transformatorhuisje 4 Tuinder met warmtekrachtinstallatie Tuinder met warmtekrachtinstallatie Distributiestation op wijkniveau Distributiestation op 6 wijkniveau Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer Oplaadstation elektrische auto s accu s fungeren als buffer 7 Distributiestation op stadsniveau Distributiestation op stadsniveau 8 Luchtcompressie in mijnschacht Luchtcompressie energieopslag in lucht in mijnschacht energieopslag in lucht 9 Substation Onderstation 10 Hydro-opslag in Noorse bergen Hydro-opslag water de berg in op Noorse pompen, bergen water terugwinnen de berg met op pompen, turbine terugwinnen met turbine 11 Kolen-, Kolen-, gas- gas- of of kerncentrale kerncentrale de gloeidraad te voorkomen is de glazen ningsval over de impedantie. Het gevolg sel gevuld met een h bol gevuld met een inert (chemisch inactief) gas. De gloeilamp produceert naast ning op het aansluitingspunt bij de klant deeltjes terugzet op van de vervormingen is dat de netspan- bindt aan de metaald licht vooral veel warmte (typisch 9 procent); het is een zeer gewaardeerde maar de temperatuur van g niet meer de ideale sinusvorm heeft. zelf-reparerende mec geen efficiënte lichtbron. worden dan in een Een gloeilamp is een pure Ohmse weerstand. Dat betekent dat de stroom door grotere lichtopbreng Hierdoor heeft een de lamp in fase is met de spanning over de lamp. Het vermogen (40, 60, 7 Watt) TL-balk wordt gebruikt als kengetal om onderscheid te maken tussen de aangeboden meest voorkomende Tegenwoordig is de fl lampen. nen vinden elektrisch De helderheid van een lamp is in te stellen met een dimmer die de amplitude nen met kwikionen u waarbij door de bot van de voedingspanning regelt. Regelbare transformatoren of weerstanden binnenkant van de la vrijkomt. Fluorescer zijn daarvoor te gebruiken, maar die zijn straling om in zichtba groot, duur en inefficiënt. Moderne dimmers werken elektronisch: ze hakken de gloeilampen bij de tielampen geven min voedingsspanning in stukken, waardoor licht) en ze gaan ook de vorm van de spanning verandert, en daarmee het vermogen dat door de lamp Maar anders dan een vloeit en ook de hoeveelheid licht. niet zondermeer op d Een bijverschijnsel van dimmers is vervorming van de netspanning. Dimmers (uitgevoerd als een s gesloten worden. Er sturen namelijk niet-sinusvormige stromen door het elektriciteitsnet. Die stoor- De halogeenlamp is een verbeterde versie door de lamp te bepe Halogeenlamp lamp) om de stroom stromen veroorzaken een spanningsval van de gloeilamp. In een gewone gloei- een starter nodig om SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND OPgEWEKT DOOR DE BUURT SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND OPgEWEKT DOOR DE BUURT 14

15 loeidraad langzaam Gegevens: nningen 110 en rong in. laat neer op de binzen bol. Uiteindelijk d door en moet de den. onderzoek in Nederland loeidraad langzaam is het glazen omhulalogeengas dat zich amp en de metaalde gloeidraad. Dit hanisme maakt dat loeidraad hoger kan gewone gloeilamp. halogeenlamp een st. uorescentielamp de lichtbron. Hierbine ontladingen plaats singen van elektroltraviolette straling end poeder aan de mp zet ultraviolette ar licht. Fluorescender warmte af (dan zelfde hoeveelheid langer mee. gloeilamp kunnen ze e netspanning aanis een ballast nodig poel in serie met de van de gasontlading rken. Daarnaast is er de gasontlading tot Boek gratis Het boek is een initiatief van de in agentschapnl participerende ministeries van economische zaken, landbouw en innovatie en schetst een beeld van de onderzoeksvraag van het acht jaar durende vatief onderzoeksprogramma elektromagnetische vermogenstechniek (iop-emvt). Drukkerij van de sande uit Nootdorp verzorgde en drukte het 70 pagina s tellende fullcolour boekwerk dat opvalt door zijn leesbare tekst, verhelderende illustraties en inno- fraaie foto s. Het boek is niet in de winkel te koop. Belangstellenden kunnen het bestellen via of via het wordt dan gratis toegestuurd. Het boekwerk is zeker de interview moeite waard. reportage recept review innovatie uitgelicht Opgewekt door de buurt Smartgridonderzoek in Nederland de elektriciteitsvoorziening in nederland gaat veranderen. naar verwachting zal steeds meer opwekking in de buurt plaatsvinden, en steeds minder in grote centrales op afstand. maar wat betekent dat voor de stabiliteit van de netspanning? is er eigenlijk wel een stabiele stroomvoorziening samen te stellen uit wisselvallige bronnen als windmolens en zonnepanelen, en uit autonome wkk-installaties? Het huidige elektriciteitsnet is er in elk geval niet op ingericht; het is grotendeels een erfenis van de vorige eeuw. is dat om te vormen naar een intelligent en flexibel netwerk dat toekomstbestendig is? dat is de onderzoeksvraag van het acht jaar durende innovatief onderzoeksprogramma elektromagnetische vermogenstechniek (iop-emvt) waarvan dit boek een beeld schetst. de conclusie? Het huidige nederlandse elektriciteitsnet is tamelijk geschikt voor de omvorming tot smartgrid, maar dat vereist wel een grootschalige introductie van sensors en vermogenselektronica. ISBN Bevindingen van tien promovendi In het kader van het IOP-EMVT medischonderzoeksprogramma uitgaan hebben evenement tien project promovendi gewerkt aan de TU's van Delft en Eindhoven. In Delft lag het accent op hoogspanning en transportnet, in Eindhoven op distributienetten en het laagspanningsniveau. medisch onderzoek De promovendi zochten uit hoe het huidige elektriciteitsnet intelligenter en flexibeler gemaakt kan worden. Georgios Papaefthymiou ontwikkelde een wiskundig model dat wisselende belastingen van het elektriciteitsnetwerk simuleert. Muhamad Reza berekende het maximale aandeel van duurzame elektriciteit zonder dat er stabiliteitsproblemen optreden. Andrej Jokic onderzocht de veranderingen op de elektriciteitsmarkt als gevolg van het groeiend aandeel groene stroom. Jody Verboomen laat zien hoe om te gaan met grootschalige rush-ins van groene stroom vanuit het buitenland. Cai Rong toonde aan dat gloeilampen een stuk gevoeliger zijn voor flikkeringen - als gevolg van snelle spanningsvariaties - dan spaar- en ledlampen. Sjef Cobben ontwikkelde een kwaliteitslabel voor elektriciteit aan de meterkast. Anton Ishchenko berekende de stabiliteit van een smartgrid. Frans Provoost wijst plekken aan in het elektriciteitsnet waar intelligente knooppunten ingebracht kunnen worden. Johan Morren laat zien dat vermogenselektronica een belangrijke rol speelt bij de invoering van groene stroom. Roald de Graaff laat zien welke rol vermogenselektronica speelt in intelligente knooppunten van het net en in intelligente onderstations. stand te brengen. Meestal zijn ballast en starter in de armatuur van de lamp aangebracht. Tegenwoordig bestaat ook de elektronische ballast die zowel de stroom beperkt als een startspanning opwekt. Fluorescentielampen hebben door de ballast een inductief karakter en de stroom loopt bijna 90 graden achter bij de voedingsspanning. In grote kantoorgebouwen resulteert dat in een grote blindstroom (een stroom die + /- 90 graden uit fase is met de spanning) en een aanzienlijk reactief vermogen. Dat is elektrisch vermogen dat als gevolg van het faseverschil tussen stroom en spanning niet geregistreerd wordt door de verbruiksmeter. Daarom Gloeilamp Spaarlamp LED Levensduur Watt equivalent Prijs per lamp 1,2 3,9 3,9 KWh over uur Kosten verbruik uur ( 0,20/kWh) 600,- 140,- 60,- Aantal lampen uur 42 1 Kosten lampen uur 2,0 19,7 3,9 Totaal kosten uur 62,0 19,7 9,9 zijn in kantoren tl-buizen vaak gecompenseerd met condensatoren, zodat de condensatoren het reactief vermogen leveren, en niet het elektriciteitsbedrijf. Spaarlamp Compacte fluorescentielampen of spaarlampen hebben een ballast die geïntegreerd is in de behuizing. De spaarlampen zijn tegenwoordig zo ontworpen dat ze niet meer plaats innemen dan een gloeilamp. ze kunnen daardoor gemakkelijk gebruikt worden in plaats van gloeilampen. Een nadeel is dan wel dat ze niet te dimmen zijn. LED Het is te verwachten dat op termijn alle verlichting vervangen zal worden door LED-verlichting. Het belangrijkste voordeel van een light emitting diode (LED) is het lage energiegebruik, gekoppeld aan een lange levensduur. Die eigenschappen dragen eraan bij dat LEDs, veelal in (gekleurde) clusters, steeds vaker de voorkeur genieten boven gloeilamp en spaarlamp. SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND Opgewekt door de buurt smartgridonderzoek in nederland lou van der sluis PRAKTIJK WKK: OPgEWEKT DOOR DE BUURT Houtsnippers waren gewoon goedkoper Het was niet uit milieuoverwegingen dat tuinder Jaap Vink uit beetgum een houtgestookte wkk-installatie aanschafte. Het leek destijds, rond 200, gewoon heel concurrerend vanwege de lage brandstofprijs. Intussen is de prijs voor houtsnippers verdubbeld en is het bedrijven van de installatie volgens Vink moeizamer geworden. Nog steeds is hij de enige tuinder in Nederland met een houtgestookte wkk-installatie. Warmtekrachtkoppeling (wkk) is een veelgebruikte techniek onder tuinders. Omdat tegelijkertijd elektriciteit wordt opgewekt en de restwarmte gebruikt wordt voor verwarming van de kassen, is het rendement van dergelijke systemen heel hoog. Voor centrales worden waarden tot 8 procent genoemd. De bio-wkk installatie van Jaap Vink komt zelfs hoger uit omdat relatief veel warmte vrijkomt bij de condensatie van rookgassen van houtsnippers. Veel tuinders kiezen voor gasmotoren die een generator aandrijven en waarvan de koelwarmte gebruikt wordt om de kas te verwarmen. Om houtsnippers te gebruiken is een ingewikkelder installatie Opgewekt door de buurt nodig met een stoomketel. De ketel wordt verhit tot er stoom ontstaat van 400 graden Celsius onder 0 bar druk. Die stoom drijft een turbine aan en een generator. De restwarmte uit de stoom en uit de rookgassen wordt gebruikt om het retourwater uit de kassen mee te verwarmen. De installatie bij Vink Sion bv levert 1,1 megawatt aan elektrisch vermogen en, megawatt aan warmte (waarvan 1, megawatt door condensatie van de rookgassen). zelf gebruikt het bedrijf 1 tot 20 procent van de elektriciteit, zodat het aan het net geleverd vermogen iets minder dan 1 megawatt bedraagt. Daarvoor ontvangt Vink een stroomprijs van ongeveer 6 cent per kilowattuur plus 9,6 cent subsidie volgens de MEP-regeling (milieukwaliteit elektriciteitsproductie), een subsidieregeling die in 2006 werd gestopt en in 2008 werd vervangen door de stimuleringsregeling duurzame energie (SDE). smartgridonderzoek in nederland Vink nam de installatie in 2007 in gebruik. Het eerste jaar waren er veel problemen en storingen. Het was allemaal nieuw wat ze deden met een ketel van Stork, een turbine uit Duitsland en dat werd allemaal samengebouwd. ze hebben het bij mij geleerd. Na een jaar echter waren de kinderziektes voorbij en sindsdien loopt het systeem, gebouwd door Ingenieursbureau HoSt en Imtech-Vonk, probleemloos. Toch is het niet waarschijnlijk dat er veel van dergelijke installaties bij zullen komen. De prijs van houtsnippers is namelijk flink gestegen. (2, kilogram droge houtsnippers geeft evenveel warmte als 1 kubieke meter gas). Volgens Vink is dat het gevolg van het Duitse groene energiebeleid: Duitsland is zo verschrikkelijk groen dat er een flinke subsidie wordt gegeven op het stoken op houtsnippers. Daardoor is de vraag de afgelopen vijf jaar flink toegenomen. Tot in Friesland is de aantrekkingskracht van de Duitse subsidie te merken. Vink vat het bondig samen: Hoe meer subsidie, hoe hoger de prijzen. Qua CO 2 -uitstoot presteert de installatie voorbeeldig, wat met het oog op de uitstoot van broeikasgassen en de klimaatverandering een pre is. Dat komt door de unieke combinatie van rendement, biobrandstof en lou van der sluis filtering van rookgassen. Een hoog rendement minimaliseert de uitstoot van kooldioxide, dat geldt voor iedere wkk-installtie. In dit geval komt daar bij dat de CO 2 -uitstoot anders dan bij fossiele brandstof niet bijdraagt tot de verhoging van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer omdat bij de groei van hout (vrijwel) net zoveel CO 2 wordt opgenomen als dat er bij verbranding vrijkomt. Kort gezegd: biobrandstof is CO 2 -neutraal. Tot slot bevat de installatie een filter (een wasser in het jargon) dat kooldioxide uit de rookgassen afvangt. Het is de bedoeling dat te gebruiken als extra meststof in de acht hectare paprika- en komkommerkassen. Als dat lukt, en dat hangt ervan af of er geen schadelijke gassen met het CO 2 meekomen, dan heeft Vink-Sion netto geen CO 2 -uitstoot, maar een CO 2 -opname. Vink zelf lijkt het milieuaspect niet bovenmate te interesseren. Hij is vooral bezig zijn bedrijf te runnen te midden van diverse subsidieregelingen, veranderende brandstofprijzen en recentelijk ook nog de voedselhysterie. Vanwege de onrust rondom de EHEC-bacterie heeft hij zijn komkommers maar eerder geruimd dan hij van plan was. Wanneer over drie weken de eerste pluk weer plaats kan vinden, is het weer als vanouds komkommertijd. SMARTgRIDONDERzOEK IN NEDERLAND 4 Column intelligente energievoorziening: nu en in de toekomst elektriciteit wordt de energiedrager van de toekomst. Het elektriciteitsvoorziening systeem is daarbij een onmisbare schakel, want het faciliteert het transport van elektriciteit van de primaire bronnen van energie naar de consumenten. De noodzaak van balanshandhaving tussen opwekking en consumptie en de noodzaak van robuustheid, veiligheid, stabiliteit en van een hoge leveringszekerheid waren van oudsher de drijfveren achter het ontwerp en de bedrijfsvoering van het net zo we dat nu kennen. Onder invloed van een aantal actoren (CO 2 reductie, duurzame bronnen, marktwerking en betrouwbaarheid) is het elektriciteitsvoorzieningsysteem zich aan het ontwikkelen, met doel meer decentrale opwekking te kunnen faciliteren, maar daarnaast ook grote elektriciteitstransporten bij hoge spanningen mogelijk te maken. De bedrijfsvoering van het net krijgt in toenemende mate te maken met onzekerheden. Daarom is een nieuwe wijze van besturen, van monitoring en van beveiliging noodzakelijk. Hierbij speelt, gegeven de grootschaligheid van kleine autonome opwekkers, toepassing van informatie en communicatietechnologie een belangrijke rol. Het ministerie van economische Zaken heeft zich de ontwikkelingen tijdig gerealiseerd en in 2002 is, in het kader van een innovatiegericht OnderzoeksProgramma (iop), het onderzoek op het gebied van de elektro magnetische vermogens Techniek, met daarin het programma intelligente Netten, van start gegaan. Het iopemvt heeft op landelijk niveau de banden tussen de industrie en de drie Technische universiteiten verstevigd en de industriële partners aangezet nieuwe producten te ontwikkelen. in het europese netwerk, zoals dat gecreëerd is door de Brusselse FP~7 projecten, zijn de Nederlandse deelnemers kundige en gewaardeerde partners geworden. Zo hebben de consultancy activiteiten van onderzoeksinstituten als kema in landen waar de energievoorziening in de lift zit, denk hierbij in het bijzonder aan China, mede door het iop-emvt kunnen bloeien. De studenten en promovendi die door middel van hun onderzoek aan de resultaten van het iop hebben bijgedragen, zijn nu immers op het wereldtoneel actief om de uitdagingen die het verwezenlijken van een betrouwbare, robuuste, betaalbare maar vooral intelligente energievoorziening, zowel nu als in de toekomst, mogelijk te maken. michel antal, voorzitter iop-emvt. ZeaL 1

16 Weg en wijs in Delft Een historisch verhaal over de Nieuwe Kerk interview zeeën, visioenen en dode vorsten Waarom is de toren van de Nieuwe Kerk zwart? Vaak woon of studeer je jaren in een stad zonder ook maar iets van de geschiedenis te weten. Daar komt nu verandering in. brengt je kennis op peil over Delftse monumenten. Deel één: De Nieuwe kerk op de Markt. info reportage recept revie medisch onderzoek uitga De toren van de Nieuwe Kerk TeksT en BeelD: annemieke van Der POl Op een vroege ochtend in januari 131 knielt de zonderlinge bedelaar symon neer op het marctveld in Delft. Hij staart onophoudelijk naar de lucht boven de lege plek waar nu de Nieuwe kerk staat. De knecht Jan Col brengt hem wat te eten, volgt de blik van symon en beide heren zien volgens de Delftse geschiedschrijving de maagd maria. Ze zit op haar troon in een gouden kerk. Broeder symon sterft al snel, maar Jan blijft nog tientallen jaren het visioen zien. Dat is een goddelijk teken, daar moet een kerk herrijzen, denkt hij. Hij krijgt bijval, al is het maar omdat de uitdijende stad een tweede parochiekerk nodig heeft. in 1396 wordt de eerste steen gelegd. Vroeger had de toren een andere vorm appeltoren Delft en het marctveld zijn in de middeleeuwen omringd door moerasland. s Nachts zien mensen vaker vreemde lichtjes dansen in de lucht. Het goddelijk visioen is waarschijnlijk brandend moerasgas geweest. Niettemin kijken de parochianen van de Oude kerk jaloers toe hoe de Nieuwe kerk steeds hoger wordt en honderd jaar later is voltooid. De toren ziet er in 1496 anders uit dan nu: een appelvormige nok siert het Delftse straatbeeld. De appel is geen lang leven beschoren. Nog geen vijftig jaar later slaat de bliksem in de kerktoren en er breekt een grote brand uit. De brand verwoest driekwart van Delft. De kerktoren wordt opnieuw opgebouwd, dit keer met een spitse toren. Na nóg een blikseminslag en restauratie in 1872, is de totale lengte van de toren bijna 109 meter. een hoogte die in Nederland alleen wordt geëvenaard door de utrechtse Dom. Torenhoge klim een enigszins gebukte en nauwe klim naar de top voert over 376 treden. Boven op de top zie je de rode daken van de middeleeuwse grachtenpanden in gestructureerde rijen langs de grachten staan, krioelen kleine mensjes rond de terrasjes op de markt en lijkt de moderne skyline van rotterdam dichtbij. Vanaf de toren heb je mooi overzicht De zwart verweerde stenen van de bovenste toren zijn nu duidelijk zichtbaar. veel Delftenaren denken dat de stenen het zwartgeblakerde resultaat zijn van de middeleeuwse stadsbrand. een verhaal dat niet klopt. voor het bovenste deel van de stenen toren werd de poreuze Bentheimer zandsteen gebruikt. De Zuidwestelijke wind brengt veel vuil mee dat zich makkelijk in het steen nestelt. Het middenstuk bestaat uit arduinsteen, dat harder is en door de eeuwen heen zijn blanke kleur behield. rampgeschiedenis De grote stadsbrand is niet de enige ramp die Delft verwoest. Onder de huidige Paardenmarkt ligt rond 160 het Hollands kruitmagazijn met daarin kilo buskruit opgeslagen. Naar verluid krijgt kruitop- zichter Cornelis soetens op 12 oktober 164 hoog bezoek die hij een rondleiding geeft in het magazijn. vermoedelijk zwaait Cornelis tijdens de rondleiding iets te trots met zijn lantaarntje heen en weer en de Delftse Donderslag die daarop volgt, is tot in Den Helder te horen, verwoest de omgeving tot een ki- lometer in de omtrek en doodt honderden mensen. Het magazijn is veranderd in een krater van vier-en een halve meter diep. alle glas-in-loodramen van de Nieuwe kerk springen kapot en het duurt nog drie eeuwen voordat het gekleurde licht weer, als vanouds, op de kerkvloer weerkaatst. rustplaats koningshuis De kerk is nationaal bekend als de begraafplaats van het koninklijk huis. een traditie die begon toen aartsvader Willem van Oranje-Nassau werd vermoord door Balthasar Gerards in het Prinsenhof. Willem van Oranje wil eigenlijk begraven worden in de Grote kerk in Breda, waar het familiegraf van de Nassaus staat. Breda is tijdens de moord in 184 echter nog in handen van de spaanse bezetter. vanaf die tijd wordt de Nieuwe kerk noodgedwongen de nieuwe rustplaats van de nazaten Oranje-Nassau. Op de grond in de Nieuwe kerk verzegelt een 2000 kilo zwaar plateau de koninklijke grafkelder. Het plateau wordt alleen gelicht wanneer een lid van het koninklijk huis wordt bijgezet. De grafkelder blijft omringd door geheimzinnigheid. De koninklijke familie hult zich in stilzwijgen en staat ook geen wetenschappelijk onderzoek toe, in tegenstelling tot landen als België, Oostenrijk en spanje. Boven de grond markeert het praalgraf van Willem van Oranje de plaats van zijn laatste, geheime rustplek. Toegang Koninklijke grafkelder 16 Het Praalgraf van Willem van Oranje

17 van de dokter w innovatie uitgelicht Studeren vraagt behoorlijk wat van je. Heb je ook vaak moeite met je concentreren tijdens een college? De meest gehoorde uitspraak dan is: Ik heb koffie nodig!. Maar hoe werkt dat dan precies? an evenement project Cafeïne is de stof die hiervoor verantwoordelijk is. Naast dat het in koffi e zit, wordt het in mindere mate ook verwerkt in cola, thee en chocola. Cafeïne stimuleert verschillende functies in het lichaam, voornamelijk in de hersenen. Zo wordt onder andere de afgifte van adrenaline gestimuleerd, wat een zogenaamd stresshormoon is en voor meer alertheid, verhoging van de bloeddruk en hartfrequentie zorgt. Het nadeel tijdens je college is wel, dat adrenaline ook je gevoel van tijd beïnvloedt waardoor gebeurtenissen trager lijken te verlopen. Het doel van de natuur hiermee is dat iemand sneller kan reageren in een zogenaamde stresssituatie. adrenaline zorgt er vervolgens ook weer voor dat er meer dopamine wordt afgegeven, een stofje die er onder meer voorzorgt dat je je gelukkiger voelt. een fi jn ingrediënt, zou je zo denken maar zoals met alles, is een téveel natuurlijk ook weer niet goed. Je kunt door een teveel aan cafeïne allerlei lichamelijke klachten krijgen, zoals rusteloosheid, zweten en hartkloppingen. Zo worden er tegenwoordig regelmatig kinderen en jong volwassenen op de breenboektip in De Grote atlas van de Belevingswereld heten landen, steden en eilanden verandering, Chaos of Groei, en ze liggen in gebieden als Bergen van Werk, Zee van mogelijkheden of Bronnen van inspiratie. in de vorige tipten we je deze bijzondere atlas al, helaas stonden toen bij het artikel niet de juiste afbeeldingen. Deze atlas brengt de wereld van het dagelijks bestaan in kaart. verdwalen is niet mogelijk, dwalen wel. en, voor wie dat wil, vluchten ook. Ben je de moerassen van verveling beu, zoek dan sleur op en reis via Neuzelen en Tot slot naar uitzien, om van daaruit de boot naar avontuur te nemen. alle ervaringen van een mensenleven zijn in de Grote atlas van de Belevingswereld herkenbaar in kaart ortage recept review innovatie uitgelicht gebracht. disch Cafeïne: goed of gevaarlijk? spoedeisende hulp van het ziekenhuis gezien omdat ze extreme hartkloppingen hebben en denken dat ze een hartinfarct hebben. Bij navraag blijken ze meestal vele blikjes energy drink (à 80 mg. cafeine per blikje) weg te drinken op een dag. aan een dodelijke dosis, van ongeveer 1 gram cafeïne, kom je gelukkig niet zo snel, want dat zou betekenen dat je10 koppen koffi e binnen een paar uur tot je zou De Grote Atlas van de Belevingswereld onderzoek ook studieverenigingen! Iedereen aan de BHV TeksT en BeelD: eric van HOuTeN alle medewerkers van de servicepunten hebben afgelopen maanden meegedaan aan de startercursus bedrijfshulpverlening. in het opleidingscentrum de TOl in rijswijk werden alle ins- en outs van het blussen van diverse branden (een vlam in de pan blijkt overigens heel goed blusbaar met een afgerukt deurtje van een keukenkastje!!) en het behandelen van verwondingen uitgelegd, terwijl er ook veel aandacht was voor het voorkomen van calamiteiten. moeten nemen (en een vergelijkbare hoeveelheid een organisatie van de omvang van de Tu Delft kan met bier is ook al een enorme uitdaging). niet zonder een goed georganiseerde bhv. Helaas laat de vergrijzing ook haar sporen achter bij de Tu, Heb je geen cafeïne te kort, maar écht moeite om waar veel vrijwilligers de laatste jaren om lichamelijke redenen niet meer in staat bleken de vaak je te concentreren, ben je constant vermoeid, heb je last van stemmingswisselingen, geen zin meer in zware taken uit te voeren. Het is dan ook verheugend dat er - uit eigen initiatief - vanuit de besturen (leuke) dingen en kan hier geen kop koffi e meer tegenop? Dan zit je misschien wel tegen een burn-out van de diverse studieverenigingen (o.a.life science aan. Niet veel mensen, en zeker studenten, staan en technology en 3me) is meegedaan aan de BHv er bij stil, maar dit kan ook jou overkomen! mocht cursus in rijswijk. een initiatief dat van harte je deze klachten hebben, reageer er dan snel op, ondersteunt. vooral omdat volgens de cursusleiders want er zijn genoeg mensen interview die je kunnen reportage helpen recept blijkt dat bij review veel studenten innovatie op het gebied uitgelicht van het om er weer overheen te komen. voorkomen van brand (overbelaste stekkerdozen, frituren na een avondje stappen) en het vrij houden Dokter vera van vluchtwegen (kratjes en fi etsen in de vluchtgang) nog veel uitgaan te verbeteren evenement valt. medisch onderzoek project een curieuze wereld, waarin werkelijkheid en fantasie hand in hand gaan. Daarom zal iedereen voor wie een atlas iets magisch heeft, graag in dit boek verdwalen. De Grote atlas van de Belevingswereld is gemaakt door grafi sch ontwerpers Jean klare en louise van swaaij en bestaat uit een aantal grote overzichtskaarten van de Belevingswereld, detailkaarten van alle gebieden en een plattegrond van de stad verandering. Deze nieuwe atlas is een volledig herziene editie van de atlas van De Belevingswereld, die wereldwijd in 17 talen verscheen. uitvoering: gebonden, geïllustreerd; isbn: , aantal pagina's: 92, prijs: 39,90, uitgegeven door De Harmonie, Amsterdam, een tip voor de Sint of de Kerstman. Leuk om te hebben, te geven en/of te ontvangen! (rl) medisch onderzoek ZeaL 17

18 Wim Thijs supervisor owee en D:DreamTeams: We gaan altijd om te winnen, maar verliezen hoort er ook bij Supervisor van de OWee en D:DreamTeams, Wim Thijs (66), is duidelijk over zijn inzet en omgang met de studenten: Out of the box denken. Verder denken dan je neus lang is. We gaan altijd voor het beste, we willen altijd winnen, maar het is goed voor je om ook eens te verliezen. Daar leer je vaak nog meer van... TeksT: ron labordus BeelD: eric van HOuTeN Wim Thijs is geboren in Breda (Princenhage) en woont in scheveningen. in de zeventiende-eeuwse renaissance zou hij zeker een homo universale d.w.z. universeel mens genoemd worden: een alles-weter-enkunner. altijd op zoek naar de lagen achter de directe verschijningsvorm van de dingen; naar het verborgen verhaal, zegt hij zelf. eigenlijk is hij nog steeds die universele mens gezien zijn activiteiten en kwaliteiten. een greep daaruit. Hij legde de basis voor het windsurfen in Nederland en behoorde met zijn zus en broer tot de nationale en internationale top. met elkaar richtten ze toonaangevende surfscholen op en hadden ze een florerende import van Windglider zeilplanken, laser zeilboten en Pridle catamarans. Wim leidde 8 jaar het wereldomvattend watersportcircus, zoals hij het professionele windsurfcircuit noemt. Hij jureerde surfen en zeilen in de hele wereld (ook de Olympische spelen in los angeles!). later werd hij directeur van de Nederlandse Watersportbond, toen een van de grootste sportbonden in ons land. Op de middelbare school vond hij alles leuk en deed dat met genoegen: toneelspelen, decor bouwen, tekenen en Wetenschappelijk Onderzoeken. los van alles wat schilderen, schoolkrant maken, in een bandje spelen en ik doe en deed ben ik gefascineerd door de omgang piano- en orgelspel. Nog steeds speelt hij regelmatig op met jonge, bevlogen, intelligente mensen. Dat ik nu het orgel van de Grote kerk in Breda en in scheveningen supervisor ben van de D:DreamTeams en de OWee is bespeelt hij vaak het orgel van de anthonius abt kerk. geweldig. er zijn op dit moment zo n 14 DreamTeams Nog tijd voor studie? actief, totaal ca. 400 studenten! Door mijn bekendheid in en om de Tu heb ik voor de DreamTeams veel Was er nog tijd om te studeren? Wim Thijs: Nauwelijks. kunnen regelen en ritselen. Dat is inmiddels aardig ik deed het eigenlijk een beetje tussen de rest uitgegroeid in allerlei richtingen en voorziet in een van mijn bezigheden door, waaronder ook filosofi sche gunstige context om te presteren. Niet meer en niet vakken o.a. in leiden en medische zaken in rotterdam. minder. alle sucessen hebben de DreamTeams echt Het mocht toen gelukkig nog wèl lang duren! in helemaal zelf verdiend en behaald." 1967 ging ik werktuigbouw studeren in Delft. ik studeerde af in 1979 en promoveerde bij professor Henk uitingen Day-Dreams stassen in 1987 op het onderwerp Fault management Wat is het belang van DreamTeams? Wim Thijs: Het / Beslissingstheorie, iets halverwege techniek zijn uitingen van Day-Dreams. van out of the box en psychologie. De filosoof-wiskundige roger Cooke, denken. van denken in oplossingen. van begeesterd die onlangs als hoogleraar afscheid heeft genomen, zijn door techniek en genieten van je eindresultaat: heeft nog stevig bijgedragen aan de wiskundemodellen wat is er nou nog mooier dan dat werkelijk werkt die ik toepaste op operatorbeslissingen. ik begon wat je met elkaar vanuit diverse vakdisciplines hebt een eigen bedrijf, raakte daardoor later weer betrokken bedacht, getekend, uitgerekend, ontworpen, gefa- bij werkzaamheden op de Tu, uiteindelijk trad ik briceerd, getest en verbeterd? Dan de strijd aan- 1 jaar geleden hier in vaste dienst en werd docent gaan met collega-teams van andere universiteiten en ook nog winnen van gerenommeerde teams. Dat is fantastisch, en niet een enkel keertje winnen, maar heel vaak! af en toe verliezen kan daarbij geen kwaad, heeft zelfs grote vormende waarde. De resultaten zeggen hoe goed de studenten van de Tu zijn. een compliment voor allen. alle dreamprojecten zijn een enorm waardevolle leerschool voor de deelnemers. Niet voor niets is de naam D:Dream ontstaan uit de eerste letters van de woorden Delft: Dream realisation of extremely advanced machines. Daar wil toch iedereen interview reportage graag aan meedoen en bijhoren? recept review innovatie uitgelicht 18 medisch onderzoek

19 Hoos Naam: Yonna Welschen Studie: Bachelor Werktuigbouwkunde Delft: Omdat het een leuke stad is om te studeren en om jezelf te ontwikkelen naast je studie. Struikelvak: ik heb drie keer over statica gedaan, maar uiteindelijk wel een tien gehaald. Het kwartje moest even vallen! Food: Zalm met zeekraal. Seizoen: Zomer! Chillen in de zon! Vakantieland: australië, hele mooie natuur! Uitgaan: Festivals en borrels in Delft. Bijbaan: lingerieverkoper, verzorger en bewindvoerder. Lijfspreuk: een lijfspreuk heb ik niet echt. ik probeer zoveel mogelijk dingen te doen die ik nooit eerder heb gedaan of nog niet kan. Ambitie: afstuderen, nog veel reizen en daarna zie ik het wel. Verder nog iets: Nee. ZeaL 19 BeelD: JasPer BOs

20 Jan Flach, hoofd transportcoördinatie Damen Shipyards: Zonder transport staat Damen Shipyards bouwt schepen in Nederland en op eigen werven in het buitenland. Vele honderden schepen bevaren al tientallen jaren alle wereldzeeën. Scheepswerven in het buitenland, professioneel onderhoud en snelle reparatie: hoe krijgt Damen alle benodigde materialen tijdig op de juiste plek en plaats? Jan Flach, hoofd transportcoördinatie bij Damen Shipyards in Gorinchem, vertelt over het omvangrijke werk om grote scheepsonderdelen tot en met het kleinste, specifieke schroefje probleemloos naar het werk te vervoeren met bijbehorende juiste documenten en vergunningen. TeksT: ron labordus BeelD: Pr DameN & ron labordus Zonder transport staat alles stil, begint Jan Flach (43) met merkbaar genoegen het gesprek over het omvangrijke werk dat hij met zijn afdeling coördineert. stilstand is een economisch probleem, stilstand kost immers geld, veel geld. Dat geldt voor werk op een werf dat niet vooruit kan, dat geldt voor een schip dat niet vaart, enzovoort, enzovoort. een opeenstapeling van kosten veelal, want ook ander werk kan erdoor in 20 November JuNi

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit gskwaliteit spanningskwaliteit spa Netbeheer Nederland Inleiding Deze brochure is bedoeld voor de consument en geeft een toelichting op het begrip spanningskwaliteit. Er wordt antwoord gegeven op vragen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Sportveldverlichting. Besparen met LED-verlichting?

Sportveldverlichting. Besparen met LED-verlichting? Sportveldverlichting Besparen met LED-verlichting? 1 Introductie Boudewijn Lie Technisch directeur Aerolux Nederland BV Lid kernteam outdoor lighting van NSvV Lid NEN-normcommissie verlichting 351005 Lid

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien.

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. DE ENERGIECOACH Wat doet een energiecoach Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. Een opmerking vooraf : Het

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen Wat is VO4BIZ? VO4BIZ is een Brits ontwerp, spanningsoptimalisatie systeem dat het inkomende voltage verlaagt en de stroomkwaliteit

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Westland Infra, Diepgeworteld in de tuinbouw.

Westland Infra, Diepgeworteld in de tuinbouw. Westland Infra, Diepgeworteld in de tuinbouw. Westland Infra heeft al meer dan 40 jaar haar wortels in de tuinbouw. Als netbeheerder zijn we verantwoordelijk voor aanleg, onderhoud en beheer van energienetten

Nadere informatie

Met stoom en water. Project voor MBO Techniek

Met stoom en water. Project voor MBO Techniek Met stoom en water Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van Middenkader Engineering en Procestechniek / Operationele techniek en verwante opleidingen. Door: Wetterskip Fryslân, Stichting

Nadere informatie

math inside Model orde reductie

math inside Model orde reductie math inside Model orde reductie Model orde reductie Met het voortschrijden van de rekenkracht van computers en numerieke algoritmen is het mogelijk om steeds complexere problemen op te lossen. Was het

Nadere informatie

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1 Nota s: Energie voor de lamp 1. Probleemstelling 50 2. Transport van elektriciteit in een kring 50 2.1. Wat is een elektrische stroomkring? 50 2.2. Stromen van water - stromen van elektriciteit 51 2.3.

Nadere informatie

Lighting Energy Controller. Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk

Lighting Energy Controller. Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk LEC Lighting Energy Controller Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk Energiereductie verlichtingsinstallaties de kenmerken van de LEC toepassing: Specifiek voor fluorescentie

Nadere informatie

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning verlichting Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning Overzicht soorten lampen Uitleg over informatie verpakking Welke gloeilamp waardoor vervangen Lampen brengen sfeer Met lampen verandert de sfeer van

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem

Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Integratie van grootschalig windvermogen in het Nederlandse elektriciteitssysteem Consequenties voor de balanshandhaving en oplossingsrichtingen Engbert Pelgrum, TenneT TSO B.V. Symposium Cogen Nederland

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Waarom leren over energiezuinige verlichting in je huis? Het is uitgewezen dat we ongeveer 90% van ons leven binnenshuis doorbrengen. Een goed verlichte

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Wouter Ryckaert Wouter.Ryckaert@kahosl.be 09 265 87 13 KAHO

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

VERLICHTINGSWIZARD Bespaar energie met de juiste lamp!

VERLICHTINGSWIZARD Bespaar energie met de juiste lamp! VRLIHTINGSWIZR espaar energie met de juiste lamp! Per 1 september 2012 is de import van energie- en milieu onvriendelijke lampen stopgezet. Hierdoor is de gloeilamp langzaam maar zeker uit de schappen

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010

Onderzoeksproject Slimme Meters. VREG Brussel, 12 april 2010 Onderzoeksproject Slimme Meters VREG Brussel, 12 april 2010 Eandis staat voor significante uitdagingen op het niveau van regelgeving, markttendensen en kostenefficiëntie Overzicht uitdagingen organisatie

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

IMPERFECTIE. ReinhaRD OMARM DE. 7 groei- WieseMann. FaCtORen ECONOMIE. WESTaS OPRICHTER. special. safe-ice zie pagina 25. SuccESVoL MOBILISEREN?

IMPERFECTIE. ReinhaRD OMARM DE. 7 groei- WieseMann. FaCtORen ECONOMIE. WESTaS OPRICHTER. special. safe-ice zie pagina 25. SuccESVoL MOBILISEREN? jaargang elf nummer n ReinhaRD WieseMann OPRICHTER UNPERFEKTHAUS OMARM DE IMPERFECTIE printport en andere innovaties voor de logistieke WESTaS SuccESVoL HEroNTWIKKELEN? KIES VOOR MuLTI- FuNCTIONaLITEIT

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

VAC= Wisselstroom VDC= Gelijkstroom

VAC= Wisselstroom VDC= Gelijkstroom Elektriciteit LED lampen werken op 12 Vdc /Ac tot ca. 38 Vdc/ac. Dit is laagspanning. Er zijn dus lampen die alleen op gelijkstroom (DC) werken of op wisselstroom (AC) Maar ook zijn er LED lampen die zowel

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Verlichting. Gloeilampen en aanverwanten Gasontladingslampen

Verlichting. Gloeilampen en aanverwanten Gasontladingslampen Verlichting Verlichting Gloeilampen en aanverwanten Gasontladingslampen HOOFDSTUK 1 Gloeilampen en aanverwanten Gloeilampen en halogeenlampen Gloeilampen en gasontladingslampen Gloeilamp Lampen met verschillende

Nadere informatie

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld!

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! (On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! De verantwoordelijkheid voor een voldoende kwaliteit van de spanning en de stroom is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van netbeheerders, fabrikanten en

Nadere informatie

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t)

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t) Tentamen Elektriciteitsvoorziening i (ee2611/et2105d3-t) Datum: 30 januari 2012 Tijd: 14:00-17:00 Schrijf op ell< blad uw naam en studienummer. Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad. De uitwerkingen

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e

elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e elektriciteit en warmte uit houtpellets www.okofen-e.com www.facebook.com/okofen.e Onze visie De visionairen van de pelletverwarmingsindustrie: Herbert en Stefan Ortner ELEKTRICITEIT EN WARMTE UIT HOUTPELLETS

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

De Led2-lamp. gestandaardiseerd betrouwbaar economisch

De Led2-lamp. gestandaardiseerd betrouwbaar economisch De Led2-lamp gestandaardiseerd betrouwbaar economisch Na de eerste generatie ledlampen is er nu een tweede generatie op de markt: de Led2. Het is een gestandaardiseerde ledlamp die in principe overal toepasbaar

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 In toenemende mate worden we steeds meer geconfronteerd met S9 aan storing. ( S9 = 50 micro Volt op de antenne ingang ) We hebben het onderwerp EMC al diverse

Nadere informatie

Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW)

Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW) Energiebesparingspotentieel door isolatie Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW) Het is bekend dat de CO 2 uitstoot tegen 2020 fors naar omlaag moet. In Duitsland zijn

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw

Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw Elektrotechnische oplossingen voor de (glas)tuinbouw Transformatorstations Projecten Speciale producten Services Stationautomatisering CREATIVITEIT = STANDAARD PROFESSIONELE PROJECTORGANISATIE De glastuinbouw

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is?

2 Is het waar dat de effectieve capaciteit van wind door inpassingseffecten niet 23% maar minder dan 8% is? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Het testen van led s en drivers

Het testen van led s en drivers Het testen van led s en drivers Parameters en testmethoden Door het steeds toenemende gebruik van led s is er een behoefte ontstaan aan nieuwe metingen, op basis van de eigenschappen van de led en alle

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT. Wanneer loopt er stroom? Schakelingen

NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT. Wanneer loopt er stroom? Schakelingen NASK1 SAMENVATTING ELEKTRICITEIT Wanneer loopt er stroom? Elektrische apparaten werken alleen als er een stroom door loopt. Om de stroom te laten lopen is er altijd een spanningsbron nodig. Dat kan een

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie